Category: Uncategorized

  • IX. THẬN PHÁP THỦ

    Chín điều Thận pháp thủ đây,

    Là khuyên giữ phép, chớ hay làm xằng.

    Triều đình mà ở với dân,

    376. Muốn hay giữ phép, chẳng ưng phạm nhằm.

    Bằng hay giữ phép chẳng làm,

    Sau bèn ít lỗi, khỏi lâm ngục hình,

    Ắt là an nghiệp vẹn mình,

    380. Vậy thì đặt phép, vốn tình vì dân.

    Chúng ngươi khá nghĩ cho cần,

    Giữ khuông (khuôn) phép ấy, giữ thân phận mình.

    Báo cùng nhà có cha anh,

    384. Con em ai nấy dạy minh cho tường.

    Làng thì tổng lý trong làng,

    Lớn trong dân, phải biết đường dạy dân.

    Thường đam pháp luật bảo lần,

    388. Chớ lờn bỏ phép, quyết mần liều thân.

    Từ đây nhẫn xuống luật răn,

    Như không đạo, chẳng thảo thân, hai điều.

    Biết thì chẳng dám làm liều,

    392. Những điều can phạm, bao nhiêu nghĩa thường.

    Biết điều xâu xé, cướp lường,

    Chẳng lung chưng khí hung hoang ngầy ngà

    Biết điều trộm cắp, dâm tà,

    396. Ắt hay ngăn thửa ruột rà quanh co.

    Biết điều thưa vượt, cáo hùa,

    Ắt hay đổi thói tranh đua kiện hoài.

    Biết điều thuế đã định rồi,

    400. Thì không quơ quét lôi thôi thuế thường.

    Biết điều giấu phạm ắt mang,

    Thì không mách vẽ ẩn tàng loài nhăn (nhăng).

    Những điều phép thửa cấm ngăn:

    404. Giữ đà khỏi, ắt lành tăng, quấy trừ

    Xét trong lời dạy Kinh thư,

    “Mày đều giữ phép, đặng nhờ trời thương”.

    Dưới đều đặng tiếng thuận thường,

    408. Trên mừng hình dạt, thịnh cường biết bao.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Bookas:

    Chú thích 425: Chín điều: Điều thứ chín.

    Chú thích 426: Định nghĩa thận pháp thủ. 

    Chú thích 427: Hán văn: Triều đình chi ư dân, dục kỳ thử pháp nhi bất dục kỳ phạm pháp, nghĩa là: Triều đình đối với dân, muốn cho dân giữ phép mà không muốn cho dân phạm pháp. Muốn hay giữ phép: Ao ước cho dân biết luôn luôn tôn trọng pháp luật; Chẳng ưng phạm nhằm: Không muốn cho dân đụng phải đúng vào cái phép ấy. 

    Chú thích 428: Giữ khuông phép: Hiểu là giữ khuôn phép (Xem bản Nôm). 

    Chú thích 429: Lớn trong dân: Dịch câu hương chi trưởng chính, đứng đầu ở làng. 

    Chú thích 430: Như không đạo, chẳng thảo thân, hai điều: Hai điều luật về hành động bất đạo, bất hiếu. Từ câu 389, 390, 391 đến 392, phần dịch rất uyển chuyển và tuy chữ dùng không theo sát vị thứ của những chữ dùng trong nguyên bản, nhưng những chữ trọng yếu đã được duy trì hay phiên dịch. Cả đoạn Hán văn là: Như tri bất đạo bất hiếu chi luật, tắc bất cảm vi can thường phạm nghĩa chi hành, nghĩa là nếu biết luật bất đạo bất hiếu (không đạo hạnh, không thảo kính cha mẹ) ắt không dám có những hành động liên can xúc phạm đến luân thường đạo nghĩa. Chữ luật được giữ ở câu 389; bất cảm vi: chẳng dám làm, ở câu 391, thêm chữ liều cho mạnh nghĩa. Làm những gì? Những điều can phạm (đến) bao nhiêu điều nghĩa (nhân nghĩa), điều thường (luân thường). Mệnh đề bao nhiêu nghĩa thường không được rõ ràng đối với độc giả ngày nay vì chữ thường hiện nay là tính từ (nghĩa thường như vậy là nghĩa thông thường) trong khi trong cổ văn, thường là danh từ ngang hàng với chữ nghĩa đi đôi với nó (do đấy nghĩa thường có dấu ngang).

    Chú thích 431: Biết điều: Biết luật. Biết điều xâu xé cướp lường: Biếu điều luật trừng phạt những tội xâu xé (đấu ẩu), cướp lường (nhương đoạt).

    Chú thích 432: Chẳng lung: Chẳng nóng nảy, hung hăng, không sợ ai, không sợ pháp luật.

    Chú thích 433: Khí hung hoang ngầy ngà: Dịch chữ cường bạo hiêu lăng chi khí. Cường bạo: Hung hoang, dữ tợn, dùng sức mạnh đàn áp chém giết. Hiêu lăng: Ngầy ngà, ồn ào, dức lác mà lấn lướt người ta.

    Chú thích 434: Hán văn: Tri gian dâm đạo thiết chi luật, tắc hữu dĩ át kỳ tà tịch chi tâm, nghĩa là biết luật (trừng trị tội) gian dâm trộm cắp ắt có cách để ngăn ngừa những mưu tính bậy bạ. Tà tịch chi tâm dịch là ruột rà quanh co rất đúng.

    Chú thích 435: Hán văn: Tri việt tố vu cáo chi luật, tất hữu dĩ cách kỳ kiện tụng chi tập. Việt tố là không kiện ở tòa liên hệ mà kiện vượt lên tòa án trên (thưa vượt). Vu cáo: Đến pháp – đình trình tòa những tội mà người ta không phạm (cáo hùa). Câu Hán văn nghĩa là: Biết luật trừng trị những tội thưa vượt cáo hùa ắt có thể thay đổi cái thói quen kiện tụng.

    Chú thích 436: Hán văn: Tri thuế khóa chi tự hữu định ngạch, tắc vật tư đồ bao lãm nhi đà khiếm chính cung, nghĩa là biết rằng thuế đã định ngạch rồi, ắt không tìm cách nắm hết mà thiếu tiền nộp cho đủ. Đà khiếm: Tiền nợ lâu ngày không trả. Chính cung: Tiền nộp đủ, tiền thuế thường. Bao lãm: Dịch là quơ quét; Đà khiếm: Lôi thôi, dây dưa không trả; Chính cung: Thuế thường. 

    Chú thích 437: Hán văn: Tri nặc phạm chi tất chí can liên, tắc vật hỗ tương quán thông nhi oa tàng đào phạm, nghĩa là: Biết việc che đậy cho người phạm tội có liên can đến mình (giấu phạm ắt mang) thì không liên lạc với nhau mà ẩn giấu người phạm tội trốn tránh. Nặc phạm: Giấu phạm; Can liên: Mang; Quán thông: mách vẽ; Oa tàng: Ẩn tàng; Đào phạm: Loài nhăng. Bản Nôm viết sai giấu ra dấu, nhăng ra nhăn (Xem bản Nôm).

    Chú thích 438: Hán văn: Phàm nhất thiết công pháp sở cấm, giai đương cẩn tỵ, tự năng khư kỳ ngụy vọng, tiến nhi tu lương, nghĩa là tất cả những gì phép công ngăn cấm, đều nên cẩn thận tránh bỏ, thì tự mình có thể bỏ được những sự sai quấy mà tiến đến việc sửa nết tốt. Sở cấm: Thửa cấm; Như kỳ ngụy vọng: Quấy trừ; Tiến nhi tu lương: lành tăng.

    Chú thích 439: Hán văn: Các thủ nhĩ điền, dĩ thừa thiên hưu, nghĩa là giữ tất cả mọi phép của mày để vâng chịu phúc trời (Xem chú thích trong bản Hán văn).

    Chú thích 440: Tiếng thuận thường: Dịch chữ phong động chi hưu, cái phúc lành của thói tốt nổi dậy.
    Chú thích 441: Hình dạt: Dịch câu hình thố chi trị, nền cai trị đặt trên việc bãi bỏ hình phạt. Hình thố: Bỏ hình, không dùng hình phạt nữa. Âm dạt, bản Nôm viết đạt, thường được đọc là: đạt, đát, đợt, đật. Hoặc giả Tự Đức dịch lầm hình thố là đặt ra phép hình, hình pháp được đặt ra để cho sự thưởng phạt được nghiêm minh, thì âm đạt phải được đọc là đặt và cả câu 408 phải được phiên âm là: Trên mừng hình đặt, thịnh cường biết bao.

  • VIII. GIỚI DÂM THẮC

    Giới dâm thắc ấy tám điều

    Là răn những nết mê xiêu dâm tà.

    Người trong trời đất sinh ra,

    338. Quý gìn tính thẳng chẳng pha luông tuồng

    Quý noi đường phải, lý khôn,

    Chẳng sa vào thói phao tuôn (tuông) lăng hoằng.

    Vả khi trai gái đặng gần,

    342. Là điều tình dục rất nhăn (nhăng) dễ mờ.

    Dầu chăng lấy lễ ngăn ngừa,

    Mối tuy nhỏ lắm, họa vừa lắm sao?

    326. Chẳng quên lòng sẵn, thấy đành dễ minh

    Vào thì thờ đặng cha anh,

    Ra thì thờ đặng hơn mình vai trên.

    Dẫu mà chưng học thánh hiền,

    330. Chẳng qua đường ấy nên gìn cho chuyên

    Như lời thầy Mạnh cũng khuyên:

    “Lời dâm, nói vạy, nết xiên, thảy đùa”?

    Lời người gắn bó dặn dò,

    334. Vốn thương ai nấy khá tua nghe đều.

    Gây ra thù, kiện, tù, lao,

    346. Há chăng biết lý đón rào răn he

    Lâu nay các tỉnh tâu về,

    Đàn bà vẹn tiết, gái kia vẹn mình.

    Người từng bêu thưởng đành rành,

    350. Hoặc thờ miếu tốt, hoặc vinh bảng vàng.

    Đặng cho thiên hạ nghe tường,

    Thảy đều khuyên rán phen hàng tiết trinh.

    Nguyền người cha mẹ vai anh,

    354. Có con em, phải dỗ dành dạy răn.

    Trai noi lễ phép mình ngăn,

    Gái ham trinh tiết giữ giằn cho hay,

    Gái trai tình đã đặng ngay.

    358. Ắt là trăm phúc từ đây nhóm về.

    Như người giàu cậy lấn đè,

    Cùng quân gian giảo múa nghề khiến xui.

    Rất hay làm hại dân đời,

    362. Lại quen làm dữ những loài quân hoang.

    Đầu thì phá cũi soi tường,

    Sau thì hoặc chúng gây đường tai hung.

    Lý trời đều thửa chẳng dung,

    366. Lại thêm phép nước cũng đồng chẳng nhiêu

    Kinh thư rằng: “Đạo trời cao,

    Phúc điều lành phải, họa điều tà dâm”.

    Ai đà phạm ấy do lầm,

    370. Kíp nên cải dữ mà chăm về lành.

    Thảy nhờ chưng chốn yên mình,

    Khuyên cùng trăm họ đành rành nghĩ thay.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 402: Tám điều: Điều thứ tám.

    Chú thích 403: Định nghĩa thế nào là giới dâm thắc. Dâm thắc là những điều ham dục gian tà. Dâm thắc được Tự Đức dịch là mê xiêu dâm tà. 

    Chú thích 404: Hán văn: Nhân tại thiên địa chi trung dĩ sinh, quý thủ chính tính nhi bất lưu ư dâm đãng: Người ta sinh ở trong trời đất, quý giữ tính thẳng mà không trôi dạt vào dâm đãng. Thủ được dịch là gìn (giữ gìn); bất lưu: chẳng pha; dâm đãng: luông tuồng. 

