Category: Uncategorized

  • CHƯƠNG III. SƯU GIẢNG BẢN THÁNH DỤ HUẤN ĐỊCH THẬP ĐIỀU

    A.

    1. Chính đạo: Con đường đưa thẳng đến chân lý, ở giữa, không xiêu vẹo. Ở đây là đạo Nho, đạo Khổng Mạnh. Thơ Nguyễn Công Trứ: Cầm chính đạo để tịch tà cự bí.

     

    2. Lỵ: Tới để thăm hỏi coi sóc một người dưới quyền, đi thanh tra, kiểm soát, đôn đốc, giữ một nhiệm vụ hành chính để điều khiển dân chúng. Lỵ thiên hạ: Cầm quyền cai trị dân chúng. Hóa dân thành tục Lễ ký, Học ký XVI, 1, nghĩa là làm cho dân chúng được tiến bộ, được văn minh hơn, cho phong tục được tốt đẹp và hoàn toàn. Xem Lịch sử giáo dục Việt Nam của Lê Hữu Mục, bản quay rô-nê-ô, Đại học Sư phạm Sài Gòn, 1965.

     

    3. Thân giáo ngôn giáo: Dùng con người của mình, cuộc đời của mình như một thí dụ sống động để dạy người (mình làm trước, chúng dõi sau) rồi dùng lời nói để dạy (thêm lời dạy dỗ). Giá trị không thể chối cãi được của giáo dục nho gia là đề cao gương mẫu và chính nhờ đấy mà hiệu năng của giáo dục tùy thuộc vào uy tín của các bậc sư phó.

     

    4. Nghi hình: Khuôn mẫu để cho người ta theo đó mà bắt chước.

     

    5. Tù nhân: Quan truyền lệnh của nhà vua cho dân chúng biết, như chức héraut bên Âu châu (có quan ra lệnh). Tục lệ truyền lệnh đã có từ thời thượng cổ, đã được nói tới trong Kinh thư: mỗi tuế mạnh xuân, tù nhân dĩ mộc đạc tuẫn vu lộ: Mỗi năm đầu mùa xuân, quan truyền lệnh vua gõ mõ đi khắp các nơi (Thượng thư 2, Hạ thư 4, Dận chinh 3).

     

    6. Tuẫn lộ (hay tuận lộ): Đi trên các ngả đường (rao lên khắp đường). Hằng năm, tháng đầu xuân, viên giữ lệnh lấy mõ gỗ rao ở đường; các quan các thầy khuyên nhau; các thợ đem nghề mình để can ngăn (Thượng thư, Dận chinh, bản dịch của Nhượng Tống, trang 58).

     

    7. Chính nguyệt: Đúng ra phải đọc là chinh nguyệt, tức là tháng Giêng, tháng đầu năm, chính âm Giêng là do âm chinh mà ra, và chữ Giêng, chữ Nôm viết là 𦙫, gồm chữ chính bên phải và chữ nguyệt bên trái. Thiên Nguyệt lệnh trong Lễ ký, điều 12 chép: mệnh tướng bố đức hòa lệnh, nghĩa là nhà vua ra lệnh cho các quan phổ biến các huấn thị của triều đình, phối hợp và ban hành các quyết nghị.

     

    8. Châu trưởng: Hiểu theo tổ chức hành chính đời Gia Long, châu là một huyện ở miền thượng du, đứng đầu là một Tri châu. Ở đây, danh xưng châu có tính cách tổng quát và chỉ bất cứ một đơn vị hành chánh nào có thể là tổng, xã, thôn, và như vậy, châu trưởng là người đứng đầu đơn vị hành chính ấy, có thề là cai tổng, xã trưởng, vân vân… Tự Đức dịch châu trưởng là quan lớn ở châu làng (câu 11).

     

    9. Độc pháp chi chế: Độc là đọc to tiếng cho mọi người nghe. Pháp chi chế, là chế pháp, tức là lời của vua nói về một luật lệ, một chính sách (chế thư, chế sách), hay phong thưởng cho một công thần nào (chế văn).

    10. Gia dụ: Dụ nghĩa đầu tiên là hiểu, như nói: “Quân tử dụ vu nghĩa (Luận ngữ), quân tử hiểu điều nghĩa, sau mới có nghĩa là bảo rõ, nói rõ ràng cho người ta hiểu bằng sự so sánh thực tế, như nói: “Bất ngôn nhi dụ, không nói mà rõ. Gia dụ là nhà nào cũng biết rõ những lời dạy dỗ của nhà vua, đối với hộ hiểu là cửa nào cũng được ánh sáng mặt trời buổi sáng chiếu vào, ai ai cũng thấu triệt huấn dụ của nhà vua đã ban xuống.

    11. Hưng: Dấy, làm cho nổi bật lên.

    12. Trăn: Đến, đi tới, đạt được.

    13. Ung hy: Hòa hợp, vui vẻ, tốt lành.

    14. Du cửu: Lâu dài, bền vững không bao giờ hết.

    15. Triệu cơ: Đặt nền móng.

    16) Uông hàm: Thấm nhuần sâu xa, rộng lớn.

    17. Tiếp: Thấm khắp. Thiện chính thiện giáo, do câu: Thiện chính bất như thiện giáo chi, đắc dân dã (Mạnh Tử, Tận tâm thượng, 14) nghĩa là: Chính trị hay chẳng bằng giáo dục hay, được lòng dân hơn.

    18. Trinh: Cứng cát, rắn rỏi, vững vàng, trong sạch.

    19. Thất: Giống như, phù hợp với (tày).

    20. Phi thiệu: Nhận nối theo.

    21. Hồng đồ: Nghiệp lớn, tức ngôi vua (cơ đồ lớn).

    22. Suất tuần đại biện: Theo phép lớn (suất tuần: nối noi; đại biện: phép tắc thừa).

    23. Xem Luận ngữ, Tử lộ, 8, 9.

    24. Tuy điêu phủ sái : Làm những chỗ những người tan tác rạc rầy được yên, vỗ về những người đau ốm bệnh hoạn (tuy phủ: yên vỗ).

    25. Giáng xá quyên tô: Tha tội cho tù phạm và miễn thuế cho dân chúng.

    Chính sách thuế vụ của vua Thế Tổ (vua Gia Long) và Thánh Tổ (vua Minh Mệnh) đã tỏ ra hợp lý và hữu hiệu. Trừ thuế đinh có định lệ tùy theo vị trí của từng trấn (nội trấn, ngoại trấn…) thuế điền được ra làm ba hạng tùy theo giá trị của ruộng và được áp dụng uyển chuyển tùy theo năm được mùa hay mất mùa.  

    Về luật pháp, bộ Luật Gia Long khởi thảo năm 1811, ban hành năm 1815, gồm 22 quyển, 398 điều, được bộ Hình áp dụng rộng rãi, những tội nặng, án ngờ thường được duyệt lại, những tù giam ngục cấm được xét kỹ (Trần Trọng Kim, Việt Nam Sử Lược, 411).

    (26) Quyền quyền: Chăm chắm giữ lấy ở trong lòng bàn tay không buông ra, khư khư không rời bỏ. Câu này được Tự Đức dịch rất hay là đau đáu.

    (27) Huệ dưỡng: Do câu: kỳ dưỡng dân dã huệ, cái để nuôi dân là tình thương. Tự Đức dịch: Ra ơn nuôi giúp, biểu lộ tình thương dân một cách thiết thực bằng cách nuôi dưỡng và giúp đỡ họ trong đời sống vật chất.

    (28) Lê nguyên: Lê là màu đen, lê dân là dân đen, nguyên là đầu, đầu tiên, cái thiện là đức tính đầu tiên nên nguyên cũng có nghĩa là thiện, vì vậy, người dân thường gọi là thiện nhân, dân lành, và gọi ngược lại lê nguyên là dân lành, dân đen.

    (29) Hàm trăn phú thứ: Hết thảy mọi người đều trở thành giàu có, con cháu đông đúc. Phú là có nhiều tiền của (giàu vui), thứ là nhiều người, nhiều con cháu (đông đảo). Chữ hàm trăn được Tự Đức dịch rất đúng là nơi nơi… nhà nhà. Chữ phú thứ nghĩa là giàu có đông đúc lấy trong Luận ngữ, Tử lộ, 13, 9.

    (30) Hàm dưỡng an dật: Tự Đức đã dịch từng chữ là dung nuôi thảnh thơi (xem lời chú số 6 bản quốc ngữ, câu 33). Mục đích của nền giáo dục có nhắm vào việc đào tạo con người luân lý đạo đức, sống bằng tinh thần, bởi vậy, câu văn này chú trọng vào việc đề cao sự hàm dưỡng an dật, đào tạo một tâm hồn ung dung, nhàn nhã, phóng khoáng, tự do, không bị chi phối bởi bất cử một cái gì, kể cả đam mê cá nhân.

    (31) Đản: Thật sự, thật là. Đản duy kỳ thời: Thực là đã đáng buổi này, thực chỉ có lúc này mà thôi. Ta ghi nhận niềm xác tin của các nhà lãnh đạo phong kiến vào chính sách giáo dục của họ.

    (32) Tiết kinh: Từ lâu, đã lâu.

    (33) Liêm phỏng: Nguyên là chức Án sát sứ bên Trung Quốc, được Hồ Quý Ly áp dụng ở Việt Nam năm Canh Thìn (1400). Các Liêm phỏng sứ chia nhau đến các lộ, bí mật dò hỏi về quan lại kẻ hay người dở, về dân gian việc lợi việc hại rồi về Triều làm sở tấu đề nghị giáng truất hay cất nhắc quan lại (CM, chb, 11, 37).

    Từ năm 1831, việc Liêm phỏng được giao cho Tam pháp ty gồm có bộ Hình, Đại lý tự và Đô sát viện, những cơ quan tư pháp đời Minh Mệnh, bộ Hình có nhiệm vụ kiểm soát hình sự trong toàn quốc, phúc duyệt các bản án tử hình, chuẩn bị thu thẩm và lục tống thi hành những bản án đã chung quyết, thụ lý những vụ án mà Hoàng đế có đặc chỉ giao bộ Hình kết nghĩ, kiểm soát chế độ lao tù. Nhiệm vụ của Đại lý tự được thiết lập năm 1831 là xử phúc thẩm một số bản án quan trọng, thụ lý những vụ kiện hà lạm tham tang, áp chế, bức sách. Đô sát viện được thiết lập năm 1832 có nhiệm vụ chỉnh đốn lề lối làm việc của quan lại, cho nghiêm phong tục và pháp chính (theo Nguyễn Sĩ Hải, Tổ chức chính quyền trung ương thời Nguyễn sơ, bản quay Ronéo năm 1962, trang 163, 213, 221). Ngoài ra, việc điều tra về đời sống luân lý, kinh tế của dân chúng được giao cho các Trưởng cơ quan địa phương để tìm kiếm những người hiếu thuận, tiết nghĩa, hiền lương, phương chính.

    (34) Sưu cầu: Tìm kiếm.

    (35) Khuyến lệ: Dùng lời nói và mọi hình thức khen thưởng để thúc đẩy dân chúng sống đạo đức.

    (36) Chí kế: Kế lớn, những phương thức đại quy mô.

    (37) Dân di: Di là thường, cái gì thông thường nhưng không tầm thường mà người ta thấy hằng ngày, có thể hỗn nhận với cái như thực, đối lập với cái kỳ dị, lập dị, phóng cuồng, quái đản; do đấy, di trở thành định luật cho những người muốn sống một cách giản dị như mọi người, hợp nghi, trung tiết, phục lễ, cẩn trọng, nghiêm túc, nghĩa là cổ điển, sống theo lý trí, không buông xả theo tình cảm. Chính vì thế mà danh xưng di luân đã được dùng để đặt cho Đại giảng đường của Quốc Tử Giám, điện Di luân.

    (38) Vật tắc: Định luật, quy củ của tất cả những gì có ở trong trời đất. Chữ trong Kinh thi: Thiên sinh chưng dân, hữu vật hữu tắc (Thơ chưng dân, thiên Đại nhã). Xem lời bình của Khổng Tử trong sách Mạnh Tử, Cáo Tử thượng 6.

    (39) Chuyên thất bồng lư: Lư là lều cỏ, lợp tranh, bồng là một thứ cỏ, thân cao hơn một thước ta, lá như lá liễu, có răng cưa, hoa rất nhỏ, màu trắng, mùa thu thì chết khô, rễ bật lên, gió thổi bay đi nên gọi là phi bồng, bồng bay. Bồng lư là lều được lợp bằng cỏ bồng, chỉ nhà rất nghèo, chuyên thất là đóng kín, xa xôi hẻo lánh. Tự Đức dịch là nhà tranh quạnh, dịch rất hay và sát nghĩa. Chữ tất hữu trung tín lấy trong Luận ngữ 5, Công Dã Tràng 27.

    (40) Thành phác thuần hậu: Thực thà, mộc mạc, đều đặn, dày dặn, những đức tính của người dân quê, và cũng là những đức tính nhân loại phổ biến vì những đức tính ấy gắn liền với con người. Đây không phải là một lý luận mỵ dân mà là một nhận định đặt cơ sở trên tâm lý tự nhiên. Điều này giải thích tại sao các nho sĩ chân chính dễ có khuynh hướng thân dân đề cao lao động như trường hợp Nguyễn Trãi (ăn lộc đền ơn kẻ cấy cày), Nguyễn Khuyến (chú Đáo bên đình lên với tớ…)

    (41) Bất phạp: Không thiếu.

    (42) Duyệt Hình bộ sở thượng án quyền: Bộ Hình là một trong Lục bộ, chưởng lý pháp luật, quy định hình phạt để cho hiến pháp được nghiêm túc. Án quyền: Tức là các tập tấu, các tấu bản đóng thành tập do Bộ Hình đệ trình Hoàng đế ngự lãm và phê thị. Lời phê được viết bằng son đỏ nên các tấu bản đã được ngự phê còn được gọi là châu bản. Việc đọc kỹ các phiến tấu (tấu bản ngắn, chỉ gồm một tờ giấy) và tập tấu như vậy gọi là duyệt.

    (43) Căng lân: Thương xót (thương tình).

    (44) Thù: Rất, lắm. Tự Đức dịch là mười phân. Trẫm tâm thù sở bất nhẫn: Lòng Trẫm rất lấy làm bất nhẫn về điều ấy. Tự Đức dịch: Lòng người chẳng nỡ chẳng đành mười phân.

    (45) Bất nhẫn: Không nhịn được, không nỡ để xảy ra như vậy, không đành lòng. Mạnh Tử: nhân giai hữu bất nhẫn nhân chi tâm, nghĩa là người ta ai cũng có lòng bất nhẫn (Mạnh Tử, Công Tôn Sửu thượng VI).

    (46) Vô lại ác côn: Lại là lời lãi, ích lợi, vô lại là không có ích lợi gì cho gia đình, có tính dối trá, lừa bịp, làm hại người khác; ác còn là cái gậy xấu, hung dữ, chỉ những người bạo tợn sống bằng gậy gộc; ác côn đồng nghĩa với du côn, côn đồ nhưng ít thông dụng. Tự Đức dịch là những đứa hung hăng.

    (47) Cuồng giảo bất sính: Cuồng là điền dại, ngông nghênh, dữ dội, thiếu lý trí và đạo đức; giảo là ngông cuồng, ngang trái, xỏ xiên, quỷ quyệt, thích điên đảo để lừa dối người ta; bất sính là người bất đắc chí. Tả truyện: Ngũ tộc tụ quần bất sính chi nhân, năm họ quần tụ những người bất đắc chí. Cuồng giảo bất sính chi đồ: Những loài xỏ xiên quỷ quyệt bất đắc chí. Tự Đức dịch: Những loài ngây quyệt lung lăng hoang đường (câu 56). Lung lăng: Dịch chữ bất sính và có nghĩa là lộn xộn vô hạn độ, xỏ lá ba que.

    (48) Bất quỹ: Không theo phép tắc, thích làm loạn, làm ngược lại những cái đã được quy định. Quỹ là vết bánh xe, con đường đã định sẵn (thiết quỹ, quỹ đạo). Người chỉ nghĩ đến việc làm khác xã hội là mưu vi bất quỹ. Tự Đức dịch: Việc lỗi phép thường.

    (49) Tùy tức: Sau đó, ngay sau đó, liền.

    (50) Tận đạo hình tru: Hết thảy phải gánh chịu mọi hình phạt. Tự Đức dịch là: Thịt nát xương tan cả bầy.

    (51) Chiêu: Sáng sủa, rõ rệt (chiêu chương), bộc bạch cho tỏ rõ ra (chiêu tuyết). Lương dĩ chiêu nhiên: Thật là đã rõ ràng rồi. Tự Đức dịch: Thật là tỏ rõ làm thay (câu 60).

    (52) Đệ: Nhưng, dùng làm chuyển mạch. Dũ: Nghĩa đen là cửa sổ khoét giữa vách hay tường xung quanh có khuôn, trong có trấn song đóng chéo thành hình múi trám, nghĩa bóng là những lời nói ở dưới cửa sổ, chỉ lời dạy dỗ của ông thầy. Âm dỗ trong dạy dỗ là do âm dũ, còn âm dỗ trong dỗ dành là do âm dụ.

    (53) Khổng: Rất, lắm; khổng dị: rất dễ. Đệ tư dũ dân khổng dị, Tự Đức dịch là: Nghĩ dân cũng dễ bảo cùng,

    (54) Viên: Bèn, chưng ấy, do đấy.

    (55) Huấn dịch: Huấn là dùng lời nói để dạy người; địch là tới, đi tới, dẫn dắt, chỉ bảo cho biết đường phải. Viên mệnh soạn huấn địch chi từ: Bèn sai người biên soạn những lời dẫn dạy. Chữ Huấn địch lấy trong Kinh thư, quyển 6, thiên Chu quan 4.

    (56) Tái sắc Lễ bộ nghĩ soạn nghi chú: Bộ Lễ có nhiệm vụ quản chưởng các nghi thức điển chương (tiết lễ, tế tự) và sinh hoạt văn hóa giáo dục (đào luyện nhân tài, tu thư, chỉnh sức phong tục). Nghĩ soạn: Suy xét đắn đo rồi tìm ra câu văn thích hợp để quảng diễn chính sách của nhà vua. Công tác nghĩ soạn là của nhân viên Bộ Lễ, nhưng các nhà nghĩ soạn phải căn cứ trên ý kiến của nhà vua, và bản chiếu dụ chỉ được ban hành khi có sự đồng ý hoàn toàn của nhà vua là người đứng tên trong bản văn. Nghi chú: Lời bàn giải dùng làm khuôn mẫu.

    (57) Phân tống: Phân phối để tống đạt, chia các bản văn để gửi đi các địa phương ngoài Kinh đô.

    (58) Kinh doãn: Chức trưởng quan ở Kinh kỳ, có từ đầu đời Trần, nhưng mang nhiều danh xưng khác nhau như đời Trần gọi là Kinh thành bình bạc ty, đời Trần Thánh Tông (1258-1278) đã đổi là Kinh sư đại an phủ sứ, đến Trần Hiến Tông, lại đổi là Kinh sư đại doãn, cuối đời Trần đổi là Trung đô doãn. Nhà Lê đặt Trung đô phủ doãn, đời Hồng Đức đổi là Phụng thiên phủ doãn. Đời Nguyễn sơ, đất Kinh kỳ gồm 4 dinh là Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Đức, Quảng Nam, đứng đầu mỗi dinh là một Lưu thủ có các quan Cai bạ và Ký lục phụ tá. Năm 1822, Quảng Đức dinh đổi gọi là Thừa Thiên phủ, do quan Kinh thành đề đốc điều khiển, có 1 phủ thừa và 1 phủ doãn phụ tá. Năm 1831, khi bắt đầu thực hiện chính sách tập quyền triệt để, toàn quốc được chia ra làm 30 tỉnh, phủ Thừa Thiên vẫn giữ danh xưng và tổ chức cũ. Vậy Kinh doãn là chức Kinh thành đề đốc. Nguyễn Công Trứ năm 1825 được bổ làm Phủ thừa phủ Thừa Thiên, năm 1847, làm Phủ doãn phủ ấy.

