Author: editor editor

  • CHƯƠNG II: SỰ BIỆN MINH CỦA KẺ CHẾT

    Sáng hôm sau, Hoàng tìm đến văn phòng Arthur Finch.

    ​”Arthur, tôi đã suy nghĩ kỹ về việc tôi biến mất ba ngày. Tôi không tự sát,” Hoàng nói, giọng trầm và lạnh lẽo, giữ khuôn mặt vô cảm. Anh ta không cần phải giải thích chi tiết, chỉ cần nêu bật sự thật không thể chối cãi.

    ​”Thế thì cái lỗ đạn trên trán cậu là gì? Cậu đã nói cậu bị sốt!” Arthur bực tức.

    ​”Chính là sự vô lý đó, Arthur,” Hoàng nhìn thẳng vào mắt bạn. “Cái chết của tôi là một sự dàn dựng tệ hại. Hãy dùng tư duy luật sư của cậu: Tại sao một người nghiện ngập (theo lời Graham) lại dùng một viên đạn bạc đặc biệt? Tại sao cái chết này lại xảy ra ngay khi hồ sơ tài chính của tôi đang rối bời?”

    ​Hoàng dừng lại, bắt đầu chuyển trọng tâm sang Arthur: “Tôi không biết ai đã bắn tôi, hay làm sao tôi còn sống. Nhưng tôi biết rằng Arthur Finch là người đã xác nhận cái xác dưới cầu Blackfriars. Cậu đã ký giấy tờ khai tử, Arthur.”

    ​Giọng Hoàng hạ thấp, đầy đe dọa, đánh trúng vào nỗi sợ hãi thực dụng của thế kỷ 19: “Nếu sự thật tôi còn sống bị lộ, cảnh sát sẽ không tin vào ‘tai nạn’ hay ‘ma quỷ’. Họ sẽ buộc tội cậu lừa đảo bảo hiểm và đồng lõa che giấu sự thật. Cậu sẽ mất bằng luật sư và ngồi tù. Cậu hiểu rõ luật pháp hơn tôi.”

    ​Arthur tái mặt, gục xuống ghế. “Vậy cậu muốn gì? Tôi không thể đi báo cảnh sát rằng ‘Bạn tôi đã bị bắn vào đầu nhưng sống lại’!”

    ​”Tôi muốn cậu tìm ra bằng chứng về sự thao túng của Dr. Graham. Hắn ta là người duy nhất có hồ sơ y tế và biết về tình hình tài chính của tôi. Hắn ta đã đưa tôi đến cầu. Hãy chứng minh rằng Graham đã lừa cả tôi và cậu. Đó là cách duy nhất để cứu danh tiếng của cậu.”

    ​Arthur, bị dồn vào chân tường, gật đầu trong sự tuyệt vọng. “Được rồi, Elias. Tôi sẽ bắt đầu điều tra Alistair Graham. Nhưng hãy nhớ: nếu cậu là kẻ lừa đảo, tôi sẽ tự tay nộp cậu cho nhà chức trách.”

    Thỏa thuận vừa được thiết lập bằng sự ép buộc, tiếng chuông cửa vang lên. Thanh tra Durand bước vào.

    ​”Elias Thorne. Ngài không chết, nhưng Ngài đang là trung tâm của một vụ lừa đảo bảo hiểm và trốn nợ. Lời khai của Ngài sẽ không có trọng lượng pháp lý, vì hồ sơ của Dr. Graham nói rằng Ngài là một kẻ cuồng tín, bị suy nhược thần kinh.”

    ​Durand lôi ra một mảnh giấy, nét vẽ chì thô thiển. Nó là hình ảnh Khóa Fa bị biến dạng.

    ​”Chúng tôi có thông tin mật rằng Ngài đã bị cuốn vào một thứ dị giáo âm nhạc nào đó, liên quan đến các tổ chức bí mật ở Thư viện Hoàng gia. Và chúng tôi đang tìm kiếm một vật phẩm: một viên đạn bạc được cho là liên quan đến cái chết giả của Ngài.”

    ​Phản ứng của Hoàng và Arthur:

    ​Hoàng nén cơn giận. Hắn đã không cần nói lời buộc tội, nhưng Durand lại nói hộ hắn, chứng tỏ cảnh sát đã có thông tin về Khóa Fa và viên đạn từ nguồn đáng tin cậy. Graham đã đi trước.

    ​Arthur nhìn thấy hình vẽ Khóa Fa, kinh hoàng quay sang Hoàng. Sự sợ hãi của anh ta chuyển từ việc bị đi tù sang việc sợ hãi tâm linh. Anh ta tin rằng Elias đang che giấu một bí mật quỷ ám (dị giáo âm nhạc).

    ​Durand không cần giải thích. Ông ta đã gieo hạt giống của sự nghi ngờ.

    ​”Tôi sẽ cho các Ngài một cơ hội,” Durand nói, giọng lạnh lùng. “Ngài Finch, cậu hãy thu xếp cho Ngài Thorne một nơi ở kín đáo, và báo cáo mọi hành động khả nghi của cậu ta cho tôi. Đổi lại, tôi sẽ tạm hoãn cáo buộc đồng lõa với cậu. Vụ án này liên quan đến các mối quan hệ quyền lực mà cậu không muốn đối đầu.”

    ​Hoàng nhận ra, hắn không chỉ là nghi phạm. Hắn đã bị giám sát. Và Arthur, luật sư của hắn, giờ đây là một tai mắt của Scotland Yard, một sự ràng buộc hợp pháp không thể phá vỡ. Hắn phải bắt đầu điều tra ngay lập tức.

  • CHƯƠNG III: NỐT RÊ – DẤU VẾT CỦA SỰ THAM LAM

    Arthur tuân thủ lệnh của Durand và thỏa thuận với Hoàng. Anh ta chuyển Hoàng đến một căn hộ nhỏ, lạnh lẽo ở khu Chelsea, cách xa East End và Thư viện Hoàng gia.

    ​”Đây là nhà của một thân chủ cũ. Nó kín đáo,” Arthur nói, mắt không hề rời khỏi Hoàng. “Cảnh sát sẽ không tìm ra cậu ở đây. Nhưng tôi nhắc lại, Elias. Tôi làm điều này để bảo vệ danh tiếng của tôi và để chứng minh rằng tôi không phải là đồng lõa lừa đảo. Tôi vẫn nghi ngờ cậu. Rất nhiều.”

    ​”Tốt,” Hoàng đáp. “Sự nghi ngờ của cậu là nhiên liệu cho tôi. Giờ thì, hãy hành động như một luật sư đang điều tra hồ sơ bệnh nhân bị lạm dụng.”

    ​Hoàng hiểu rằng Arthur là một lưỡi kiếm hai lưỡi: cần thiết về mặt pháp lý, nhưng luôn sẵn sàng đâm sau lưng hắn.

    Mục tiêu là Phòng khám tư nhân của Dr. Alistair Graham ở phố Harley. Hoàng biết không thể đột nhập trái phép (đặc biệt trong thân xác gầy yếu này). Họ phải dựa vào vỏ bọc.

    ​”Graham là một bác sĩ tư danh giá,” Hoàng phân tích. “Cậu không thể đột nhập. Cậu phải sử dụng quyền hạn pháp lý của mình.”

    ​”Ý cậu là gì?” Arthur cau mày.

    ​”Hắn ta đang giữ hồ sơ bệnh án, tài chính của tôi. Hồ sơ đó đang được dùng để vu khống tôi là kẻ cuồng tín, nghiện ngập. Cậu, với tư cách luật sư, hãy đến đó với một lệnh yêu cầu khẩn cấp để xem xét hồ sơ, dưới danh nghĩa bảo vệ thân chủ khỏi các cáo buộc lừa đảo bảo hiểm.”

    ​Arthur gật đầu, khuôn mặt hiện rõ sự ghê tởm nhưng đồng tình: “Hắn ta sẽ không dám từ chối lệnh xem xét hồ sơ, nhưng hắn sẽ cảnh giác. Tôi sẽ phải hành động nhanh.”

    ​”Chính xác. Và khi cậu đang ‘kiểm tra hồ sơ’, tôi sẽ làm việc của tôi.”

    Ngày hôm sau, Arthur, trong bộ vest đen phẳng phiu, đi cùng Hoàng (đội mũ rộng vành, đeo kính râm lớn) đến phố Harley.

    ​Phòng khám của Graham sang trọng và sạch sẽ một cách lạnh lẽo. Graham không có ở đó. Một cô y tá trung niên, nghiêm khắc, chào đón họ.

    ​Arthur đưa ra lệnh yêu cầu và bắt đầu dàn cảnh kiểm tra tỉ mỉ hồ sơ tài chính của Elias.

    ​Trong lúc Arthur đang cãi vã lớn tiếng với cô y tá về một khoản phí không rõ ràng, Hoàng lén lút di chuyển về phía phòng khám chính của Graham. Sự cẩn trọng của nhà khảo cổ giúp Hoàng tìm ra một chiếc chìa khóa dự phòng giấu dưới một lọ hoa sứ.

    ​Hoàng mở cửa, bước vào trong.

    ​Căn phòng làm việc của Graham không phải là của một bác sĩ thông thường. Nó có mùi thuốc sát trùng và giấy tờ cũ kỹ. Bên cạnh bàn làm việc, Hoàng phát hiện một chiếc tủ hồ sơ nhỏ bằng gỗ sồi, được khóa cẩn thận.

    ​Hoàng lập tức lấy chiếc kẹp tóc từ túi áo (một thói quen chuẩn bị khôn ngoan của người thế kỷ 21) và bắt đầu phá khóa.

    ​Hắn phải hành động nhanh, không để lại dấu vết, và chỉ tìm kiếm các manh mối phi y tế.

    Hoàng mở được khóa. Bên trong không phải là hồ sơ bệnh án thông thường, mà là các tài liệu nghiên cứu cá nhân.

    • ​Hồ sơ Numero Sette: Hoàng thấy một cuốn sổ da bìa xanh, ghi chép bằng mật mã và tiếng Latinh. Đó là sổ ghi chép của Graham về Numero Sette.

    • ​Sự Thao Túng: Cuốn sổ ghi chép chi tiết cách Graham đã sử dụng Laudanum (thuốc phiện) và các liệu pháp tâm lý để gán Fa (Lười Biếng) cho Elias, biến anh ta thành vật hiến tế hoàn hảo.