    Chú thích 405: Hán văn: Quý do thiện đạo nhi bất nhập ư tà thắc: Quý do đường lành mà không sa vào tội lỗi. Tà thắc được dịch là phao tuông lăng hoằng; nhưng chữ tuông viết là tuôn. 

    Chú thích 406: Là điều tình dục rất nhăng, dễ mờ: Dịch câu tình dục tối vi dị hoặc, nghĩa tình dục rất dễ làm mê đắm. Chữ dị hoặc được dịch là dễ mờ rất khám phá. Chữ nhăng, bản Nôm viết sai là nhăn. 

    Chú thích 407: Hán văn: Cẩu bất dĩ lễ tự phòng, tắc kỳ đoan thậm vi, kỳ họa thậm cự, nghĩa là nếu không lấy lễ đề phòng, thì mối tuy rất nhỏ nhưng họa lớn.

    Chú thích 408: Hán văn: Bất thất bản tâm, không mất bản tâm. Bản tâm được dịch là lòng sẵn, lòng đã có từ gốc; bất thất được dịch là chẳng quên, chẳng để mất đi vào quên lãng. Còn mệnh đề thấy đành dễ minh chỉ là phần Tự Đức thêm ra cho đủ câu, và có nghĩa là nhận thấy một cách rõ ràng như thế; nếu không đánh mất bản tâm thì dễ dàng bắt gặp bỉnh di hiếu đức.

    Chú thích 409: Hán văn: Nhập túc dĩ sự phụ huynh.

    Chú thích 410: Hán văn: Xuất túc dĩ sự trưởng thượng. 

    Chú thích 411: Hán văn: Thánh hiền chi học. 

    Chú thích 412: Hán văn: Diệc bất ngoại thị. 

    Chú thích 413: Hán văn: Tức tà thuyết, cự bí hạnh, phóng dâm từ: Ba động từ tức (làm cho mất hết đi) cự (chống lại), phóng (buông bỏ) được dịch bằng động từ chung là đùa, thảy đùa nghĩa là cả ba điều: tà thuyết, bí hạnh, dầm từ đều không chính đáng. Lời dâm dịch chữ dâm từ, nghĩa đen là nói quá nhiều, nói ra ngoài nghĩa đen nghĩa chính của kinh sách, nói vạy dịch chữ tà thuyết; nết xiên dịch chữ bí hạnh; bí nghĩa là xiên xẹo, bất chính (Xem thêm chú thích ở bản Hán văn). 

    Chú thích 414: Người: Chỉ vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 415: Vốn thương ai nấy: Bản dục gia huệ ngã dân, nghĩa là: Võ muốn ra ơn tốt cho dân ta. 

    Chú thích 416: Khá tua: Khá nên. 

    Chú thích 417: Hán văn: Thù hấn sinh yên, ngục tụng khởi yên, khả bất tri sở thống, giới át chỉ dã tai, nghĩa là: Thủ hấn sinh ra, ngục tụng dấy lên.

    Chú thích 418: Hán văn: Hướng lai chư địa phương hữu tiết phụ trinh nữ giả, nghĩa là lâu nay các địa phương có kẻ là đàn bà giữ tiết, con gái vẹn trinh. Trinh nữ giả dịch là gái kia vẹn mình không được hay lắm. 

    Chú thích 419: Hán văn: Trẫm đặc gia tinh thưởng, hoặc kiến từ sở, hoặc tứ biển ngạch, dĩ vi thiên hạ chi trinh giả khuyến, nghĩa là: Trẫm đặc cách ban thưởng, hoặc dựng từ miếu, hoặc ban biển ngạch, để khuyến khích những người trinh tiết trong thiên hạ. Từ sở được dịch là miếu tốt hơi gượng ép để đối với bảng vàng ở vế sau. Phen: Ganh đua. Phen hàng tiết trinh: Ganh đua nhau để được kể vào bậc tiết trinh. Dỗ dành: Dùng lời nói ngọt ngào hướng dẫn con em làm điều tốt. Chữ dành bản Nôm viết sai là giành (Xem bản Nôm).

    Chú thích 420: Mình ngăn: Dịch câu nam dĩ lễ pháp tự nhàn. 

    Chú thích 421: Giằn: Bản Nôm viết dằn. Giữ giằn nghĩa là giữ gìn, giữ kỹ càng. 

    Chú thích 422: Nhóm: Dịch chữ tập. Bản Nôm viết chữ nhóm là chữ chiếm bên chữ đa. 

    Chú thích 423: Nhiêu: Tha thứ (chữ Hán). 

    Chú thích 424: Ai vì lầm lẫn phạm vào điều ấy. Để ý cách đặt câu rất gọn mà nếu tác phẩm được viết vào thế kỷ thứ 20, có người sẽ chứng minh đó là một cách viết văn theo mẹo Pháp.

  • VII. SÙNG CHÍNH HỌC

    Bảy điều là chuộng đạo ngay

    Rằng Sùng chính học rất hay trong đời.

    Học là học để làm người,

    294. Đời không một kẻ nên rời học đi.

    Một ngày cũng chẳng nên lìa

    Nhưng mà sở học, chính thì mới nên

    Người nguyền ai nấy đều siêng,

    298. Quyết tôn chính học, rõ khuyên đạo người

    Thuấn, Nghiêu thảo thuận mà thôi

    Thánh hiên Khổng Mạnh dạy lời nghĩa nhân

    Ấy điều làm chính làm chân,

    302. Ấy điều nên học, chung thân nên gìn.

    Bao nhiêu đạo khác thánh hiền,

    Đều là tả đạo, bày nên mối kỳ.

    Chớ nghe phỉnh gạc (gạt) lầm đi.

    306. Huống chi đạo khác càng suy càng tà.

    Đến chưng trai gái lộn pha

    Nết làm quẩy quá, thể là chim muông.

    Dấy gian dựng đảng khéo không

    310. Từ xưa mình nỡ mình tuôn (tuông) phép hình

    Làm hư nát phép đạo lành.

    Thực đà chẳng khả chút tình khá tin.

    Ai đã làm, phải dỗ khuyên.

    314. Cũng nên kíp cải, cũng nên kíp chừa.

    Những điều cưới, hỏi, chôn, thờ,

    Thảy theo lễ nước, chớ mờ theo ai.

    Dầu mà nẻo khác chẳng noi

    318. Bèn về đường thẳng, còn ai chê khờ?

    Học trò giảng tập thi thư,

    Ắt thông nghĩa lý, nỡ nhơ đến mình.

    Còn như các món dân binh,

    322. Mấy ai đọc sách cho minh chữ nhiều

    Nhưng ưa người nói phải điều

    Thấy người làm phải, học theo làm lành

    Tính thường đức tốt nguyên sinh
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 369: Bảy điều: Điều thứ bảy.

    Chú thích 370: Chuộng đạo ngay: Dịch câu sùng chính đạo. 

    Chú thích 371: Học là học để làm người: Dịch câu: Học giả sở dĩ học vi nhân. 

    Chú thích 372: Đời không một kẻ nên rời học đi, dịch câu: Cố thiên hạ bất khả nhất nhân vô học, cho nên trong đời không thể có một người vô học. 

    Chú thích 373: Một ngày cũng chẳng nên lìa: Dịch câu diệc bất khả nhất nhật vô học, cũng không thể một ngày không học. 

    Chú thích 374: Nhưng mà sở học, chính thì mới nên: Dịch câu: Nhi kỳ sở học vưu bất khả bất chính, nhưng mà cái học của con người càng không thể không chính đáng.

    Chú thích 375: Người: Chỉ Minh Mệnh. 

    Chú thích 376: Hán văn: Vụ chính học, giảng minh nhân luân.

    Chú thích 377: Hán văn: Thuấn, Nghiêu chỉ đạo, hiếu đễ nhi dĩ, đạo của Nghiêu, Thuấn chỉ là đạo hiếu đễ mà thôi. Hiếu đễ được Tự Đức dịch là thảo thuận.

    Chú thích 378: Hán văn: Khổng Mạnh chi giáo nhân nghĩa vi tiên.

    Chú thích 379: Câu này không có trong có trong nguyên bản chữ Hán, vua Tự Đức tự thêm ra.

    Chú thích 380: Ấy điều nên học: Thị giai sở đương giảng dã, ấy đều là những cái nên giảng vậy.

    Chú thích 381: Chung thân nên gìn: Vua Tự Đức thêm ra cho đủ câu, và cho ý nghĩa thêm mạnh.

    Chú thích 382: Đều là tả đạo, bày nên mối kỳ: Dịch câu nhất thiết tả đạo dị đoan. Tả đạo là đạo trái, một tôn giáo không chính đáng. Dị đoan là mối kỳ, mối lạ, không thường. Nhà Nho chống lại tất cả những gì quái dị và chỉ chú trọng đến những cái thường, những cái không thể không có được trong đời sống, cho nên tất cả những gì bất thường, phi thường, vô thường đều bị phủ nhận.

    Chú thích 383: Phỉnh gạc: Dịch chữ cuống hoặc. Bản Nôm viết sai chữ gạtgạc.

    Chú thích 384: Huống chi đạo khác: Trong nguyên bản, Minh Mệnh ghi rõ là Da tô chi thuyết tức là đạo Công giáo. Trong bản dịch, Tự Đức không nói rõ là đạo Da tô vì chính sách của ông về tôn giáo mềm dẻo hơn Minh Mệnh. 

    Chú thích 385: Càng suy càng tà: Nguyên bản ghi là vưu vi vô lý: lại càng là không hợp lẽ. Ta ghi nhận chủ trương ôn hòa và tiến bộ của Tự Đức về tôn giáo.

    Chú thích 386: Bản Hán nói rất mạnh: Thậm chí nam nữ hỗn hào, hạnh đồng cầm thú.

    Chú thích 387: Hán văn: Phiến gian thụ đẳng.

    Chú thích 388: Tuôn: Xông tới, đạp lên, phải sửa lại là tuông như giọng đọc thông thường.

    Chú thích 389: Làm hư nát phép đạo lành: Dịch Hán văn: Hoại giáo đố luân.

    Chú thích 390: Hán văn: Vưu bất khả tín, lại càng không thể tin.

    Chú thích 391: Ai đà lầm phải dỗ khuyên: Dịch Hán văn: Kỳ hữu nghiệp vi sỏ dụ, nghĩa là: Ai đã trót bị dụ dỗ. Chữ nghiệp được dịch là lầm rất đúng, nhưng lầm ở đây phải hiểu là đã lỡ rồi, đã trót làm mất rồi. Chữ dụ dịch dỗ khuyên có lẽ hơi sai nhưng vì vần cuối câu nên bắt buộc phải vậy.

    Chú thích 392: Hán văn: Đương tốc cải trừ.

    Chú thích 393: Hán văn: Phàm quan hôn tang tế.

    Chú thích 394: Hán văn: Tất tuần quốc lễ.

    Chú thích 395: Hán văn: Cẩu bất hoặc ư tha kỳ, nghĩa là nếu không ngờ vực đường khác, nếu không bị mê hoặc bởi đường khác.

    Chú thích 396: Hán văn: Tự năng quy ư chính đạo, nghĩa là tự mình có thể trở về đạo chính

    Chú thích 397: Bản Hán văn nói đủ hơn: binh, nông, công, cổ, nhà binh, nhà nông, người thợ, nhà buôn, gọi tắt là dân binh (dân sự và quân sự). 

    Chú thích 398: Hán văn: Khởi tất giai năng độc thư thức tự, nghĩa là há có phải ai cũng đều có thể đọc sách biết chữ.

    Chú thích 399: Hán văn: Nhiên kỳ kiến nhân chi thiện ngôn, duyệt nhi tùng chi, nghĩa là: nhưng mà khi thấy người nói điều phải thì ưa thích mà nghe theo.