    (59) Đốc, phủ, bố, án: Tức là Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chính, Án sát. Tổng đốc quản trị quân dân, khảo hạch quan lại, quyền nhiếp 1 tỉnh (Thanh Hóa), hoặc 3 tỉnh (Sơn Hưng Tuyên) hoặc 2 tỉnh (13 Liên tỉnh); Tuần phủ phụ trách chính sự, giáo dục và chỉnh đốn bảo trì phong tục trong một tỉnh hạt; Bố chính coi việc thuế vụ, đinh điền, quân sự; Án sát phụ trách về hình sự và bưu dịch. Nói chung, việc tuyên đạt chiếu dụ của nhà vua là đặc trách của Bố chính.

    (60) Tổng, lý, xã, thôn: Liệt kê những đơn vị hành chánh này để hiểu chữ “biến tống”, gửi đi các nơi, và thấy rõ ý lực của nhà vua muốn phổ biến triệt để bản chiếu dụ.

    (61) Tịnh: Cùng, đồng thời.

    (62) Học chính (hay học chánh): Một chức khá lớn phụ trách về giáo dục, ngạch tòng lục phẩm, ngang với Tri huyện, lớn hơn Giáo thụ (cấp Phủ) một trật, lớn hơn Huấn đạo (cấp Huyện) hai trật.

    (63) Biến sức: Cũng như biến tống, nhưng có tính cách hành chính hơn.

    (64) Dĩ kỳ: Cứ vào ngày đã định, tức là vào tháng Giêng.

    (65) Tuyên độc giảng minh: Đọc lớn giọng và giải thêm ra cho rõ nghĩa.

    (66) Gia truyền nhân tụng: Nhà này trao sang cho nhà kia, mọi người đọc to giọng từng lời từng chữ. Tự Đức dịch: Người đọc nhà thông.

    (67) Tương quy: Lấy phép khuôn xử lẫn cho nhau khỏi sai lạc, khỏi trật đường. Tương quy dĩ thành: Chỉ dẫn lẫn nhau để cùng nên tốt.

    (68) Nhật nhiễm nguyệt nhu: Nhu là dùng nước mà thấm vào cho ướt, thấm càng lâu càng tốt, vì thế cái gì lâu ngày tập quen cũng gọi là nhu, như nói: nhĩ nhu mục nhiễm, quen tai quen mắt. Nhật nhiễm nguyệt nhu, có thể dịch là ngày quen tháng thuộc. Tự Đức dịch: Ngày thấm tháng lây.

    (69) Đồng quy vu thiện: Cùng trở về lành.

    (70) Cụ văn: Văn suông, văn đủ câu đủ chữ, không có giá trị gì, không nói lên được cái gì. Thiết vật thị vi cụ văn: Xin đừng xem là văn suông. Tự Đức dịch là văn lệ, văn viết cho có lệ, cho có. Vua Minh Mệnh rất ghét lối văn sáo. Trong bài Dụ năm Minh Mệnh thứ 13, nhà vua đã định nghĩa thế nào là sáo ngữ và cấm chỉ không cho dùng loại “cụ văn” ấy trong các tờ thỉnh an, một thể thức báo cáo hành chính đời Nguyễn sơ. Vua Minh Mệnh cấm: “Không được dùng lời lẽ hoa mỹ, hoặc nói về thời tiết, hoặc tả về cảnh vật, những chữ trăng rọi sáng, gió đưa hương, đều là sáo ngữ phủ từ (Dụ năm Minh Mệnh thứ 13, trích theo Nguyễn Sĩ Hải, sách đã dẫn, trang 80). Vì không cho văn mình là văn suông, mà là một thứ văn sống, thiết thực nên nhà vua bắt quân nhân sĩ thứ phải “thân thể lực hành”, thân là con người của mình, thể là đặt mình vào, là đồng nhất với, hòa hợp với, như danh từ Phật giáo gọi là thể nhập, hay danh từ Công giáo gọi là nhập thể. Thân thể lực hành: là cái xác của mình phải đặt vào bài văn ấy, vào quan niệm hoạt động ấy và sức lực của mình phải được triệt để thực hiện những giáo điều đã đề cập tới trong bài văn. Xem đấy thì biết văn học cổ điển bao giờ cũng đòi hỏi tinh thần và hành động nhập cuộc.

    (71) Tư hiệu: Cùng nhau bắt chước mà làm. Tư nhiên: cùng nhau tồn tại, cùng nhau sống chung.

    (72) Cách bạc: Đổi cái mỏng manh yếu ớt đi. Tùng trung: Theo cái thực, cái tinh thần dày dặn đã làm cái gì thì làm hết sức mình, dốc lòng tận làm tận lực làm đến nơi đến chốn. Tự Đức dịch bạc là mỏng, trung là dày rất đúng

    (73) Huân thành: Huân nghĩa đen là cỏ thơm, ngửi hương thơm ấy làm cho người nóng ran lên, có nghĩa là đầm ấm, vui hòa, hun nóng lên như có ngọn lửa ở trong bốc lên vậy. Huân thành: Lâu ngày trở nên.

    (74) Vĩnh nhạ: Đón gặp mời rước lâu dài (nhạ: mời rước; vĩnh: lâu dài).

    (75) Trường trị cửu an: Điều khiển việc nước trải qua nhiều năm, xây dựng được một nền hòa bình lâu dài.

    (76) Quyển niệm: Nhìn lại và nghĩ đến. Được vua nhìn đến gọi là thần quyền, được quan trên yêu gọi là hiến quyến, người trong nhà và có họ với nhau là gia quyến, thân quyến.

    (77) Giáo dục: Dạy dỗ nuôi nấng theo một kỷ luật nhất định.

    (78) Đào thành: Nặn nên, rèn luyện, uốn nắn cho ra cái hình mà mình lấy làm mẫu.

    (79) Hư phụ: Vô ơn, không biết đến, trong cậy một cách vô ích. Bất hư phụ: Chẳng luống phụ, không phụ.

    (80) Minh luân: Làm sáng tỏ đạo thường. Luân là đạo hằng ngày, chú trọng đến những quy tắc xã hội và đạo đức giữa người và người, giữa người và xã hội, minh là sáng, sáng suốt, làm cho sáng. Minh luân cũng như minh tâm, minh đức là những chủ trương đòi hỏi thái độ và hành động nhập cuộc của nhà nho, không nói luân lý suông, đạo đức suông mà bắt buộc phải sống theo luân lý, từng giây từng phút trong đời, mỗi hành động là một minh chứng, một biểu minh cho luân lý đã lựa chọn, do đấy, minh luân mới được đặt như là một nguyên lý cơ bản của nho gia. Nhân đạo mạc tiên ư minh luân: Đạo người không có việc gì trên việc làm sáng đạo thường. Tự Đức dịch: Đạo ta người lại có chi qua, trước nên tỏ biết năm ba lý này. Lời dịch thiếu chính xác, không lột được hết tinh thần của nguyên bản (xem Mạnh Tử, thiên Đằng Văn Công thượng, Chương 3).

    (81) Nghĩa: Sự phải chăng, lẽ phải chăng, định liệu sự vật hợp với lẽ phải. Lòng nghĩa đòi hỏi con người phải vô tư, khách quan, không được thiên trọng, chủ quan, không được đề cao cái tôi của mình, phải chú ý đến cái gì chung cho mọi người. Mạnh Tử hiểu nghĩa như sau: Người ta ai cũng biết có điều không nên làm, đem điều ấy mà thực hành ở điều mình làm, thế là nghĩa. Quân thần hữu nghĩa: Vua tôi có nghĩa. Tự Đức dịch là: Vua tôi phải có nghĩa dày, tức là cả nhà vua và bề tôi phải tôn trọng đạo nghĩa, lấy đạo nghĩa làm trọng tài cho mọi hành vi, vua tôi xử sự bất nghĩa đều vô luận như nhau (Mạnh Tử, Đằng Văn Công thượng, Chương 5).

    (82) Thân: Lui tới thăm hỏi luôn luôn, vì vậy, cha mẹ gọi là song thân, họ bên nội gọi là thân, bên ngoại là thích (Mạnh Tử, Đằng văn công thượng, 5).

    (83) Biệt: Lấy dao mà chia ra từng phần khác nhau. Phu phụ hữu biệt: Vợ chồng có khác nhau, có đẳng cấp và nhiệm vụ không giống nhau, tỉ dụ: nam ngoại, nữ nội, đàn ông lo việc ngoài xã hội, đàn bà lo việc trong nhà. Cũng có nghĩa là vợ chồng phải kính trọng nhau như khách, không thân cận quá đến suồng sã, không âu yếm quá đến lả lơi (như trên).

    (84) Tự: Trên dưới khác nhau, có quyền lợi và nhiệm vụ khác nhau (như trên).

    (85) Tín: Tin, không sai lời đã hứa, không nghi ngờ nhau. Trong ba điều, đủ ăn, đủ binh, dân tin, Khổng Tử cho lòng tin là quan trọng nhất. (Luận ngữ, Nhan uyên, 12).

    (86) Đôn: Hậu, dày dặn. Dĩ đôn nhân luân vi trọng: Lấy việc làm cho nhân luân thuần hậu là điều quan trọng.

    (87) Phụng công: Làm việc công, việc nước.

    (88) Lý chính: Lý nghĩa đen là giày da, rồi có nghĩa là giẫm lên, đi theo. Ở đây, lý chính là nơi theo đường ngay.

    (89) Xu sự: Xu là đi rảo bước, đi dẫn đường trước. Xu sự: Làm việc.

    (90) Phó công: Phó là chạy tới chỗ đã định trước. Phó công: Ra tay, ra công.

    (91) Vi sĩ giả: Làm học trò, khác với sĩ giả ở trên là làm quan.

    (92) Để lệ hay chỉ lệ, là đá mài, để là hòn nhỏ, lệ là hòn lớn, nghĩa bóng là dùi mài. Tự Đức cũng dịch là dùi mài.

    (93) Ngưỡng sự phụ mẫu: Ngửng lên cao để thờ phụng cha mẹ. Trong Lê triều giáo hóa điều lệ, Lê Huyền Tông viết năm 1663: sử y thực hữu dư, đắc dĩ ngưỡng sự phủ dục: khiến cho ăn mặc có dư, có thể lấy để ngửng thờ (cha mẹ) và cúi nuôi (vợ con) (Lê triều giáo hóa điều lệ, điều thứ XVVI). Phủ dục: Cúi xuống nuôi, nuôi vợ con. Điển tích lấy trong sách Mạnh Tử: thị cố minh quân chế dân chi sản, tất sử ngưỡng túc dĩ sự phụ mẫu, phủ túc dĩ súc thê tử, nghĩa là: Bậc minh quân đã chế định tài sản của dân thì phải làm sao cho dân trông lên đủ nuôi cha mẹ, cúi xuống đủ nuôi vợ con (Mạnh Tử, Lương Huệ vương thượng, VII).

    (94) Cung tô tựu phú: Tô là thuế ruộng, phú là thu thuế, thu lấy hoa lợi ruộng đất của dân để trang trải việc nước. Cung tô tựu phú: Nộp tô đóng thuế. Tô phú được Tự Đức dịch rất sát nghĩa là thuế viết. Cung tựu: Nộp tròn.

    (95) Hiếu nghĩa cấp công: Yêu lẽ phải, chăm việc quan, cả hai đòi hỏi cá nhân phải được điều chỉnh thế nào để thích nghi với xã hội, sống với người khác và cho người khác. Bản Nôm dịch là: Lòng thường muốn phải giục dồn việc quan (câu 116).

    (96) Quân tịch: Tịch là sách vở, sách dã ghi chép các việc (hộ tịch). Lệ quân tịch: Thuộc vào số quân. Lệ quân tịch giả: Những người đi lính chuyên nghiệp. Tự Đức dịch: Kẻ đi ở lính. Sở dĩ dịch là ở lính vì chữ tịch cũng có nghĩa là quê ở chỗ nào thì ở chỗ ấy, đời đời làm dân ở một nơi nào thì gọi là dân tịch, vì đi buôn mà làm nhà ở một nơi khác gọi là thương tịch, vậy quân tịch là suốt đời đi ở lính, sống về nghề quân sự.

    (97) Cẩu: Cẩu thả, không thận trọng, ẩu, cũng có nghĩa là tạm thời, như nói cẩu an, tạm yên; nghĩa ở đây là chỉ việc bê bối của lính tráng, họ không đào ngũ vĩnh viễn vì nghề của họ là nghề lính, họ chỉ trốn đi một thời gian rồi lại trở về quân đội để rồi lại trốn đi một lần nữa nếu có dịp, như thế gọi là cẩu đào và Tự Đức đã dịch rất đúng là trốn hoài.

    (98) Đọa khí (cũng đọc nọa khí): Lười biếng để cho thân thể uể oải, không có hứng thú làm việc. Nhi bất chấn: Mà không phấn chấn lên, để con người rung động tự nhắc mình lên cao, tiến lên phía trước. Tự Đức dịch theo lối khẳng định là hè lui, rủ nhau đi về phía sau.

    (99) Luyện tập kỹ nghệ: Rèn cập cho giỏi về nghề binh. Kỹ nghệ là nghề khéo, cách sử dụng vũ khí khéo léo, tức là kỹ thuật. Tự Đức dịch luyện tập kỹ nghệ là tập võ. Đừng lẫn với chữ kỹ nghệ hiện nay, dịch chữ industrie, art et métier.

    (100) Hữu sự: Có việc, khi có việc cần đến, khi quân đội sai làm việc gì. Tự Đức dịch: Có sai, có ra lệnh cho thi hành một công tác nào.

    (101) Tắc phấn dũng hướng tiền: Phấn nghĩa đen là con chim xù lông ra để tự vệ hay định tấn công địch thủ. Phấn dũng: Ráng hết sức cho mạnh mẽ, hùng hổ. Hướng tiền: Tiến về phía trước. Tự Đức thu gọn 5 chữ tắc phấn dũng hướng tiền thành 2 chữ xốc vào rất gọn và rất mạnh.

    (102) Xâm đố: Đố nghĩa đen là con mọt ăn gỗ, chỉ việc ăn hại dần dần làm cho của cải bị hao mòn. Xâm đố: Dùng sức mạnh mà chiếm lấn đất đai hay tài sản không thuộc về của mình. Tự Đức dịch: Ăn xâm.

    (103) Tiểu dân: Dân nhỏ, người đen dầu , ít tiền của, ít thế lực. Tự Đức dịch là dân lê.

    (104) Túc dạ: Sớm hôm, ngày đêm, không bao giờ quên.

    (105) Hàm cần: Đều chăm chỉ, nghĩa là vô phế công sự, không rời bỏ việc chung, việc quan.

    (106) Nhược: Còn như.

    (107) Quai tranh: Quai là trái, hai bên không hợp nhan, tranh là giành nhau không cho hơn mình, dùng sức mạnh để lấy cái gì không phải là của mình. Quai tranh: Chống nghịch nhau, thù nghịch và giành giật nhau. Tự Đức dịch là tranh đâu, thiếu chữ quai.

    (108) Khi vũ: Lừa dối và khinh nhờn, lừa gạt, hà hiếp. Tự Đức dịch là dối khinh.

    (109) Sách Trung kinh: Tên sách, bản cổ đề tên soạn giả là Mã Dung đời Hán, chủ giả là Trịnh Huyền bắt chước Hiếu kinh có 18 chương. Mã Dung (79-166) tự Quý Trường, là một người có tài về văn học, âm nhạc và nghệ thuật, đã từng làm Lang trung, hiệu thư Đông Quan, Thái thú Nam quận, nổi tiếng thông nho một thời, học trò đông đến hàng nghìn người, nổi tiếng nhất là Trịnh Huyền (127-200). Ông đã viết Tam truyện dị đồng thuyết, đã chú thích Hiếu kinh, Luận ngữ, Thi dịch, Thượng thư, Tam lễ, Liệt nữ truyện, Lão Tử, Hoài Nam tử, Ly tao, sau chết vì bệnh, thọ 88 tuổi. Có thuyết cho rằng tác giả Trung kinh là Hải Bằng đời Đường, nhưng Hải Bằng là tác giả của Thảo kinh chứ không phải của Trung kinh (Trung Quốc nhân danh đại tự điển, trang 816).

    (110) Di luân du tự: Chữ trong Kinh thư, nghĩa là di luân đã định. Di là thường, cái gì xảy ra hằng ngày; luân là luật tự nhiên, là ngôi vị tự nhiên của con người, di luân như vậy là đạo thường mà con người tự nhiên tuân theo vì là người, cũng như cây cỏ tự nhiên tăng trưởng nhờ có sức đầy ở bên trong. Du tự là đã định rồi, du là xa xôi, ở đây được dùng như trợ ngữ từ đề chỉ một trạng thái, một thời gian đã qua, tự là nói ra, trình bày rõ ràng, định đoạt. Tự Đức dịch sát nghĩa từng chữ là: Đạo thưởng đã định.

    (111) Hàm trăn: Đền đến, tất cả đều đến cùng một loạt.

    (112) Vĩnh nhạ: Lâu dài.

    (113) Hoán hồ: Rực rỡ thay! Sáng sủa thay!

    (114) Vĩ tai: Phải vậy, đúng như vậy, không thể sai được.

    (115) Giáng trung: Giáng là xuống, ban từ trên xuống dưới; trung là tốt lành, thành thực, tấm lòng ngay thực, thẳng thắn, không cong vậy, như vậy, giáng trung theo nghĩa trong Kinh thư là trời phú bẩm cho, trời ban cho con người tự nhiên khi sinh ra đã có khí bẩm tốt lành ai cũng như ai, và nhờ khí bẩm ấy nên ai cũng có thường tính, tức là tính thường, cái tính nó định nghĩa cho con người là người, không giống với cầm thú. Nhượng Tống dịch: Đấng Thượng đế lớn lao, ban đạo trung cho dân dưới (Xem Thượng thư, quyển Thương thư, thiên Thang cáo, bản dịch Thẩm Quỳnh, trang 130).

    (116) Tứ đoan: Bốn mối, tứ là nhân, nghĩa, lễ, trí; nhân là lòng thương người, nghĩa là lẽ phải, lẽ phải mà mọi người công nhận, lễ là trật tự trên dưới, trí là khả năng phân biệt điều phải, điều trái, tất cả bốn mối ấy đều nằm trong bản chất con người, sinh ra đã có rồi. Nhân chi sơ sinh, vô bất cố hữu: Người ta khi mới sinh ra, không ai là không có. Mạnh Tử giải thích tứ đoan là lòng trắc ẩn (nhân), tu ố (nghĩa), từ nhượng (lễ), thị phi (trí). Xem Mạnh Tử, Công Tôn Sửu thượng, 6.

    (117) Bách tính: Trăm họ, tức là dân chúng.

    (118) Thủ thiện tâm: Giữ lòng lành. Các tư thường thủ thiện tâm: Đều lo thường giữ lòng lành, tức là lòng nhân, nghĩa, lễ, trí, giữ sao cho thẳng thắn, ngay thật thì muôn ngàn điều lành đều do đó mà ra (tắc vạn thiên sở do sinh), và nếu không giữ được lòng lành, để cho nó cong vậy thì trăm điều ác đều do đó mà theo ra (kỳ tâm bất chính, tắc bách ác sở tùng xuất).

    (119) Tồn dưỡng lương tính: Tồn dưỡng do chữ tồn tâm dưỡng tính, giữ lấy lòng lành, nuôi lấy tính lành; lương tính là tính tốt có từ khi mới sinh. Tồn dưỡng lương tính: Dồn tính lành vào một chỗ và nuôi nấng cho tính lành ấy được hoàn toàn hơn mãi. Tự Đức dịch: Lòng lành thường giữ, tính lành thường trau. Chữ tồn dưỡng lấy trong sách Mạnh Tử, Tận tâm thượng, 1.

    (120) Nghiệp: Ngày xưa, cắt miếng gỗ ra từng khớp để ghi các việc hằng ngày, xong một việc bỏ một khớp, xong cả thì hỏ hết đi (tốt nghiệp, tu nghiệp); nghiệp còn có nghĩa là làm việc, học nghề, (gia nghiệp, biệt nghiệp). Sở nghiệp: Cái nghề của mình, cái công việc của mình.

    (121) Hướng thiện: Quay về đường lành. Tuy sở nghiệp hữu bất đồng nhi hướng thiện tắc nhất: Tuy cái nghiệp của mỗi người có chỗ bất đồng, nhưng hướng thiện thì chỉ có một.