    • ​Danh Sách Đánh Dấu: Hoàng lật nhanh đến trang cuối. Đó là một danh sách các bệnh nhân, nhưng bên cạnh tên họ, Graham đã đánh dấu bằng các ký hiệu âm nhạc.

    ​Hoàng thở dốc. Đây là bằng chứng cho thấy Graham đang thu thập Nốt nhạc cho nghi lễ

    [Elias Thorne : Fa – Đã hoàn thành. Dùng thuốc phiện và định kiến khử hắn

    Silas Finch: Sol – Avaritia(Tham lam). Hứa hẹn gần đạt

    Magie O’Connell: Rê – Ira(Giận dữ). Huyết áp cao, xu hướng bạo lực. Cần đẩy mạnh

    Victor: Đô – Gula(Tham ăn). Đang theo dõi]

    Maggie O’Connell – Nốt Rê (Giận Dữ)!

    ​Hoàng hiểu ra sự thật kinh hoàng: Elias không phải là nạn nhân cuối cùng. Graham đã lên danh sách rõ ràng, và Maggie O’Connell đang là mục tiêu tiếp theo. Nếu hắn không hành động, Maggie sẽ chết dưới Dấu Ấn Giận Dữ của Graham.

    ​Hoàng chụp nhanh ảnh danh sách đó vào trí nhớ (chữ viết của Elias không đủ nhanh) và nhét cuốn sổ trở lại.

    ​Đúng lúc đó, Arthur gõ cửa phòng khám, giọng nói hốt hoảng: “Elias! Tôi phải đi. Y tá nghi ngờ rồi! Có vẻ Graham đã dặn dò họ!”

    ​Hoàng vội vã đóng tủ, khóa lại bằng chiếc kẹp tóc (không để lại dấu vết cậy khóa) và nhanh chóng quay lại phòng chờ.

    ​Khi họ rời khỏi, Hoàng liếc nhìn qua vai. Cô y tá vẫn nhìn chằm chằm vào họ, vẻ mặt nghi ngờ đã được tăng cường bởi sự hiện diện và thái độ gây hấn của Arthur.

    ​Hoàng đã không để lại dấu vết kỹ thuật, nhưng đã để lại dấu vết tâm lý.

  • Nhạc Sĩ Lang Thang và Sáu Anh Em Quark

    III. Dây – Nhạc Sĩ Lang Thang.

    Từ những gợn sóng lặng lẽ của Trường Lượng Tử, một nốt nhạc đầu tiên cất lên. Không phải âm thanh mà tai có thể nghe, không phải ánh sáng mà mắt có thể thấy, mà là một rung động tinh khôi, tựa tiếng đàn Hạc cầm Hy Lạp (Harp) ngân vang trong cõi vô tận. Dây ra đời, những sợi tơ vô hình, mỏng manh hơn ý niệm, nhưng mang trong mình nhịp điệu của vũ trụ chưa viết.

    Dây không đứng yên. Chúng ngân nga, từng sợi, từng sợi, như những nhạc sĩ lang thang tìm kiếm giai điệu. Mỗi rung động là một khả thể, mỗi tần số là một giấc mơ. Một sợi Dây rung nhanh, tựa ngọn lửa chập chờn. Một sợi khác rung chậm, tựa sóng lặng trên đại dương không bờ. Chúng không sáng tạo vật thể, không ép buộc hình hài, chỉ dệt nên những điều kiện, những nốt nhạc để vạn vật có thể tự hát.

    Trong cõi mênh mang của Trường, Dây là những kẻ du mục. Chúng không có nhà, không có đích đến, chỉ có những chuyến đi bất tận qua tấm lụa giấc mơ. Chúng hát, dù không ai nghe. Chúng rung, dù không ai thấy. Nếu ta ngân vang, sẽ có ai đáp lời? Dây không hỏi thành lời, nhưng mỗi nhịp rung là một câu hỏi, một khao khát về sự hiện hữu, về một bản giao hưởng chưa từng được chơi.

    Không có “trước”, không có “sau”. Dây chỉ biết lướt qua, như những ngón tay vô hình gảy trên cây đàn vũ trụ. Một sợi Dây rung thành quark, một khả thể của vật chất. Một sợi khác rung thành photon, tia sáng đầu tiên. Nhưng Dây không giữ lấy những khả thể ấy. Chúng chỉ hát, chỉ dệt, rồi để các nốt nhạc tự tìm đường.

    Và rồi, trong một khoảnh khắc không tên, Dây cảm nhận được sự khác biệt. Một sợi rung mạnh hơn, như thể muốn phá vỡ sự tĩnh lặng của Trường. Không phải mâu thuẫn hay xung đột, mà là như một lời mời gọi: “Hãy hát cùng ta.” Từ đó, những khả thể bắt đầu thành hình, không còn là những rung động mơ hồ, mà là những nốt nhạc đầu tiên của một bản giao hưởng vĩ đại.

    Dây vẫn ngân, vẫn lang thang. Chúng không biết mình đang dẫn lối cho Quark, những kẻ tranh cãi sắp ra đời. Không ai chứng kiến, chẳng ai ghi nhớ. Nhưng trong cõi vô biên ấy, Dây cất lên bài ca của tình yêu, tình yêu của sự sáng tạo, gợi mở mọi khả năng mà không giữ riêng, chỉ trao đi cho toàn cõi vũ trụ mênh mông, vô tận…

    “Ba ơi! Thế Dây được nhắc đến có phải như dây đàn guitar không?” Tuấn nhìn cây đàn treo trên tường, hỏi nhỏ.

    Khôi suy nghĩ một nhịp, rồi nhìn con, ánh mắt lấp lánh sự thấu hiểu: “Trong Lý thuyết dây (String Theory), các hạt cơ bản không phải là những điểm nhỏ li ti, mà là những ‘dây’ một chiều cực nhỏ, rung động ở các tần số khác nhau để tạo ra các hạt như quark, electron, hay photon. Giống như dây đàn guitar con gảy, mỗi cách gảy, mỗi tần số rung sẽ tạo ra một nốt nhạc khác nhau, thì những ‘dây’ này cũng vậy, mỗi cách rung sẽ tạo ra một loại hạt khác nhau.”

    Thấy cậu bé còn ngơ ngẩn, Ái Vy nhanh chóng tiếp lời, giọng dịu dàng: “Con có thể hình dung chúng như một vòng dây sáng siêu nhỏ chẳng hạn. Chúng đan vào nhau như dây chun cột tóc của mẹ đó, nhưng chúng linh hoạt và luôn chuyển động.”

    Cậu bé như hiểu ra, đôi mắt sáng bừng lên thích thú. Khôi mỉm cười, ánh mắt trìu mến nhìn vợ và con. Anh cúi xuống, giọng trầm ổn tiếp tục đọc, những câu chữ về vũ trụ lại vang lên, hòa cùng không khí ấm áp của căn phòng.

    Tuấn như hiểu ra, đôi mắt sáng bừng lên thích thú. Khôi mỉm cười, ánh mắt trìu mến nhìn hai mẹ con. Anh cúi xuống, giọng trầm ổn tiếp tục đọc, những câu chữ về vũ trụ lại vang lên, hòa cùng không khí ấm áp của căn phòng.

    IV: Quark – Những Kẻ Tranh Cãi.

    Từ những nốt nhạc lang thang của Dây, một cơn bão bùng nổ. Không phải tiếng gầm, không phải ánh chớp, mà là một vũ điệu hỗn loạn, như ngọn lửa rừng rực trên cánh đồng vô tận. Quark ra đời, sáu anh em, sáu ngọn gió đối nghịch, sáu âm sắc va chạm trong cõi chưa có hình hài. Up, Down, Charm, Strange, Top, Bottom, mỗi tên là một sắc thái, mỗi sắc thái là một tiếng hét đòi hiện hữu.

    Quark không biết yên. Chúng nhảy múa, va chạm, như những chiến binh cổ xưa trong một đấu trường không có giới hạn. ‘Up’ rực rỡ, tung hoành như ngọn lửa đỏ, hét lên: “Ta là ánh sáng!” ‘Down’ trầm lặng, như dòng sông sâu, thì thầm: “Ta là nền tảng”. ‘Charm’ lấp lánh, như ngôi sao lạc lối, cười vang. ‘Strange’ lặng lẽ, như bóng tối biết nói, lẩm bẩm những bí ẩn. ‘Top’ nặng nề, như ngọn núi di động, bước đi đầy kiêu hãnh. ‘Bottom’ khiêm nhường, như bụi đất trôi nổi, chỉ gật đầu. Sáu anh em, sáu cá tính, không ai chịu nhường ai, không ai muốn hòa chung một nhịp.

    Trong cõi hỗn mang của Trường, được gợi mở bởi Dây, Quark là những kẻ tranh cãi đầu tiên. Chúng va vào nhau, tan ra, rồi tụ lại, như những đốm lửa bùng lên rồi tắt ngấm trong cơn gió. Ta là ai? mỗi Quark gào lên, không phải hỏi mà là tuyên ngôn. Chúng không tìm câu trả lời, chỉ tìm cách để giọng mình vang xa hơn, muốn mình rực rỡ hơn. Nhưng chính trong những va chạm ấy, chúng cảm nhận được nhau, một sự khác biệt, một sự tồn tại. Không có “ta” nếu không có “ngươi”.

    Vũ điệu của Quark là một bản nhạc rock dữ dội, không phải hòa âm, chỉ có những hợp âm chói tai, những nhịp trống dồn dập. Chúng không biết mình là mảnh ghép của vật chất, không biết mình là tiền thân của những vì sao. Chúng chỉ biết nhảy, biết cãi, biết cháy lên. Nhưng giữa cơn bão ấy, một sợi chỉ vô hình bắt đầu len lỏi, Gluon, kẻ sẽ thì thầm: “Hãy ở lại”. Quark chưa nghe, chưa thấy, chỉ mải mê trong điệu nhảy hỗn loạn của mình.

    Và rồi, trong một khoảnh khắc ngắn ngủi giữa những cú va chạm, một Quark, có lẽ là Strange, khựng lại.

    Không phải ngừng hẳn, mà là cảm nhận. Một tia ý thức lóe lên, như ánh chớp giữa cơn bão: “Nếu ta khác biệt, thì ta đã là một phần của điều gì đó lớn hơn”. Không ai nghe thấy, không ai ghi nhớ. Nhưng chính từ khoảnh khắc ấy, vũ trụ bắt đầu cảm nhận được nhịp đập của vật chất, của sự sống còn chưa ra đời.