    Chú thích 400: Hán văn: Kiến nhân chi thiện hành, hiệu nhi vi chi: Thấy người làm phải thì bắt chước làm theo như thế

    Chú thích 401: Hán văn: Bỉnh di hiếu đức, nghĩa là giữ đạo thường mến đức tốt.

     

  • VI. HUẤN TỬ ĐỆ

    Sáu điều Huấn tử đệ này,

    256. Là con em dại tại hay dạy điềm

    Người đầu làm sắp con em,

    Cha, anh, thầy, lớn, sau thêm làm lần.

    Bằng nay đạo nhỏ chưa từng,

    260. Ngày sau đạo lớn ắt mần chẳng nên.

    Nên xưa dạy dưới mà lên,

    Hẹn sau làm đặng những quyền cha anh.

    Nên xưa thương sắp trẻ sanh,

    264. Dạy chưng đường nghĩa chẳng đành để xiên.

    Nay người nguyền kẻ vai trên,

    Với con em, phải cho siêng dặn dò.

    Khiến đều giữ tính trời cho,

    268. Nghiệp chi giữ nấy, đời mô cũng truyền.

    Chớ cho chơi nhát (nhác) chẳng siêng,

    Chớ cho cờ bạc, say điên rượu chè.

    Chớ cho kết với người tà,

    272. Chớ cho tập chuộng điều xa xỉ này.

    Làm thì thảo, thuận, siêng cày,

    Lòng gìn lễ nghĩa, liêm ngay, thẹn thùng.

    Lâu thì thuần tốt tấm lòng,

    276. Càng ngày càng tới chưng trong điều lành,

    Kẻ hơn tài đức đặng thành,

    Làm nên công nghiệp rạng vinh cửa nhà,

    Kẻ vừa cũng đặng thiệt thà

    280. Làm tên dân, phải nghiệp ta, ta gìn,

    Chưng công thường bữa dạy khuyên,

    Há chăng chẳng lớn, chẳng bèn vậy vay,

    Vả chăng con trẻ cháu ngây,

    284. Thánh nhân thửa ắt sửa tày đòi khi.

    Chức con em, sách Thiếu nghi

    Là người quân tử nghiêm, suy dạy lần.

    Lại như thầy Mạnh có rằng:

    288. “Ở yên không dạy thì gần muông chim”

    Bao nhiêu lời sách rất nhằm,Chúng ngươi chớ khá chẳng chăm lời này. 

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 341: Sáu điều: Điều thứ sáu.

    Chú thích 342: Dạy điềm: Chưa hiểu nghĩa, bản Nôm viết chữ quang (sáng) bên chữ điềm (yên lặng), bản Hán văn không có câu này. 

    Chú thích 343: Người đầu: Người ta đầu tiên, dịch chữ nhân thủy. 

    Chú thích 344: Làm sắp con em: Làm cấp đàn em. Sắp là một danh từ cổ chỉ về cấp bậc, loại, hồi, đàn lớn, như nói sắp học trò là một bầy học sinh; đánh cho một sắp: đánh cho một hồi. Chữ Hán: Nhân thủy vi đệ tử: người ta bắt đầu làm con em. Những từ ngữ miền Nam trong bản Nôm sở dĩ có là do ảnh hưởng của bà mẹ vua Tự Đức là bà Phạm Thị Hằng, con Phạm Đăng Hưng, nhập cung năm 1824, người tỉnh Gò Công. 

    Chú thích 345: Cha, anh, thầy, lớn sau thêm làm lần: Hậu vi phụ, huynh, sư, trưởng. Lớn là người lớn, dịch chữ trưởng, chứ không phải là một tính từ bổ nghĩa cho chữ thầy. 

    Chú thích 346: Đạo nhỏ: Đạo làm con em, dịch chữ tử đệ chi đạo. 

    Chú thích 347: Đạo lớn: Đạo làm người lớn, dịch chữ phụ, huynh, sư, trưởng chi đạo. 

    Chú thích 348: Ắt mần chẳng nên: Dịch câu tức bất năng tri, ắt không thể biết được. Mần: chữ đằng trong, nghĩa là làm. 

    Chú thích 349: Nên xưa thương sắp trẻ sanh: Dịch câu thị dĩ cổ giả ái tử, ấy người xưa yêu con. Sắp trẻ sanh: Bọn trẻ, các con. 

    Chú thích 350: Dạy chưng đường nghĩa chẳng đành để xiên: Giáo chi dĩ nghĩa phương, phất nạp ư tà, dạy con đường nghĩa, chẳng để gần gũi sự xấu, đi đến sự xiên xẹo, gian dối. 

    Chú thích 351: Người: Vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 352: Nghiệp chi giữ nấy, đời mô cũng truyền: Dịch chữ vô thất thế nghiệp, đừng để mất cái nghiệp cha truyền con nối. 

    Chú thích 353: Chơi nhát: Chơi bời lười biếng, dịch chữ du nọa; và phải hiểu nhátnhác. 

    Chú thích 354: Làm thì thảo, thuận, siêng cày: Dịch câu hành, tất trọng ư hiếu đễ, lực điền. 

    Chú thích 355: Lòng gìn lễ nghĩa, liêm ngay, thẹn thùng: Dịch câu: Tâm tất tồn ư lễ nghĩa, liêm sỉ. Liêm được dịch là liêm ngay, sỉ là thẹn thùng. 

    Chú thích 356: Lâu thì thuần tốt tấm lòng: Dịch câu cửu chi tâm địa thuần lương, lâu ngày thì lòng dạ tốt lành. 

    Chú thích 357: Câu 276 dịch Hán văn: Nhật tiến ư thiện. 

    Chú thích 358: Câu 277 dịch Hán văn: Cao giả khả dĩ thành tài đạt đức. Cao giả được dịch là kẻ hơn.

    Chú thích 359: Câu 278, dịch Hán văn: Quang hiền môn lư. 

    Chú thích 360: Hai câu 279 và 280 dịch Hán văn: Hạ giả diệc bất thất vi lương dân, bảo thủ gia nghiệp, người dưới cũng không mất cái quyền làm một tên dân lương thiện, để giữ gìn nghiệp nhà. Hạ giả được dịch là kẻ vừa, đối với cao giảkẻ hơn ở trên. Chữ lương dân được tách ra làm đôi, chữ lương ở câu trên được dịch là thiệt thà (nghĩa là hiền lành, lương thiện), chữ dân ở câu sau được chuyển ra là làm tên dân. Cách dịch này ghi độc đáo. 

    Chú thích 361: Hai câu 281 và 282 dịch câu Hán văn: Binh nhật giáo hối chi công, khởi bất đại thả viễn hồ tai? Cái công dạy dỗ thường ngày, há chẳng lớn và xa hay sao? Viễn đã được dịch là bền, rất đúng và hay.

    Chú thích 362: Con trẻ cháu ngây: Dịch câu ấu tử đồng tôn, con thơ cháu dại. 

    Chú thích 363: Sửa tày: Dịch chữ giáo, nghĩa là dạy dỗ. 

    Chú thích 364: Chức con em, sách Thiếu nghi: Dịch câu Thiếu nghi: đệ tử chức, học sách Thiếu nghi trong Lễ ký để hiểu cái chức vụ của con em. 

    Chú thích 365: Là người quân tử, nghiêm, suy dạy lần: Dịch câu: Quân tử chi sở trí nghiêm, đi đến được cái nghiêm uy của của người quân tử. Câu 286, chủ từ của mệnh đề suy dạy lần là chữ thánh nhân ở câu 284. Dạy gì? Dạy cho con em lần lần biết cái nghiêm của người quân tử như thế nào, là người quân tử thì phải nghiêm như thế nào trong chức vụ, trong nghi thức (câu 285).

    Chú thích 366: Ở yên không dạy thì gần muông chim: Dịch câu: Dật cư nhi vô giáo tắc cận ư cầm thú, ở nhàn dật mà không được giáo dục thì gần với cầm thú.

    Chú thích 367: Rất nhằm: Rất đúng, tiếng miền Trung (Như rứa thì nhằm: Như thế là đúng). 

    Chú thích 368: Chẳng chăm lời dạy: Dịch chữ kỳ vô hốt: Không lơ là, không chểnh mảng.

  • V. HẬU PHONG TỤC

    Hậu phong tục ấy năm điều,

    224. Rằng trong thói tục nên theo hậu hiền.

    Hễ cùng nhà nước chẳng hèn,

    Thói thuần, tục tốt, hình bèn đặt không.

    Bác binh cũng xếp chẳng dùng,

    228. Chưng trong bốn biển ngợi không thái bình,

    Người nguyền ai nấy làm lành,

    Coi nhau bắt chước đều thành đạo khôn.

    Có ân ý đãi bà con,

    232. Có tín thuận, đãi xã thôn thuận cùng.

    Hòa trên dưới, lấy khiêm cung,

    Giàu không lấn khó, mạnh không lấn hèn,

    Cùng nhau thường giữ thương liền,

    236. Gặp khi có việc, chớ quên giúp phò.

    Chớ cưu thù giận gianh đua,

    Chớ ham kiện cáo, bỏ lo việc vàng.

    Giữ trông cùng dẹp trộm gian

    Giấu gì trốn lính, khỏi can tội chuyền.

    240. Có lòng liêm thẹn ngay tin,

    Không làm những thói dối xiên hiểm nhèo.

    Học trò học ắt biết nhiều,

    244. Ở lòng thuần hậu, gìn điều lặn (lặng) an.

    Cày thì chớ vượt lấn ngang,

    Chớ ngăn nước ruộng mà toan hại người.

    Thợ cùng buôn chớ tham lời,

    248. Gianh nhau với rẻ tốt tươi đắc (đắt) hàng.

    Thư rằng: “Những chúng dân thường,

    Không làm bầy vạy, không nương loài tà”.

    Ý này ai nấy nghiệm qua,

    252. Thảy chừa thói bạc, đổi ra tục lành.

    Rước hoài chưng phúc hòa bình,

    Đến điều cả thuận, thảy tình gắng thay.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 317: Năm điều: Điều thứ năm.

    Chú thích 318: Thói tục: Dịch chữ phong tục. 

    Chú thích 319: Hậu hiền: Dày dặn, tốt lành. 

    Chú thích 320: Thói thuần, tục tốt, hình bèn đặt không: Dịch câu phong thuần tục mỹ, tắc hình tán, nghĩa là thói lành, tục tốt thì sẽ không phải trừng phạt ai nữa.

    Chú thích 321: Bác binh cũng xếp chẳng dùng: Dịch chữ binh tẩm, thôi việc binh. 

    Chú thích 322: Chưng trong bốn biển ngợi không thái bình: Dịch câu tứ hải chi nội, hữu thái bình âm, nghĩa là ở trong bốn biển, có tiếng nhạc thái bình. Ngợi không: Ca tụng, khen. 

    Chú thích 323: Người: Vua Minh Mệnh, nguyên bản ghi Trẫm. 

    Chú thích 324: Coi nhau bắt chước đều thành đạo khôn: Dịch câu tương quan vi thiện giai chi đại đạo, cùng nhìn nhau làm lành, đều gọi là đạo lớn. 

    Chú thích 325: Có ân ý đãi bà con: Dịch câu hữu ân ý dĩ hậu thân tộc, có ơn huệ, có tình ý để làm cho tình họ hàng được dày dặn.

    Chú thích 326: Có tín thuận, đãi xã thôn thuận cùng: Dịch câu hữu tín thuận dĩ mục hương đảng, có lòng tin, có lòng nghe theo nhau để cho làng xóm được hòa hợp. 