    (122) Kiêu xa: Kiêu là ngựa lồng, lên mặt ngạo nghễ, cậy mình quá đáng; xa là nhiều, quá đỗi, tiêu phí thái quá gọi là xa xỉ, kiêu xa là cậy vào sự giàu có của mình để lên mặt và hoang phí vô độ để khoe khoang. Tự Đức dịch là phí khoe.

    (123) Gian ngụy: Giả dối, điêu ngoa bậy bạ. Tự Đức dịch: Dối gian.

    (124) Lợi dụ: Dụ là dùng lời nói khéo léo lôi cuốn người ta theo ý mình nhưng thường hiểu là lấy mưu gian để dẫn người ta vào đường ác; lợi là phần lúa mà mình đã lấy dao cắt được đưa về cho mình, chỉ chung những gì sắc (lợi khí), nhanh nhảu (lợi khẩu), tốt đẹp (lợi dân), lời lãi (lợi tức), nhưng nghĩa chính ở đây là chỉ cái ích riêng chỉ thuộc về một người, không thuộc về một người nào khác nữa, và như vậy, lợi là cái bất thường, đối lập với nghĩa là cái thường, như nói: nghĩa lợi giao chiến, điều nghĩa và điều lợi vật lộn nhau, trái ngược nhau. Lợi dụ là để cho ích riêng lôi kéo.

    (125) Ác tập: Tập là chim bay đi bay lại cho quen, học đi học lại cho thành thạo (học tập, giảng tập), làm cho quen thành ra như một bản tính thứ hai không đổi đi được nữa (tập quán, tập nhiễm). Ác tập: Những thói quen xấu xa, ghê gớm. Tự Đức dịch là: Thói gian ngoan dữ dằn. Hãm ư ác tập: Rơi vào thói quen xấu.

    (126) Cẩu: Nếu, dầu. Bất chính: Không thẳng thắn. Tự Đức dịch là chẳng thẳng bằng.

    (127) Quý sĩ: Xấu hổ, cảm thấy nhục nhã.

    (128) Tịnh ác khử tà: Trừ bỏ cái xấu đi, cất giấu cái cong queo đi. Tự Đức dịch: Bỏ xiên dẹp dữ (bỏ xiên: khử tà, tịch ác: dẹp dữ).

    (129) Cảnh tỉnh: Răn bảo và xem xét. Tự Đức dịch là răn xét.

    (130) Phệ tê: Cắn rốn, nghĩa bóng là ăn năn. Phệ chỉ con thú mạnh cắn người, tê là rốn, phệ tê hà cập nghĩa bóng là ăn năn sao kịp.

    (131) Huệ địch cát: Huệ là lòng nhân ái, hiểu theo động từ thì nghĩa là thuận theo, địch là đạo đức, lý trí, lẽ phải, cát là tốt lành, hạnh phúc. Huệ địch cát: Đi theo hướng của lý trí là tốt. Tự Đức dịch là theo thuận lành thân đã hiểu huệ là theo, thuận theo, đi theo cùng một hướng, và như vậy huệ địch cát phải được hiểu là thuận theo lẽ phải thì sẽ gặp điều lành. Sách Từ nguyên cắt nghĩa địch là đạo và hiểu câu huệ địch cát trong Kinh thư là thuận đạo tắc cát dã: Theo đạo là tốt.

    (132) Tùng nghịch hung: Theo cái ngược lại thì xấu. Tự Đức dịch:

    Nghịch thì mang dữ, nghĩa là theo lẽ trái thì gặp điều dữ.

    (133) Duy ảnh hưởng: Ảnh là bóng, do ánh sáng, mặt trời chiếu vào cái gì có hình tạo ra; hưởng là âm vang do gió đưa tới, vì có hình thì có bóng, có, tiếng thì có vang, cho nên sự gì cảm ứng rõ rệt, có liên hệ chặt chẽ với nhau thì gọi là ảnh hưởng. Duy ảnh hưởng Tự Đức dịch là ứng thần bóng vang. Cả câu là lời Hạ Vũ nói trong thiên Đại Vũ mỏ, Ngu thư trong sách Thượng thư.

    (134) Ly: Lo lắng, gặp phải, mắc phải hoạn nạn. Âm ly cũng có khi đọc là duy.

    (135) Cữu: Xấu, trái lại với hưu là tốt, xấu vì bị quá nhiều lỗi lầm, làm cho con người càng ngày càng đi vào con đường úc. Ly vu cữu (hoặc duy vô cữu) là mắc phải nhiều lầm lỗi. Bất lạc kiến nhĩ đẳng chi ly vu cữu: Không vui khi thấy các ngươi mắc phải làm lỗi.

    (136) Kỳ thận tư chi: Hãy suy nghĩ từng ly từng tý một về điều ấy.

    (137) Phố: Vườn trồng rau nghĩa hẹp của chữ viên vì viên vừa nghĩa là chỗ đất để trồng hoa quả, rau dưa, vừa có nghĩa là chỗ để chơi riêng (ấu trĩ viên), lăng tẩm các vua đời xưa và mồ mả các phi tần. Ở đây chỉ nghề làm vườn.

    (138) Mục: Người chăn loài vật, việc chăn nuôi, chỗ chăn nuôi, ở đây, mục chỉ nghề chăn nuôi, cũng như trạch chỉ nghề đánh cá.

    (139) Võ biền: Nghĩa đen là cái mũ của người nhà võ, được định nghĩa như là một người chỉ dùng sức mạnh để hàng phục người khác; nghĩa chung nói về quan võ. Chữ dĩ chí, cho đến, tiết lộ cho ta thấy tổ chức quân đội chặt chẽ đời Minh Mệnh vì chỉ có đời Minh Mệnh mới quan niệm đi lính cũng phải có nghề như các nghề khác, ngang hàng với sĩ, nông, công, thương, viên, phố, trạch, mục. Dĩ chí võ biền quân lữ, các hữu sở nghiệp: Cho đến quân lữ võ biền (các lính tráng, cai, đội), đều có nghề nghiệp của mình.

    (140) Tư: Của cải, vốn liếng (tư bản, gia tư); của tiêu dùng vào việc gì (quân tư), tư cấp, phú bẩm cho (tư chất), nhờ, chỗ nương nhờ. Giai tư chi dĩ sinh dã: Đều nhờ vào đấy mà sống vậy.

    (141) Đãi: Trễ nải lười biếng. Nhi phế ư đãi: Mà bị phế bỏ vì lười biếng, trái lại là nghiệp thành ư cần: Nghề làm nên được là nhờ chăm chỉ.

    (142) Đản: Một chắc, một mình, chỉ cầu, bất quá là. Đản năng: Chỉ cầu rằng có thể.

    (143) Tự nghiệp tính chuyên: Làm việc chăm chỉ hết sức mình, với tất cả gắng sức.

    (144) Bất giải dụng lực: Không lười dùng sức. Giải cũng như đãi là trễ nải, lười biếng, chậm chạp.

    (145) Thành hiệu: Có kết quả, xong việc đến cùng. Hiệu là học đòi, bắt chước (hiệu pháp, hiệu vưu); đến cùng (hiệu lực, báo hiệu), đều có nghĩa là hết sức đến cùng; hiệu nghiệm, có kết quả rõ ràng ai cũng trông thấy (minh hiệu, thành hiệu).

    (146) Vi sĩ giả: Làm học trò, người còn trẻ, phải noi gương người khác.

    (147) Tháo thân (cũng đọc táo thân): Tắm rửa, dùng nước kỳ cọ cho sạch. Tự Đức dịch là sạch mình.

    (148) Lệ hạnh: Mài giũa tính nết cho tròn trặn, nhẵn bóng. Tự Đức dịch là trau nết. Đây là một quan niệm điêu khắc về giáo dục, cho con người là một khối vật chất và tinh thần đã có sẵn chất liệu, chỉ cần lấy đi những cái gì thừa, không cần thiết, là bức tượng đã nặn xong, như Rodin tuyên bố về nghệ thuật điêu khắc của ông: “Tôi lấy một khối cẩm thạch và tôi lấy đi những cái gì thừa” (Je prends un bloc de marbre et j’enlève ce qu’il y a de trop). Lệ hạnh là như thế, là dùi mài tính nết cho trơn láng, cạo sửa những gì không liên hệ đến đạo đức, thế gọi là trau, và Tự Đức đã dịch rất khám phá chữ lệ hạnh là trau nết.

    (149) Bác học: Biết thiên văn, địa lý, nhân sự. Tự Đức dịch: Học nhiều. Chữ trong sách Trung dung.

    (150) Hiệp văn: Cái gì cũng đã nghe biết. Hiệp là chan hòa, thâm. Tự Đức dịch: Nghe khắp.

    (151) Thành lập: Do chữ thành nhân lập nhân, người quân tử thành công là làm cho người khác cũng được nên và được có chỗ đứng như mình. Kỳ dĩ cập vu thành lập: Mong tới được một chỗ đứng vững vàng. Kỳ: Mong muốn, quyết định. Thành lập: Dựng nền.

    (152) Túng: Nếu, dẫu rằng.

    (153) Cự nhĩ: Vội vã có tính cách đột ngột, thốt nhiên dồn đến không hay biết trước. Diệc bất khả cự nhĩ: Cũng đừng khá vội vã, gấp gáp. Tự Đức dịch: Cũng đừng tham gấp.

    (154) Cải đồ: Sửa chữa những ý định đã có, những mưu toan, những mơ ước về tương lai. Tự Đức dịch: Chí chừa. Chữ chí dịch chữ đồ rất chính xác. Chữ chừa dịch chữ cải không được rõ nghĩa, nhưng ngày xưa và hiện nay ở thôn quê, người ta thường nói chừa cải. Vậy chí chừa là chí đổi, ý định cải tổ lại những gì đã hư nát, ở đây là cái ý chí hèn kém chỉ nhằm vào tiểu lợi, lợi hèn, mà không ngó ngàng đến nghĩa, điều mà Mạnh Tử đã trách Lương Huệ vương.

    (155) Tu kỳ lỗi cử: Sửa lại cày bừa của mình.

    (156) Cần kỳ giá sắc: Chăm chỉ việc cấy lúa và gặt hái.

    (157) Doanh ninh (dinh ninh): Đầy đủ, yên vui.

    (158) Phong liễm: Được mùa, thu lượm được nhiều.

    (159) Xuyết nghiệp (cũng đọc chuyết nghiệp): Cũng đừng vì thế mà thôi việc.

    (160) Sức hóa, nhập tài: Tô điểm hàng hóa cho đẹp hơn, cho phù hợp với vật liệu.

    (161) Phụ thông hóa hối: Của cải khắp nơi, Phụ: Rất. Thông: khắp mọi nơi, hóa hối: của cải; hóa là vàng ngọc, hối là vải lụa.

    (162) Thường chức: Công việc hằng ngày.

    (163) Tự sinh: Nuôi sống mình.
    (164) Nghiệp quảng duy cần: Chỉ có chăm chỉ mới phát triển được nghề nghiệp. Lời Thành vương khuyến cáo bách quan, ghi trong Thượng thư, thiên Chu quan. Câu này, Nhượng Tống dịch là: Nghiệp rộng cốt ở siêng năng, (sách đã dẫn, trang 175).

    (165) Miễn: Gắng sức.

    (166) Sinh chi giả chúng: Cái sinh sản ra thì nhiều.

    (167) Thực chi giả quả: Cái ăn tiêu thì ít.

    (168) Vi chi giả tật: Việc làm nhanh nhẹn.

    (169) Dụng chi giả thư: Cái tiêu dùng thì từ từ, thong thả.

    (170) Hải vũ thừa bình: Hải là biển, vũ là dưới mái hiên, dưới gầm trời, bốn phương, hải vũ: nói chung là bốn phương trời biển, thừa là người trên ban cho, kẻ dưới nhận lấy; thừa bình: được ơn trên ban cho yên vui, không có chiến tranh.

    (171) Đa thượng xa xỉ: Nhiều người chuộng tiêu xài hoang phí.

    (172) Xa lệ quá độ: Xa là nhiều, lệ là đẹp, tốt. Xa lệ quá độ: Nhiều và đẹp quá mức. Tự Đức dịch từng chữ: Quá đỗi tốt nhiều.

    (173) Thù tạc vãng lai: Thù là mời rượu, chủ mời khách uống là thù, khách rót lại mời chủ gọi là tạc, vì thế thù tạc, ngoài việc chỉ uống rượu mời đi mời lại, còn chỉ việc người đời đi lại cho quà tặng bánh để tỏ tình thân sơ. Thù tạc vãng lai: Nhận cái gì của người rồi lấy vật khác trả lại để báo trả.

    (174) Suất đa phù phí: Thảy đều tốn kém nhăng nhít.

    (175) và (176) Nhất diên chi tiếu tế: Một bữa tiệc cúng. Diên nghĩa đen là một cái chiếu, ngày xưa giải chiếu xuống đất ngồi, nên gọi chỗ ngồi là diên, cuối cùng chỉ một bữa cơm ăn trên chiếu ấy, thường chỉ một bữa cơm sang trọng đãi khách; tiếu tế là lễ nghi cúng thần thánh, bắt buộc phải lập đàn và có rượu.

    (177) Sở nhu: Đồ dùng, tiền cần thiết để dùng vào việc cúng tế ấy.

    (178) Lũy: Thêm ra, tính dần lên.

    (179) Minh ngoan chi đồ: Đoàn trẻ dại dột, tối tăm. Minh là tối tăm, ngoan là ngu dốt, ương ngạnh, không biết mà lại hay làm những việc càn bậy.

    (180) Dâm: Chỉ chung tất cả những gì quá lắm (dâm vũ, dâm hình), động, mê man quá độ; dâm vu nha phiến: mê hút thuốc phiện, nghiện ngập.

    (181) Đãng: Phóng túng, lang thang chỗ này chỗ khác, không biết giữ gìn (đãng tử, du đãng). Đãng vu tửu bác: La cà rượu chè cờ bạc.

    (182) Phá sản khuynh ty: Tan tành đồ đạc, ngả nghiêng tiền của.

    (183) Mẫn: Thương xót (lân mẫn).

    (184) Lẫm: Rét, nghèo khổ, nghiêm trang, trọng đại, nghiêm chỉnh. Lẫm tuân: Nghiêm chỉnh tuân hành, làm những hiệu lệnh của vua một cách đàng hoàng, đứng đắn thực sự, chứ không được coi là chuyện đùa.

    (185) Trì thân trị gia: Giữ mình coi nhà. Trị là cầm giữ bằng tay (trì tiết, chủ trì), chủ trương công việc gì, hay coi sóc một nơi nào (trụ trì), Trì thân: Giữ chắc cho con người của mình không rời xa đạo đức, giữ gìn mình một cách bền bỉ chắc chắn. Trị gia cũng như tề gia là coi sóc việc nhà cho thứ tự, ngăn nắp.

    (186) Chất phác: Mộc mạc, chỉ cốt cái phần thực sự ở bên trong không chú trọng tô điểm ở bên ngoài. Phòng ốc, khí cụ, thủ chất phác đã được Tự Đức dịch rất gọn: Ở, dùng bền, thực (câu 216).

    (187) Quan, hôn, tang tế: Lễ đội mũ cho con trai, lễ cưới gả cho con cái, lễ chôn người chết, lễ cúng giỗ.

    (188) Đản quý đắc nghi: Chỉ cốt đúng hợp với lễ phép, không cần ra ngoài những quy thức đã định.

    (189) và (190) Ngật (cũng đọc cật): Ăn. Tằng ngộ ngật nha phiến: Từng lỡ hút thuốc phiện.

    (191) Tẩy trừ: Rửa bỏ, chừa bỏ đi.

      Đoạn văn này nhắc người đọc nhớ đến một đoạn văn tương tự trong Khổng Tử tập ngữ: “Trung nhân chi tình hữu dư tắc xỉ, bất túc tắc kiệm, vô cấm tắc dâm, vô độ tắc thất túng dục tắc bại. Cố ẩm thực hữu lượng, y phục hữu tiết, cung thất hữu độ, súc tụ hữu số, xa khí hữu hạn, dĩ phòng loạn chi nguyên dã” (Khổng Tử tập ngữ: Tề hầu vấn, 13). Cái thường tình của hạng người trung nhân, kể có thừa thì xa xỉ, không đủ thì cần kiệm, không cấm đoán thì dâm dật, không tiết độ thì thất thố, tình dục phóng túng thì suy bại, cho nên ẩm thực phải có hạn lượng, y phục phải có tiết chế, cung thất phải có mức độ, súc tụ phải có định, xa mã khí dụng phải có hạn để đề phòng mầm loạn vậy. Câu “thận nãi kiệm đức, duy hoài vĩnh đồ” nghĩa là: cẩn thận lấy đức sẻn, hãy nghĩ lo đến sự lâu dài (Thượng Thư, thiên Thái giáp thượng, bản dịch của Nhượng Tống, trang 70).

    (192) Sở quan phi tế: Hễ cùng nhà nước chẳng hèn (câu 225).

    (193) Hình thố: Việc hình, việc trừng phạt của quan án được bãi bỏ.

    (194) Binh tẩm: Việc lính tráng được đình chỉ, được xếp một chỗ.

    (195) Tương quan: Cùng nhìn nhau, trông nhau để bắt chước.

    (196) Ân ý: Ân là ơn, điều tốt lành thực hiện cho hạnh phúc của người khác, yêu người và giúp đỡ cho người được tốt đẹp (ân tình, ân ái, ân nghĩa); ý là phần thứ bảy của trí tuệ, có khả năng phân biệt, đắn đo, ức đạc (bất ý), nói chung, ý là tất cả những gì toan tính ở trong lòng. Ân ý chú trọng đến việc làm ơn ích cho người khác.

    (197) Dĩ hậu thân tộc: Để cho tình họ hàng bà con được tốt đẹp, đầy đặn, có bề dày bề ngang hẳn hoi. Hậu là tốt, nhiều (hậu đãi, trọng hậu, phúc hậu).

    (198) Tín thuận: Tin và chiều theo. Minh Mệnh đặc biệt chú trọng đến chữ tín nên bất cứ trong giáo điều nào, nhà vua cũng nhấn mạnh đến đức tính này vì nhà nho vẫn chủ trương từ xưa là dân vô tín bất lập (Luận ngữ, 12, 7) không gây được lòng tin của dân thì không đứng vững được.

    (199) Mục: Nhìn bằng con mất hiền lành, dịu dàng, với tất cả lòng mong muốn tốt đẹp.

    (200) Hương đảng: Làng xóm, láng giềng. Hương là một khu gồm

    12 nghìn 500 nhà, đảng gồm 500 nhà. Hương đảng nói chung về chỗ ở chung với nhau, có phong tục, luật lệ chung.

    (201) và (202) Xâm và lăng: Xâm là không phải của mình mà cứ tìm mưu kế hay dùng sức mạnh để lấn hiếp; lăng nghĩa đen là lớp váng, lớp giá vì lạnh mà tích tụ lại thành lớp, nghĩa bóng là lấn lướt đụng chạm tới. Vô dĩ phú xâm bần: Đừng lấy giàu lấn nghèo. Vô dĩ cường lăng nhược: Không lấy mạnh hiếp yếu.

    (203) Bảo ái: Giữ gìn, che chở, giúp đỡ và yêu mến. Cư bình tắc tương bão ái: Lúc thường thì cùng nhau bảo trì lòng yêu thương.

    (204) Chu tuất: Cứu giúp bằng tiền của, vật liệu, lương thực.

    (205) Thù phẫn: Ghét giận hằn học.

    (206) Tranh đoan: Đầu mối giành giật. Vật tích thù phẫn dĩ cấu tranh đoan: Đừng chất chứa hận thù mà tạo nên mối tranh giành.

    (207) Kiện tụng: Khỏe tố cáo nhau trước cửa quan.

    (208) Dĩ phương sinh lý: Để hại tới lẽ sống. Chữ sinh lý hiện nay dịch chữ physiologie hay vie physiologique của Âu châu nghĩa hẹp hơn và chỉ hoạt động của cơ thể mà thôi.

    (200) Liên thủ vọng: Họp nhau lại để giữ gìn trông coi.