    Quark vẫn tranh cãi, vẫn nhảy múa. Chúng không biết Gluon đang đến, kẻ sẽ buộc chúng đứng gần, sẽ dệt nên những hạt nhân đầu tiên. Nhưng trong cõi hỗn loạn ấy, sáu anh em đã cất lên bài ca của tình yêu, tình yêu của sự khác biệt, của sự va chạm, nơi mỗi cú đấm là một lời khẳng định: “Ta tồn tại, vì ngươi cũng thế.”

    Tuấn reo lên thích thú: “Vậy là quark như mấy anh em siêu nhân phải không ba?”

    Khôi cười hiền từ: “Uhm, nhưng trong vật lý, Quark là các hạt cơ bản cấu thành nên proton và neutron, thuộc họ fermion, được giữ bởi lực mạnh (strong force) thông qua gluon. Sáu ‘hương vị’ của quark tạo nên sự đa dạng của vật chất con à.” Khôi hướng mắt về phía Ái Vy, cười mỉm: “Hay… Như tính cách của mẹ con vậy đó.”

    Ái Vy bĩu môi, đặt tay lên vai cậu bé: “Con hình dung những hương vị của một món ăn chẳng hạn, mặn, ngọt, chua, cay, đắng, chát, có nhiều hương vị khiến món ăn hấp dẫn hơn.”

    Cậu bé nhìn Khôi, hấp háy mắt nài nỉ: “Ba ơi, mẹ lại sắp thử món ăn mới kìa, hay là… Ba đặt trước gà rán cho con đi.”

    Khôi hăm hở: “Đúng là… Tư tưởng lớn gặp nhau!”

    Tiếng cười giòn tan của gia đình vang vọng trong căn phòng khách ấm cúng. Ngoài ban công, ánh nắng chiều vẫn dịu dàng trải dài, phủ lên những chậu cây cảnh xanh tươi một lớp vàng óng. Câu chuyện về vũ trụ, về những hạt Quark bé nhỏ đầy cá tính, dường như đã tìm thấy một nhịp điệu mới, không chỉ trong những trang sách mà còn trong chính cuộc sống thường ngày. Khôi mỉm cười, cảm nhận sự gắn kết kỳ diệu giữa những khái niệm vĩ mô và những khoảnh khắc giản dị bên gia đình.

  • Tấm Lụa Của Giấc Mơ

    I. TIỀN CHƯƠNG: HỖN MANG – KẺ KHÔNG DANH 

    Trước cả khi tiếng động ngân lên, ánh sáng bừng nở hay bất kỳ hình hài nào định hình, đã có Hỗn Mang. Nó không có tên, không hình hài, không khởi đầu cũng chẳng kết thúc. Nó hiện hữu như một khao khát nguyên sơ chưa biết nói thành lời, một nỗi cô đơn thăm thẳm chưa từng có ai lắng nghe.

    Sân khấu vũ trụ khi ấy vẫn chưa hiện hình. Không ánh sáng nào bừng lên, không bóng tối nào bao trùm. Không có trên, không có dưới, không có trong, không có ngoài. Mọi thứ chỉ là một trạng thái vô biên, nơi ý niệm về “trước” hay “sau” chưa từng xuất hiện. Nơi ấy không một đường biên, không lấy một điểm tựa để gọi tên. Và ở cái “phi-nơi” ấy, Hỗn Mang chìm sâu trong sự tĩnh lặng tuyệt đối.

    Nhưng Hỗn Mang không phải một ai đó, cũng chẳng là một thực thể cụ thể. Nó chỉ là một trạng thái nguyên sơ, chưa từng phân đôi, chưa từng biết thở hay biết mơ. Thế rồi, tựa như một hạt giống còn nằm im trong vỏ, một tiếng nấc nghẹn đầu tiên bất chợt trỗi dậy. Đó là một rung động vô hình, một khát vọng chưa định hình về sự hiện hữu, về một cái tên nào đó.

    Không có “ta”, không có “ngươi”, chẳng có “trời”, cũng không có “đất”. Chỉ có một tiềm lực duy nhất, chưa gọi tên, chưa biết mình đang tồn tại. Và rồi… Một dao động rất nhẹ, tựa như làn sóng gợn lướt qua bề mặt của một ý thức chưa thành hình, một vết rạn nhỏ, sắc lạnh như đường nứt đầu tiên trên một tấm gương vô tận.

    Không phải âm thanh. Không phải hình ảnh. Chỉ là một câu hỏi không lời, vang vọng từ sâu thẳm: “Nếu ta có thể hiện hữu, thì ta sẽ là gì?”

    Chính từ khoảnh khắc đó, Hỗn Mang bắt đầu rạn nứt. Một vết nứt nhỏ xíu, nhưng sâu thẳm đến vô tận. Không phải vì nó mở ra một nơi chốn cụ thể, mà vì lần đầu tiên, trong cõi vô tận, một điều khác biệt đã xuất hiện. Một sự phân đôi nguyên thủy đã hiện hình. Có và không. Tĩnh lặng và rung động. Vô tri và một tia tri giác chớm nở.

    Từ khe nứt ấy, một làn sóng dịu dàng lan tỏa. Không ai chứng kiến, không ai gọi tên nó. Nhưng đó chính là dao động sơ khai đầu tiên, tiền đề cho mọi sóng, mọi âm thanh, mọi chuyển động về sau. Không một ánh mắt nào dõi theo, không một ký ức nào lưu giữ. Song, chính từ khoảnh khắc ấy, hiện hữu bắt đầu cất lên tiếng hát không lời.(*)

    Có lẽ, ngay giây phút ấy, một nỗi ngỡ ngàng sâu sắc len lỏi trong Hỗn Mang. Một cảm giác bất an mơ hồ dâng lên, ngỡ ngàng vì mất đi sự toàn vẹn nguyên thủy. Bất an vì phải nhìn lại chính mình dưới dạng bị phân tách. Và một nỗi sợ mơ hồ rằng, một khi giấc mơ về “hình dạng” đã bắt đầu, thì không bao giờ có thể quay lại làm một giấc mộng không hình, vô biên.

    Trong sự ngỡ ngàng và bất an ấy, Hỗn Mang run rẩy. Nhưng nó không thể ngăn được. Dao động kia vẫn cứ ngân vang, êm ái nhưng kiên định. Một vòng tròn. Một xoáy ốc. Một bản nhạc không ai chơi, nhưng đang dần định hình. Và như thế, một điều chưa từng có bắt đầu hiện hình. Hỗn Mang không còn nguyên vẹn. Một khe sáng mảnh như sợi tóc đã chia nó thành hai nửa, tĩnh lặng và rung động.

    Từ đó, vũ trụ lần đầu tiên biết đến khái niệm khác biệt… Không ai gọi tên, nhưng đó chính là hiện thân đầu tiên của nhịp điệu, của sự phân tách. Và như thế, màn đêm vô danh ấy bắt đầu lay động, không thành tiếng, nhưng thành cảm nhận. Hỗn Mang vẫn còn đó. Nhưng giờ đây, nó đã không còn một mình. Giấc mộng giờ đã có người mơ…

    [Gợi ý chuyển cảnh] Giọng đọc của Khôi nhỏ dần rồi tan vào sự im lặng của buổi chiều tà. Trong căn phòng khách nhỏ, những hạt bụi li ti nhảy múa trong dải nắng vàng cuối ngày xuyên qua rèm cửa, như những thiên hà siêu nhỏ đang trôi nổi giữa hư không. Ánh mắt Khôi vẫn còn vương lại chút xa xăm của “khe nứt vô tận” ấy, cho đến khi cảm nhận được hơi ấm từ bàn tay bé xíu của Tuấn đang tì lên đầu gối mình. Thế giới vô biên vừa rồi thu bé lại, cô đọng trong hơi thở đều đặn của gia đình và mùi thơm của tách trà đã nguội.

    “Ba ơi, Hỗn Mang là gì vậy?” – Cậu bé lên tiếng, cắt ngang dòng suy tưởng của ba mình.

    Khôi khẽ chớp mắt, chậm rãi gập cuốn sổ tay lại, nhìn cậu bé rồi trầm giọng: “Là trạng thái của vũ trụ trước khi có ‘Vụ Nổ Lớn’ đó con.”

    Ái Vy, mẹ của Tuấn, đang ngồi đan len ở phía đối diện, khẽ cười. Cô đặt đôi que đan xuống, tay xoa đầu cậu bé rồi nhìn Khôi trêu chọc: “Anh định biến con thành ông cụ non thật à?”

    Rồi cô hướng mắt qua Tuấn trìu mến: “Giống như trước khi có con trên đời này vậy, đâu có ai biết con đâu đúng không? Lúc đó con cũng là một ‘hỗn mang’ bí mật của mẹ đó.”

    Tuấn gật gù, đôi mắt to tròn vẫn ánh lên vẻ tò mò. Cậu bé chưa hiểu hết những khái niệm xa xôi về vũ trụ, nhưng câu chuyện về Hỗn Mang đã gieo vào tâm trí non nớt ấy một hạt mầm của sự khám phá.

    Giống như Hỗn Mang, trước khi có tên, có hình, có ý niệm, mọi thứ đều là một tiềm lực vô hạn. Và cũng như Tuấn, trước khi cất tiếng hỏi, thế giới xung quanh cậu bé vẫn là một khoảng trống chờ đợi được lấp đầy bằng những câu chuyện, những kiến thức, và những khám phá đầu tiên.

    Cũng như trong cuộc đời hữu hạn của mỗi chúng ta, đâu đó trong lát cắt của thời gian, vẫn luôn có những lần đầu tiên nhìn mọi thứ theo cách nguyên sơ nhất. Có lẽ, đây chính là khoảnh khắc mà ‘Mệnh Đề’ bắt đầu cựa quậy để trở thành một ‘Hữu Thể’.