    Chú thích 327: Hòa trên dưới, lấy khiêm cung: Dịch câu hữu lễ nhượng dĩ hòa thượng hạ, có giữ tôn ti trật tự, có nhường nhịn để trên dưới được ăn ý với nhau, không có mâu thuẫn xung đột. 

    Chú thích 328: Giàu không lấn khó, mạnh không lấn hèn: Dịch câu vô dĩ phú xâm bần, vô dĩ cường lăng nhược, không lấy tiền của ức hiếp người nghèo, không lấy sức mạnh lấn át kẻ yếu kém. 

    Chú thích 329: Cùng nhau thường giữ thương liền: Dịch câu cư bình tắc tương bảo ái, ở bình thường thì cùng nhau yêu mến nhau. Chữ thương ở đây dùng theo nghĩa miền Trung, nghĩa là yêu dấu, quý mến, để ý động từ thương của người Huế có tính cách vương vấn, kéo dài, không như chữ yêu có vẻ cộc lốc. Thương nghiêng về tình cảm, yêu nghiêng về lý trí. 

    Chú thích 330: Gặp khi có việc, chớ quên giúp phò: Dịch câu hữu sự tắt chu tuất, khi có việc thì cứu giúp người hoạn nạn. 

    Chú thích 331: Chớ ham kiện cáo, bỏ lo việc vàng: Dịch câu vật hiếu kiện tụng dĩ phương sinh lý, chớ háo kiện tụng mà làm hại đến lẽ sống. Việc vàng dịch chữ sinh lý, tuy hay, nhưng hơi xa nghĩa gốc. 

    Chú thích 332: Giữ trông cùng dẹp trộm gian: Liên thủ vọng dĩ nhị đạo tặc, cùng nhau giữ gìn trông coi để dẹp trộm cướp. 

    Chú thích 333: Giấu gì trốn lính, khỏi can tội chuyền: Răn đừng cho đậy cho người trốn lính để tránh khỏi vạ lây, dịch câu giới nạc đào dĩ miễn châu liên. Châu liên là tội chuyền, tội vạ. Chữ giấu, bản Nôm viết sai là dấu.

    Chú thích 334: Có lòng liêm, thẹn, ngay, tin: Dịch câu hữu liêm, sỉ, trung, tín chi tập, có thói quen biết liêm sỉ, trung tín.

    Chú thích 335: Không làm những thói dối xiên hiểm nhèo: Vô phù ngụy hiểm trá chi phong, không có thói dối trá, xiên xẹo, hiểm trá.

    Chú thích 336: Gìn điều lặng an: Do chữ lập tháo điềm tĩnh, giữ yên lặng bình thản. Chữ lặng, bản Nôm viết sai là lặn.

    Chú thích 337: Cày: Người cày, nhà nông. 

    Chú thích 338: Gianh nhau với rẻ tốt tươi đắt hàng: Dịch câu: Vật huyễn hóa nhi cầu thụ, đừng khoe khoang quảng cáo cho hàng của mình mà mong bán chạy. Đắc hàng: Hiểu là đắt hàng, người miền Trung, nhất là người Huế, thường đọc âm t cuối ra cuối. 

    Chú thích 339: Những chúng dân thường: Dịch câu phàm quốc thứ dân; không làm bầy vạy, dịch câu vô hữu dâm bằng; không nương loài tà, dịch câu vô hữu tỵ đức, trong Kinh thư, quyển Chu thư, thiên Hồng phạm, 6, 10. Dịch dâm bằngbầy vạy rất đúng vì dâm là quá đáng, xấu xa; bằng là bạn bè, đảng phái theo nghĩa xấu của danh từ này, vì vậy, dịch là bầy rất sát nghĩa, bầy chỉ về số đông loài vật hơn là chỉ về người, Thẩm Quỳnh dịch vô hữu dâm bằng là không ai có bè đảng, như vậy là dịch thiếu chữ dâm; Nhượng Tống khá hơn, dịch là không ai có bè đảng gian tà, đúng nhưng dài dòng; Tự Đức dịch là bầy vạy, đúng từng chữ, và quá hay. Câu không nương loài tà dịch câu nhân vô hữu tỵ đức cũng có giá trị súc tích như thế.

    Chú thích 340: Rước hoài: Dịch chữ vĩnh nhạ, vĩnh là lâu dài, mãi mãi, tiếng miền Nam gọi là hoài; nhạ là đón, gặp, đi mời, lo liệu, được miền Nam gọi tắt là rước, có ý nghĩa cung kính.

     

  • IV. THƯỢNG TIẾT KIỆM

    197. Bốn điều Thượng tiết kiệm này,

    Nghĩa rằng dùng của, chuộng hay sẻn chừng

    Và sinh của vốn có ngần,

    200. Sinh nhiều, ăn ít, làm nhanh, dùng từ,

    Vậy thì của luống đủ thừa,

    Thánh hiền luật ắt kiệm vừa trước minh

    Thuở năm Minh Mệnh thừa bình,

    204. Dân gian xa xỉ, tục tình chuộng theo.

    Mặc dùng quá đỗi tốt nhiều

    Khuyên mời qua lại thảy đều phí nhăn (nhăng)

    Lại thêm cúng Phật thờ Thần,

    208. Một đàn tiếu tế tính dần ngàn trăm.

    Lắm thay đoàn dại tối tăm,

    Mê man nha phiến, lung lăm rượu cờ.

    Rồi đều nát của chẳng dư,

    212. Làm hoang mắc tội, lòng thừa thương dân.

    Chúng ngươi vâng dạy cho thuần,

    Sửa mình, nhà, lấy kiệm cần làm khôn.

    Mặc ăn chớ quá tốt ngon,

    216. Ở, dùng bền thật, tế, chôn phải thường

    Còn như đứa dại quân hoang,

    Làm ăn nha phiến, rượu quàng đánh thua.

    Đều mau quyết bỏ quyết xua,

    220. Thư rằng: “Giữ kiện chỉn lo lâu dài”,

    Chúng ngươi ở đặng như lời,

    222. Hiệu giàu, thói kiệm, đều noi mỹ miều.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 288: Bốn điều: Điều thứ bốn.

    Chú thích 289: Câu 198 cắt nghĩa thế nào là thượng tiết kiệm, đó là dùng của chuộng hay sẻn chừng.

    Chú thích 290: Sinh nhiều: Sinh chi giả chúng (chúng là nhiều), hiểu là: Người sản xuất thì đông.

    Chú thích 291: Ăn ít: Thực chi giả quả (quả là ít), hiểu là: Người tiêu thụ thì ít. 

    Chú thích 292: Làm nhanh: Vi chi giả tật (tật là nhanh chóng), hiểu là: Làm tích cực. 

    Chú thích 293: Dùng từ: Dụng chi giả thư (thư là từ từ, thong thả). Cả câu lấy chữ trong sách Đại học, 10, 19. 

    Chú thích 294: Đủ thừa: Dịch chữ túc, nghĩa là đầy đủ. 

    Chú thích 295: Kiệm vừa: Dịch chữ tiết kiệm, trên dịch là sẻn chừng (câu 198). 

    Chú thích 296: Trước minh: Dịch chữ vi tiên, lấy làm trước hết. 

    Chú thích 297: Thuở năm Minh Mệnh: Nguyên bản ghi là kim, nghĩa là nay ngày nay, thời Minh Mệnh tự nhận định về triều đại của mình. 

    Chú thích 298: Mặc dùng: Dịch chữ y phục, khí dụng (áo mặc, đồ dùng). 

    Chú thích 299: Khuyên mời qua lại: Thù tạc vãng lai, người mời đi, kẻ mời lại, trao đồi nhau luôn luôn nên trở thành tốn kém.
    Chú thích 300: Thảy đều phí nhăn: Suất đa phù phí, thảy đều là tốn kém hão huyền quả. độ. Nhăng dịch chữ phù, nghĩa là nồi lềnh bềnh, không căn cứ vào đâu; bản Nôm viết sai là nhăn.

    Chú thích 301: Tiếu tế: Lễ nghi cúng Thần Thánh; tiếu nghĩa đầu là uống rượu, sau chỉ lễ cưới và lễ đội mũ có uống rượu, sau cùng chỉ lễ cầu cúng của sư sãi hay đạo sĩ. Muốn tiếu tế, phải lập đàn, mua nhiều rượu, rất tốn kém (tính dần ngàn trăm). 

    Chú thích 302: Lắm thay: Nhiều thay, dịch chữ thậm giả. 

    Chú thích 303: Đoàn dại tối tăm: Dịch chữ minh ngoan chi đồ, loại hippies bây giờ.

    Chú thích 304: Lung lăm: Hung dữ, ngang tàng, không giữ lễ phép, không kiêng sợ một ai. 

    Chú thích 305: Nát của: Phá sản khuynh ty (ty là tiền của). 

    Chú thích 306: Vâng dạy: Nghe lời giáo huấn, chỉ bảo, dịch chữ tuân trẫm huấn. 

    Chú thích 307: Sửa mình, nhà: Dịch chữ trì thân trị gia: Sửa mình, coi sóc việc nhà. 

    Chú thích 308: Mặc ăn chớ quá tốt ngon: Dịch câu y phục bất khả quá xa, ẩm thực bất khả vô tiết, quần áo không nên sang trọng quá, ăn uống không được thiếu chừng mực. 

    Chú thích 309: Ở, dùng bền, thật: Dịch câu phòng ốc, khí cụ, vụ thủ chất phác. 

    Chú thích 310: Tế, chôn phải thường: Dịch câu quan hôn tang tế đãn quy đắc nghi. 

    Chú thích 311: Đứa dại: Ngu nhân. 

    Chú thích 312: Con hoang: Đãng tử. 

    Chú thích 313: Quyết bỏ quyết xua: Hán văn: Tốc nghi tẩy trừ, nên mau mau rửa bỏ đi. 

    Chú thích 314: Giữ kiệm chỉn lo lâu dài: Dịch câu thận nãi kiệm đức, duy hoài vĩnh đồ; kỹ lưỡng về đức kiệm, chỉ có cách đó mới lo được những toan tính lâu dài. Bốn chữ duy hoài vĩnh đồ đã được dịch ra từng chữ: Chỉn lo lâu dài. 

    Chú thích 315: Hiệu giàu: Tóm tắt câu ân phú chi hiệu khả trí, cái kết quả về một đời giàu sang lớn lao có thể đến. 

    Chú thích 316: Thói kiệm: Dịch câu kiệm ước chi phong thành, cái thói kiệm ước đã thành.

  • III. VỤ BẢN NGHIỆP

    Ba điều giữ nghiệp cho chuyên,

    Trời sinh dân thảy phó riêng nghiệp làm.

    Người đều chọn nghiệp gì kham,

    172. Dựng mình lấy đó chuyên ham vốn này.

    Học trò, làm ruộng, thợ, thầy,

    Bán buôn, vườn tược, lưới chài, chăn coi.

    Dẫu mà lính tráng, đội cai,

    176. Đều nhờ có nghiệp, để nuôi sống mình.

    Siêng năng nghiệp ấy mới thành,

    Bằng mà trễ nải, nghiệp đành bỏ đi.

    Bằng chuyên gắng sức nghiệp chi,

    180. Kế lần sau, cũng có khi đặng thành.

    Học trò trau nết, sạch mình,

    Học nhiều, nghe khắp, quyết giành đến nên.

    Dẫu nhằm trước mắt lợi hèn,

    184. Cũng đừng tham gấp mà quên chí chờ.

    Ruộng thì sửa cái cày bừa,

    Siêng công cấy gặt, quyết nhờ đủ no.

    Dẫu khi đặng mất khác mùa,

    188. Cũng đừng thấy vậy, thôi lo nghiệp thường.

    Với như thợ sắm hóa hàng,

    Bán buôn, của cải mọi đường nhiều thông.