    (210) Nhị: Thôi, nghỉ. Nhị đạo tặc: Dẹp trộm cướp.

    (211) Nặc đào: Che đậy cho người đào ngũ, trốn lính.

    (212) Châu liên: Châu là gốc cây; liên là liền, vướng vít vào nhau như gốc này liền với gốc kia, nghĩa bóng là lấy tội một người mà dây dưa lụy đến nhiều người. Giới nặc đào dĩ miễn châu liên: Đừng che giấu những người trốn lính để khỏi bị liên lụy.

    (213) Vi sĩ giả: Người làm học trò.

     

  • A.

    1. Thánh dạy: Từ xưa, thánh đế minh vương lấy chính đạo cai trị thiên hạ, tất lấy việc giáo hóa dân chúng, tập thành phong tục làm nhiệm vụ đầu tiên (1, 2, 3, 4).

     

    2. Giáo dục bằng bản thân, giáo dục bằng ngôn ngữ, tất cả đều có nghi thức điển hình, lại lo cái quan cảm của dân bất nhất, cái thị thính của dân không đều, nên vào tháng mạnh xuân, đã đặt các quan mang lệnh vua đi rao ở các ngả đường, vào tháng Giêng, các châu trưởng đọc pháp chế cho mọi nhà hiểu rõ, dấy nhân dấy nhượng, để đạt tới một nền thịnh vượng hòa hợp, vui vẻ lâu dài (5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14).

     

    3. Quốc gia Việt Nam ta đặt móng xây nền, thần truyền thánh kế đã hơn hai trăm năm, đức lành nhuần thấm, thói tốt dài lâu (15, 16, 17, 18).

     

    4. Hoàng khảo ta, đức Thế Tổ Cao Hoàng đế, sau khi đại định, đã phục hưng học hiệu để dưỡng dục nhân tài, ban hành điều lệ để chính lập phong tục, chính sách hay, giáo dục tốt thấm sâu vào dân tâm, sự vững vàng của đạo thường giống như đời tiền cổ (19, 20, 21, 22, 23, 24).

     

    5. Trẫm nối tiếp hồng đồ, (364), noi theo phép lớn, vẫn suy tư về ý nghĩa của câu “làm cho dân giàu rồi sau mới giáo hóa” nên đã từ lâu vỗ về kẻ suy bại, yên ủi người bệnh tật, ra ơn, tha thuế, lúc nào cũng canh cánh một niềm yêu mến giúp đỡ người dân (25, 26, 27, 28, 29, 30).

     

    6. Tuy chưa có thể làm cho tất cả dân ta trở thành giàu có, con cháu đông đúc, nhưng mà nuôi dưỡng yên vui thong thả, trải đến nay đã mười lăm năm (365), giáo huấn để cho tập tục chính đáng, thật chỉ có đời này mà thôi (31, 32, 33, 34, 35, 36).

     

    7. Lâu nay đã ra lệnh cho các địa phương tra xét những người hiếu thuận tiết nghĩa, có ai thì tâu lên sẽ được ban thưởng trọng hậu; những kẻ sĩ hiền lương phương chính, cũng ra lệnh cho sở tại sưu cầu, thật là đủ phương cách khuyến lệ để làm kế hoạch kiểm soát toàn bộ nhân tâm và phong tục (37, 38, 39, 40, 41, 42 43, 44).

     

    8. Nghĩ sâu về đạo thường của dân chúng, về quy tắc của sự vật đủ để biết điều ấy; nhà tranh nơi hẻo lánh tất cũng có người trung tín, kẻ thành phác thuần hậu không thiếu, tuy vậy, cũng có khi khí bẩm bị che, vật dục bị mờ, cho nên không thể không giáo dục (45, 46, 47, 48, 49, 50).

     

    9. Trẫm thường duyệt các án quyển do bộ Hình đệ trình, thấy có những người ngoan cố tối dạ, khinh phạm lưới phép, thật đáng thương hại, lòng Trẫm rất lấy làm bất nhẫn (51, 52, 53, 54).

     

    10. Vả như những đồ vô lại ác ôn (360), những bọn điên cuồng bất mãn (367), mỗi khi dám có những hành động phạm pháp thì lập tức bị trừng trị, như vậy, cái lý thuận nghịch thật là đã rõ ràng, phàm có tai mắt đều nên nghe biết, đừng đợi phải nói nhiều rồi sau mới hiểu (55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62).

     

    11. Thực ra, dạy dân cũng rất dễ, vì bây giờ đương là thời bình, cho nên mới sai người biên soạn lời huấn dịch gồm mười điều, ban hành trong thiên hạ, lại sắc cho bộ Lễ nghĩ soạn nghi chú, phân phối tống đạt cho các địa phương ngoài kinh đô (63, 61, 65, 66).

     

    12. Kinh doãn cùng các Đốc, Phủ, Bố, Án, các ngươi nên thể theo ý Trẫm, đem sao chép, tống đạt ấn bản, phổ biến rộng rãi đến tổng, lý, xã, thôn trong địa hạt, đồng thời chuyển sức đến học chính các phủ, huyện thuộc hạt cùng các cai tổng, lý trưởng, mọi người theo lệnh của Bộ lục tống các bản nghi chú, sức truyền sâu rộng những giáo điều này cho sĩ thứ, quân nhân, đến kỳ đã định, tuyên đọc giảng giải rõ ràng, cốt làm sao chuyển đến từng nhà cho mọi người đều đọc, chỉ dẫn lẫn cho nhau để cùng nên tốt, ngày thấm tháng nhuần để tin cùng nhau trở về đường lành (67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78).

     

    13. Sĩ thứ, quân nhân, các ngươi đừng có xem đây là một bài văn suông, phải đặt mình vào đấy mà ra sức làm việc, cùng sống chung với nhau, cùng bắt chước lẫn nhau, cốt làm sao đổi mỏng theo dày, dần dà trở thành mỹ tục, rước lấy phúc trời dài lâu, tất cả đều cầu được nhiều phúc. Thần thứ các ngươi tận hưởng cảnh đài xuân cõi thọ, mà triều đình cũng được yên trị trường cửu, bởi vậy, Trẫm thiết tha nghĩ đến thần thứ các ngươi, lo dùng giáo dục mà đào luyện thành. Một tấm khổ tâm, chớ nên hư phụ (79, 80, 81, 82, 83, 81, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92).

    Khâm thử.
     

  • B. Mười điều huấn địch

    1 la mã. Đôn đốc nhân luân

    1. Trong đạo làm người, không có việc gì đi trước việc làm sáng đạo; quân thần có tình nghĩa, phụ tử có tình thân, phu phụ có cách biệt, huynh đệ có thứ tự, bằng hữu có thành tín, đó là đại luân của nhân loại, nhân luân sáng tỏ thì sau đấy nhân đạo mới đứng vững. (93, 94, 95. 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102).

     

    2. Trẫm mong các thần thứ, quân dân, tất cả đều biết lấy việc đôn hậu nhân luân làm trọng (103, 104).

     

    3. Kẻ làm quan vâng phép chung, tất phải hết lòng đi theo đường chính, khi làm việc, phải hết sức ra công (105, 106).

     

    4. Người làm học trò, giảng giải, học hành cho sáng đạo, dùi mài thành tài để cung ứng nhu dụng quốc gia (107, 108).

     

    5. Làm nhà binh, nhà nông, thợ thuyền, nhà buôn, lạc nghiệp chuyên cần, an thường thủ phận, trong nhà thì ngửng lên thờ phụ mẫu, cúi xuống nuôi thê tử, ngoài nước thì nộp tô, đóng thuế, yên lẽ phải, chăm việc chung (109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116).

     

    6. Những người thuộc quân tịch đừng rời đội ngũ mà trốn tránh cẩu thả, chớ lười biếng mà không phấn chấn, thời bình thì luyện lập võ nghệ, khi hữu sự thì hùng dũng đi tiên phong (117, 118, 119, 120).

     

    7. Kẻ làm tư lại, đừng múa văn lộng phép, chớ xâm lấn tài sản của dân, chỉ nên lo hôm sớm chuyên cần, không bỏ phế công sự (121, 122, 123, 124).

     

    8. Còn như phụng sự phụ mẫu, tất lấy lòng hiếu kính, phu phụ đối xử tất lấy tình hòa thuận, huynh đệ tất tương ái mà không chống đối nhau, bằng hữu tất tín cẩn mà không khinh nhờn dối trá (125, 126, 127, 128).

     

    9. Trung kinh nói: “Quân tử giữ đạo là giữ phúc của mình lâu dài”. Các ngươi nên tin như vậy; di luân đã định, ơn phúc đều đến cho đến khi thịnh trị, thăng bình vĩnh viễn. Rõ ràng vậy thay!” (129, 130, 131, 132, 133, 134).

     

     

     

     

    2 la mã. Thuật chính tâm

    1. Lòng là gốc của con người, lòng chính đính thì muôn sự lành ở đó mà sinh ra, lòng bất chính thì trăm điều ác từ đó mà theo ra, há chẳng nên thận trọng ru? (135, 136, 137, 138, 139, 140).

     

    2. Thượng đế đã phú bẩm tính lành cho con người, nên ai cũng có tính thường, đó là nhân, nghĩa, lễ, trí, gọi là bốn mối, từ khi sơ sinh, người ta không ai không có (141, 112, 143, 141).

     

    3. Trẫm mong trăm họ, mỗi người lo giữ thiện tâm, tồn dưỡng lương tính, tuy sở nghiệp có bất đồng nhưng hướng thiện thì nhất trí (145, 146, 147, 148).

     

    4. Người giàu, chớ kiêu sa, người nghèo, đừng gian nguỵ, đừng thay đổi vì lợi dụ, chớ tự hãm vào ác tập. (149, 150, 151, 152).

     

    5. Nếu có một ngôn từ bất chính, một hành vi bất thiện, tất biết quí sĩ (368) trong lòng, nghiêm khắc cải hối, thích thiện yêu nghĩa để bảo tồn đời mình, dẹp ác khử tà để cùng về đường chính (153, 154, 155, 156, 157, 158).

     

    6. Nếu không lo cảnh tỉnh, điều dâm tà ô uế không chỗ nào là không làm, thì đó là tự hãm vào hình phạt, cắn rốn (369) sao kịp nữa! Kinh thư chép: “Thuận lẽ phải là tốt, theo điều nghịch là xấu, như bóng theo hình, như tiếng vang theo tiếng nói”. (159, 160, 161, 162, 163, 164).

     

    7. Nay giáo dưỡng muôn dân, Trẫm lạc quan khi thấy các ngươi thành đạt và không lạc quan khi thấy các ngươi mắc phải điều lầm lỗi. Các ngươi nên cẩn thận suy tư về điều này. (165, 166, 167, 168).

     

     

     

     

     

    3 la mã. Chuyên cần nghề nghiệp

    1. Trời cao sinh ra dân, tất giao phó cho mỗi người một nghề, cho nên mỗi người phải tự chọn lấy một nghề để làm căn bản lập thân. Kẻ sĩ, nhà nông, người làm thợ, kẻ đi buôn, người làm vườn, kẻ trồng rau, bác chài đánh cá, đứa trẻ chăn trâu, thậm chí cả tay võ biền trong quân lữ, mỗi người đều phải có nghề nghiệp, đều nhờ vào đấy mà sinh sống. (169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 176).

     

    2. Nghiệp thành công là nhờ ở chuyên cần mà bị phế bỏ là vì lười biếng, chỉ nên tinh chuyên làm việc, không lười dùng sức thì nếu lo toan một ngày không đủ, lo toan một tháng sẽ dư thừa, cuối cùng tất thấy thành hiệu. (177, 178, 17, 180).

     

    3. Làm học trò, tắm rửa thân xác, trau dồi tính hạnh, học rộng, nghe khắp, quyết đi đến một thế đứng vững vàng, nếu có lợi nhỏ trước mắt, cũng không thể vội vã thay đổi chí hướng. (181, 182, 183, 184).

     

    4. Làm nhà nông, hãy tu sửa cày bừa, chuyên cần về việc cấy gặt, cốt để cho trọn ngày no đủ, nếu có chuyện được mùa không đều, cũng không vì thế mà bỏ nghề. (185, 186, 187, 188).

     

    5. Cho đến thợ thuyền, phải chỉnh sức các xuất phẩm cho ăn hợp với vật liệu, nhà buôn phải để cho của cải lưu thông, quân ngũ giảng tập võ thuật, đều có nghề nghiệp bình thường để nuôi thân, không bao giờ không tập mà yên, vậy chuyên cần mà làm việc, đây là ý nghĩa của sự chuyên cần nghề nghiệp. Kinh thư chép: “Chỉ có sự chuyên cần mới phát triển được nghề nghiệp”. Các người nên gắng sức đi. (189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196).

     

     

     

    4 la mã. Chuộng tiết kiệm

    1. Việc sinh tài có đường lối lớn lao: làm nhiều, ăn ít, làm việc nhanh chóng, tiêu dùng từ từ, tiền của thường đủ, cho nên thánh hiền, mỗi khi bàn luận về tài sản, đều lấy tiết kiệm làm đầu. Ngày nay, hải vũ hòa bình, nhân dân đa số chuộng xa xỉ, y phục, khí dụng, xa hoa diễm lệ quá độ, thù tạc qua lại, thảy đều hoang phí phù phiếm. (197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206).

    2. Lại có khi thờ Thần lễ Phật, một bữa tiệc cúng tế phải tiêu dùng lên đến nghìn trăm, thậm chí có những người bướng bỉnh dại dột, nghiện nha phiến, la cà rượu chè cờ bạc, cuối cùng bị phá sản khuynh tài, xúc phạm hình pháp, thật khá thương thay! (207, 208, 209, 210, 211, 212).

    3. Sĩ thứ quân nhân, các ngươi nên nghiêm chỉnh tuân hành lời huấn dụ của Trẫm, lấy cần kiệm làm lương thuật bảo trì thân thể, quản trị gia đình; y phục không được xa xỉ quá, ẩm thực không được thiếu tiết độ; phòng ốc, khí cụ, chỉ cốt chất phác; quan, hôn, tang, tế, chỉ quý ở chỗ đắc nghi, không nên quá xa phí. (213, 214, 215, 216).

    4. Đến như người ngu si, lưu dũng, đã từng lỡ hút nha phiến, nghiện rượu chè, mê cờ bạc, nên mau mau tẩy trừ. Kinh thư chép: “Thận trọng về đức cần kiệm là nghĩ đến tiền đồ lâu dài”. Các người tin có thể được như thế thì tác phong kiệm ước sẽ thành, hiệu quả đại phú sẽ đến, há chẳng đẹp đẽ sao? (217, 218, 219, 220, 221, 222).

     

     

     

    5 la mã. Đôn hậu phong tục

    1. Phong tục có quan hệ không nhỏ, phong tục thuần mỹ thì việc hình sẽ được bãi, việc binh sẽ được xếp bỏ, bốn biển vang dội tiếng nhạc hòa bình. Trẫm mong các sĩ thứ quân nhân, cùng nhìn nhau làm việc thiện để hoàn thành đạo lớn. (223, 221, 225, 226, 227, 228, 229, 230).

    2. Có ân ý để đãi xử với thân tộc, có tín thuận đề hòa mục với hương đảng, có lễ nhượng để điều hòa thiên hạ, đừng lấy giàu lấn nghèo, đừng lấy mạnh hiếp yếu. (231, 232, 233, 234).

    3. Ở thời binh thì bảo ái lẫn nhau, khi hữu sự thì chu tuất lẫn nhau, dừng chứa thù phẫn mà tạo ra mối tranh chấp, đừng thích kiện tụng mà phương hại đến lẽ sống. (235, 236, 237, 238).

    4. Họp nhau lại để giữ gìn trông coi đánh dẹp trộm cướp, đừng ẩn nặc người lại đào để khỏi bị liên can, hãy tập giữ liêm sỉ, trung tín, đừng có thói hiểm trá, hư ngụy. (239, 240, 241, 242).

    5. Làm học trò, ắt biết ở lòng thuần hậu, giữ tính điềm tĩnh; nhà nông, thợ làm vườn, đừng vượt giới hạn để cầu ích lợi cho mình, đừng ngăn nước ruộng mà gây thiệt hại cho người, làm thơ, đi buôn, chớ tranh lợi mà giành giật nhau, đừng khoe khoang hàng hóa để cầu bán. (243, 241, 245, 200, 217, 248).

    6. Kinh thư chép: “Phàm đã là thứ dân, không nên có bè đảng, làm con người, đừng có ý riêng tư”. Các ngươi nên biết rõ ý ấy để cải cách thói kiêu bạc, cùng nhau hướng đến mỹ tục, đến hạnh phúc hòa bình lâu dài, tới được cái đức thuận hòa vĩ đại. Các ngươi gắng sức nhiều về điều ấy vậy.

     

     

     

    6 la mã. Giáo huấn tử đệ

    1. Người ta bắt đầu làm tử đệ, sau mới làm phụ huynh sư trưởng, ngày nay nếu không biết đạo làm con em, ngày sau tức không thể biết đạo làm cha anh, vì thế, sự giáo huấn của cổ nhân tất bắt đầu từ tử đệ, cho nên, nếu muốn cho chúng sau này làm phụ huynh, sư trưởng thì theo cái cách yêu con em của người xưa, dạy thì dùng hiếu nghĩa, không gần gũi điều tà (255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264).

     

    2. Nay Trẫm mong những bậc phụ huynh sư trưởng, các ngươi phải cần mẫn giáo huấn tử đệ, cốt khiến cho chúng cung kính giữ gìn thiên lương, không để mất nghiệp nhà, chớ để cho chúng chơi bời bừa bãi, say mê cờ bạc, buông tuồng rượu chè, đừng để cho chúng kết giao với những người trộm cắp, chớ làm cho chúng tập tành yêu chuộng xa xỉ (265, 266, 267, 208, 209, 270, 271, 272).

     

    3. Khi hành động, tất nhiên chúng phải tôn trọng hiếu đễ, lực điền; trong tâm trí, tất nhiên chúng phải giữ gìn lễ nghĩa, liêm sỉ, lâu ngày, tâm địa thuần lương, mỗi ngày một tiến đến chỗ thiện, cao thì có thể thành tài đạt đức, làm vinh hiển cho môn lư, thấp thì cũng không mất cơ hội làm một người lương dân, bảo thủ gia nghiệp; cái công trình giáo hối hằng ngày, há không to lớn và xu rộng hay sao? (273, 274, 275, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 282).

     

    4. Con nhỏ cháu dại, tất cả những gì của thánh nhân đều phải dạy, chương Thiếu nghi, chức đệ tử, chỗ đến của người quân tử là phải nghiêm trang. Mạnh Tử nói: “Ở nhân dật mà không dạy thì gần với cầm thú. Các ngươi không nên sao nhãng điều ấy” (283, 281, 285, 286, 287, 288, 289, 290).

     

     

     

    7 la mã. Tôn sùng chính học

    1. Sở dĩ học là học làm người, cho nên không thể có một người vô học trong thiên hạ, cũng như không thể sống một ngày không học, bởi vậy, cái sở học của ta càng không thể không chính đáng. (291, 292, 203, 24, 295, 296).

     

    2. Trẫm mong triệu thứ các ngươi tôn sùng chính học, giảng minh nhân luân, đạo Nghiêu Thuấn chỉ là hiếu đễ mà thôi, giáo dục Khổng Mạnh chủ trương nhân nghĩa trước hết, đấy là những điều phải giảng vậy (297, 298, 299, 300, 301, 302).

     

    3. Tả đạo dị đoan, nhất thiết chớ để lừa dối mê hoặc; học thuyết Da tô lại càng vô lý hơn nữa, thậm chí nam nữ hỗn loạn, hạnh kiểm như cầm thú, dấy gian dựng đảng, tự giẫm lên hình pháp, như vậy là phá hoại tôn giáo, làm hư nát luân thường, lại càng không nên tin. Nếu đã bị đạo ấy dụ dỗ, nên mau chóng cải trừ; phàm quan, hôn, tang, tế, tất phải được cử hành theo quốc lễ; đã không bị mê hoặc về đường khác thì tự mình có thể quay về chính đạo (303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 310, 311, 312, 213, 314, 315 316, 317, 318).