    (*) 1/2026. Các nhà khoa học tại MIT, cùng với các đối tác, đã sử dụng kỹ thuật hình ảnh tiên tiến để lần đầu tiên quan sát quá trình phân chia tế bào sớm nhất của phôi thai động vật có vú (chuột) ngay sau khi thụ tinh… Các sóng sinh hoá lan truyền khắp Trứng như thể đã có ‘ai đó’ nhấn vào một công tắc vô hình. Những sóng này không phân bố ngẫu nhiên, chúng tuân theo các mô hình tương tự chuỗi Fibonacci.*

    II. Trường Lượng Tử, Tấm Vải Giấc Mơ 

    Từ khe nứt mong manh của Hỗn Mang, một nhịp đập lặng lẽ trỗi lên, không tiếng vang, không ánh sáng, chỉ là một dao động nguyên sơ, tựa hơi thở đầu tiên của vũ trụ còn ngái ngủ. Trường Lượng Tử ra đời. Một trường dao động trải rộng vô biên, mỗi gợn sóng mang theo một khả thể khác nhau, trải rộng vô tận trong cõi không tên. Nó không có bờ, không có biên, chỉ có những gợn sóng lan tỏa, như tiếng thì thầm của một ý thức vừa nhen nhóm. Trường không đứng yên. Nó rung lên miên man, như những nốt nhạc đang tìm kiếm giai điệu của mình. Mỗi dao động là một lời mời gọi thì thầm: “Có thể là thế này. Có thể là thế kia.” Không hình hài, không sắc màu, nhưng chính từ những rung động ấy, ý niệm về “có” và “không” dần định hình. Trường Lượng Tử không sáng tạo, nó chỉ dệt, dệt nên nền tảng để vạn vật có thể tự hỏi: Ta là gì? Trong cõi mênh mang ấy, Trường là kẻ cô đơn nhất. Nó rung lên nhưng không có ai để nghe. Không có bề mặt nào để phản chiếu chính mình. Nó không có gương để tự soi, không có tai để tự nghe, chỉ là một sự hiện hữu thuần túy. Chỉ có những dao động bất tận, kiên nhẫn, tựa một người thợ dệt mải miết kéo sợi mà chẳng bao giờ thấy tấm vải hoàn chỉnh. Mỗi sóng là một khả thể, mỗi gợn là một giấc mơ, song không ai chứng kiến, không ai gọi tên. ‘Trường’ không buồn, cũng chẳng vui, nó chỉ ‘là’, và trong sự “là” ấy, nó ôm lấy mọi điều có thể xảy ra. Nhưng rồi, từ sâu thẳm những dao động, một nhịp mới cựa mình. Không phải âm thanh, không phải hình ảnh, mà là một cảm giác, tựa như khi mặt hồ phẳng lặng chợt rung lên trước ngọn gió vô hình. Trường Lượng Tử cảm nhận được sự khác biệt, dù nó chưa biết gọi tên. Đó là khoảnh khắc đầu tiên mà vũ trụ nhận ra một điều gì đó đang bừng nở. Không phải một nơi, không phải một vật, mà là một ý niệm, ý niệm về sự tồn tại. Trường vẫn rung, vẫn dệt, nhưng giờ đây nó không còn lẻ loi. Những dao động của nó gọi mời ‘Dây’ (Strings), kẻ sẽ ngân lên nốt nhạc đầu tiên từ tấm vải giấc mơ. Dù không ai thấy, không ai nghe, nhưng trong cõi vô tận ấy, Trường Lượng Tử đã cất lên lời thì thầm đầu tiên của tình yêu, tình yêu của sự tiềm tàng, sẵn sàng ôm lấy mọi khả thể mà không giữ riêng cho mình. Ái Vy nheo mày, cắt ngang dòng suy tư của Khôi: “Trường Lượng Tử là gì vậy anh?” Cô hướng cặp mắt long lanh về phía anh, ánh lên vẻ tò mò không kém gì cậu con trai. Khôi bật cười, ánh mắt dịu dàng lướt qua vợ rồi dừng lại ở cậu bé đang ngồi cạnh: “À, Trường Lượng Tử (Quantum Field) là nền tảng của lý thuyết trường lượng tử, nơi mọi hạt là kết quả của dao động trong các trường năng lượng, như trường điện từ, trường Higgs. Các dao động này là nguồn gốc của mọi vật chất và năng lượng trong vũ trụ.” Thấy hai mẹ con vẫn im lặng, ánh mắt như muốn hỏi thêm, Khôi lại cười, nhẹ nhàng nhìn Ái Vy nói thêm: “Thì như lúc ba mẹ thoáng nhìn thấy nhau ở thư viện ấy.” Anh cúi xuống nhìn con, giọng ấm áp: “Hay như lúc con nhìn thấy bạn Thư rồi muốn bắt chuyện, về mặt cảm giác là vậy.” Nghe đến “bạn Thư”, cu cậu Tuấn đỏ mặt tía tai, vội vàng chống chế: “Con đâu có nhìn bạn Thư đâu!” Ái Vy bật cười khúc khích, đưa tay xoa đầu con, trêu chọc: “Ba con còn đứng gãi đầu nữa kìa.” Khôi đáp vội, giọng pha chút hóm hỉnh: “Ơ, em là người chủ động qua mượn điện thoại anh mà.” Thấy bố mẹ lại giở trò, Tuấn ngồi giữa, đưa hai tay lên bịt tai than thở: “Thôi ba đọc tiếp đi, không nghe chuyện của ba mẹ đâu!” Trong phòng khách của căn hộ, ánh nắng chiều dịu nhẹ từ ban công trải dài, vẽ lên sàn nhà những vệt sáng vàng óng. Mấy chậu cây cảnh xanh tươi đón lấy nắng, lá cây rung rinh như đang thì thầm những câu chuyện của riêng mình. Không gian ngập tràn sự ấm cúng, tiếng cười và những câu chuyện về vũ trụ, về tình yêu, về những khoảnh khắc đầu tiên, tất cả hòa quyện vào nhau, tạo nên một bản nhạc êm đềm của buổi chiều tà.

  • GIẢI MÃ LỊCH SỬ BẰNG QUYỀN NĂNG VĂN HỌC

    Lê Hoài Nam

    Tiểu thuyết “THIÊN MỆNH”, của nhà văn Nguyễn Trọng Tân phản ánh bối cảnh xã hội phong kiến Việt Nam thời kỳ suy vi, thối nát đến cực điểm cuối triều Hậu Lê. Cuộc càn khôn khép mở vần vũ mang mệnh trời, ý dân diễn ra trong 15 năm (1774 – 1789). Trước ông đã từng có khá nhiều tác phẩm văn học viết về thời kỳ này như: “Hoàng Lê nhất thống chí” của Ngô Gia Văn Phái; “Thượng kinh ký sự”của Hải Thượng Lãn Ông; “Bà chúa chè” của Nguyễn Triệu Luật, “Đêm hội Long Trì” của Nguyễn Huy Tưởng, “Sông Côn mùa lũ” của Nguyễn Mộng Giác… Mỗi tác phẩm mang một cách nhìn và đều để lại những ấn tượng khó quên trong bạn đọc. Đó là một thử thách lớn với Nguyễn Trọng Tân khi ông “dẫm lên” vết chân của các nhà văn đi trước. Liệu có để lại dấu ấn gì?

    Qua 500 trang “Thiên mệnh” mới thấy Nguyễn Trọng Tân đã chọn một lối đi khác. Ông không “kể sử”, không “phỏng dựng” lịch sử. Mà ông “giải mã” lịch sử. Đúng như lời bạch ở đầu sách: “Sử liệu chính thống về triều đại Tây Sơn và Quang Trung – Nguyễn Huệ bị nhà Nguyễn hủy hoại hầu như không còn gì… Tây Sơn Thái tổ Quang Trung – Nguyễn Huệ xuất hiện sáng chói rồi tắt lịm như khối sao băng xé tan đêm đen phong kiến. Cái chết đột ngột của ông là đốt gãy lịch sử. Để lại nỗi bất hạnh lớn lao cho dân tộc này.

    Số phận, võ công và thiên tài Quang Trung – Nguyễn Huệ như ánh xạ bi hùng vang vọng trong tâm khảm bao thế hệ, vọng vào tác phẩm của tôi. Nhưng “Thiên mệnh” không mang trong nó sứ mệnh của một thông điệp lịch sử”.

     Vận dụng, xử lý một khối lượng sử liệu không chính thống từ nhiều nguồn như vậy để “dựng lên” bối cảnh xã hội 250 năm trước một cách khá mạch lạc, với bao nhiêu biến cố chóng mặt mà không gò gượng, thực sự sẽ làm nản lòng những cây bút tiểu thuyết bé gan. Nhưng Nguyễn Trọng Tân đã phổ vào “Thiên mệnh” một sức hấp dẫn, sinh động đến kỳ lạ. Bằng quyền năng văn học, nhà văn dày công khắc họa hình tượng nhân vật trung tâm theo quan điểm thẩm mỹ của mình. Ông đặt các nhân vật ấy vào cuộc sống đa chiều trong bối cảnh hỗn tạp của xã hội thời ấy để “giải mã” những ẩn khuất đằng sau các sự kiện, các số phận.

    Lướt qua tiêu đề một số chương của tiểu thuyết đã có thể mường tượng ra những sự kiện lớn giai đoạn đó: “Tướng hoạn quan bước qua giới tuyến”. “Tự thiến để được vào bên chúa” nói về Việp Quận công Hoàng Ngũ Phúc tự nguyện thiến bỏ bộ phận sinh dục, trở thành thái giám để nhanh chóng được chúa tin dùng. Vị quan hoạn này chính là tướng quân đầu tiên của triều đình Lê – Trịnh bước qua sông Gianh, xóa bỏ cuộc nội chiến Nam – Bắc kéo dài suốt 174 năm; “Cái kim trong lọn tóc và lúm đồng tiền trên má mỹ nhân” nói về đêm động phòng của cô gái hái chè Đặng Thị Huệ với chúa Trịnh Sâm mở đầu chuỗi ngày mê đắm sắc dục dẫn tới hỗn loạn phủ chúa, cấy mầm diệt vong vương triều Trịnh. “Vì gia tộc, Nguyễn Ánh cầu ngoại bang”, “Hỏa Diệm sơn Rạch Gầm – Xoài Mút” nói về võ công tiêu diệt sáu vạn giặc Xiêm La của Nguyễn Huệ. “Giương cờ diệt Trịnh, phò Lê”. “Trai anh hùng sánh gái thuyền quyên”. “Anh em Nhạc – Huệ tương tàn” là lần Bắc tiến thứ nhất của Nguyễn Huệ. Cuộc hôn nhân nổi tiếng giữa Nguyễn Huệ với công chúa Lê Ngọc Hân và mâu thuẫn nảy sinh trong nội bộ Tây Sơn. “Đội mồ sống dậy ngôi chúa vét”; “Vua Lê – chúa “Chỉnh”; “Vũ Văn Nhậm chết vì tham vọng”; mô tả giai đoạn thối nát đến cùng cực và ngày tàn của triều đình Lê – Trịnh. “Nguyễn Huệ ban chiếu cầu hiền, kẻ sĩ Bắc hà xuất xử đớn đau”; phản ánh tâm trạng giới sĩ phu Bắc hà trong cảnh tranh tối tranh sáng. Phải theo ai để phục vụ xã tắc, cứu vớt muôn dân? “Lê Chiêu Thống cầu cứu giặc Thanh”; “Bắc Bình vương lĩnh thiên mệnh lên ngôi”; “Ngô Thì Nhậm đào mồ chờ Tôn Sĩ Nghị”; “Càn Long “Thập bại lão nhân”- Quang Trung trải chiếu cho giặc về nước”. Khẳng định sứ mệnh thay trời hành đạo đã đặt lên vai Nguyễn Huệ. Thiên tài quân sự của vua Quang Trung đánh tan ba mươi vạn quân Mãn Thanh chỉ trong năm ngày tết Kỷ Dậu, lập nên võ công kỳ vĩ có một không hai trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta. “Thiên mệnh” khép lại ở chương 42. Nguyễn Trọng Tân thêm phần “Vĩ thanh” cung cấp các sự kiện chính về hậu vận của Lê Chiêu Thống. Công việc đối nội, đối ngoại, phép trị nước, mối tâm giao với danh thần La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp của vua Quang Trung từ sau chiến thắng Mãn Thanh, đến khi ông đột ngột từ trần.