    Cùng quân nghề võ tập ròng

    192. Những người có việc để dùng nuôi thân.

    Tập an lại với làm cần,

    Vụ chưng bản nghiệp, nghĩa phân rất hiền.

    Thư rằng: “Nghiệp rộng tại siêng”,

    196. Chúng ngươi phải gắng cho kền mới hay.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát: 

    Chú thích 268: Ba điều: Điều thứ ba.

    Chú thích 269: Giữ nghiệp cho chuyên: Dịch chữ vụ bản nghiệp. 

    Chú thích 270: Gì kham: Có thể làm được, phù hợp với khả năng của mình. 

    Chú thích 271: Dựng mình lấy đó chuyên ham vốn này: Dĩ vi lập thân chi bản, lấy đó (nghiệp làm) làm gốc cho sự lập thân (dựng mình). 

    Chú thích 272: Bằng chuyên gắng sức nghiệp chi, kế lần sau, cũng có khi đặng thành: Dịch câu Đãn năng trị nghiệp tinh chuyên, bất giải dụng lực, tắc nhật kế bất túc, nguyệt kế tắc dư, chung tất kiến kỳ thành hiệu hĩ: Nếu có thể làm việc một cách chăm chú, siêng năng, không lười dùng sức, mưu tính một ngày không đủ, mưu tính một tháng chắc thừa, cuối cùng chắc chắn sẽ kết quả vậy. Gắng sức: Dịch chữ: bất giải dụng lực; Kế lần sau: Tính dần dần rồi cuối cùng; Đặng thành: Thành hiệu. 

    Chú thích 273: Chí chờ: Dịch chữ đồ, nghĩa là mưu toan về tương lai. 

    Chú thích 274: Đặng mất khác mùa: Mùa được mùa mất. 

    Chú thích 275: Thôi lo nghiệp thường: Dịch chữ xuyết nghiệp hay chuyết nghiệp, bỏ nghề nửa chừng.

    Chú thích 276: Thợ: Người sống bằng nghề chân tay, dịch chữ bách công. 

    Chú thích 277: Sắm hóa hàng: Dịch chữ sức hóa nhập tài, nghĩa là làm cho đồ vật đã làm đẹp hơn và mua sắm vật liệu để làm đồ mới, ý nói người thợ chuyên cần làm việc luôn tay không nghỉ. Câu với như thợ sắm hóa hàng dịch không sát nguyên văn nên khó rõ nghĩa; phải đọc câu chữ Hán: dĩ chí bách công chi sức hóa nhập tài, và hiểu dĩ chícho đến (chứ không phải là với như), bách công: thợ thuyền, sức hóa nhập tài: sắm sửa vật liệu, và hiểu cả câu là: Đến như thợ thuyền thì phải sắm sửa vật liệu.

    Chú thích 278: Bán buôn: Hiểu là người buôn bán, dịch chữ thương cổ. Thương là mang hàng đi bán, cổ là bán hàng tại nhà, vậy thương dịch là buôn, cổ là bán. 

    Chú thích 279: Của cải: Dịch chữ hóa hối, vàng ngọc gọi là hóa, vải lụa gọi là hối. 

    Chú thích 280: Mọi đường nhiều thông: Dịch Hán văn: phụ thông: phụ là nhiều, thông là truyền đạt đi từ chỗ này suốt qua chỗ khác. Đã làm nghề buôn bán, phải làm sao cho hàng hóa lưu thông dễ dàng, đó mới là một nhà thương mại lành nghề và cần mẫn.

    Chú thích 281: Cùng quân nghề võ tập ròng: Dịch câu: Quân ngũ tắc giảng tập võ nghệ. Quân nghĩa là người ở trong đội ngũ có tổ chức chứ không phải là một loại tự có tính cách miệt thị. Tập ròng là giảng tập, tập đi tập lại. 

    Chú thích 282: Những người có việc để dùng nuôi thân: Dịch câu: Phim hữu thường chức dĩ trị sinh giả: Tất cả những người có công ăn việc làm để sinh sống. Những câu 189, 199, 191, 192 là chủ từ chung của động từ tập an, làm cần ở câu 193.

    Chú thích 283: Tập an lại với làm cần: Dịch câu: Mạc bất tập nhi an yên, cần nhi hành yên, chẳng ai là không làm đi làm lại mà xong, chăm chỉ mà làm. Chữ lại với là chữ thêm ra cho đúng luật thơ, nhưng có tác dụng tai hại là làm cho câu thơ tối nghĩa. Chữ tập anlàm cần vì dịch không thống nhất nên cũng khó hiểu, đáng lẽ phải dịch tập an cần hành, hoặc an tập, hành cần (làm cần) có thể rõ nghĩa hơn. 

    Chú thích 284: Vụ chưng bản nghiệp, nghĩa phân rất hiền: Dịch câu: Thử vụ bản nghiệp chi nghĩa dã, đó là chỉ vụ cái nghĩa bản nghiệp vậy, cốt chú trọng vào cái nghĩa bản nghiệp, tức là nhắc lại đầu đề. Nghĩa phân rất hiền: Cái ý chỉ của chủ trương vụ bản nghiệp được cắt ra một cách rành mạch. Hiền nghĩa là tốt hơn, khôn ngoan, vượt hẳn lên. 

    Chú thích 285: Nghiệp rộng tại siêng: Nghiệp quảng duy cần, chỉ có chăm chỉ là làm cho nghề nghiệp phát triển.

    Chú thích 286: Chúng ngươi phải gắng: Nhĩ đẳng kỳ miễn chi. 

    Chú thích 287: Cho kền mới hay: Cho bền vững, liên tục. Chữ kền thường được hiểu là do chữ nickel của Pháp, và mới thực dụng từ thời Pháp thuộc. Tự vựng Alexandre de Rhodes (1649) chưa có, Tự vựng Taberd, Phạm Đình Hổ, ngay cả Tự vựng Huỳnh Tịnh Của (1899) cũng không có. Âm kền cũng có thể đọc là kiền, chữ Hán nghĩa là vững bền, nhưng chữ kiền không có bộ tâm, ở đây chữ kiền có thêm bộ tâm, vì vậy được đọc là kền.

  • II. CHÍNH TÂM THUẬT

    Hai điều là sửa chước lòng,

    136. Chính tâm thuật ấy nghĩa thông làm vầy.

    Và lòng là cội người vay,

    Dòng theo nguồn sạch, bóng tày cây ngay.

    Lòng ngay, muôn tốt thửa bày,

    140. Mếch, sinh trăm dữ, há mày nên lơi?

    Vị Hoàng thượng đế là trời,

    Cho lòng dân dưới há sai tính thường.

    Nghĩa, nhân, lễ, trí rỡ ràng,

    144. Mới sinh ai cũng bốn đường đủ sinh.

    Người nguyền trăm họ vẹn mình,

    Lòng lành thường giữ, tính lành thường trau.

    Nghiệp làm tuy có khác nhau,

    148. Về lành cũng một khác đâu chẳng về

    Kẻ giàu thì chớ phí khoe,

    Kẻ nghèo thì cũng chở hề dối gian.

    Chớ theo điều lợi phỉnh man,

    152. Chớ sa nhữn (những) thói gian ngoan dữ dằn

    Một lời dầu chẳng thẳng bằng,

    Nết làm một việc dầu chăng đặng lành,

    Mình đà biết hổ hang mình,

    156. Lòng ăn năng (năn) lắm, mình đành cải đi.

    Giữ sinh phải muốn lành nghì,

    Bỏ xiên, dẹp dữ, đều về chưng ngay.

    Bằng chăng răn xét lầm ngây,

    160. Ắt điều nhơ, xú, tà, tây, đều làm.

    Mang hình mới nghĩ sao kham.

    Ví như cắn rốn chỉn cam khôn gần.

    Thư rằng: “Theo thuận lành thân,

    164. Nghịch thì mang dữ, ứng thần bóng vang”.

    Lòng người nuôi dạy dân nhàn,

    Muốn xem nên đức, thường than mắc hình.

    Chúng ngươi bằng muốn giữ sinh,

    168. Mình nên ngẫm nghĩ lấy mình mới nên. 

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 232: Hai điều: Điều thứ hai. 

    Chú thích 233: Sửa chước lòng: Dịch đầu đề số 2: Chính tâm thuật.

    Chú thích 234: Cội: Gốc, như nói cội cây là gốc cây. Cả câu 137 dịch Hán văn: Tâm giả nhân chi bản dã, lòng ấy là gốc của người vậy. Chữ vay ở trên nghĩa là như vậy, như thế đó, có tính cách khẳng định.

    Chú thích 235: Cả câu 138 là sáng tác của dịch giả, trong nguyên văn không có.

    Chú thích 236: Lòng ngay muôn tốt thửa bày: Dịch từng chữ trong nguyên bản: Kỳ tâm chính tắc vạn thiện sở do sinh, tâm chính là lòng ngay, vạn thiện là muốn tốt, sở là thửa, sinh là bày.

    Chú thích 237: Mếch, sinh trăm dữ, há mày nên lơi: Kỳ tâm bất chính bách ác sở tùng xuất, khả bất thận dư? Mếch nghĩa là xiêu vẹo, lệch sang một bên, không thẳng, dịch chữ bất chính; trăm dữ dịch chữ bách ác, lơi nghĩa là nới rộng ra, không chặt chẽ như trước, dịch rất gọn và rất đúng chữ bất thuận. Há mày nên lơi: Chả nhẽ không thận trọng hay sao? Chẳng lẽ lại cẩu thả chăng?

    Chú thích 238: Dân dưới: Hạ dân. 

    Chú thích 239: Bốn đường: Dịch chữ tứ đoan bốn mối, tức là: nghĩa, nhân lễ, trí. Mới sinh dịch chữ sơ sinh.

    Chú thích 240: Người: Chỉ vua Minh Mệnh, dịch chữ Trẫm. 

    Chú thích 241: Lòng lành: Dịch chữ thiện tâm. 

    Chú thích 242: Tính lành: dịch chữ lương tính. 

    Chú thích 243: Trau: Sửa soạn mài giũa cho trơn bóng, chải chuốt; ở đây, dịch chữ tồn dưỡng, nghĩa là luyện tập nuôi nấng, giữ gìn săn sóc cho nảy nở hơn. 

    Chú thích 244: Nghiệp làm: Dịch chữ sở nghiệp, công việc của mình đã làm ra; chữ nghiệp ở đây là nghĩa thông thường, không phải chữ nghiệp của nhà Phật, nghĩa là duyên kiếp sẵn từ những đời trước. 

    Chú thích 245: Về lành: Dịch chữ hướng thiện.

    Chú thích 246: Cũng một: Dịch chữ tắc nhất, nghĩa là tuy việc làm của người ta khác nhau, nhưng con đường hướng thiện chỉ có một mà thôi. 

    Chú thích 247: Khác đâu chẳng về: Không có trong nguyên bản, dịch giả thêm thắt ra cho trọn câu.

    Chú thích 248: Phí khoe: Dịch chữ kiêu sa, cậy mình giàu có và tiêu pha quá đáng; kẻ giàu thì chớ phí khoe, dịch câu phú giả vật chí ư kiêu sa.

    Chú thích 249: Kẻ nghèo thì cũng chớ hề dối gian: Dịch câu bần giả vật lưu ư gian ngụy. 

    Chú thích 250: Phinh man: Dịch chữ dụ, lấy lời nói đẹp mà lừa dối, mà giấu cái tình thực đi cho người ta không thấy.

    Chú thích 251: Nhữn: Bản Nôm viết nhẫn, phải đọc là những.

    Chú thích 252: Thói gian ngoan dữ dằn: Dịch chữ ác tập. Chớ sa những thói gian ngoan dữ dằn: Vật hãm ư ác tập.

    Chú thích 253: Một lời dầu chẳng thẳng bằng: Cẩu hữu nhất ngôn chi bất chính, nếu có một lời nói nào không thẳng thắn ngay thật.