     

    4. Nghề làm học trò là tụng tập Thi, Thư, tự biết nghĩa lý, đến nhà binh, nhà nông, thợ thuyền, nhà buôn, há đâu tất cả đều đọc sách biết chữ, bởi vậy, khi thấy người nào nói điều lành, nên vui vẻ nghe theo, thấy người nào có hạnh kiểm tốt, nên bắt chước làm ngay, yêu mến đức tốt, không mất bản tâm, vào thì đủ để phụng sự phụ huynh, ra thì đủ để phụng sự trưởng thượng, cái học của thánh hiền cũng không ngoài những điều ấy. Mạnh Tử nói: “Dẹp tà thuyết, chống nết xấu, buông bỏ lời dâm ô”. Trẫm mở lời dạy dỗ thành thực, thiết tha, chỉ muốn ơn huệ tốt lành cho dân, các ngươi nên kính cẩn mà nghe (319, 320, 321, 322, 323, 324, 325, 326, 327, 328, 329, 330, 331, 332, 333, 334).

     

     

     

     

    8 la mã. Răn giữ lòng dâm

    1. Người ta sinh ra giữa trời đất, điều đáng quý là ở chỗ giữ tính tình ngay thẳng, không lả lơi dâm đãng, điều đáng quý là ở đường lành mà không sa vào vòng tà ngụy. Trong sự giao tế giữa nam nữ, tình dục rất dễ mê hoặc, nếu không dùng lễ đề phòng, thì đầu mối của nó tuy rất nhỏ mà cái họa gây ra lại rất lớn; thù hấn ở đó mà phát sinh, ngục tụng từ đó mà khởi đầu, há không biết tường tận mà giữ gìn ngăn cản hay sao? (335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345).

    2. Lâu nay, Trẫm đặc biệt ban thưởng cho những tiết phụ trinh nữ ở các địa phương, hoặc cho kiến lập từ sở, hoặc đem ban phát biển ngạch, để khuyến khích những người trinh tiết trong thiên hạ. Mong các ngươi là phụ mẫu, huynh trưởng, các ngươi biết giáo hối tử đệ, nam giới thì lấy lễ phép ngăn mình, nữ giới thì dùng trinh tiết giữ mình, cái tình giữa nam nữ chính đáng, thì trăm ơn phúc đã tập trung ở đấy vậy (346, 347, 348, 349, 350, 351, 352, 353, 554, 355, 356, 357, 358).

    3. Như bọn cường hào cậy vào thế lực mà xâm lăng, điêu trá, giảo hoạt mà thao túng thì thực là rất nguy hại cho người bình dân; lại như quân vô lại du côn, quen làm điều bất thiện, trước thì phá tủ, xoi vách, sau thì xúi người gây sự, những hành động ấy, thiên lý sẽ không buông tha, quốc pháp sẽ không dung thứ. Kinh Thư chép: “Đạo trời, làm lành thì được phúc, làm điều dâm thì mắc họa”. Nếu có phạm những điều ấy, các ngươi nên mau tự biết sợ hãi, hối cải, đổi dữ về lành, cùng nhờ vào nơi nuôi dưỡng lẫn nhau, yên vui với nhau. Và trăm họ nên suy niệm về điều này (359, 360, 361, 362, 363, 364, 365, 366, 367, 368, 369, 370, 371, 372).

     

     

     

     

     

     

    9 la mã. Cẩn thận giữ phép

    1. Triều đình ở với dân, muốn cho dân trọng pháp, không muốn cho dân phạm pháp. Dân của ta phải biết giữ pháp thì sau mới ít tội, không dùng vào tội lệ mới hoàn thiện được đời sống của mình, do đấy, pháp kỷ được thiết lập chính là vì dân; các ngươi không suy tư về điều ấy để thận trọng về việc giữ phép hay sao? (373, 374, 375, 376, 377, 378, 37, 380, 381, 382).

     

    2. Trẫm báo cáo cho trăm họ các ngươi biết, các phụ huynh trong gia đình phải giáo dục tử đệ, các trưởng chính ở hương thôn phải răn đe dân chúng, mỗi người phải lấy pháp luật chuyển nhau giải thích rõ ràng, đừng khinh mạn phép nước mà làm liều, chớ rời bỏ phép nước mà dễ dàng phạm tội (38, 384, 385, 386, 387, 388).

     

    3. Như biết luật trừng phạt những người bất đạo bất hiếu thì không dám làm những việc chống đối đạo thường, xúc phạm lẽ phải; nếu biết luật cấm đấu ẩu nhương đoạt, thì không dám mặc sức để sổng cái tính cường bạo, lăng loàn; biết luật cấm gian dâm đạo thiết thì biết ngăn ngừa những cái hẹp hòi quanh quất trong lòng; biết luật cấm việt tố, vu cáo, tất biết đổi thói quen ưa kiện tụng; biết thuế khóa đã tự có định ngạch thì chớ tìm cách nắm giữ tất cả mà thiếu tiền đóng góp; biết tội giấu người phạm pháp thì bị liên can, tất chớ thông đồng với nhau mà oa tàng những người phạm pháp tại đào (389, 390, 391, 392, 393, 394, 395, 396, 397, 398, 399, 400, 401, 492).

     

    4. Phàm những gì công pháp cấm đoán đều nêu thận trọng tránh đi, tự biết trừ khử ngụy vọng, tiến lên tu sửa cho lương hảo. Kinh thư chép: “Mọi người giữ điển để được ơn trời”. Như thế, dưới có cái may phong hóa được lan rộng, trên có nền chính trị trong đó hình phạt được bãi bỏ, như vậy không thịnh vượng hay sao? |103, 404, 405, 496, 407, 408).

     

     

     

     

     

    10 la mã. Quảng bá đức hạnh

    1. Nhà nào tích thiện tất có thừa phúc, vì thiện là phúc tập trung lại, cái gọi là thiện không có gì khác, chẳng qua là hiếu đễ, trung tín, nhân nghĩa, lễ trí mà thôi. Nay Trẫm dạy dân chúng các ngươi, không nói đến việc phải biết hết các điều kể trên, chỉ nói đến cái đạo di luân thường dùng hằng ngày thì đại lược không ngoài những điều ấy (409, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 417, 418, 419, 420).

    2. Sĩ thứ quân nhân, các ngươi nên kính cẩn nghe theo lời Trẫm, gắng sức tiến đến cõi thiện, hôm nay làm một việc thiện, ngày mai làm một việc thiện, lâu ngày thì thực hiện được ở mình, tính thiện mới có thể quảng bá âm đức, tự nhiên tai ương không xảy ra, phúc lộc tìm đến hằng ngày, nếu báo ứng hơi chậm, thân mình chưa được vinh hiển, thì tử tôn tất cũng được nương nhờ ơn phúc thừa dư sẵn có mà phát triển thịnh đại đến vô cùng. (421, 422, 423, 424, 425, 426, 427, 428, 429, 439, 431, 432).

    3. Kinh thư chép: “Làm lành, trăm điều tốt được ban xuống”. Tất cả các ngươi nên thể theo ý Trẫm, đôn đốc thi hành đường thiện không trễ nải, cho đến khi tính mệnh của mỗi người được chính đính, bảo vệ được nền thái hòa, cùng nhau đạt tới đường nhân cõi thọ, vẻ vang lắm thay! (433, 434, 435, 436, 437, 438, 439, 440).
     

  • A.

    1. Thánh dụ: Tự cổ, thánh đế minh vương dĩ chính đạo (1) lỵ

    (2) thiên hạ, tất dĩ hóa dân thành tục ví tiên vụ (1, 2, 3, 4).

     

    2. Thân giáo ngôn giáo (3), cụ hữu nghi hình (4) hựu lự dân chi quan cảm bất nhất, thị thính nan tề, tắc thiết vi mạnh xuân tù nhân (5) tuẫn lộ (6), chính nguyệt (7) châu trưởng (8) độc pháp chi chế (9), dụng năng gia dụ (10) hộ hiểu, hưng nhượng hưng (11) nhân, dĩ trăn (12) ung hy (13) du cửu (14) chi thịnh (5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14).

     

    3. Ngũ quốc gia triệu cơ (15) Nam phục, thần truyền thánh kế nhị bách dư niên, đức ý uông hàm (16), mỹ thành tại cửu (15, 16, 17, 18).

     

    4. Phụng ngã Hoàng khảo Thế Tổ Cao Hoàng đế đại định chi hậu, hưng học hiệu dĩ dục tài, ban điều lệ dĩ chính tục, thiện chính thiện giáo, tiếp (17) vu dân tâm, thường đạo chi trinh (18), thất (19) hưu tiền cổ (19, 20, 21, 22, 23, 24).

     

    5. Trẫm phi thiệu (20) hồng đồ (21), suất tuần đại biện (22), thâm tư phú nhi hậu giáo chi nghĩa (23), hướng lai tuy điêu phủ sái (24), giáng xá quyên tô (35), quyền quyền (26) dĩ huệ dưỡng (27) lê nguyên (28) vi niệm (25, 26, 27, 28, 20, 30).

     

    6. Tuy vị năng sử ngô dân hàm trăn phú thứ (29), nhiên nhi hàm dưỡng an dật (30), kinh kim thập hữu ngũ niên hĩ, giáo huấn chính tục, đản (31) duy kỳ thời (31, 32, 33, 34, 35, 36).

     

    7. Tiết kinh (32) dụ lệnh chư địa phương, liêm phỏng (33) hiếu thuận tiết nghĩa, nhất hữu tấu thượng, tức hậu gia tinh thưởng, dữ phù hiền lương phương chính chi sĩ, diệc mệnh sở tại sưu cầu (34), thực duy khuyến lệ (35) hữu phương, dĩ vi nhân tâm phong tục chí kế (36) (37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44).

     

    8. Trọng niệm dân (37) di vật tắc (38), cu thử tri năng, chuyên thất bồng lư (39), tất hữu trung tín, kỳ gian thành phác thuần hậu (40), cố bất phạp (41) nhân, nhiên diệc hữu khí bẩm sở tế, vật dục sở hôn, thị dĩ bất khả vô giáo (45, 46, 47, 48, 49, 50).

     

    9. Trẫm thường duyệt Hình bộ sở thượng án quyển (42), kiến hữu ngoan minh vô tri, khinh phạm pháp võng, thành khả căng lân (43), Trẫm tâm thù (44) sở bất nhẫn (45) (51, 52, 53, 54).

     

    10. Thản hư vô lại ác côn (46), cập cuồng giảo bất sính (47) chi đồ, mỗi hữu cảm hành bất quỹ (48), tùy tức (49) tận đạo hình tru (50), thử tắc thuận nghịch chi lý, lượng dĩ chiêu (51) nhiên, phàm hữu nhĩ mục, giai khả văn tri, cố bất đãi phiền ngôn nhi hậu hiểu dã (55, 50, 57, 58, 59, 60, 61, 62).

     

    11. Đệ (52) tư dũ dân khổng (53) dị, đương tại bình thời, viên (54) mệnh soạn huấn địch (55) chi từ phàm thập diều, ban hành thiên hạ, tái sắc Lễ bộ nghĩ soạn nghi chú (56), phân tống (57) kinh ngoại chi địa phương (63, 64, 65, 66).

     

    12. Nhĩ kinh doãn (58) cập chư đốc, phủ, bố, án (59) các nghi thể Trẫm thử ý, tương nguyên tống ấn bản biến tống sở hạt chư tổng, lý, xã, thôn, (60), tịnh (61) chuyển sức thuộc hạt, phủ, huyện, học chính (62), cập cai tổng, lý trưởng đẳng, các tuân bộ tống nghi chú, biến sức (02) sĩ thứ quân nhân, tương thử đẳng giáo điều, dĩ kỳ (65) tuyên độc giảng minh (65),vụ sử gia truyền nhân tụng (66), tương quy (67) dĩ thành, nhật nhiễm nguyệt nhu (68), đồng quy vu thiện (69) (67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78).

     

    13. Nhĩ sĩ thức quân nhân dẳng, thiết vật thị vi cụ văn (70), tất thân thể lực hành, tư nhiên từ hiệu (71) vụ kỳ cách bạc (72) tùng trung, huân thành (73) mỹ tục, ư dĩ vĩnh nhạ (74) thiên hưu, hàm mông đa phúc; nhĩ thần thứ tận hưởng xuân đài thọ vực, nhi triều đình diệc đắc trường trị cửu an (75), tắc Trẫm quyến niệm (76) nhĩ đẳng thần thứ, tư dĩ giáo dục (77) nhi đào thành (78) chi. Nhất phiến khổ tâm, phương bất hư phụ (79) hĩ! (79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92).

    Khâm thử.
     

  • B. Huấn địch thập điều

    1 la mã. Đôn nhân luân

    1. Phù nhân đạo mục tiên ư minh luân (80), quân thần hữu nghĩa (81), phụ tử hữu thân (82), phu phụ hữu biệt (83), huynh đệ hữu tự (84), bằng hữu hữu tín (85), thử nhân chi đại huân dã, nhân luân minh nhi hậu nhân đạo lập (93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102).

     

    2. Trẫm nguyện thần thứ quân dân đẳng, giai tri dĩ đôn (86) nhân luân vi trọng (103, 104).

     

    3. Sĩ giả phụng công (87), lý chính (88) nhi tất tận kỳ tâm, xu sự, (89) phó công (90) nhi bất tích kỳ lực (105, 106).

     

    4. Vi sĩ giả (91) giảng học minh đạo, để lệ (92) thành tài, dĩ cung quốc gia chi dụng (107, 108).

     

    5. Vi binh, nông, công, thương giả, lạc nghiệp phục cần, an thường thủ phận, nội dĩ ngưỡng sự phụ mẫu (93), phủ dục thê tử, ngoại dĩ cung tô tựu phú (94), hiếu nghĩa cấp công (95) (109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116).

     

    6. Lệ quân tịch (96) giả, vật ly ngũ nhi cẩu (97) đào, vật đọa khí (98) nhi bất chấn, cư bình tắc luyện tập kỹ nghệ (99), hữu sự (100) tắc phấn dũng hướng tiền (101) (117, 118, 119, 120).

     

    7. Vi tư lại giả, vật vũ văn lộng pháp, vật xâm đố (102) tiểu dân (103), duy tư túc dạ (101) hàm cần (105), vô phế công sự (121, 122, 123, 124).

     

    8. Nhược (106) phù sự phụ mẫu tất dĩ hiếu kính, xử phu phụ tất dĩ hòa thuận, huynh đệ tắc tương ái nhi vô quai tranh (107), bằng hữu tắc tương tín nhi vô khi vũ (108) (125, 120, 127, 128).

     

    9. Trung kinh (109) viết: “Quân tử thủ đạo, sở dĩ trường thủ kỳ hưu”, nhĩ đẳng tín năng như thị, tắc di luân du tự (110), chư phúc hàm trăn (111), vu dĩ vĩnh nhạ (112) thăng bình chi trị, hoán hồ (113) vĩ tai! (110) (12, 130, 131, 132, 133, 134).

     

     

     

    2 la mã. Chính tâm thuật

    1. Phù tâm giả, nhân chi bản dã, kỳ tâm chính, tắc vạn thiện sở do sinh, kỳ tâm bất chính, tắc bách ác sở tùng xuất, khả bất thận dư? (135, 130, 137, 138, 139, 140).

     

    2. Duy hoàng Thượng đế, giáng trung (115) vu hạ dân, nhược hữu thường tính, thị dĩ nhân nghĩa lễ trí, ái nhiên tứ đoan (116), nhân chi sơ sinh, vô bất cổ hữu (141, 142, 143, 144).

     

    3. Trẫm nguyện nhĩ bách tính (117) đẳng, các tư thường thủ thiện tâm (118), tồn dưỡng lương tính (119), tuy sở nghiệp (120) hữu bất đồng nhi hướng thiện tắc nhất (121) (145, 146, 147, 148).

     

    4. Phú giả, vật chí ư kiêu xa, (122) bần giả, vật lưu gian ngụy (123) vật thiên ư lợi dụ (124), vật hãm ư ác tập (125) (149, 150, 151, 152).

     

    5. Cẩu (126) hữu nhất ngôn chi bất chính, nhất hành chi bất thiện, tất tri quý sỉ (127) ư tâm, thâm tự cải hối, lạc thiện hiếu nghĩa, dĩ bảo kỳ sinh, tịch ác khử tà (128), hàm quy vu chính (153, 154, 155, 156, 157, 158).

     

    6. Nhược bất tư cảnh tỉnh (129), dâm tịch tà uế, vô sở bất vi, đáo thử hãm vu hình trụ, phệ tê (130) hà cập. Thư viết “Huệ địch cát (131), tùng nghịch hung (132), duy ảnh hưởng” (133) (159, 160, 161, 162, 163, 164).

     

    7. Phù Trẫm giáo dưỡng vạn dân, lạc quan nhĩ đẳng chi thành, nhi bất lạc kiến nhĩ đẳng chi ly (134) vu cữu (135) dã, nhĩ đẳng kỳ thận tư chi (136) (165, 166, 168).

     

     

     

     

    3 la mã. Vụ bản nghiệp

    1. Phù thượng thiên sinh dân, tất các phó chi nhất nghiệp, cố nhân tự trạch nhất nghiệp, dĩ vi lập thân chi bản; sĩ, nông, công, thương, viên, phố (137), trạch, mục (138), dĩ chí võ biền (139) quân lữ, các hữu sở nghiệp, giai tư (140) chi dĩ sinh dã. (169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 176).

     

    2. Phù nghiệp thành ư cần, nhi phế ư đãi (141), đản năng (142) trị nghiệp tinh chuyên (143), bất giải dụng lực (144), tắc nhật kế bất túc, nguyệt kế hữu dư, chung tất kiến kỳ thành hiệu (145) hĩ. (177, 178, 179, 180).

     

    3. Vi sĩ giả (146) tháo thân (147) lệ hạnh (148) bác học (149) hiệp văn (150) kỳ dĩ cập vu thành lập (151), túng (152) hữu mục tiền tiểu lợi, diệc bất khả cự nhĩ (153) cải đồ (154) (181, 182, 183, 184).

     

    4. Vi nông giả tu kỷ lỗi cử (155), cần kỳ giá sắc (156), vụ dĩ nhật để doanh ninh (157), túng hữu phong liễm (158) bất tề, diệc bất khả nhân nhi xuyết nghiệp (159) (185, 186, 187, 188).

     

    5. Dĩ chi bách công chi sức hóa nhập tài (160), thương cổ chi phụ thông hóa hối (161), quân ngũ tắc giảng tập võ nghiệp, phàm hữu thường chức (162) dĩ trị sinh (163) giả, mạc bất tập nhi an yên, cần nhi hành yên, thử vụ bản nghiệp chi nghĩa dã. Thư viết: “Nghiệp quảng duy cần” (164), nhĩ đẳng kỳ miễn (165) chi (189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196).

     

     

     

    4 la mã. Thượng tiết kiệm

    1. Phù sinh tài hữu đại đạo, sinh chi giả chúng (166), thực chi giả quả (167), vi chi giả tật (168), dụng chi giả thư (169) tắc tài thường túc hĩ! Cố thánh hiền mỗi luận dụng tài, tất dĩ tiết kiệm vi tiên. Kim hải vũ thừa bình (170), nhân dân đa thượng xa xỉ (171), y phục, khí dụng, xa lệ quá độ (172), thù tạc vãng lai (173), suất đa phù phí (174) (197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206).

     

    2. Hựu hữu sự Thần phụng Phật, nhất diên (175) chi tiếu tế (176), sở nhu (177) diệc lũy (178) thiên bách, thậm giả minh ngoan chi đồ (179), dâm (180) vu nha phiến, đãng (181) vu tửu hác, tốt chi phá sản khuynh ti (182), xúc hình mạo pháp, thậm khả mẫn (183) dã (207, 208, 209, 210, 211, 212).

     

    3. Nhĩ sĩ thứ quân nhân đẳng, các nghi lẫm (184) tuân Trẫm huấn, dĩ cần kiệm vi trì thân trị gia (185) chi lương thuật, y phục bất khả quá xa, ẩm thực bất khả vô tiết, phòng ốc, khí cụ, vụ thủ chất phác (186), quan, hôn, tang, tế (187), đản quý đắc nghi (188), thiết bất khả quá vi xa phi (213, 214, 215, 216).