     Nguyễn Trọng Tân đã rất thành công khắc họa nhân vật trung tâm, xuyên suốt tiểu thuyết là vua Quang Trung – Nguyễn Huệ. Trong lá thư gửi tôi khi đang viết “Thiên mệnh”, ông tâm sự: “Lâu nay Quang Trung – Nguyễn Huệ trong mắt hậu thế hiện lên là bậc chiến tướng kỳ vĩ. Cả võ công và lầm lỗi đều kỳ vỹ. Một tượng đài đồ sộ, đơn điệu, lạnh lùng. Mình muốn góp thêm góc nhìn về bậc vĩ nhân này ở cuộc sống đời thường. Nguyễn Huệ cũng có điểm mạnh, yếu, tốt, xấu như bao người bình thường khác. Nhưng số phận không cho ông được hưởng đầy đủ, thể hiện đầy đủ những điều bình thường ấy”.

    Vậy dưới ngòi bút của Nguyễn Trọng Tân, Nguyễn Huệ hiện lên thế nào?

     Là bậc Quân vương gánh trên vai sứ mệnh quá ư nặng nề trong một giai đoạn lịch sử vô cùng phức tạp, rối ren. Thù trong, giặc ngoài bao vây tứ phía. Nội bộ Tây Sơn lục đục. Nguyễn Huệ phải có tầm nhìn, quyết định và hành động vượt trên sức nghĩ của người thường.

    Nguyễn Hữu Chỉnh bỏ chúa Trịnh vào hàng Tây Sơn. Đem Tây Sơn ra diệt họ Trịnh. Rồi lại phản Tây Sơn về với nhà Lê, xui vua Lê chống lại Tây Sơn… Nguyễn Huệ sai cháu mình là Vũ Văn Nhậm ra Đông Kinh bắt Nguyễn Hữu Chỉnh giết đi. Nhưng rồi cái bả vinh hoa lại dẫn Vũ Văn Nhậm dẫm đúng vào lốt chân Nguyễn Hữu Chỉnh. Nguyễn Huệ phải thân chinh ra Đông Kinh giết Nhậm… Vì chuyện đó, hình ảnh Nguyễn Huệ trở nên rất xấu trong mắt quần thần nhà Lê. Huệ lãnh đủ ác cảm cùng bao điều tiếng thị phi và cái nhìn sai lệch của người đời. Đại thần Uông Sĩ Điển nhận xét:“Nguyễn Huệ là kẻ vô đạo. Một ngọn cờ không sạch sẽ, còn mang nặng thói hủ lậu, man mọi rừng rú. Ông ta sẽ tạo ra một nền chính trị hoang dã, trí trá. Liệu gương mặt như vậy có xứng với ngôi báu không? Có nên hiệp tác không?”. Trần Công Sáng nói: “Tôi nghĩ một vị Quân vương mà đem lính đánh giết anh mình. Quyền huynh thế phụ. Nguyễn Huệ làm thế có khác gì đánh lại cha. Một kẻ bất hiếu bất mục như vậy, ta không thể theo?”. Phan Lê Phiên thêm: “Nguyễn Huệ còn thể hiện là một kẻ gian hùng, phản phúc và nhẫn tâm. Ông ta giết cả cháu mình là Vũ Văn Nhậm và làm nhiều điều bất tín khác…”.

     Nguyễn Trọng Tân sử dụng ngòi bút “trung tính”. Ông không tô vẽ cho Nguyễn Huệ mà để nhân vật này hiện lên trần trụi cả tốt và xấu trong con mắt quần thần và giới sĩ phu Bắc hà. Hai lần Nguyễn Huệ ra Đông Kinh dẹp loạn nhưng không cướp ngôi vua Lê như bao người lầm tưởng. Rồi những việc làm nhân ái của Nguyễn Huệ khiến quần thần phải nhìn vị chúa Tây Sơn bằng con mắt khác. Lê Chiêu Thống bỏ nước sang cầu cứu Mãn Thanh. Sĩ phu Bắc hà muốn Nguyễn Huệ lên ngôi thiên tử, Nguyễn Huệ từ chối. Điều ấy khiến họ ngỡ ngàng, trăn trở. Cũng như Nguyễn Trọng Tân từng trăn trở: “Lâu nay tôi cứ nghĩ mãi, nếu Nguyễn Huệ chỉ là một thần tướng dũng lược. Tàn bạo, hung tợn, vô cảm, thì làm sao ông ta tập hợp được quanh mình những văn thần, võ tướng siêu phàm như vậy. Vì sao ông ta sai khiến được hàng chục vạn người lính đồng lòng như một xông vào hòn tên, mũi giáo như vậy. Nguyễn Huệ phải là một bậc chí nhân, chí thánh…”. Và đây một Nguyễn Huệ chí nhân yếu đuối, dễ mủi lòng có trước có sau được Nguyễn Trọng Tân “giải mã” đầy bất ngờ, lý thú nhưng hợp lô gich. Huệ hỏi Ngô Thì Nhậm:

     – Người ta chôn Nguyễn Hữu Chỉnh ở đâu?

    – Bẩm chúa công, mộ ông Bằng trong một nghĩa địa bình dân phía nam thành Đông Kinh.

    – Ta muốn đến thắp cho ông ấy nén hương. Chẳng gì Nguyễn Hữu Chỉnh cũng là danh sĩ nhà Lê. Riêng ta còn có chút ơn với Chỉnh.

    Ngô Thì Nhậm lặng đi trước thái độ hành xử của Nguyễn Huệ. Nhậm hỏi nhỏ:

    – Chúa công muốn dùng lễ gì?

    – Chỉ là cá nhân ta thôi. Ông đi với ta. Đem theo vài tên lính là đủ.

    …Nguyễn Huệ cắm hương lên nấm đất. Một nấm đất không có bia, tượng gì. Lơ thơ cỏ gà. Chỉnh chết cũng mới vài tháng. Trông Nguyễn Huệ lúc này thật khác lạ. Không dáng vẻ uy nghiêm, oai phong của một bậc chiến tướng. Đôi mắt không sáng quắc phát ra ánh nhìn mà bề tôi lắm khi phải sởn da gà. Dáng Huệ lòng khòng, lui cui bên mộ Chỉnh. Rầu rĩ, cô đơn. Giọng Huệ thì thào:

    – Quân sư biết không, lần đầu gặp Nguyễn Hữu Chỉnh ta đã bị Chỉnh cuốn hút rất mạnh. Ông ấy thực sự là một nhân tài đất Bắc. Một chỉ huy thủy chiến bậc thầy. Nguyễn Hữu Chỉnh đã giúp ta xây dựng thủy binh. Chỉnh cũng là người nối kết ta với vua Lê Hiển Tông. Và chắc hẳn việc vua Lê gả công chúa Ngọc Hân cho ta cũng có bàn tay sắp đặt của Chỉnh.

    – Dạ, chúa công là người thật nhân hậu.

    – Ôi! Đời người chẳng biết thế nào. Giờ Bằng Trung công đã trút sạch bụi trần. Quân sư cho tìm người thân của ông ta. Nếu họ muốn đưa hài cốt về quê, hay để nằm lại đây thì xây cất cho đàng hoàng. Hãy giúp họ một tay.

    – Chúa công cho phép thế, con cháu ông ta sẽ đội ơn suốt đời”.

    …Những thắc mắc trong quần thần cũng được giải đáp. Nguyễn Huệ tâm sự với Ngô Thì Nhậm: “Quân sư biết không, gần đây nhiều khi ta thấy lo sợ và cô đơn khủng khiếp. Triều chính Bắc hà đang ở cái thế châng lâng như vậy. Quần thần muốn ta lên ngôi báu. Việc ta từ chối hẳn làm không ít người thấy lạ. Nhưng ta nghĩ tới điều lớn hơn. Lê Chiêu Thống vẫn còn đó. Trên danh nghĩa Thống vẫn là vua nhà Lê. Mà các triều đại Trung Quốc thì chưa bao giờ nguôi mộng ăn cướp nước ta. Đừng vì chuyện cái ngai vàng có cũng như không ấy khiến giặc lấy cớ đem quân vào dày đạp lên tôn miếu xã tắc…”. Ngô Thì Nhậm sửng sốt, bật dậy thưa: “Điều chúa công vừa nói, trong đám quần thần chúng tôi không ai nghĩ tới. Không ai lượng định nổi. Giờ Nhậm này mới hiểu được sức nghĩ, tầm nhìn và tấm lòng của chúa công đối với đất nước, với muôn dân”.

    Trong đời thường Nguyễn Huệ cũng hiện lên thật đáng yêu, gần gũi: “Nguyễn Huệ ôm công chúa Lê Ngọc Hân ngồi bên cửa sổ ngắm cảnh Đông Kinh về đêm. Hương sen thoảng trong không khí. Tiết này sen đã nở. Loại sen bắc được ươm giống từ hồ Dâm Đàm nổi tiếng bởi vẻ đẹp và mùi thơm của nó. Trà sen Dâm Đàm, món đặc sản rất quý trong cung đình nhà Lê. Ngọc Hân mỗi ngày tự tay hãm trà sen Đông Kinh cho chồng thưởng thức. Ngắm vợ hãm trà, Huệ mới thấy sự kỳ khu, tinh túy, lịch lãm và vẻ cao sang của giới quý tộc kinh thành. Từ khi làm bạn gối chăn với Ngọc Hân, mọi cử chỉ, lời thưa gửi của nàng làm cho cuộc sống của Huệ tươi nhuần hơn. Giảm đi nét thô bộc trong tính nết và khẩu khí”.