    Chú thích 254: Nết làm một việc dầu chăng đặng lành: Cẩu hữu nhất hạnh chi bất thiện, nếu có một nết nào không tốt. Nết làm dịch chữ hạnh, một việc chữ nhất, chẳng đặng lành tức là chẳng được lành, dịch chữ bất thiện. 

    Chú thích 255: Mình đà biết hổ hang mình: Tất tri quý sỉ ư tâm, tất dịch là đa, quý sỉ là hổ hang, ư tâm, dịch bằng hai chữ mình. 

    Chú thích 256: Lòng ăn năng lắm, mình đành cải đi: Thâm tự cải hối, dịch hơi dài dòng, nhưng mạnh nghĩa, trừ chữ đành có vẻ miễn cưỡng. Chữ ăn năng, bản Nôm viết là ăn năng, phải hiểu là ăn năn.

    Chú thích 257: Giữ sinh phải muốn lành nghì: Lạc thiện hiếu nghĩa dĩ bảo kỳ sinh, yêu điều lành, mến điều nghĩa để giữ gìn cho sự sống của mình. Giữ sinh dịch chữ bảo sinh, phải muốn dịch hai động từ lạchiếu, lành nghì dịch hai chữ thiệnnghĩa. Động từ lạc là một động từ hay và hàm súc nhất của từ ngữ triết học Khổng Tử, nghĩa thường là vui, ưa thích, nghĩa triết học là thích đến nỗi như muốn để cho mình tan vào trong cái mình thích, để cho chủ thể đồng nhất với đối tượng, nói lạc ư nghệ, lạc ư đạo (hay lạc đạo) là theo nghĩa này. Vua Tự Đức dịch lạc hiếu, là phải muốn kể cũng đã khá công phu, nhất là khi ta hiểu chữ muốn không phải như là một tác động của ý chí, mà như là một tác động sinh lý (muốn: thèm).

    Chú thích 258: Bỏ xiên, dẹp dữ dều về chưng ngay: Tị ác khử tà, hàm quy vụ chính; tị ác: dẹp dữ; khử tà: bỏ xiên; hàm quy: đều về; vu chính: chưng ngay.

    Chú thích 259: Bằng chăng răn xét lầm ngây: Nhược bất tư cảnh tỉnh, nếu không lo cảnh tỉnh; cảnh là răn, tỉnh là xét, chăng là không. 

    Chú thích 260: Ắt điều nhơ, xú, tà, tây đều làm: Dâm, tịch, tà, uế, vô sở bất vi. 

    Chú thích 261: Mang hình mới nghĩ sao kham: Đáo thử hãm vu hình trụ, đến nỗi bị xăm vào hình trụ, bị mang hình án.

    Chú thích 262: Cắn rốn chỉn cam khôn gần: Phệ tê hà cập? Cắn rốn (ăn năn) sao còn kịp nữa, sao cho đến gần rốn được?

    Chú thích 263: Lòng người: Chỉ vua Minh Mệnh, nguyên văn là chữ Trẫm.

    Chú thích 264: Nuôi dạy dân nhàn: Giáo dưỡng vạn dân. 

    Chú thích 265: Muốn xem nên đức, thường than mắc hình: Nhà vua thích được thấy dân chúng trở thành một cái gì, trở thành đạo đức hơn chẳng hạn (bản Hán chỉ nói thành trống không mà thôi không có túc từ) mà không thích thấy dân chúng phải mắc vào vòng tù tội. Nguyên văn: Lạc quan nhĩ đẳng chi thành, nhi bất lạc kiến nhĩ đẳng chi ly vu cửu dã (lạc: ưa thích, quan: xem, nhĩ đẳng: các ngươi, ly: mắc; cửu: tội lỗi, tù tội). Như vậy, câu văn trên của Tự Đức có thể cắt nghĩa là: Nhà vua ưng được xem thấy dân chúng trở thành đạo hạnh hơn, nhưng chỉ buồn thấy cái cảnh dân chúng bị lâm vào cảnh tù tội, chỉ vì đã không theo thuận về lành. 

    Chú thích 266: Chúng ngươi bằng muốn giữ sinh: Nếu chúng người muốn cho đời sống của mình được bảo vệ, được duy trì. Bằng: Nếu như.

    Chú thích 267: Mình nên ngẫm nghĩ lấy mình mới nên: Nhĩ đẳng kỳ thận tư chỉ, chúng ngươi phải suy nghĩ về điều đó một cách kỹ lưỡng.
     

  • I. ĐÔN NHÂN LUÂN

    93. Một điều là dạy làm vầy,

    Đôn nhân luân gọi nên dày đạo ta

    Đạo người lại có chỉ qua?

    96. Trước nên tỏ biết năm ba lý này:

    Vua tôi phải có nghĩa dày,

    Cha con thân lắm, khuyên mày thương hơn.

    Vợ chồng có biệt, chớ lờn.

    Anh em có thứ, bạn đoàn có tin,

    100. Đấng người năm ấy lớn trên,

    Đấng người đã tỏ mới nên đạo người.

    Người nguyền khắp hết chúng người,

    104. Đạo người đều biết hậu hoài làm hay.

    Làm quan vâng phép noi ngay,

    Hết lòng làm việc, sức này tiếc chi.

    Học trò giảng học rõ nghì,

    108. Dùi mài nên giống để khi nước dùng.

    Làm binh cùng tráng cùng chung,

    Đi buôn cùng thợ cùng nông, là cày.
    Siêng vui nghề nghiệp là hay.

    112. Đạo thường mày toại, phận mày mày lo.

    Trong thì mới đặng ấm no,

    Trên thờ cha mẹ, dưới phò vợ con.

    Ngoài thì thuế viết nộp tròn,

    116. Lòng thường muốn phải giục dồn việc quan

    Kẻ đi ở lính phận an,

    Chớ lìa đội ngũ mà toan trốn hoài.

    Chớ quen biếng nhát (nhác) hè lui,

    120. Thường thì tập võ, có sai, xốc vào.

    Kẻ làm lại các nha tào,

    Chớ gian chữ nghĩa tuôn (tuông) phao phép lề.

    Chớ ăn xâm của dân lê,

    124. Ngày đêm siêng sắn chẳng lìa việc công.

    Còn như đạo ở thảy đồng,

    Thờ thân (26) thảo kính, vợ chồng hòa nhau.

    Anh em thương lắm tranh đâu,

    Bạn bè tin thực chẳng màu dối khinh.

    Khá nghe lời sách Trung kinh,

    “Người hiền giữ đạo ắt mình tốt lâu”.

    Chúng người thật ở như cầu,
    132. Đạo thường đã định, phúc sau lại giành

    Nước nhà lâu đặng trị bình,

    134. Rỡ thay phải vậy để danh không cùng.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 203: Một điều: Điều một.

    Chú thích 204: Làm vầy: Như thế này.

    Chú thích 205: Đôn nhân luân gọi nên dày đạo ta: Đôn là dày dặn, như nói đôn hậu, đôn hóa, đôn huệ, đôn mục; nhân luân là đạo thường con người phải noi theo. Dày đạo ta là giải thích ý nghĩa của ba chữ Hán đôn nhân luân.

    Chú thích 206: Tỏ biết: Biết tỏ, hiểu rõ ràng, cặn kẻ. Các câu 94, 95, 96, dịch câu Hán văn: Nhân đạo mạc tiên ư minh luân, đạo người không gì là làm cho sáng đạo thường trước hết.

    Chú thích 207: Các câu 97, 98, 99, 100 dịch câu Hán văn: Quân thần hữu nghĩa, phụ tử hữu thân, phu phụ hữu biệt, huynh đệ hữu tự, bằng hữu hữu tín: Vua tôi có nghĩa, cha con có tình thân, vợ chồng có phân biệt, anh em có trên dưới, bạn bè có lòng tin.

    Chú thích 208: Câu 101 và 102 dịch câu: Thử nhân chi đại luân dã, nhân luân minh nhi hậu nhân đạo lập; tác giả phân biệt nhân luân và nhân đạo và ta phải định nghĩa chính xác hai danh từ này mới có thể dịch đúng ý câu văn trên. Luân là luật tự nhiên, cũng có nghĩa là loài, bậc, đẳng, do đấy, vua Tự Đức đã dịch nhân luân đấng người; đấng người năm ấy lớn trên (câu 101). Năm ấy tức là đại luân hay ngũ luân là quân thần, phụ tử, phu phụ, huynh đệ, bằng hữu (xem chú thích số 5); lớn trên dịch chữ đại trong đại luân, như vậy câu thử nhân chi đại luân dã có thể dịch là: Ấy cái thứ bậc lớn lao của con người là như vậy. Đạo nghĩa đen là con đường cái, thẳng suốt, dẫn đến một chỗ nào nhất định. Sách Trung dung định nghĩa đạo là suất tính chi vị đạo, tuân theo tính, theo thiên mệnh gọi là đạo, đạo là con đường đưa đến thực hiện cái tính bản nhiên của con người. Vậy nhân đạo là phương tiện, và nhân luân là cứu cánh, do đấy, nhân luân minh nhi nhân đạo lập nghĩa là đấng người có tỏ rõ thì đạo người mới đứng vững. Tự Đức dịch là: Đấng người đã tỏ mới nên đạo người (câu 102) thật là rành mạch và chính xác từng chữ. Nhân luân có thể hiểu là nhân vị như chủ trương của Mounier.

    Chú thích 209: Người: Vua Minh Mệnh. Nguyền: xin cho, mong cho.

    Chú thích 210: Hậu hoài: Ôm ấp trong lòng một cách thiết tha, quý trọng.

    Chú thích 211: Siêng vui nghề nghiệp: Dịch câu lạc nghiệp phục cần, nghĩa là vui với nghề của mình và chịu khó chăm chỉ làm việc.

    Chú thích 212: Mới đặng ấm no: Sáng tác của Tự Đức, trong chính bản không có.

    Chú thích 213: Trên: Dịch chữ ngưỡng, ngẩng lên trên.

    Chú thích 214: Dưới phò: Dịch chữ phủ dục, cúi xuống nuôi nấng dạy bảo. Chữ dục được dịch là phò, hơi tối nghĩa và ít có vẻ thông minh nhất nam tử. Dục có nghĩa là nuôi cho khôn lớn.

    Chú thích 215: Thuế viết: Dịch chữ tô phú, tiền phải nộp cho nhà nước.

    Chú thích 216: Biếng nhát: Bản Nôm viết sai chính tả, phải hiểu là biếng nhác.

    Chú thích 217: Hè lui: Rủ nhau bỏ công việc.

    Chú thích 218: Có sai: Dịch chữ hữu sự là có việc, có sai bảo làm gì thì xốc vào nghĩa là xông vào làm ngay, dịch câu phấn dũng hướng tiền, mạnh mẽ xông đến trước.

    Chú thích 219: Làm lại: Làm các chức hành chính dưới quyền quan.

    Chú thích 220: Nha tào: Các công sở.

    Chú thích 221: Tuôn: Xông tới, chạm phải. Phải viết là tuông.

    Chú thích 222: Phao: Vứt đi, ném đi. Tuông phao dịch chữ lộng, nghĩa là khinh nhờn, coi là trò đùa. Lộng pháp dịch là tuông phao phép lề rất sát và mạnh nghĩa.

    Chú thích 223: Ăn xâm: Không phải của mình mà cứ dùng sức mạnh để lấn át tranh giành cho được.

    Chú thích 224: Dân lê: Dịch chữ tiểu dân trong nguyên bản, cũng gọi là lê dân, dân đen, những hạng bần cố nông khổ cực.