     

    4. Chí như ngu nhân đãng tử, từng ngộ ngật (189) nha phién (190), cập hiếu tửu bác giả, tốc nghi tẩy trừ (191). Thư viết: “Thận nãi kiệm đức, duy hoài vĩnh đồ”. Nhĩ đẳng tín năng như thị, tắc kiệm ước chi phong thành, ân phú chi hiệu khả trí, cố bất vĩ tai! (217, 218, 219, 220, 221, 222).

     

     

     

    5 la mã. Hậu phong tục

    1. Phù phong tục sở quan phi tế (192), phong thuần tục mỹ tắc hình thố (193), binh tẩm (194) tứ hải chi nội, hữu thái bình âm, Trẫm nguyện nhĩ sĩ thứ quân nhân đẳng, tương quan (195) vi thiện, giai chi đại đạo (223, 224, 225, 226, 227, 228, 229, 230).

     

    2. Hữu ân ý (196) dĩ hậu thân tộc (197), hữu tín thuận (198) dĩ mục (199) hương đảng (200), hữu lễ nhượng dĩ hòa thượng hạ, vô dĩ phú xâm (201) bần, vô dĩ cường lăng (202) nhược (231, 232, 233, 234).

     

    3. Cư bình tắc tương bảo ái (203), hữu sự tắc tương chu tuất (204), vật tích thù phẫn (205) dĩ cấu tranh doan (206), vật hiếu kiện tụng (207) dĩ phương sinh lý (208) (235, 236, 237, 238).

     

    4. Liên thủ vọng (209) dĩ nhị (210) đạo tặc, giới nặc đào (211) dĩ miễn châu liên (212), hữu liêm sỉ trung tín chi tập, vô phù ngụy hiểm trá chi phong (239, 240, 241, 242).

     

    5. Vi sĩ giả, (213) tất tri xử tâm thuần hậu (214), lập thao điềm tĩnh (215), nông phố (216) tắc vật việt bạn (217) dĩ cầu ích, vật khúc phòng (218) dĩ hại nhân, công cổ (219) tắc vật xạ lợi nhi giao tranh (220), vật huyễn hóa (221) nhi cầu thụ (213, 24, 245, 2010, 217, 248).

     

    6. Thư viết: “Phàm quyết thứ dân (222), vô hữu dâm bằng (223), nhân vô hữu tỵ đức (224)”. Nhĩ đẳng nghi dụ (225) thử ỷ, ư dĩ tận cách kiêu phong (226), hàm trăn mỹ tục, vĩnh nhạ hòa binh chi phúc, duật tễ (227) đại thuận chi hưu; nhĩ đẳng kỳ miễn chiên (228) tai! (249, 250, 251, 252, 253, 254).

     

     

     

    6 la mã. Huấn tử đệ

    1. Phù nhân thủy (229) vi tử đệ (230), hậu (231) vi phụ huynh sư trưởng (232); kim nhật bất tri tử đệ chi đạo, tha nhật tức bất năng tri phụ huynh sư trưởng chi đạo, cố cổ chi giáo tất tự tử đệ thủy, cái dĩ kỳ hồ vi phụ huynh sư trưởng dã, thị dĩ cổ giả ái tử, giáo chi dĩ nghĩa phương, phất nạp (233) ư tà. (255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264).

     

    2. Kim Trẫm nguyện nhĩ đẳng chi vi phụ huynh sư trưởng giả, các cần giáo kỳ tử đệ, vụ tỷ (231) khắc thủ thiên lương (235), vô thất thế nghiệp (236), vật sử du đọa (237) bất cần, vật sử hiếu bác túng tửu (238) vật sử giao kết phỉ nhân (239), vật sử tập thượng xa xỉ. (265, 266, 267, 268, 209, 270, 271, 272).

     

    3. Hành tất trọng ư hiếu dễ (240), lực điền (241), tâm tất tồn ư lễ nghĩa liêm sĩ (242), cửu chi (243) tâm địa thuần lương (244), nhật tiến ư thiện, cao giả khả dĩ thành tài đạt đức, quang hiển môn lư (245), hạ giả diệc bất thất vi lương dân (246), bảo thủ gia nghiệp, bình nhật giáo hối chi công, khởi bất đại thả viễn hồ tai? (273, 274, 275, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 282).

     

    4. Phù ấu tử đồng tôn (247), thánh nhân chi sở tất giáo (248) Thiếu nghi, đệ tử chức (249), quân tử chi sở trí nghiêm (245). Mạnh tử viết: “Dật cư nhi vô giáo, tắc cận ư cầm thú” (251), Nhĩ đẳng kỳ vô hốt (252) yên.

     

     

     

     

     

     

    7 la mã. Sùng chính học

    1. Phù học giả sở dĩ học vi nhân (253), cố thiên hạ bất khả nhất nhân vô học (254), diệc bất khả nhất nhật vô học, nhi kỳ sở học vưu bất khả bất chính. (255). (291, 292, 293, 294, 295, 296).

     

    2. Trẫm nguyện nhĩ triệu thứ đẳng, vụ sùng chính học, giảng minh nhân luân; Nghiêu Thuấn chi đạo, hiếu đễ nhi dĩ (256), Khổng Mạnh chi giáo, nhân nghĩa vi tiên (257), thị giai sở đương giảng dã. (297, 298, 200; 300, 301, 302).

     

    3. Nhược phù nhất thiết tả đạo dị đoan (258), vật vi kỳ sở cuống hoặc (259), Da tô chi thuyết (260), vưu vi vô lý (261), thậm chí nam nữ hỗn hào (262), hạnh đồng cầm thú (263), phiếu gian thụ đảng (264), tự đạo hình tru (265), thử kỳ hoại giáo đố luân (266), vưu bất khả tín (267), kỳ hữu nghiệp (268) vi sở dụ, đương tốc cải trừ (269); phàm quan, hôn, tang, tế, tất tuần quốc lễ (270), cẩu bất hoặc ư tha kỳ (271), tự năng quy ư chính đạo (272), (303, 301, 305, 300, 307, 408, 309, 310 311, 312, 313, 314, 315, 316, 317, 318).

     

    4. Phù nghiệp vi sĩ giả, tụng tập thi thư (273) tự trị nghĩa lý (274), chí ư binh, nông, công, cổ (275), khởi tất giai năng độc thư thức tự (276), nhiên kỳ kiến nhân chi thiện ngôn, duyệt nhi tùng chi, kiến nhân chi Thiện hạnh, hiệu nhi vi chi, bỉnh di hiếu đức (277), bất thất bản tâm (278), nhập túc dĩ sự phụ huynh, xuất túc dĩ sự trưởng thượng, thánh hiền chi học, diệc bất ngoại thị. Mạnh Tử viết: “Tức tà thuyết, cự bí hạnh, phóng dâm từ” (279) Trẫm khải hối truân thiết (280), bản dục gia huệ (281) ngã dân, nhĩ đẳng kỳ kính thính chi. (319, 320, 321, 322, 323, 324, 325, 326, 327, 328, 329, 330, 331, 332, 333, 334).

     

     

     

     

    8 la mã. Giới dâm thắc

    1. Phù nhân tại thiên địa chi trung dĩ sinh, quý thủ chính tính nhi bất lưu ư dâm đãng (282), quý do thiện dạo nhi bất nhập ư tà thắc (283); phù nam nữ chi tế (284), tình dục tối vi dị hoặc (285), cẩu bất dĩ lễ (286) tự phòng, tắc kỳ đoan thậm vi (287), kỳ họa thậm cự (288), thù hấn sinh yên, ngục tụng khởi yên, khả bất tri sở thông (289), giới át chỉ (290) dã tai (335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345, 316).

     

    2. Hướng lai chư địa phương hữu tiết phụ trinh nữ giả, Trẫm đặc gia tinh thưởng (291), hoặc kiến từ sở, hoặc tứ biển ngạch, dĩ vi thiên hạ chi trinh giả khuyến, nguyện nhĩ bách tính đẳng vi phụ mẫu huynh trưởng giả, các tri giáo hối kỳ tử đệ, nam dĩ lễ pháp tự nhân (292), nữ dĩ trinh tiết tự thủ (293), nam nữ chi tình chính, nhi bách phúc chi sở do tập (294) hĩ, (347, 348, 349, 350, 351, 352, 353 354, 355, 356, 357, 358).

     

    3. Nãi nhược hào đảng hiệp thế (295) dĩ xâm lăng, điêu hoạt (296) vũ trí (297) dĩ túng dũng (298), thậm vi bình dân chi hại; hựu như vô lại (299) du côn (300) quán (301) vi bất thiện, thủy tắc phát quỹ huyệt tường (302), chung tắc phiến hoặc tư sự (303), thử giai thiên lý chi sở bất hựu (304), quốc pháp chi sở bất thế (305). Thư viết: “Thiên đạo phúc thiện họa dâm” (306), kỳ hữu phạm (307) thử đẳng điều, tốc nghi tự tri úy hối (308), cải ác hoàn lương, tư hựu (309) ư tương dưỡng tương an chi vực (310), duy nhĩ bách tính đẳng niệm (311) chi (359, 360, 361, 362, 363, 364, 365, 366, 367, 368, 369, 370, 371, 372).

     

     

     

    9 la mã. Thận pháp thủ

    1. Phù triều đình chi ư dân, dục kỳ thủ pháp (312), nhi bất dục kỳ phạm pháp (313), ngô dân năng tri thủ pháp, nhiên hậu quả quá (314) bất nhập ư tội lệ (315), nhi hoàn kỳ sinh yên, tắc pháp kỷ chi thiết, dĩ vị dân (316) dã, nhĩ đẳng khả bất tư sở dĩ thận thủ chi dư? (373, 374, 375,376, 377, 378, 379, 380, 381, 382).

     

    2. Trẫm cáo (317) nhĩ bách tính đẳng, gia chi phụ huynh, các giáo kỳ tử đệ, hương chi trưởng chính, các giới (318) kỳ tiểu dân, mỗi dĩ pháp luật, chuyển tương hiểu thị (319), vật mạn pháp (320) nhi cố vi (321), vật khí pháp (322) nhi khinh phạm (323) (383, 384, 384, 385, 386, 387, 388).

     

    3. Như tri bất đạo bất hiếu chi luật (324), tắc bất cảm vi (325) can thường phạm nghĩa chi hành (326), tri đấu ẩu nhương đoạt chi luật (327), tắc bất cảm sinh (328) cường bạo hiêu lăng chi khí (329), tri gian dâm đạo thiết chi luật (330), tắc hữu dĩ át kỳ tà tích chi tâm (331), tri việt tố vu cáo chi luật (332), tất hữu dĩ cách kỳ kiện tụng chi tập (333) tri thuế khóa chi tự hữu định ngạch (334), tắc vật tư đồ bao lãm nhi đà khiếm chính cung (335), tri nặc phạm chi tất chí can liên (336), tắc vật hỗ tương quán thông (337) nhi oa tàng đào phạm (338) (389, 300, 391, 392, 393, 394, 395 396, 397, 398, 399, 400, 401, 402).

     

    4. Phàm nhất thiết công pháp sở cấm, giai đương cẩn tỵ (339), tự năng khư (340) kỳ ngụy vọng (341), tiến nhi tu lương (342). Thư viết: “Các thủ nhĩ điển (343), dĩ thừa thiên hưu” (344), phù như thị tắc hạ hữu phong động chi hưu (345), thượng hữu hình thố (346) chi trị, cố bất thịnh tai! (403, 404, 105, 406, 407, 408).

     

     

     

    10 la mã. Quảng thiện hạnh

    1. Phù tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh (347), thiện giả, phúc chi tập dã, sở vị thiện giả, vô tha (348), bất quá hiếu đễ, trung tín, nhân nghĩa, lễ trí nhi dĩ; tư Trẫm giáo nhĩ hữu dân, phi vị tiền hạng đẳng điều chi sở năng tất, nhiên kỳ di luân nhật dụng chỉ thường, đại yếu diệc bất ngoại thị (409, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 417, 118, 419, 420).

     

    2. Nhĩ sĩ thứ quân nhân đẳng, các nghi kính thính (349) Trẫm ngôn, miễn (350) tiến ư thiện, kim nhật hành nhất thiện, minh nhật hành nhất thiện, cửu chi nhi thực đắc chư kỷ (351), tích chi nhi khả quảng âm công (352), tự nhiên tai ương bất chí, phúc lộc nhật lai, túng sử báo ứng sảo tri (353), kỳ thân vị hiền, tắc kỷ tử tôn diệc tất bằng tạ (354) dư khánh, phòn diễn (355) thịnh đại ư vô củng (356) lĩ. (421, 122, 423, 424, 425, 426, 427, 428, 429, 430, 431, 432).

     

    3. Thư viết: “Tác thiện giáng chi bách tường” (357), nhĩ đẳng hàm thể Trẫm ý (358), đôn hành (359) thiện đạo nhi bất đãi (360), vu dĩ các chính kỳ tính mệnh, bảo hợp thái hòa (361), cộng tễ (362) nhân thọ chi vực, hoán (363) hồ vĩ tai! (433, 434, 435, 436, 437, 438, 439, 440).
     

  • A. Hai mươi bốn huấn điều của vua Lê Thánh Tôn (1470)

    Hồi đầu năm Hồng Đức (1470), vua Lê Thánh Tôn định ra 24 huấn điều, đến năm Kỷ Mùi, niên hiệu Cảnh Thống thứ 2 (1499), vua Lê Hiến Tôn minh định lại, dụ bảo các quan, quân và dân rằng: “Trẫm ngự ngôi trời, kính theo phép cũ, làm điều hiếu kính để dựng căn bản đạo trung dung, giữ vững cương thường để mở rộng những điều dạy bảo; người trên làm, người dưới bắt chước, đã đi đến chỗ yên vui, nhưng muốn cho việc trị an được lâu dài, công nghiệp tiến lên mãi mãi, vì thế hạ dụ chỉ này, đặc biệt nêu rõ từng điều, để lần lượt ghi vào sổ sách.

    1. Cha mẹ dạy con, phải dùng khuôn phép hợp với lẽ phải; con trai con gái đều dạy cho có nghề nghiệp, không được để buông tuồng đắm đuối vào cờ bạc rượu chè, tập nghề xướng hát, để hại đến phong tục.

    2. Người gia trưởng tự mình giữ lễ phép tiết độ để uốn nắn người trong nhà; nếu con em trong nhà làm việc trái, người gia trưởng sẽ bị tội.

    3. Vợ chồng siêng năng, sẻn nhặt, sửa sang công việc trong nhà; đối với nhau có ân có nghĩa không bao giờ thay đổi; chỉ lúc nào người vợ phạm vào tội thất xuất , bấy giờ phải dùng lý mà xử đoán không được quá yêu quyến luyến dung túng xuê xoa, để hại đến phong hóa.

    4. Con em trong nhà, nên thân ái với anh em, hòa thuận với làng xóm, lấy lễ nghĩa tự giữ mình; nếu người nào làm trái thì tôn trưởng dạy bảo bảng cách dùng roi vọt nhỏ để quở phạt, quá lắm thì cáo tố để cửa công xét xử.

    5. Ngoài hàng xóm, trong họ hàng, người nào gặp hoạn nạn thì nên chu cấp, thương xót lẫn nhau. Nếu có người làm việc nghĩa nổi tiếng, các phủ huyện sở tại trình với hai ty Thừa chính và Hiến sát xét thực tâu bày đày đủ, sẽ được triều đình biểu dương.

    6. Người đàn bà có lỗi, nếu cha mẹ và chồng có trừng trị, thì phải bỏ hẳn lòng tà, sửa đổi tội lỗi, không được thiện tiện tự ý bỏ trốn, có điều trái với đạo người đàn bà.

    7. Đàn bà góa chồng, không được kiếm người trai trẻ, nói thác là nuôi con nuôi, làm việc gian dâm vụng trộm.

    8. Đàn bà, sau khi chồng chết thì những đứa con mà người chồng đã có với người vợ trước, cũng như con vợ lẽ, nàng hầu, đều phải mang lòng yêu thương, không được lập tâm tham chiếm tài sản, lo toan làm việc lợi riêng cho mình.

    9. Đàn bà, khi chồng chết mà mình chưa có con, thì nên ở nhà chồng, theo việc tang việc tế đúng như nghi lễ, không được tư túi tài sản đem lén lút về nhà cha mẹ đẻ.

    10. Bổn phận chính của người đàn bà là phải thuận theo chồng, không được cậy là cha mẹ mình giàu sang mà kiêu ngạo với nhà chồng; người đàn bà nào trái lệnh, cả cha mẹ đẻ của người ấy cũng phải tội.

    11. Bọn sĩ phu phải đôn đốc học nghiệp, phẩm hạnh, giữ điển lễ chung; nếu có người nào thì thọt cửa quyền, dựa thế lực người trên ra oai nạt nộ người khác, sẽ phải tước bỏ tên tuổi, suốt đời không được kể là hạng sĩ phu.

    12. Bổn phận người điển lại chỉ có việc giữ sổ sách văn thư, làm công việc theo chức phận của mình, nếu có người nào dùng trí thuật làm điên đảo giấy tờ, viên quan cai quản phải kiểm xét cho ra để trị tội.

    13. Quân và dân nên hiếu với cha mẹ, thảo với anh em, hết sức làm ruộng; người ra ngoài, người ở nhà, phải giữ gìn lẫn cho nhau; đến kỳ thượng phiên thì vui vẻ đi làm công việc, không được lười biếng trốn tránh. Nếu có ai nổi tiếng là người lương thiện, thì các viên phủ huyện sở tại trình lên hai ty Thừa chính và Hiến sát xét thực, rồi tâu bày đầy đủ, sẽ được khen thưởng.

    14. Người buôn bán, nên theo thời mà lưu thông phẩm vật, không được lừa thưng tráo đấu, không được nhân cơ hội tụ tập đồ đảng, lén lút làm trộm cướp, người nào phạm pháp, sẽ bị trị tội nặng.

    15. Việc cưới gả, việc tế tự phải dựa theo lễ pháp, không được tiếm vượt quá phận định của mình.

    16. Khi chèo hát, lúc hội hè, trai gái đến chơi xem, không được đứng ngồi lẫn lộn, để ngăn ngừa thói dâm ô.

    17. Nhà cửa, hàng quán ở dọc đường, nếu có phụ nữ đi xa vào ngủ trọ, thì cửa ngõ phải đề phòng cẩn mật; nếu người nào dám lấy sức khỏe làm việc ô nhục, khi việc phát giác, người can phạm và chủ nhà đều phải trị tội.

    18. Các viên phủ huyện đều chiếu theo địa phận sở tại, cắm thẻ bài răn cấm trai gái không được tắm cùng một bến, để tỏ sự phân biệt về lễ phép.

    19. Xã thôn nên chọn một, hai người tuổi cao, đạo đức học lực khá, phẩm hạnh tốt, làm người đứng đầu, cứ những ngày nhàn rỗi, đưa nhân dân đến đình quán, công sở hội họp, giảng giải lời cáo dụ, để cùng nhau trông vào đấy mà làm điều lành, cùng tiến đến phong tục tốt đẹp.

    20. Trong hạt các phủ huyện, nếu có kẻ cường hào xâm chiếm ruộng đất, ức hiếp người cô độc, xui nguyên giục bị, kiện cáo lẫn nhau, thì cho phép xã thôn dò xét tố giác đề nghị trị; nếu phủ huyện nào vì tình riêng mà ẩn giấu đi, sẽ bị luận vào tội giáng chức hoặc bãi chức.

    21. Những nhà tước vương, tước công và đại thần, chứa chấp người tư cách hèn hạ làm cò mồi đưa đồ đút lót, cùng nô tỳ những nhà ấy mua ức phẩm vật của dân, thì cho phép người đương sự đến cửa quan tố cáo, bọn can phạm sẽ bị trừng phạt nặng.

    22. Viên quan giữ chức trách mục dân, nếu viên nào biết dạy bảo đốc sức nhân dân trong hạt hăng hái theo lễ nghĩa nhún nhường, thì ty Hiến sát xét thực, ghi vào hạng nhất trong dịp khảo công; nếu viên nào không siêng năng dạy bảo nhân dân, khi khảo công, sẽ bị liệt vào hạng không làm đầy đủ chức phận.