    Tình yêu Nguyễn Huệ dành cho Ngọc Hân là một tình yêu lớn, thánh thiện, chân chất. Vào một ngày thu thật đẹp Nguyễn Huệ cùng vợ về thăm quê ngoại, làng Nành:“Xe kiệu dừng trước con sông Mẹ đất Bắc. Lần đầu tiên Nguyễn Huệ chứng kiến cảnh bát ngát kỳ thú của dòng Nhị Hà. Tâm trạng thơ thới, Huệ muốn được ngồi bệt xuống, nằm xoài ra. Dang tay dang chân trên triền đê mướt xanh này mà ngủ. Không phải lo nghĩ gì cả… Trong dinh Thiết Lâm, những triền dâu xanh mướt: “Ngọc Hân cầm tay chồng kéo vào giữa bãi dâu. Huệ lao theo vợ, khúc khích cười đùa. Ngọc Hân tháo đôi hài nhỏ óng ánh chỉ kim tuyến. Tước một sợi dâu buộc lại đeo lên cổ. Đôi bàn chân ngà ngọc dầm trong bùn đất. Nguyễn Huệ làm theo…“Thiếp đùa nghịch thế này ở quê nhiều rồi. Thích lắm, vua cha cấm nhưng mẹ thiếp giấu cho”… Thân dâu ngã rạp. Nguyễn Huệ đổ lên mình Ngọc Hân. Bờ dâu như nghiêng xuống che cho phút tình tự của hai kẻ si tình. Huệ không ngờ mình lại có được giây phút yêu đương thần tiên này. Huệ cuốn Ngọc Hân vào cơn hứng khởi. Gió đồng nhè nhẹ, mơn man mà trong lòng họ như bão nổi. Chàng A Đam và nàng Ê Va ăn vụng trái cấm chắc cũng chỉ cuống quýt, mê đắm như phút vụng trộm trong nương dâu xứ Kinh Bắc của Nguyễn Huệ và Ngọc Hân là cùng. Đôi môi họ gắn chặt nhau. Vị của hương dâu, của gió vườn, khiến nụ hôn đồng nội ngọt ngào gấp bội”. 

    Bên cạnh hình tượng Nguyễn Huệ, hai nhân vật khác cũng hiện lên đầy đặn, sinh động và hấp dẫn không kém. Đó là Ngô Thì Nhậm và Nguyễn Hữu Chỉnh.

    Nguyễn Hữu Chỉnh danh sĩ Bắc hà văn võ toàn tài. Chỉnh điển hình cho loại người lá mặt lá trái. Tài năng, mưu lược, hùng biện, cuốn hút, song hành với thủ đoạn, cơ hội, tham lam, lộng hành, phản trắc. Nguyễn Hữu Chỉnh là sản phẩm quá ư điển hình của thời suy mạt. Miếng đất màu mỡ sản sinh, dung dưỡng nhung nhúc loại quan lại như thế. Số phận Nguyễn Huệ dường như phải gắn với Nguyễn Hữu Chỉnh. Huệ thâu nạp Chỉnh, tận dụng tài năng của Chỉnh nhưng bằng giác quan đặc biệt, Nguyễn Huệ rất sớm nhìn ra khoảng u tối, phức tạp, tráo trở trong con người Chỉnh. Nguyễn Hữu Chỉnh giúp Nguyễn Huệ xây dựng thủy quân. Mở ra cho Huệ những hiểu biết về giới sĩ phu Bắc hà và nội tình triều chính nhà Lê – Trịnh. “Trò chuyện với Nguyễn Hữu Chỉnh, Nguyễn Huệ vừa thích thú vừa như cảm giác bất an thế nào. Những câu chuyện của Chỉnh về nền chính trị, phong tục tập quán và đội ngũ khoa bảng, kẻ sĩ Đông Kinh… khiến Huệ như kẻ khát nước lâu ngày gặp dòng suối mát. Nước suối trong mát nhưng cứ lẩn trong đó mầu xanh ngằn ngặt, ma mị ».  

    Nguyễn Hữu Chỉnh là tác nhân lớn nhất khiến Bắc Bình vương Nguyễn Huệ đem quân ra Đông Kinh dẹp bỏ chúa Trịnh, củng cố rường mối nhà Lê. Nguyễn Hữu Chỉnh nói với Nguyễn Huệ:

    “Mấy năm nay ở Bắc hà liên tiếp xảy ra điềm gở. Loạn lạc khắp nơi. Tôi cũng có hiểu biết một chút về bốc dịch. Vận nhà Lê – Trịnh hết rồi. Trời có ý đem Bắc hà cho ngài đó.

      – Nhưng ta vâng mệnh đi đánh Thuận Hóa chứ không phải đem quân ra Đông Kinh. Xong việc nọ xọ sang việc kia thì làm trái mệnh vua. Vả lấy xong rồi ta cũng chưa thể ngồi lại đấy. Tình cảnh lúc ấy thật là khó giải thích.

    Nguyễn Hữu Chỉnh biết Nguyễn Huệ còn phân vân giữa chuyện vượt quyền vua Thái Đức và hậu Bắc tiến sẽ ra sao. Chỉnh hiến kế:

    – Nếu lúc này ngài chưa sẵn sàng nắm lấy Bắc hà, thì nên giương cờ phò Lê, diệt Trịnh. Công lao ấy đối với vua Lê không khác gì tôn lập. Nhà Tây Sơn cũng nhân đó nới rộng cương thổ ra tới Bố Chính. Bắc Bình vương để lại tiếng thơm không chỉ với nhà Lê mà người dân Bắc hà cũng có cớ để mơ về một triều đại tốt đẹp hơn. Thế chẳng là chuẩn bị cho đại nghiệp sau này sao.

    Lời Chỉnh khiến Nguyễn Huệ giải tỏa được nỗi băn khoăn. Cái lý do Nguyễn Hữu Chỉnh nêu lên thật xác đáng. “Diệt Trịnh, phò Lê”. Lúc này chưa nắm lấy Bắc hà nhưng cũng coi như đặt một chân vào đất ấy. Nguyễn Huệ giả vờ hỏi để thử Chỉnh:

    – Ông nghĩ ta sẽ còn trở lại Bắc hà sau này ư?

    Nguyễn Hữu Chỉnh nói toẹt:

    – Ngài không lấy thì sẽ có người khác lấy. Tôi xem mệnh nhà Lê đã hết. Vua Thái Đức thì không để tâm tới. Nguyễn Phúc Ánh không nhắc làm gì. Chỉ sợ lại một kẻ bất tài, vô sỉ lên thay càng thêm khổ dân lành. Tuy nhiên…

    Nguyễn Hữu Chỉnh buột miệng, Huệ hỏi ngay:

    – Tuy nhiên sao?

    – Ý tôi là lấy Bắc hà thì dễ, tuy nhiên để có Bắc hà thì khó. Dễ là không cần đánh. Ngài chỉ cần đem quân ra, triều đình Lê – Trịnh nghe thấy cũng tan. Nhưng khó là có khiến người dân Bắc hà tâm phục, khẩu phục mà theo hay không.

    Nguyễn Huệ bất ngờ phẩy tay nói như bỡn cợt:

    – Sức ta như hổ báo. Ta lấy uy, lấy hình để trị, dân không theo cũng phải theo.

    Chỉnh nhìn Huệ:

     – Ngài đùa tôi hay tỏ ra không hiểu dân. Thực ra chỉ có quan lại là hai lòng. Dân chỉ một lòng. Nếu dùng hình, dùng uy dân sợ thì chỉ được cái yên ổn bên ngoài còn trong bụng họ thù, họ khinh. Để dân khinh thì lúc nào cũng ôm cái mầm đại họa. Được dân yêu, dân phục thì mới lâu bền. Vì thế muốn biết mình mạnh hay yếu thì phải xem dân sợ mình hay phục mình. Bắc Bình vương ra đợt này ngoài việc nêu cao cờ nghĩa diệt Trịnh phò Lê, còn là dịp gieo lại tiếng thơm trong lòng dân là vậy.

    Nguyễn Huệ lại hỏi :

    – Còn giới sĩ phu Bắc hà sẽ nghĩ sao?

    Nguyễn Hữu Chỉnh múa mép:

    – Bắc Bình vương quả là người chí thành. Chí thành là đạo trời. Trên có thể giúp xã tắc, chia phần lo với vua; dưới có thể giữ mệnh ba quân; cứu muôn dân trong cảnh khổ. Ngài cũng đã đã nhận ra cái cốt lõi của nền chính trị Bắc hà. Kẻ sĩ chính là xương sống của triều chính. Giới sĩ phu Bắc hà thời nào cũng là tiếng nói có trọng lượng với triều đình. Vương triều nào giữ được kẻ sĩ thì mạnh. Kẻ sĩ quay lưng thì nước nhược. Ngài thực tâm diệt Trịnh củng cố rường mối nhà Lê sẽ khiến họ tâm phục khẩu phục. Ngài không nên chần chừ.

    Nguyễn Huệ vỗ vai Chỉnh cười ha ha, nói như lấp liếm:

    – Ông làm ta khó nghĩ quá. Ông đang xui ta vào chỗ chết đây.

    Nguyễn Huệ thấy Nguyễn Hữu Chỉnh quá thông minh, nhậy bén. Lý lẽ hắn nêu ra đều khó bắt bẻ. Thôi thì cứ hỏi cho hết nhẽ:

    – Thực lực Trịnh Tông thế nào?

    – Như đám củi khô. Tây Sơn là ngọn đuốc vậy.

    – Ông có xem thường người ta quá không đấy?

    – Tôi hiểu cái triều đình ấy như lòng bàn tay. Cung vua, phủ chúa gầm ghè đánh giết nhau. Lính tráng thì bạc nhược. Lòng dân thì chán ngán.

    Nguyễn Huệ thích nhận xét ấy của Chỉnh nhưng vẫn dè dặt:

    – Việc đại sự này do huynh trưởng ta quyết định. Nếu ta tự quyết thì ra nhanh về nhanh được không?