    Chú thích 225: Siêng sắn: Tiếng đôi, nghĩa là chăm chỉ, cần mẫn. Từ câu 105 đến 124, tác giả bình giải câu quân thần hữu nghĩa và ấn định nhiệm vụ của bầy tôi. Trong liên hệ quân thần, thần có nhiệm vụ với quân, còn quân có nhiệm vụ với dân. Sự phân nhiệm kể cũng khá minh bạch.

    Chú thích 226: Câu đưa đẩy, không có trong nguyên bản.

    Chú thích 227: Thờ thân: Sự phụ mẫu, thờ cha mẹ.

    Chú thích 228: Người hiền giữ đạo ắt mình tốt lâu: Dịch câu quân tử thủ đạo sở dĩ trường thủ kỳ hưu, nghĩa là: Người quân tử giữ đạo là giữ được lâu dài ơn phúc cho mình. Chữ trường thủ kỳ hưu dịch là ắt mình tốt lâu, rất sát nghĩa.

    Chú thích 229: Đạo thường: Dịch chữ di luân. Di là thường. Luân là luật tự nhiên, di luân đồng nghĩa với luân thường. Dịch di luân là đạo thường cũng đúng nhưng không được chính xác như đã phân biệt ở câu 101 và 102.

    Chú thích 230: Giành: Lấy lại, để sẵn đấy cứ việc đến lấy. Chữ giành dịch chữ trăn nghĩa là đến (không được sát nghĩa). Đề nghị dịch là: Đạo thường đã định, phúc mầu đến nhanh.

    Chú thích 231: Rỡ thay: Sáng sủa thay. Bây giờ ta nói rạng rỡ, rực rỡ, mừng rỡ, không dùng chữ rỡ riêng biệt.

  • A. KHAI MÀO

    1. Vâng lời thánh dụ đành rành

    Từ xưa, chúa thánh vua minh cầm quyền,

    Lấy đạo chính, dạy dân đen,

    4. Ắt toan dân hóa, tục nên, làm đầu.

    Mình làm trước, chúng dõi sau,

    Thêm lời dạy dỗ phép mầu đủ theo.

    Còn lo dân cảm chẳng đều,

    8. Gần xa nghe thấy ít nhiều khó in.

    Lại bày năm đến tháng Giêng,

    Có quan ra lệnh rao lên khắp đường,

    Cùng quan lớn ở châu làng,

    12. Nhóm dân, đọc những phép thường, dạy chung.

    Khiến hay nhà biết cửa thông,
    Dấy điều nhân nhượng nên công trị bền.

    Nước ta Nam Việt dựng nên,

    16. Hai trăm năm lẻ, thần truyền thánh noi.

    Đức lành thấm thía đầy vơi,

    Chính thuần thói tốt lâu dài mới nên.

    Ngửa vâng Thế Tổ nổi lên,

    20. Võ công cả định, rối nghiêng đã rồi.

    21. Dựng làm nhà học nuôi tài,

    Lại ban điều lệ sửa dùi thói tây.

    Chính hay cùng phép dạy hay

    24. Thấm dân đạo chính tốt tày đời xưa.

    Đức Hoàng Tổ thánh có dư,

    Cơ đồ lớn, phép tắc thừa nối noi.

    Rất toan dạy kế giàu rồi,

    28. Lâu nay yên vỗ, tha thôi thuế thường.

    Một niềm đau đáu xót thương,

    Ra ơn nuôi giúp bốn phương trẻ già.

    Tuy chưa hay khiến dân ta,

    32. Nơi nơi đông đảo, nhà nhà giàu vui.

    Song dung nuôi đặng thảnh thơi,

    Kể dư năm, với chẵn mười năm nay.
    Dạy khuyên sửa thói cho hay,

    Thực là đã đáng buổi này chứ sao.

    Khắp nơi từng đã dụ rao,

    Hỏi người thảo thuận, tiết cao, nghĩa dày.

    Tỉnh nào một có tâu bày.

    40. Liền ban rất hậu, bêu hay bảng ngời.

    Lại cùng hiền chính nhữn (những) ai,

    Cũng truyền các tỉnh tìm vời dâng lên.

    Thực là có chước dạy khuyên,

    44. Hẳn làm kế chót sửa nên thói lòng.

    Nghĩ dân hay biết lý chung,

    Nhà tranh quạnh, cũng tín trung, có người.

    47. Thật thà, thuần hậu tính trời,

    Vốn không thiếu kẻ ở nơi quê mùa.

    Khí chịu mếch, muốn riêng mờ,

    50. Có người làm vậy phải từ dạy răn.

    Người thường xem án bộ dâng,

    Thấy người mê dại nhẹ thân lưới hình.

    53. Thánh nhân thật rất thương tình,

    Lòng người chẳng nỡ, chẳng đành mười phân.

    Vả như nhữn (những) đứa hung hăng,

    56. Cùng loài si quyệt, lung lăng, hoang đàng,

    Giám làm việc lỗi phép thường,

    Thấy, liền nát thịt, tan xương cả bầy,

    59. Vậy thì thuận nghịch lý này,

    Thật đà tỏ rõ lắm thay, nên dè.

    Có tai mắt, thảy biết nghe,

    62. Lọ là phải nói đủ bề mới thông.

    Nghĩ dân cũng dễ bảo cùng,

    Nên làm tại buổi thong dong ngày thường.

    Truyền làm dạy bảo mười chương,

    66. Với nghi chú, các địa phương ban cùng,

    Mày, quan ngoài với quan trong,

    Đều nên nương Trẫm tấm lòng rộng thương.

    Bản in sao cấp các làng,

    70. Khắp truyền phủ huyện học đường hương thân.

    Bộ giao nghi chú đều vâng,

    Truyền cho kẻ sĩ, quân, dân, biết đều.

    Khá đam dạy bảo mấy điều,

    74. Cứ kỳ giảng đọc, rõ nhiều, biết chung.

    Khiến cho người đọc, nhà thông,

    Kẻ khôn lại sửa bảo cùng người ngây,

    Sao cho ngày thấm tháng lây,

    78. Ai ai đều cũng ở hay, về lành.

    Mày, dân cùng sĩ cùng binh,

    Chớ rằng văn lệ mà khinh mà nhàm.

    Ắt tua mình dõi sức làm,

    82. Cùng nhau bắt chước, cùng ham đua tày.

    Hẹn cho đổi mỏng theo dày,

    Nhiễm nên thói tốt từ rày lần lên.

    Nhờ trời rước tốt lâu bền,

    86. Thảy nhiều phúc phận, tôi liền đến dân.

    Đều lên cõi thọ đài xuân,

    Triều đình thịnh trị thêm phần bền giai,

    Thì người thương nghĩ chúng ngươi,

    90. Muốn nên, nên phải dạy nuôi đủ điều.

    Tấm lòng khổ biết bao nhiêu,

    92. Mới là không phụ vì theo dạy này.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 144: CHÚ THÍCH: (Phần chú thích này chỉ chú trọng đến văn Nôm, về điển tích và từ ngữ Hán, xin xem phần 2, chương 3).

    Thánh dụ: Lời dạy của vua, ở đây là vua Minh Mệnh. Minh Mệnh thập điều được ban bố năm 1834. Tự Đức tuyên bố lý do phiên dịch bản Thánh dụ huấn địch thập điều là vì muốn “vâng lời thánh dụ đành rành” nhưng có thực là vì tinh thần kỷ cương hay vì bị thúc đẩy bởi lòng hối hận phát sinh từ những hành động bất đắc dĩ năm 1854 và 1866? Dù sao cũng không thể phiến diện cho rằng Tự Đức đã vì tham vọng mà đối xử tàn nhẫn với Hồng Bảo và gia đình, bởi vì Tự Đức là người không có tham vọng chính trị; sự đối xử tỏ ra tàn nhẫn vì ta có thói quen nhìn nhận hành động này dưới cạnh khía tình cảm, nhưng một ông vua như Tự Đức, dù đa cảm, vẫn không thể xử sự theo tình cảm gia đình. Đó là cái bi đát trong đời sống tình cảm của Tự Đức mà ta phải tìm hiểu cặn kẽ.

    Chú thích 145: Đành rành: Rõ ràng, rành rọt.

    Chú thích 146: Ắt toan dân hóa, tục nên, làm đầu: Dịch câu: Tất dĩ hóa dân thành tục vi tiên vụ của nguyên bản, nghĩa là: Tất phải lấy việc hóa dân thành tục làm việc đầu tiên. Hóa dân là làm cho người được văn minh tiến bộ hơn; thành tục là làm cho việc người dưới bắt chước người trên được kết quả (Chữ lấy trong Lễ ký, xem chú thích trong bản Hán văn).

    Chú thích 147: Dõi: Theo, bắt chước, nói rõ chữ tục nên ở câu trên. Câu 5 nói về nhiệm vụ của nhà lãnh đạo. Người lãnh đạo phải làm gương, làm mẫu mực cho quần chúng, phải nghi hình, nghĩa là làm khuôn mẫu cho người khác mới có thể lôi cuốn họ, giáo hóa họ.

    Chú thích 148: Dân cảm: Dân hiểu được bài học.

    Chú thích 149: Câu 7 và câu 8 dịch câu: Hựu lự dân chi quan cảm bất nhất, thị thính nan tề (nguyên bản), nghĩa là: Lại còn lo sự xem hiểu của dân không giống nhau, việc thấy nghe của dân không đều nhau… Khó in dịch chữ nan tề, nghĩa là khó đều đặn với nhau, khó đi đúng với nhau theo một khuôn khổ. 

    Chú thích 150: Lại: Dịch chữ tắc, phải hiểu là còn, cho nên. Năm đến tháng Giêng: Cứ vào tháng Giêng mỗi năm. Lệ này căn cứ vào Kinh thư (Xem chú thích bản Hán văn).

    Chú thích 151: Nhóm dân: Họp người làng lại một chỗ.

    Chú thích 152: Khiến hay nhà biết cửa thông: Dịch câu: Dụng năng gia dụ hộ hiểu: Làm thế nào cho nhà dạy cửa hiểu, nghĩa là tất cả mọi nơi, người dân ở bất cứ chỗ nào cũng được nghe giảng và hiểu rõ.

    Chú thích 153: Dấy điều nhân nhượng: Hưng nhượng, hưng nhân, làm cho tinh thần khiêm tốn, nhường nhịn nhau, lòng thành thật yêu thương nhau được nảy nở (Xem Đại học, 9, 3). 

    Chú thích 154: Thế Tổ:Vua Gia Long (Hoàng Khảo Thế Tổ Cao Hoàng đế).

    Chú thích 155: Cả định: Đại định, đã dẹp yên nạn lớn, đã sắp đặt mọi sự yên ổn (Chữ lấy trong Kinh thư, quyển 4, Vũ thành 3).

    Chú thích 156: Rối nghiêng đã rồi: Giải thích chữ cả định. Rồi nghĩa là xong xuôi. Rối nghiêng chỉ những khó khăn chính trị do nhà Tây Sơn gây ra.

    Chú thích 157: Nhà học nuôi tài: Nhà Dục tài, một bộ phận nội trú của Quốc Tử giám, có học bổng.

    Chú thích 158: Sửa dùi thói tây: Dịch chữ chính tục, làm cho thói quen của người học được thẳng thắn, chính xác. Giáo dục cổ Việt Nam rất chú trọng đến vấn đề huấn luyện những thói quen tốt, điều mà ở Âu châu, phải chờ đến Montessori mới thấy đề cập đến. Thói tây: Thói xấu, hèn, ti tiện.