    23. Xã trưởng, thôn trưởng, và phường trưởng, người nào biết siêng năng dạy bảo đốc sức, làm cho phong lục làng xóm trở nên tốt lành, thì các viên phủ huyện trình bày rõ với hai ty Thừa chính và Hiến sát xét thực, tâu lên triều đình, sẽ ban khen thưởng.

    24. Phàm những người Mán, người Lào ở ven biên giới, phải kinh giữ luân lý, không được làm rối loạn đạo thường; như sau khi cha anh, chú bác đã mất rồi, người nào là con cháu, anh em với người đã chết ấy không được nhận lấy vợ cả hoặc vợ lẽ của họ làm vợ mình; nếu ai trái lệnh, sẽ phải trừng trị một cách nghiêm ngặt .

     Phân tích 24 huấn điều, ta thấy vua Lê Thánh tông đã chú trọng đến những vấn đề giáo dục gia đình, xã hội, chính trị và văn hóa. Phần nói về gia đình gồm 9 điều, đề cập đến nhiệm vụ giáo dục của cha mẹ (1), gia trưởng (2), nhiệm vụ tôn trọng lễ nghĩa của vợ chồng (3), tử đệ (4), nàng dâu (6), đàn bà góa (7, 8, 9), người vợ (10). Phần nói về xã hội gồm có 8 điều, đề cập đến sinh hoạt nơi hương đảng, nhiệm vụ tương trợ (5), diệt cường hào (20), ác bá (21), tinh thần tôn trọng nghề nghiệp, nhất là thương mại (14), lễ nghi hôn nhân tế tự (15), tôn trọng phụ nữ ở quán trọ (17), ở những nơi công cộng (16), ở bến tắm (18). Phần nói về chính trị gồm 3 điều, tiêu chuẩn chọn xã trưởng (19), nhiệm vụ công dân (13), nhiệm vụ điển lại (12). Về văn hóa, có 4 điều nói về tư cách sĩ phu (11), nhiệm vụ giáo dục của quan viên (22), của huynh trưởng (23), việc giáo hóa dân tộc thiểu số (24). Xét riêng về phương diện giáo dục, ta thấy rõ ràng bản huấn điều chú trọng tới 2 điểm chính, đó là 6 nhiệm vụ giáo dục (1, 2, 11, 22, 23, 24) và 18 nhiệm vụ thi hành giáo dục trong đó có 10 nhiệm vụ tổng quát (3, 4, 5, 20, 21, 14, 15, 19, 13, 12) và 8 nhiệm vụ liên quan đến giáo dục phụ nữ (6, 7, 8, 9, 10, 16, 17, 18).

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 128: Thất xuất: Không có con, dâm đãng, không kính thờ cha mẹ chồng, lắm lời nhiều điều, ăn trộm ăn cắp, ghen tuông, có những bệnh như hủi, điên, câm, điếc.

    Chú thích 129: Xem Thiên nam dư hạ tập, dẫn trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục, bản dịch của Ban Nghiên cứu văn sử địa Hà Nội. Tôi đã xem lại nguyên bản, sửa lại một vài chỗ trong bản dịch và đối chiếu với bản dịch của Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược, trang 243 đến 246.

     

  • B. Bản Lê triều giáo hóa điều lệ tứ thập thất điều (1663)

    Bản này được san định vào tháng 7 mùa thu năm Cảnh Trị nguyên niên (1663), đời vua Lê Huyền Tôn, đến mùa xuân năm Cảnh Hưng thứ 21 (1760), được minh định rồi chuyển tống cho quan lại các nha môn vâng lệnh tuân hành; bản diễn Nôm của Nhữ Đình Toản cũng được phát hành nhân dịp này.

    Từ ngày ban hành 24 huấn điều (1499), giáo dục và thi cử được triều đình chú trọng hơn trước. Khoa Hội thí tháng 4 ta năm 1499 được tổ chức nghiêm cẩn, số lấy đỗ là 55 tiến sĩ trên hơn 5.000 cử nhân dự thi, đề tài thi Đình hỏi về nhân tài và chính sách của vương giả; khoa Hương thí năm 1501 cũng được tổ chức chặt chẽ hơn theo sắc dụ tháng 4 năm 1501, Hội thi năm 1502 lấy đỗ ít hơn (61 người trên 5.000 thi sinh), đề thi Đình hỏi về công việc đế vương trị nước, đề thi Đình khóa 1511 hỏi về đạo trị dân xưa và nay; sắc dụ cải cách thi Hương năm 1911 lại ảnh hưởng đến kỳ thi Hội năm 1514, số trúng cách chỉ có 43 trong khi có đến 5.700 cử nhân ứng thí, đề thi đều hỏi về nhân tài (năm 1514), về tương quan giữa việc dùng người và việc trị nước (1518), đạo làm vua làm thầy (1525). Tổ chức giáo dục đang tiến triển một cách tốt đẹp thì xảy ra biến cố nhà Mạc, ảnh hưởng tai hại đến những khoa thi do nhà Mạc tổ chức đã đành (từ 1529 đến 1592, 22 khoa thi, 485 trúng cách), ngay cả những khoa thi từ 1554 đến 1583, và những khoa từ 1595 đến 1659 đã không giữ được kỷ luật nghiêm minh cần thiết, vì thế, đã phải thiết lập những khoa Sĩ vọng (1658), Đông các (1659) để điều chỉnh lại những khuyết điểm đã gặp; tai hại nhất là các khoa thi Hương đã không kiểm soát được chặt chẽ như trước, quan trường để cho thí sinh ngang nhiên mang sách vào trường thi, nhiều người nói tiếng là học dốt, đi thi cầu may cũng đỗ. Cũng vì vậy mà một mặt vua Huyền Tông bắt các sinh đồ đã trúng tuyển các khoa Dậu (1657), Tý (1660), Mão (1663), phải thi lại, một mặt nhà vua ban hành bản Lê triều giáo huấn điều lệ hầu chấn chỉnh lại tình trạng giác dục suy đồi.

    Cũng như 24 huấn điều, bản giáo huấn này khai triển bốn đề mục chính trong 47 điều khoản. Đề mục thứ nhất là gia đình gồm 10 điều nói về bổn phận của mọi thành phần trong gia đình: con (2), anh em (3), vợ chồng (4), cha mẹ (6) gia trưởng (8), tử đệ (9), con dâu (10), đàn bà góa (11, 12, 13). Đề mục thứ hai là xã hội gồm 10 điều nói về hương đảng, trật tự trong hương đảng (14), nhiệm vụ của người làng (15, 34, 22, 23, 21), óc hợp quần (16), hòa mục (19), tinh thần tương trợ (45), tương thân (49); sau đấy là nhiệm vụ của thương gia (33), nhiệm vụ coi con người là người (43), là bạn (5) là khách (21); sau hết là tinh thần tôn trọng lễ nghi: tang lế (41), hôn nhân (44). Đề mục thứ ba là văn hóa, gồm 6 điều nói về nghĩa tôn sư (7), việc sùng chính học (30, 38, 40), trọng cổ điển (35), bão tồn các di tích lịch sử (37). Đề mục thứ tư là chính trị gồm 14 điều nói về hành chính: nhiệm vụ quan viên (1), điền lại (36), xã trưởng, tiêu chuẩn đề cử (25), nhiệm vụ trọng tài (17); sau đấy là luật pháp: trọng pháp (18), tránh kiện tụng (31), vu cáo (32), nhiệm vụ làm chứng nhân (20), tôn trọng công bình (47); cuối cùng là nhiệm vụ công dân: óc tôn quân (42), thái độ cần (26) kiệm (27), nhập cuộc (28), công chính (29) trọng danh tính (39). Đối chiếu với bản 21 huấn điều, nội dung căn bản của tác phẩm này không sai biệt; 23 điều khoản viết thêm là phần khai triển, hoặc nhấn mạnh về một điều khoản nào như vai trò của dân chúng ở hương thôn, hoặc chú trọng tới việc đề cao văn hóa cổ điển là những điều khoản liên quan đến thực tại thế kỷ XVII. Việc cường điệu nhiệm vụ của xã trưởng có thể đã nhận thấy từ khoa thi hương năm 1501, trong đó xã trưởng phải loại khai họ tên học trò để cho phủ, huyện, châu sát hạch từng người; khoa thi hương năm 1511, các nhà lãnh đạo giáo dục thời ấy kêu gọi xã trưởng nên theo đức ý của triều đình, giữ công bằng để chọn được thực tài cho nhà nước dùng; nhiệm vụ của xã trưởng không thấy đề cập tới nữa trong những kỳ thi của nhà Mạc và đời Lê Trung hưng, chính vì thế mà những khoa thi từ 1525 đến 1659 đã hết sức lộn xộn như ta đã trình bày ở trên. Những khoản nói thêm về văn hóa, nhất là điều 35, đã nói lên nỗi ưu tư của nhà cầm quyền trước cao trào phục hưng của đạo Phật cũng như trước sự bột khởi của ý thức dân chúng. Đây là điều 35 mà không ai có quyền không biết khi tìm hiểu về lịch sử văn hóa Việt Nam: “Phàm kinh sử tử tập cùng văn chương hữu ích cho thế giáo mới được san bản thông hành, còn những sách dị đoan tà thuyết của đạo Lão, đạo Phật, những truyện Quốc âm và ca thi dâm đãng, không được san bản ấn khắc mà tổn thương phong hóa”. Sự cấm đoán vô lý của nhà cầm quyền đã phát động một phản ứng dữ dội về phía các nhà văn; không ai bảo ai mà cả một phong trào truyện vô danh được thành hình , người ta sử dụng danh xưng nôm na trong câu phê phán đầu lưỡi của nhà cầm quyền “nôm na cha mách qué” như một khẩu hiệu tranh đấu . Một phong trào văn học mới phát sinh trên sự đổ nát cùng ngày càng thê thảm của nền giáo dục quốc gia. Dân chúng năm 1674 ồ ạt theo ưu binh Thanh, Nghệ đón giết bồi tụng Nguyễn Quốc Trinh, rồi đến cướp nhà tham tụng Phạm Công Trứ là tác giả Lê triều giáo huấn điều lệ, đuổi cho ông phải trốn ra ngoài mới được thoát nạn, vài tháng sau thì mất (1675). Năm 1676 (đời Vĩnh Trị, 1676 1680), Triều đình phải đặt 6 giáo điều để khuyên răn bầy tôi và nhân dân trong kinh thành, ngoài phiên trấn, nhưng đấy không phải là giáo huấn nữa, mà chỉ toàn là những lời cảnh cáo, đe dọa. Năm 1678, 16 điều lệ thi Hương được tung ra; ngày thi, sĩ tử phải được nhận diện và điểm mục. Nhìn chung, đây là một cải tổ quan trọng trong lịch sử thi Hương và đây cũng là lần đầu tiên nhà cầm quyền chính thức cấm đoán lối học thuộc lòng rồi theo đúng sách viết ra, đánh hỏng những bài trùng kiến; những điều cấm đoán này được nhắc trong kỳ thi Hương năm 1694 với lời nhấn mạnh: Cấm không được chép lại bài cũ; năm 1711 bắt buộc quan trường khi ra đề không được theo đề cũ, hoặc những đề đã được các học giả làm sẵn đem bán. Năm 1720 là năm các nhà lãnh đạo giáo dục quyết liệt nhất trong việc ra đề thi. Trước kia, thi Hương đều do quan trường ra đề, từ 1720, trường ba và trường tư là kỳ quyết định của học trò, Trịnh Cương đặc sai quan kinh nghĩ đầu đề thi Hương ở trong phủ trình lên để phòng gian tệ, rồi sai chạy trạm chia đề cho các trường. Cũng vào năm này, triều đình lại ban bố 10 giáo điều đại lược như sau: “Học trò siêng năng về nghề nghiệp học hành, trước hết giảng giải cho sáng tỏ những điều lễ nghĩa, trung tín. Làm người phải giữ vững luân thường, người đồng tông một họ hoặc người tình thân bên họ ngoại không được kết hôn lẫn lộn với nhau. Quan và dân, lễ nghi cách biệt không được ngạo mạn khinh nhờn. Đồ mặc đồ dùng ở dân gian không nên lấn vượt. Chớ quen với tập tục xấu mà đua nhau phao phí về cỗ bàn. Chớ mê hoặc dị đoan mà theo nhau chơi bời trễ biếng. Việc lễ bái cầu đảo phải có tiết độ theo mực trung binh, để tỏ phong tục sẻn nhặt. Gặp nhà có tang phải thương xót lẫn nhau, làm cho phong hóa của dàn ngày một thuần hậu” . Bản Thập điều năm 1720 của Trịnh Cương đã bị vua Tự đức phê phán: “Lại làm văn từ hão huyền”. Câu ấy diễn tả rất đúng sự trì trệ đáng ngạc nhiên của tổ chức nho học thời bấy giờ, sự trì trệ mà Bùi Sĩ Tiêm đã can đảm phân tích trình bày với Trịnh Giang năm 1731 và vì lời tâu trung thực ấy đã bị cách chức. Đây là một đoạn trong 10 điều trần tình: “Văn chương là một món để thu hút sĩ phu, là một thứ để tô điểm nhà nước. Văn thể triều ta, bắt đầu chấn chỉnh từ thời Thiệu bình , phát huy đầy đủ từ thời Hồng Đức; đến trung gian, một lần thay đổi mà thành ra thể văn rập theo các sách cũ, lại một lần thay đổi nữa mà thành ra thẻ văn tầm chương trích cú; hơn nữa, coi kinh sách của thánh nhân là dấu vết cũ rích, sử sách về cổ đại là cỏ rác vãi rơi. Sĩ tử trong một thời bỏ sách kinh, sách truyện mà nghiên cứu sách ngoài để cầu được đỗ cao, đến như những lời nói về việc cứu thời thế nguy nan, sửa chữa việc tệ hại, thì không một câu nào có thể dùng được cả.

    Tôi xin vương thượng dốc lòng tôn sùng đạo học chính thống, chấn hưng phong thái nhà nho. Phàm những tập văn do hậu nho viết ra như các sách Ngốc trai , Đề cương và Trường sách , nhất thiết cấm chỉ. Đầu bài thi về kỳ văn sách, nên bỏ bớt điều mục mà cần những điều thiết thực cốt yếu, văn cổ thì hỏi đại lược việc phải việc trái để biết sức học của học trò; văn kim thì hỏi những sự việc về chính trị, để xét trí mưu sáng tạo của học trò . Như thế thì không thể văn nào là không xuất phát từ lẽ chính đáng. Tóm lại, đấy là chấn chỉnh văn thể để mài giũa hiền tài” .

     Chủ trương của Bùi Sĩ Tiêm ảnh hưởng mãnh liệt đến tư tưởng của Nhữ Đinh Toản lúc ấy đã 30 tuổi, vừa đỗ cử nhân được mấy năm (1727), đang làm chức Tự thừa và đang chuẩn bị thi Hội. Năm 1736, Nhữ Đình Toản đỗ Hội nguyên tiến sĩ, năm 1742 làm thái phỏng lộ Sơn Nam hạ. Năm 1751, có 3 sự kiện gắn liền thân thế của Nhữ Đình Toản với thân thế Bùi Sĩ Tiêm; đầu tiên đó là việc ông ra đề thi cho các cống sĩ thi lại ở lầu Ngũ Long; bọn ông Ngô Đình Oánh ra đầu bài văn sách, lại chia ra hỏi nhiều mục (gọi là văn sách mục), Nhữ Đình Toản phản đối và xin chỉ chuẩn ấn định: văn sách về cổ văn thì hỏi đại lược việc phải việc trái, về kim văn thì hỏi công việc hiện thời (gọi là văn sách dạo); đề nghị của ông rõ rệt chịu ảnh hưởng của Bùi Sĩ Tiêm, đã được Trịnh Doanh chấp thuận thi hành. Tháng 6 ta, Nhữ Đình Toản được lệnh chấn chỉnh chức trách các viên quan giữ việc chính trị; Ông chăm chước điển lệ lịch triều, xếp đặt quan chức phẩm trật thành từng loại, gọi là “Tấn thân thực lục” , đồng thời ban hành 9 điều nói rõ chức trách công việc của các quan trong kinh, ngoài trấn; chỉ đọc điều khoản đầu tiên (giúp đỡ vua làm cho bụng nghĩ của vua được ngay thẳng), ta đã thấy rõ ràng đó cũng là điều mục thứ nhất trong Thập điều của Bùi Sĩ Tiêm trình lên Trịnh Giang 20 năm về trước. Sự kiện thứ ba là sự kiện liên hệ đến bản Lê triều giáo huấn điều lệ; ta đã biết trong năm Cảnh Trị thứ 1 (1663), Phạm Công Trứ phụng mệnh làm bản giáo điều gồm 47 mục, mỗi xã đặt một viên quan, cứ ngày đầu năm và ngày xã điền đem giáo điều đọc cho dân nghe; từ khi trong nước nhiều việc lộn xộn, việc giảng giải giáo điều tường minh chu chí cho bọn ngu phu ngu phụ nghe không được tiếp tục nữa; năm 1751, Trịnh Doanh lại hạ lệnh cho thi hành việc này, nhưng sự hưởng ứng của dân chúng rất yếu ớt, người ta cho đó như là một việc không đáng để ý đến nữa. Lịch sử không nói rõ Trịnh Doanh đã ra lệnh này cho ai thực hiện, nhưng ta được biết rằng trong lúc này, Nhữ Đình Toản đang làm Tham tụng, đến năm 1756 thì cũng như Phạm Công Trứ năm 1662, ông được kiêm nhiệm điều khiển Quốc Tử Giám và đến năm 1760, bản diễn Nôm Lê triều giáo huấn điều lệ được phổ biến để rồi đưa Nhữ Đình Toản lên Thượng thư bộ Hộ năm 1761 cũng như việc phát hành Lê triều giáo huấn điều lệ năm 1663 đã đưa Phạm Công Trứ lên Thượng thư bộ Lại năm 1664. Cả hai nhà trước tác, một tác gia và một dịch giả, đã có những hoài bão và một vận mệnh như nhau; nếu năm 1763, Đỗ Thế Giai không trở lại chính trường để đến nỗi Nhữ Đình Toản phải uất ức xin chuyển sang võ ban, nếu ông không chết trước vào năm 1773 mà còn sống đến năm 1782, chắc chắn ông sẽ bị quân tam phủ đến đốt nhà như năm 1674 ưu binh đã đến đốt nhà Phạm Công Trứ, hoặc ít nhất cũng bị bãi chức như con ông là Nhữ Công Điền tháng Chạp năm 1782. Nói cách khác, thời thế không thuận lợi nữa cho những giáo điều có tính cách quyết lệnh. Tâm hồn dân chúng đã thay đổi, ao ước những lời giáo huấn nhân loại hơn, có dân tính đậm đà hơn, và phù hợp với thời thế đang chuyển mình dữ dội. Việc phổ biến bản diễn nôm của Nhữ Đình Toản rút lại cũng chỉ cung cấp cho lịch sử văn học một tác phẩm giàu ngôn ngữ văn chương hơn là đóng góp cho lịch sử giáo dục một kế hoạch hữu hiệu. Lịch sử giáo dục nhà Lê đến năm 1787 là chấm dứt sau khi tổ chức được 129 khoa tiến sĩ và lấy đỗ 1851 ông nghè.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 130: Bản này gồm 482 câu lục bát, dịch rất sát nguyên bản, lời văn trang trọng, chải chuốt. Dịch giả là người xã Hoạch Trạch, huyện Đường An, trấn Hải Dương, sinh năm 1702, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1736), có lẽ làm Lang trung ty Thuyên khảo bộ Lại trong những năm từ 1736 đến năm 1741 là năm ông bắt đầu được lịch sử đề cập tới. Đời chính trị của ông có thể chia làm 3 phần: a. từ 1736 đến 1744, giữ những chức vụ không quan trọng, đầu tiên có thể là Lang trung, sau đến hiệp mưu của đốc trấn Hải Dương (1741), bị giặc Kình đánh bại ở La-mát nhưng lại thuyết phục được Kình đầu hàng (tháng 2 ta năm 1741), rồi giữ chức tuần thủ một đạo ở Hải Dương hiệp đồng với Vũ Phương Đề (tác giả Công dư tiệp ký) Vũ Khâm Lân (một chủ khảo ra đề thi về thời vụ), Phạm Đình Trọng (tác giả bài Tượng đầu đoán tụng ký có in trong Hoàng Việt văn tuyển); tháng 6 ta năm 1742 đi thanh tra ở lộ Sơn Nam hạ, kiểm soát Phạm Hữu Du bị tố cáo tham nhũng. b. Từ 1745 đến 1761, họ Nhữ bắt đầu giữ những chức vụ lớn, đầu tiên chức tham tụng (1745), được Trịnh Doanh tin dùng; năm 1751, ra đề thi cho các cống sĩ thi lại tại lầu Ngũ Long, để hỏi sơ lược về cổ văn và chú trọng đến chính sự đương thời; năm 1756, kiêm nhiệm Tế tửu Quốc Tử Giám; năm 1761, làm Thượng thư bộ Hộ, khảo sát quan lại. c. Từ 1762 đến1772, có lẽ vì việc tranh chấp với Lê Trọng Thứ, tiến sĩ năm 1724, và nghe phong thanh Đỗ Thế Giai trở về chính trường, ông xin đổi sang võ ban, được bổ giữ chức hữu hiệu điểm, cai quản đội Nghiêm hữu trong Nội hậu. Từ đây cho đến khi nhắm mắt (1773), ông không được sử sách nhắc đến tên nữa.