    Nguyễn Huệ lại bất ngờ về nhận xét tai quái, đầy ẩn ý của Chỉnh:

    – Bất quá hai tuần trăng. Vả lại Thái Đức hoàng đế phong ngài chức Bắc Bình vương đâu phải là cứ bo bo giữ mảnh đất đang có. Tôi luôn nghĩ về cái danh xưng ấy như trời đặt cho ngài qua vua Thái Đức mà thôi.

    Tự nhiên Nguyễn Huệ chùng xuống. Như có màn sương kéo tràn qua đôi mắt quắc sáng. Tư lự. Huệ bật nói với Chỉnh mà như tự nói với mình:

    – Ông bảo Bắc hà giờ như mảnh đất hoang. Ai đến trước thì làm chủ. Ta nghe ông đem quân ra Đông Kinh là trái mệnh vua, là hành động không tự nhiên.

    – Tôi trộm nghĩ người làm tướng phải tùy cơ ứng biến. Binh thư viết: “Tướng ở ngoài, mệnh vua có khi không cần phải theo”. Lúc này Bắc Bình vương gánh sứ mệnh lớn ngoài biên ải. Ngài không nên để những điều vụn vặt ràng buộc mà lỡ mất thời cơ.

    – Ta cũng nghĩ như ông. Nhưng việc này rất trọng. Hành động mà không tự nhiên thì cương thường đảo lộn. Nội bộ bất an. Tướng sĩ bất hòa.

    Nguyễn Hữu Chỉnh cố làm Nguyễn Huệ an lòng:

    – Binh thư còn có câu cho phép người cầm quân trong hoàn cảnh nào đó: “Trên không bị chế bởi trời, dưới không bị chế bởi đất, giữa không bị chế bởi người”. Kết quả làm biện minh. Theo lẽ tự nhiên thì không gì là không thể. Bắt đầu chưa quen nhưng lâu dần sẽ trở thành tự nhiên.

    Nguyễn Huệ khẽ rùng mình nhìn Nguyễn Hữu Chỉnh. Cái rùng mình rất nhẹ. Chỉnh không nhận ra. Huệ nghĩ: “Bụng dạ kẻ gian hùng này ghê gớm thật. Tráo trở, mưu mô, hoạt đầu như Chỉnh mà miệng nói về lòng dân, về phép trị nước trơn tru đến thế thì dễ sợ thật.

    Hình ảnh dòng suối trong mát nhưng vẩn trong đó mầu xanh ngằn ngặt, ma mị lại hiện lên”.

     

     Ngô Thì Nhậm là hình ảnh đại diện cho giới sĩ phu Bắc hà. Nguyễn Trọng Tân đã rất thành công khắc họa được nhân vật này. Một mẫu nhân vật rất khó. Sĩ phu Bắc hà là hồn cốt của nền chính trị, văn hóa thời đại. Họ liêm chính, tiết tháo nhưng cũng rất bảo thủ, mực thước. Kẻ sĩ được tôn vinh là “Nguyên khí quốc gia” mang nặng tâm trạng “Quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách”. Chúa Trịnh đã tan. Vua Lê bỏ nước cầu cứu ngoại bang. Nguyễn Huệ ban chiếu cầu hiền… Lớp người như Ngô Thì Nhậm lâm vào bế tắc, rối trí. Phải theo ai để phục vụ xã tắc, cứu vớt muôn dân? Bản thân Ngô Thì Nhậm càng trớ trêu, lúng túng. Nhậm từng gọi Tây Sơn là lũ giặc man mọi, quyết không hợp tác với Nguyễn Huệ. Nhậm vật vã trong đau khổ, cô đơn, mâu thuẫn. Ngô Thì Nhậm lang thang vào chùa Thầy tìm lời giải nơi cửa Phật. Nhậm thụ giáo Hòa thượng Thích Minh Tuệ về sự đổi thay của thời thế. Về quan niệm “trung quân”. Về bổn phận của kẻ sĩ trong thời buổi trắng đen lẫn lộn này:

     – Bạch thầy, tôi là mệnh quan nhà Lê hơn hai chục năm, giờ triều chính như con thuyền đắm. Kẻ trung thần nên chết theo vua hay tìm đến bờ bến mới?

    Hòa thượng Thích Minh Tuệ đáp lại bằng một câu hỏi:

    – Nam mô A Di Đà Phật. Tôi hiểu nguồn cơn sóng gió trong lòng quan Thị lang. Vận nước và vận hạn mỗi chúng sinh lúc này đang trong cơn chuyển động bất thường. Ngài mang trên vai không chỉ sứ mệnh của một mệnh quan, một kẻ sĩ, một chúng sinh. Lấy cái chết báo đáp một cái chết có rũ bỏ được trách nhiệm của kẻ thất phu hay không?

    – Bạch thầy, kẻ sĩ là hồn cốt của dân tộc. Dù hoàn cảnh nào cũng không rũ bỏ được. Nó gắn chặt với nhục vinh của số phận mà thôi.

    – Vậy thì chết theo một cái chết là sự mù quáng của kẻ học chữ thánh hiền vậy.

    – Bạch thầy, tôi ngộ ra rồi. Nhà Lê tồn tại bốn trăm năm. Sự diệt vong này là thường lẽ hay bất thường?

    – Phật dạy mọi điều đều do nhân duyên gặp gỡ mà thành. Vô thường cũng là ở đấy. Mọi sự vật, hiện tượng trong vũ trụ này đều bị chi phối bởi chu trình: Thành – Trụ – Hoại – Tan. Sinh, diệt là quy luật của tự nhiên. Vận số một triều đại cũng không khác vận số một con người. Nó đều bị chi phối bởi quy luật chuyển động và gặp gỡ của nhân duyên. Ngay khi sinh đã ôm mầm cái chết. Và trong cái chết đã sinh thành một mầm sống mới. Nhà Lê diệt, Tây Sơn khởi, suy cho cùng cũng là do nhân duyên cả. Cũng là thuận thiên thường lẽ mà thôi.

    Ngô Thì Nhậm thấy lòng đã sáng ra nhiều.

    – Bạch thầy, tôi đã từng gọi Nguyễn Huệ là giặc. Thề không bao giờ hợp tác với Tây Sơn. Tôi cũng đã từng lấy hai chữ “trung quân” làm thước đo phẩm hạnh và bổn phận của một thần tử. Nay tôi sắp phải làm ngược lại những điều ấy. Lòng trăn trở khôn xiết.

    – Nam mô A Di Đà Phật. Tôi hiểu nỗi lòng quan Thị lang. Nhưng ngài đừng tự giam mình trong cái khuôn thước đã hết vật để đo. Phật dạy các sự vật hiện tượng trong vũ trụ đều bị chi phối bởi quy luật nhân duyên. Hạt thóc là nhân. Đất, nước, ánh sáng, không khí, tri thức…là duyên. Quá trình hình thành nhận thức nhiều khi thật đau đớn, trớ trêu. Người thông tuệ nhìn thấy ánh sáng khi nó còn bị ngăn cản bởi bóng tối.

    – Bạch thầy, vậy là tôi đã bước trên con đường đúng. Dẫu con đường ấy lúc này còn đầy rẫy chông gai, sương phủ.

    – Nam mô A Di Đà Phật. Quan Thị lang là người thông tuệ. Thông tuệ thì không câu nệ. Phật dạy, chúng sinh chìm trong bi đát bởi chưa biết mình trong bến mê. Một khi đã nhận ra mình đang mê thì không còn mê nữa…

     Ngô Thì Nhậm bừng ngộ ra mình đang chìm đắm trong bến mê. Vậy là không còn mê nữa. Không gian như tràn ngập ánh sáng. Câu trả lời đã tìm ra: “Phải vì đất nước. Vì người dân! Nếu trời chọn Nguyễn Huệ thay trời trị nước, an dân, thì đi theo ông ta là để phục vụ xã tắc, phục vụ người dân!”.

    Ở “Thiên mệnh”, Nguyễn Huệ cũng có con mắt thật tinh đời. Ông nhận ra tài năng trời phú của Ngô Thì Nhậm. Khi hợp quân ở Tam Điệp trước khi ra Bắc đuổi giặc Thanh, Nguyễn Huệ nói trước ba quân: “Lần trước ra Đông Kinh phò Lê, sĩ phu Bắc hà ngoài mặt thì sợ ta, nhưng trong ruột thì chê ta võ biền. Ta biết chứ. Đến khi được ông Nhậm, ta mừng như có người rửa mặt cho vậy. Người Bắc hà bảo:“Tài ông Nhậm rỏ qua ngọn bút sánh với trăm vạn quân là thế”. Lần này nhờ mưu kế của quân sư, ba chục vạn quân địch ta chỉ quét một trận là xong”. Vai trò của Ngô Thì Nhậm chỉ đứng sau Nguyễn Huệ. Mối quan hệ Nguyễn Huệ – Ngô Thì Nhậm gợi cho chúng ta nhớ đến Nguyễn Trãi – Lê Lợi trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược nhà Minh.

     Không chỉ ba nhân vật trung tâm kể trên, Nguyễn Trọng Tân còn thành công khi khắc họa thật sinh động các “tên tuổi” lớn của giai đoạn lịch sử đó như Trịnh Sâm, Đặng Thị Huệ, Trịnh Tông, nữ tướng Cả Vàng, Tôn Sĩ Nghị, Càn Long, Hòa Thân…

    Nguyễn Trọng Tân khá am tường lịch sử. Ông góp phần giải mã một giai đoạn xã hội phong kiến vô cùng phức tạp mà chính sử hầu như không còn lại gì, nhưng tạo được niềm tin cho người đọc. Bằng khả năng tưởng tượng và linh cảm mẫn tiệp của mình, tác giả đã làm cho các sự kiện trở nên sinh động, nhân vật được ánh xạ từ tâm hồn nhà văn trở nên lấp lánh, mới mẻ đến bất ngờ.

    Giọng văn hoạt. Câu văn ngắn, hóm hỉnh và đối thoại rất nhiều, Nguyễn Trọng Tân làm cho những trang viết lịch sử không bị nặng nề, khô cứng. Dựng lên những màn đối thoại liên tục giữa các nhân vật lớn về triều chính, binh pháp, Phật giáo, đạo quân thần, tổ chức bộ máy triều chính… đòi hỏi tác giả phải có một nền kiến thức rộng và rất chắc tay. Nguyễn Trọng Tân biến nó thành “kiến thức và ngôn ngữ” của nhân vật. Ai ra người đó, nhuần nhuyễn sinh động. Bởi thế, cho dù những người đã “thuộc sử” chắc chắn vẫn bị các sự kiện và nhân vật của “Thiên mệnh” cuốn hút, dẫn dắt từ trang đầu đến trang cuối.