    Chú thích 159: Chính hay cùng phép dạy hay: Dịch chữ thiện chính thiện giáo. Chính là chủ trương về xã hội, kinh tế; giáo là quan điềm về văn hóa, sư phạm. Giáo dục xưa đề cao sự hòa hợp giữa lý thuyết và thực hành, cả hai phải đi đôi với nhau (cùng) mới gây được ảnh hưởng mạnh mẽ trong dân chúng (thấm đâu) và nối tiếp được truyền thống dân tộc (tốt tày đời xưa). Các nhà giáo dục có quan niệm giáo dục là một công trình lâu dài, phải liên tục từ đời trước đến đời sau; tác dụng của nó rất chậm chạp, nhưng chính xác và hữu hiệu (Xem Mạnh Tử, Tận tâm thượng, 14, 2).

    Chú thích 160: Rất toan dạy kế giàu rồi: Dịch câu Thâm tư phủ nhà hậu giáo chi nghĩa: Suy nghĩ sâu xa làm thế nào cho dân giàu có đã rồi mới dạy họ; đây là chủ trương của Khổng Mạnh, làm cho dân có tiền đã, rồi mới dạy chữ nghĩa, phủ chỉ rồi mới giáo chỉ (Xem Luận ngữ, Tử Lộ 13I).

    Chú thích 161: Hay khiến: Dịch chữ năng sử, có thể làm cho. Cả câu 31, dịch câu: Tuy vị năng sử ngô dân: Tuy rằng chưa có thể làm cho dân ta… 

    Chú thích 162: Song dung nuôi đặng thảnh thơi: Dịch câu: Nhiên nhi hàm dưỡng an dật. Hàm là dung nạp, chứa chất ở bên trong, dưỡng là nuôi nấng cho lớn lên; hàm dưỡng xét về giáo dục là dùng học vấn đề làm cho khí chất biến hóa đủ. Vậy dung nuôi là nói về công trình giáo huấn của vua Minh Mệnh, đức Hoàng Tổ thánh có dư (câu 25). Trong nguyên bản, tác giả xưng là Trẫm; trong bản Nôm, vua Tự Đức không giữ chữ Trẫm mà đổi ra là người.

    Chú thích 163: Dạy khuyên sửa thói cho hay: Dịch câu giáo huấn chính tục. Chữ lấy trong Lễ ký, Khúc lễ thượng, nghĩa là dạy bảo, sửa đổi phong tục, tập quán.

    Chú thích 164: Một có tâu bày: Dịch chữ nhất hữu tấu thượng: Nếu có một tỉnh nào tâu lên. Danh xưng tỉnh (đầu câu 39) có từ năm 1831, thay cho trấn. 

    Chú thích 165: Bêu hay bảng ngời: Dịch chữ tỉnh thưởng, tỉnh là tiêu biểu, là cái nêu, cái mốc để cho người khác nhìn lên mà bắt chước. Ngày xưa, người có đức hạnh đáng khen được vua cho dựng nhà cao, treo bảng vàng rực rỡ (bảng ngời) đề tưởng lệ và khuyến khích người khác làm điều thiện. Bêu là treo lên, hay là cái tốt cái đẹp. Chữ bêu có thấy trong Quốc âm thi tậpLâm tuyền kỳ ngộ (Khiêm nhường ấy mới bêu quân tử, Quốc âm thi tập, số 113).

    Chú thích 166: Nhữn (đọc là những): Bản Nôm viết là nhẫn, nhữn, cách viết sai chính tả của đồng bào Trung Việt. Tất cả mọi chữ những trong bản này đều viết sai như thế.

    Chú thích 167: Nghĩ dân hay biết lý chung: Hay biết dịch chữ tri năng, có thể biết, cái khả năng hiểu biết. Nhà vua quan niệm rằng cái lý chung, nói rõ hơn ở nguyên bản là cái dân đi vật tắc, cái đạo thường của người dân và cái khuôn phép của sự vật thì ai cũng đều có thể biết hết. Câu này làm ta liên tưởng đến câu của Descartes: Le bon sens est la chose du monde la mieux partagée trong cuốn Discours de la méthode (Lương tri là cái gì trong đời được phân phối đồng đều nhất). Xem Kinh thi, thiên Chưng dân. 

    Chú thích 168: Khí chịu mếch, muốn riêng mờ: Dịch câu khí bẩm sở tế, vệt dục sở hôn, cái khí bẩm bị che, lòng vật dục bị mờ. Ở đây, sở tế được dịch là chịu mếch, nghĩa là bị sai chạy, mẻ sút đi, vật dục được dịch là muốn riêng, cái ý muốn riêng tư của mỗi người.

    Chú thích 169: Từ: Từ từ, thong thả, lần lần. Người nào bị vật dục làm cho mù quáng thì phải thong thả, kiên nhẫn mà khuyên bảo. 

    Chú thích 170: Người: Vua Minh Mệnh. Trong bản Hán văn, vua tự xưng trực tiếp là Trẫm.

    Chú thích 171: Bộ dâng: Các bộ đệ trình nhà vua. Ở đây là bộ Hình.

    Chú thích 172: Thấy người mê dại, nhẹ thân lưới hình: Dịch câu: Kiến hữu ngoan minh vô tri, khinh phạm pháp võng, nghĩa là thấy có người ngu tối làm càn mà không biết, coi thường mà lần vào vòng lưới của phép nước. 

    Chú thích 173: Thánh nhân: Chỉ Minh Mệnh.

    Chú thích 174: Lòng người: Chỉ Minh Mệnh.

    Chú thích 175: Cả hai câu 55 và 56, dịch câu: Thả như vô lại ác côn, cập cuồng giảo bất sính chi đồ. Lung nghĩa là không giữ lễ phép, không biết kiêng sợ (tiếng miền Nam). Lung lăng: Ngang tàng, theo tính nóng nảy hung bạo mà tỏ ra dữ tợn, độc ác. 

    Chú thích 176: Giám: Dịch chữ cảm, bản Nôm viết rõ rằng chữ giám, như trong chữ giám đốc. Như vậy, căn cứ trên âm đầu gi mà người Trung và người Nam không bao giờ viết sai, ta có thể khẳng định âm giám do âm cảm mà ra, và phải viết với gi; viết dám là sai chính tả. Tuy nhiên, chữ dám đã trở thành thông dụng.

    Chú thích 177: Thấy, liền nát thịt, tan xương cả bầy: Chủ từ là vua Minh Mệnh. Nếu ta biết được, tất cả những bọn phạm pháp ấy sẽ bị trừng trị nghiêm ngặt.

    Chú thích 178: Nên dè: Phải cẩn thận mà kiêng nể, giữ gìn. Chữ nên dè để ở cuối hai câu lục bát dài là cả một nghệ thuật dùng chữ để làm cho người đọc chú ý tới tầm quan trọng của lời cảnh cáo. Trong nguyên bản Hán văn, không có lời cảnh cáo này.

    Chú thích 179: Bảo: Có thể đọc là biểu.

    Chú thích 180: Nên làm tại buổi thong dong ngày thường: Dịch bốn chữ: đương tại bình thời.

    Chú thích 181: Dạy bảo: Dịch chữ huấn địch, lời chỉ bảo dạy dỗ. 

    Chú thích 182: Với nghi chú: Kèm thêm bản nghi chú, lời chua thêm để làm mẫu do bộ Lễ nghĩ soạn theo sắc lệnh của nhà vua, và ban hành đồng thời (ban cùng) với bản huấn địch. Như vậy, nhờ sự tiết lộ này, ta có thể khẳng định rằng vua Minh Mệnh chỉ soạn thảo các tiêu đề của bản Thánh dụ huấn địch thập điều và phần nghi chú, tức phần bình giải là của các quan trong bộ Lễ. Các quan đó là những ai? Ai là người bình giải chính thức? Vấn đề này hiện chưa đủ tài liệu đề giải quyết, nhưng phải được đặt ra.

    Chú thích 183: Mày: Dịch chữ nhĩ. Quan trong là quan kinh doãn, quan ngoài là các quan Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chính, Án sát như trong bản Hán văn đã liệt kê. Tổ chức hành chính này bắt đầu hoạt động từ năm 1831. 

    Chú thích 184: Nương: Dịch chữ thể, nghĩa là đặt mình vào đấy, như nói thì theo.

    Chú thích 185: Trẫm: Ta đây, tiếng xưng chung của mọi người quý tộc, sau nhà vua mới độc quyền sử dụng.

    Chú thích 186: Sao cấp: Sao ra và cấp phát, chép lại nhiều bản và tổng đạt đi các nơi. 

    Chú thích 187: Hương thân: Trong nguyên bản đề rõ là tổng lý xã thôn, ở đây dịch gọn là hương thân. Thân là các nha quan, các vị chức sắc.

    Chú thích 188: Biết đều: Cùng biết cùng hiểu. 

    Chú thích 189: Khá đam dạy bảo mấy điều: Dịch câu tương thử đằng giáo điều, đem mấy điều giáo huấn ấy. Dạy bảo mấy điều hiểu là mấy điều dạy bảo, tức mấy giáo điều này. 

    Chú thích 190: Cứ kỳ giảng đọc rõ nhiều, biết chung: Dịch câu dĩ kỳ tuyên độc giảng minh, định một ngày nào đó rồi cứ đến ngày ấy, các hương thân nhóm họp dân chúng đến, đọc to bản huấn dụ cho mọi người nghe, rồi cắt nghĩa rõ ràng từng chữ. Rõ nhiều là nhiều người rõ, nhiều người hiểu; biết chung, tất cả điều biết, điều hiểu nghĩa. Kỳ giảng đọc thường định vào tháng Giêng theo ý của nhà vua (xem câu 9). Lệ này có thấy đề cập tới trong Kinh thư (xem lời chú trong chú thích phần phiên âm Thập điều).

    Chú thích 191: Khiến cho người đọc, nhà thông: Dịch câu vụ sử gia truyền nhân tụng. Cốt làm cho nhà này đem tài liệu học tập sang nhà kia, mỗi người đều có cơ hội đọc to lên một cách rành rọt, rõ ràng. Phải công nhận lời dịch không được sát nghĩa.

    Chú thích 192: Kẻ khôn lại sửa bảo cùng người ngây: Tự giáo dục lẫn nhau. Ngày xưa, nền giáo dục tráng niên rất được chú trọng và phổ biến.

    Chú thích 193: Chớ rằng: Đừng cho rằng, chớ nói.

    Chú thích 194: Văn lệ: Dịch chữ cụ văn, nghĩa là văn sáo, văn đủ câu cách không có gì hay.

    Chú thích 195: Đổi mỏng theo dày: Dịch chữ cách bạc tùng trung, đổi lòng khinh bạc mà ăn ở theo lòng trung. Chữ dày hợp với chữ hậu hơn với chữ trung, nhưng ta thường nói trung hậu nghĩa là đãi người một cách dày dặn, tử tế, vậy dịch trungdày rất đúng nghĩa, vừa đối chỉnh với chữ mỏng ở trên vừa bóng bẩy.

    Chú thích 196: Nhiễm nên thói tốt: Dịch chữ huân thành mỹ tục. Hun thành thói tốt, nhiễm nên thói tốt. Huân nghĩa là hun, bốc lên như lửa, khí thế mạnh mẽ hơn chữ nhiễm. 

    Chú thích 197: Tôi: Thần, nghĩa là các quan.

    Chú thích 198: Bản Nôm viết chữ giai là đẹp, đúng ra phải viết là dai (chữ Nôm dùng chữ di là mọi rợ). Nhiều chỗ lầm lẫn hai âm đầu gi-d cho ta phỏng đoán rằng người soạn nghi chú của bản Thánh dụ có lẽ là một người Bắc.

    Chú thích 199: Người: Dịch chữ Trẫm trong nguyên bản chỉ vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 200: Thương nghĩ: Dịch chữ quyến niệm, nghĩ đến không rời. 

    Chú thích 201: Dạy nuôi: Dịch chữ giáo dục của bản Hán văn. 

    Chú thích 202: Vì theo dạy này: Vì theo giáo điều này. Câu này không có trong nguyên bản chữ Hán.