    Chú thích 131: Tác giả là Phạm Công Trứ (1600-1675), người làng Liêu Xuyên, huyện Đường Hào (nay là Mỹ Hào), Hưng Yên, đỗ tiến sĩ năm 1628, Phó đô Ngự sử (1645), Thượng thư bộ Lễ (1657), điều khiển Quốc Tử Giám (1662), Thượng thư bộ Lại (1664).

    Chú thích 132: Có nhiều loại truyện vô danh: a. Vô danh vì giá trị tác phẩm quá thấp kém, không ai cần biết đến tên tác giả (trường hợp Hữu kế truyện); b) Vì thiếu tài liệu nghiên cứu (trường hợp Quan Âm thị Kính của Đỗ Trọng Dư, Nhị độ mai của Đặng Huy Trứ) vì nhà nghiên cứu thiếu khả năng cổ ngữ (trường hợp Thiên nam minh giám của Di Lư); c. Vì chống đối nhà cầm quyền (trường hợp các tác phẩm trong phong trào vô danh thế kỷ thứ XVII.
    Chú thích 133: Văn học từ thế kỷ XVII có thể gọi là văn học nôm na vì các tác giả đều tự xưng như thế: “Nối hòa biện nghĩa soạn đường nôm na” (Thiên Nam ngữ lục), “Nôm na xin diễn tích ngài” (Đức Phật bà truyện), “Lòng thành rạng tỏ nôm na một đường” (Sơ kính tân trang), vân vân…

    Chú thích 134: Xem CM, 35. 33. 

    Chú thích 135: Bùi Sĩ Tiêm (1690-1731): Người làng Kinh Lũ, huyện Đông Quan, tỉnh Thái Bình, một giám sinh ưu tú, đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ năm 1715.

    Chú thích 136: Niên hiệu Lê Thái Tôn. 

    Chú thích 137: Ngốc trai thập khoa sách lược, do Lưu Định Chi nhà Minh biên soạn. 

    Chú thích 138: Sách học đề cương, do Chúc Nghiêu nhà Nguyên biên soạn.

    Chú thích 139: Tứ đạo trường sách: Không rõ tác giả.

    Chú thích 140: Để xét trí mưu sáng tạo của học trò, đó là một ý tưởng rất mới cần phải nghiên cứu một cách đầy đủ hơn nữa trong một tác phẩm.

    Chú thích 141: CM, Chính biên 37, 19.

    Chú thích 142: Phan Huy Chú, trong Nhân vật chí, ghi là Bách quan chức chưởng, nhưng trong Văn tịch chỉ lại ghi là Bách tư chức chưởng.

  • C. Vị trí của Huấn địch thập điều

    Những nhận định trên cho ta có thể có một cái nhìn chính xúc về vị trí của Huấn địch thập điều do vua Minh Mệnh ban hành năm 1834. Đây không hẳn là những tư tưởng giáo dục độc đáo, cũng không phải là một chính sách giáo dục thoát khỏi sự chi phối của triết lý nho gia, nhưng một sự đối chiếu đầu tiên xác nhận vị trí của thập điều trong xã hội Nguyễn sơ là vị trí của Nhị thập tứ huấn điều năm Hồng Đức, nghĩa là một vị trí hợp thời, ngoạn mục. Cả hai chính sách giáo dục đã đáp ứng nhu cầu thời thế và có đầy đủ khả năng tạo ra một thế hệ trẻ trung, khỏe mạnh, hoạt động, lạc quan. Ngược lại, bản Lê triều giáo huấn điều lệ năm 1663 và bản diễn Nôm của nó năm 1760 đã xuất hiện bất hợp thời, phi lý, thừa thãi, chẳng khác gì bản Thập điều diễn Nôm của vua Tự đức năm 1870 . Ta ước mong được đọc trong bản giáo điều 1663 một triết lý giáo dục có tính cách tổng hợp hơn, có màu sắc Việt Nam hơn, có chủ trương khai phóng và dân tộc hơn cũng như ta mong ước được đọc trong bản giáo điều 1870 những khuynh hướng về khoa học thực nghiệm, một chương trình giảng dạy về nông chính, thiên văn, cơ khí, toán học, một quyết định hạn chế phạm vi của Hán văn, chủ trương sử dụng chữ Nôm một cách chính thức.

     Ngoài ra, về phương diện bố cục, bản Thập điều 1834 đã tỏ ra xuất sắc vượt hẳn các bản giáo điều có trước nó. Các tác giả năm 1470 và 1663 trình bày vấn đề giáo dục theo phương pháp quy nạp, làm cho tư tưởng rời rạc, thiếu hệ thống và vì thế thiếu chính xác; đó có thể là những huấn thị có tính cách hành chính hơn là những hiến chương giáo dục mặc dầu về phương diện này, chưa một ai phủ nhận, trong khi bản Thập điều năm 1834 được xếp đặt theo phương pháp diễn dịch, đi từ nguyên tắc đến chi tiết, làm cho hệ thống tư tưởng nhất tri, chặt chẽ, trong đó chính sách giáo dục chi phối toàn thể tinh thần bài văn. Nhờ điểm này, Thập điều là một hiến chương giáo dục thực sự. Sự thế đã biến chuyển quá mau, khiến cho chỉ trong một thời gian ngắn, mọi giá trị đã hoàn toàn bị thay đổi, nhưng nếu vua Thánh Tổ đã sống đến năm 1870, chắc chắn Ngài đã ban hành một hiến chương giáo dục trong đó ý kiến của Nguyễn Trường Tộ sẽ giữ một tỷ lệ khả quan.

    Cho đến nay, vấn đề giáo dục được đặt ra từ thế kỷ trước vẫn chưa được giải quyết hợp lý. Trong hỗn loạn của chiến tranh, giữa lúc nhiều quốc gia đang nỗ lực hướng đến một không gian khác, người Việt Nam chúng ta vẫn chưa tìm hiểu được lịch sử của chính mình. Phải học tập chính sách giáo dục của vua Minh Mệnh để nhận thấy rằng tính cách bất phân giữa văn hóa, giáo dục, xã hội trong quan niệm tổng hợp ngày xưa đã tạo ra được những kết quả rất tốt đẹp, sự nồng nhiệt trong hoạt động, nhưng đồng thời cũng phải ghi nhận những thất bại của vua Tự Đức để quan niệm giáo dục thích nghi với những tiến triển của xã hội, phù hợp với những phát kiến của văn hóa, vừa duy trì được bản chất dân tộc, vừa có tính cách khai phóng để có thể hòa đồng với các quốc gia. Việc nghiên cứu về nền giáo dục triều Nguyễn cho ta có quyền khẳng định một sự phân phối hợp lý hơn giữa nhiệm vụ của các Bộ Văn hóa, Giáo dục và Thanh niên; nếu phần giáo dục chuyên môn, chuyên biệt, khoa học, kỹ thuật thuộc phạm vi của Bộ Giáo dục và Thanh niên thì phần giáo dục tổng quát, giáo dục nghệ thuật, giáo dục binh dân, trúng niên, có khi cả giáo dục cộng đồng nữa, phải thuộc vào phạm vi của Bộ Văn hóa. Phải phân phối rành mạch như vậy, theo sự chỉ minh của bản Huấn địch thập điều, mới chứng thực được tính cách phổ thông của tất cả những gì mà người xưa gọi tổng quát là giáo huấn mà bây giờ ta gọi là giáo dục căn bản, tráng niên hay cộng đồng.

    Bản Thập điều nếu còn có một ý nghĩa gì với thế hệ khoa học và kỹ thuật ngày nay, chính là đã khẳng định được mục đích của giáo dục là giáo dục con người, con người cụ thể, toàn diện, hiện hữu giữa xã hội của mình, mọi người đều có nhiệm vụ giáo dục và quyền đắc thụ giáo dục ngang hàng nhau, và chỉ có nền giáo dục được quan niệm một cách dân bản như thế mới kiến tạo được một xã hội hòa bình, bởi vì hòa bình, như đã minh định trong phần kết luận của bản Thập điều, là kết quả đương nhiên của một chính sách giáo dục tốt.

    Với những nhận định dẫn nhập này, ta có thể bắt đầu đọc Thánh dụ huấn địch thập điều của vua Thánh Tổ.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 143: Thực ra, chính vua Tự Đức cũng định cải cách việc học và phép thi, đó là nhan đề một bài nghiên cứu lịch sử của Hoa Bằng đăng trong báo Tri Tân số 32 ngày 21 tháng 1 năm 1942. Theo bài dụ năm 1850, vua Tự Đức đã nhận đúng về tình trạng giáo dục đương thời như sau: “Khoa mục mở rộng trải lâu năm rồi, nhiều sĩ phu bấy lâu nhờ ơn giáo dục đều được hun nung, nắn đúc. Đúng lẽ nhân tài ngày càng thịnh hơn thuở trước mới phải! Thế mà cần lấy hạng thực tài trong đám kẻ sĩ lựa trong khoa gần đây lại thấy khác hẳn những bậc thực học ở khoảng năm Minh Mệnh. Năm trước, Trẫm đã thân ngự nơi hiên, ra chế sách để lượm nhặt được rộng, hỏi han được nhiều, song những bài vở đình đối bấy giờ chỉ là những văn phù phiếm sơ lược chứ không phải những văn thực dụng thiết yếu… Ôi! Trong vòng mười bước tất có cỏ thơm; thiên hạ rộng rãi há lại không có kỳ tài? Song khoa mục rộng hơn trước mà nhân tài lại dần dần không bằng xưa, phải chăng là do phép thi còn có chỗ không tinh mật, ngạch giải khôi có lẽ phần nhiều còn phiếm và lạm, nên mới đến nỗi thế?” Xem như trên, không thể kết luận vội vã rằng vua Tự Đức đã không thấy những khuyết điểm của chế độ giáo dục đương thời và càng không thể quy tội cho nhà vua đã không chú ý đến những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ như những ông Lê Thức, Nguyễn Trọng Thuật, Đào Đăng Vỹ, Nguyễn Lân, Hoa Bằng đã kết án.

  • B. Dịch giả: Vua Tự Đức (1829-1883)

    Nhà vua tên húy là Nguyễn Phước Thì, con thứ hai của vua Hiến Tổ và bà Từ Dụ, sinh ngày 25 tháng 8 năm Kỷ Sửu (22 tháng 9 năm 1829) lên ngôi báu tháng 10 năm Đinh Vị (1817), lấy năm sau là năm Mậu Thân (1848) làm Tự Đức nguyên niên, băng hà ngày 16 tháng 6 năm Quý Mùi (19 tháng 7 năm 1883), miếu hiệu là Dực Tôn Anh Hoàng đế.

    Chân dung của Ngài đã được Tổng đốc Thân Trọng Huề mô tả như sau: “Ngài hình dung như một người nho sĩ, không cao, không thấp, trạc người bậc trung, không gầy, không béo, có một phần hơi gầy một tý. Da không trắng không đen. Mặt hơi dài, cằm hơi nhỏ, trán rộng mà thẳng, mũi cao mà tròn, hai con mắt tinh mà lanh. Ngài hay chít cái khăn vùng mà nhỏ, và mặc áo vàng, khi Ngài có tuổi thì hay mặc quần vàng, đi giày hàng vàng của Nội vụ đóng. Ngài không ưa trang sức mà cũng không cho các bà nội cung đeo đồ nữ trang, chỉ cốt lấy sự ăn mặc sạch sẽ làm đẹp.

      Tính Ngài thật là hiền lành… Ngài thờ đức Từ Dụ rất có hiếu; lệ thường cứ ngày chẵn thì chầu cung, ngày lẻ thì ngự triều, trong 36 năm thường vẫn như thế, không sai chút nào… Tính Ngài siêng năng, sáng chừng 5 giờ, Ngài đã ngự tánh, nghĩa là thức dậy, chừng 6 giờ, Ngài đã ra triều… Đức Dực Tôn đã thuộc việc mà lại chăm, cho nên nhiều bữa Ngài ban việc đến 9, 10 giờ mới ngự vào Nội… Lệ nước ta xưa nay các quan không được vào chỗ ngự tọa làm giúp việc cho vua, cho nên việc lớn việc nhỏ, Ngài phải xem cả… Có nhiều tờ phiến Ngài phê dài hơn cả các quan tâu, chữ đã tốt mà văn lại hay, ai cũng kính cái tài của Ngài” .

      Về học thức, Ngài là một ông vua thông minh, hiếu học, sùng văn, trọng Nho, cho nên Ngài hay cải cách thi cử, đặt ra các khoa Nhã sĩ và Cát sĩ để chọn người có văn học, thiếp lập Tập hiền viện, Khai kinh diên để cùng các quan đến bàn luận sách vở, làm thơ phú hoặc thảo luận về chính sự. Về võ bị, Ngài rất chú trọng đến binh chế, tuyển võ sinh năm 1861, mở khoa tiến sĩ võ năm 1865, nhưng việc thất thủ ở tỉnh miền Đông Nam kỳ năm 1862, ba tỉnh miền Tây năm 1867, thành Hà Nội năm 1873 đã dồn triều đình Huế vào một ngả bế tắc không phương cứu vãn. Về giáo dục, vừa phiên dịch Thập điều, Ngài vừa lắng nghe tiếng nói của Nguyễn Trường Tộ, cử nhà cải cách đi tìm mỏ vàng ở Nghệ An, Hà Tĩnh năm 1860, gửi ông sang Pháp để mượn thợ và mua máy móc; về nước năm 1867, Nguyễn Trường Tộ lại được nhà vua ủy thác sang công cán bên Pháp, bị đau không đi được, ông lại được tín nhiệm năm 1871 đem học sinh sang Pháp du học. Tuy công việc không thành, nhưng chừng ấy đã đủ chứng minh sự chú ý của nhà vua đối với mọi nỗ lực canh tân xứ sở. Phong trào văn học chữ Nôm do Ngài nhiệt thành phát động đã nói lên việc nhà vua chấp thuận sử dụng chữ Nôm như một văn tự chân chính. Tuy nhiên, dã tâm xâm lược của người Pháp, được một hoàn cảnh thuận tiện thúc đẩy, được những phát minh khoa học của Âu châu ủng hộ, đã đủ nanh vuốt để bóp nát con người Việt Nam đang kinh hoàng trước cơn gió lốc lịch sử. Vua Tự Đức băng hà giữa lúc bọn thực dân đang mưu mô chiếm cứ kinh đô. Ngài đã chết trong thất bại nhưng Ngài đã giãy giụa đau đớn trước khi nhắm mắt và hình ảnh cuối cùng ấy đã làm bùi ngùi những tâm hồn đồng điệu với Ngài. Ngày nay, xác thân yên nghỉ ở Khiêm lăng, hồn Ngài chắc đã hả hê khi thấy nền giáo dục chủ trí của người Pháp đã suy sụp từ năm 1940, hiện đang phân hóa trong một cảnh hỗn loạn thê thảm hơn cảnh đổ vỡ xảy ra trong đời Ngài, chỉ vì nền giáo dục này đang thiếu cái mà nền giáo dục kia đã có một cách viên mãn.

    Cái viên mãn ấy, ta có thể tìm thấy trong những tác phẩm sau đây của Ngài:

    1. Từ huấn lục.

    2. Tự học giải nghĩa ca.

    3. Khâm định đối sách chuẩn thăng.

    4. Luận ngữ thích nghĩa ca.

    5. Ngự chế thi sơ tập.

    6. Ngự chế thi nhị tập.

    7. Ngự chế thi tam tập.

    8. Ngự chế văn nhị tập.

    9. Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca (1870).

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:  

    Chú thích 127: Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, trang 473.
     

  • A. Tác giả Huấn địch thập điều: Vua Minh Mệnh (1791-1841)

    Nhà vua tên húy là Nguyễn Phước Đảm, con thứ tư vua Thánh Tổ và bà Hoàng hậu họ Trần; Ngài sinh ngày Đinh Mão (23) tháng 4 năm Tân Hợi (26 tháng 5 năm 1791), được sách lập Hoàng Thái tử năm Bính Tý (1816), lên ngôi Hoàng đế năm Canh Thìn (1820), niên hiệu là Minh Mệnh, băng hà ngày 19 tháng Chạp năm Canh Tý (11 tháng 1 năm 1841), miếu hiệu là Thánh Tổ Nhân Hoàng đế, ở ngôi 21 năm, hưởng thọ 51 tuổi.

    Vua Thánh Tổ có tư chất thông minh, hiếu học, chuyên cần, ưa hoạt động và có óc cải cách. Ngài tinh thâm Nho học, sùng tín Nho giáo, tính tình nghiêm cẩn, thận trọng, ưa chủ động trong công việc, bởi thế, từ chuyên cần, Ngài dễ trở thành nghiêm khắc, tàn nhẫn. Năm 1822, Hà Tôn Quyền bị khiển trách; cũng năm ấy, Phan Bá Đạt bị giáng chức, tiếp đến là Hoàng Quýnh, Phan Huy Chú (1838); những người bị cách chức là Nhữ Bá Sĩ (1821), Phạm Hữu Nghi (1821), Trần Tú Dĩnh (1825) Tô Trân (1826), Ngô Thế Vinh (1829), Trần Ái (1834), còn Lý Văn Phức, Thân Văn Quyền, nhất là Nguyễn Công Trứ thì bị giáng chức, cách chức không biết bao nhiêu lần, suốt thời Minh Mệnh; tuy đỗ Á nguyên năm 1831, Cao Bá Quát đã phải kéo dài 10 năm thất nghiệp cho đến khi vua Thánh Tổ băng hà mới được ra làm quan. Một nhân cách dũng mãnh như vậy dĩ nhiên dễ trở thành độc tài; Ngài đã chống đối dữ dội đạo Da tô; thiết lập Nội các năm 1829, Ngài thực hiện chính sách và chế độ trung ương tập quyền năm 1831, đặt ra Cơ mật viện, xác định phẩm cấp quan chế, ẩn định lương bổng của các quan viên (1839). Tổ chức lại binh bị, Ngài cương quyết đương đầu với những người đối lập như Phan Bá Vành (1826), Lê Duy Lương (1833), Lê Văn Khôi (1833), Nông Văn Vân (1835), thôn tính Chân Lạp (1835) đổi làm Trấn Tây thành, tuyệt giao với người Pháp những năm 1822, 1825, 1829. Nhân cách của nhà cai trị quả cảm này đã được phô diễn trong khung cảnh hùng vĩ của lăng Minh Mệnh và trong những tác phẩm có giá trị vào bậc nhất đời Nguyễn sơ.

    Tác phẩm của Ngài gồm có:

    1. Ngự chế tiễu bình Bắc kỳ nghịch phỉ thi tập.

    2. Ngự chế tiễu bình Nam kỳ nghịch phỉ thi tập.

    3. Ngự chế thi sơ tập.

    4. Ngự chế thi tam tập.

    5. Ngự chế thi tứ tập.

    6. Ngự chế văn sơ tập.

    7. Ngự chế văn nhị tập.

    8. Minh Mệnh chiếu, dụ.

    9. Thánh dụ huấn địch thập điều (1834).