    Tôi cho rằng tiểu thuyết “Thiên mệnh” của nhà văn Nguyễn Trọng Tân là một tác phẩm không chỉ thành công của tác giả mà cả với nền văn học Việt Nam hiện đại. Nó có một vị trí nhất định mà mỗi khi nhắc thể loại tiểu thuyết lịch sử, người ta không thể bỏ qua.

    Hà Nội, tháng 10 năm 2021

    L H N.
     

  • Vĩ Thanh 3

    Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ xuất hiện sáng chói như khối sao băng trong đêm dài phong kiến nước Việt. Tuy ngắn ngủi nhưng võ công hiển hách và chính sách tiến bộ của vị đế vương vô song này mãi mãi vinh danh ông đứng vào hàng không nhiều những anh hùng dân tộc vĩ đại nhất.

    Nguyễn Huệ sinh năm Quý Dậu (1753) niên hiệu Cảnh Hưng thứ 13 dưới triều Lê Hiển Tông. Tổ quán ở phủ Hưng Nguyên, xứ Nghệ. Nguyễn Huệ gốc họ Hồ. Lúc nhỏ Huệ có nhiều tên gọi: Quang Bình, Văn Huệ, Hồ Thơm… Theo mô tả “Nguyễn Huệ tóc quăn, da sần, mắt tựa chớp sáng, tiếng nói sang sảng như chuông, nhanh nhẹn, khỏe mạnh, can đảm”. Dân gian đồn rằng ban đêm ngồi trong bóng tối đôi mắt Huệ phát sáng cả ra xung quanh.

    Năm Ất Hợi (1655) chúa Nguyễn đàng Trong đem quân vượt Lũy Thầy đánh quân Lê – Trịnh, chiếm được phần lớn đất Nghệ An. Hồ Phi Long, hậu duệ dòng họ Hồ Quý Ly, cụ cố của Nguyễn Huệ ra nhập quân đội chúa Nguyễn. Tổ quán Hồ Phi Long ở làng Hương Cái, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An. Khi chúa Nguyễn về Nam, Hồ Phi Long đi theo. Long xin làm người giúp việc cho nhà họ Đinh ở thôn Bằng Châu, huyện Tuy Viễn, Bình Định. Thấy Hồ Phi Long ngoan nết, chịu khó, cô con gái họ Đinh đem lòng yêu. Vợ chồng Long sinh được một trai là Hồ Phi Tiễn. Lớn lên Tiễn không theo việc nhà nông mà đi buôn trầu ở ấp Tây Sơn, Bình Định. Tiễn lấy vợ và định cư tại đó. Vợ của Hồ Phi Tiễn là Nguyễn Thị Đồng, con gái duy nhất của một phú thương đất Phú Lạc. Hồ Phi Tiễn sinh con trai đặt tên là Hồ Phi Phúc. Không rõ lý do gì, Tiễn đổi con trai của mình sang họ Nguyễn. Có người bảo Hồ Phi Tiễn đổi họ cho con để ghi nhớ việc theo chúa Nguyễn đi lập nghiệp, mở cõi. Cũng có người bảo Hồ Phi Tiễn cho con mang họ Nguyễn để nhớ ơn bố vợ đã cưu mang ông và để họ Nguyễn có người hương khói. Nguyễn Phi Phúc cũng theo nghề buôn trầu của cha khá phát đạt. Phúc có tám người con. Ba con trai sau này tiếng tăm lừng lẫy là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ. Trong số họ Nguyễn Huệ là người tài năng hơn cả.

    Việc buôn trầu phải xa nhà luôn, Nguyễn Phi Phúc gửi ba con trai tới học thầy đồ Trương Văn Hiến. Thầy Hiến đỗ Hương cống, giỏi cả văn lẫn võ nhưng ngồi nhà dạy học không ra làm quan. Mấy năm theo học thầy Hiến, ba anh em Nguyễn Nhạc bộc lộ những khả năng đặc biệt. Thầy Hiến rất chú ý đến người em út Nguyễn Huệ. Ông đồ Trương Văn Hiến nghĩ ba anh em họ Nguyễn là những tráng sĩ rất giỏi giang. Sau mấy năm học đã đạt tới trình độ siêu đẳng về võ thuật. Các môn sinh cùng thụ giáo thầy Trương Văn Hiến bảo rằng Nguyễn Huệ là người khai sáng thế võ Yến phi quyền, Nguyễn Lữ sáng tạo Hùng kê quyền, ba anh em Tây Sơn sáng tạo thế Độc lư thương.

    Thời gian ấy, cuộc đối đầu Trịnh – Nguyễn ngày càng quyết liệt. Khởi nghĩa nổ ra liên miên, dân tình khốn khổ không nơi nào yên ổn làm ăn. Nhiều nơi nổi dậy chống lại triều đình ở cả đàng Trong và đàng Ngoài. Thầy Hiến khuyên ba anh em Nguyễn Nhạc tuyển mộ tráng sĩ đứng lên xây dựng đại nghiệp. Không biết từ đâu trong vùng Tây Sơn rồi lan ra xung quanh câu sấm:“Tây khởi nghĩa. Bắc thu công. Gà cất tiếng. Phất cờ hồng. Đại nghiệp dựng. Trong, Ngoài thông”. Trẻ con vào các đêm trăng sáng cứ ngêu ngao hát. Người lớn cũng hát mà không mấy ai hiểu gì lắm. Sau này có người đồ rằng lời hát đó là do thầy Trương Văn Hiến đặt ra để khích lệ anh em Tây Sơn. Sau khi Nguyễn Huệ lên ngôi vua, đem quân ra Thăng Long đánh tan giặc Mãn Thanh, người ta mới hiểu hết lời tiên đoán từ rất sớm và con mắt nhìn người vô cùng sáng suốt của thầy đồ Trương Văn Hiến.

    Rất nhiều giai thoại phủ lên cuộc đời Nguyễn Huệ. Ông như người trời cử xuống. Rằng ở làng Ba Na trên thượng nguồn sông Côn có một khối đá hoa cương lớn. Điều lạ là trên đó cắm một thanh kiếm không biết từ bao giờ. Thế hệ trước truyền cho thế hệ sau rằng kiếm đã cắm ở đó từ lâu lắm rồi. Không ai tính được năm được tháng. Đời cụ qua đời ông đến bậc cha, chú tới các già làng Ba Na vẫn thấy thanh kiếm ấy. Mưa nắng, gió bão nó vẫn giữ mầu sáng xanh. Bí ẩn, lạ lùng là bao nhiêu đô sĩ từng đến rút thanh kiếm mà không một ai làm nổi. Năm Tân Mão (1771), phong trào nông dân Tây Sơn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ lãnh đạo được rất nhiều người đi theo. Người em thứ ba là Nguyễn Huệ đến làng Ba Na kêu gọi trai tráng tham gia. Già làng bảo: “Con trai Ba Na nó chỉ nghe theo người nào được Giàng sai xuống thôi”. Nguyễn Huệ nói: “Tôi là người Giàng sai xuống đây”. “Nếu mày là người của Giàng thì ra nhổ thanh kiếm thần kia lên. Nhổ được, con trai chúng nó sẽ đi theo hết”. Đã nghe chuyện về thanh kiếm lạ, Nguyễn Huệ muốn thử sức mình. Huệ cởi áo, vận công. Thân hình cuồn cuộn. Huệ chắp tay ngửa mặt lên trời khấn: “Nếu trời sai anh em tôi thay trời hành đạo, cứu vớt dân lành thì cho Huệ này lấy được thanh kiếm”. Khấn xong Nguyễn Huệ nắm chuôi kiếm, tự dưng một vòng hào quang lóe sáng. Khối đá vỡ làm đôi. Huệ rút thanh kiếm nhẹ nhàng. Dân làng quỳ sụp cả xuống. Trai tráng Ba Na đồng lòng xin đi theo “con Kinh người của Giàng”. Họ gọi Huệ là con Kinh, người trời. Dân làng Ba Na làm lễ đâm trâu khao quân rất lớn. Trong rừng Ba Na khi ấy thường xuyên xuất hiện một con gà trống rất to. Bao lần thợ săn đặt bẫy, giăng lưới mà không bắt được. Già làng bảo phải bắt được con gà thần về cúng Giàng. Ngày Nguyễn Huệ nhổ được thanh kiếm báu, con gà tự nhiên xuất hiện. Nó đến như để nộp mình. Mổ gà, trong bụng nó có một cái ấn lớn bằng vàng. Nguyễn Huệ cầm ấn lên, mọi người lại quỳ mọp xuống lạy. Vậy là trời đã chọn Nguyễn Huệ trao ấn, kiếm. Huệ tay cầm ấn, tay kia giơ cao kiếm thần nói lớn: “Trời đã có ý chọn ta mà trao ấn vàng, kiếm báu. Ta thề sẽ quyết qui tụ giang sơn về một mối để không phụ sự chờ mong của trăm họ và lượng cao dầy của trời đất”.

    Đội quân trai tráng Ba Na chia tay dân làng theo Nguyễn Huệ xuống núi. Đi đến đoạn dốc cheo leo, cả đoàn phải dừng lại. Trước mặt họ hai con mãng xà rất lớn nằm vắt qua đường. Thân mốc như cây cổ thụ. Hai cái đầu ngóc cao. Bốn con mắt như bốn quả dừa trông rất ghê sợ. Tia mắt mãng xà phát ra thứ ánh sáng xanh rợn. Đoàn người đi đầu chưa biết tính sao thì Nguyễn Huệ bước lên. Vừa nhìn thấy Huệ, hai con mãng xà cụp mắt, cúi gập đầu xuống như lạy. Hai cái đuôi nâng lên ngang tầm ngực Huệ một thanh đao. Cán đao đen như mun. Lưỡi đao phát tia rực đỏ có đám mây ngũ sắc bao quanh. Nguyễn Huệ cầm đao một cách nhẹ nhàng. Hai chân đứng thế đi một đường Yến phi quyền. Đao biến mất. Rừng núi cũng biến mất. Đôi mãng xà cũng biến mất. Chỉ thấy trong luồng hào quang ẩn hiện một con rồng xé chớp. Khí lạnh tỏa ra khiến ai nấy đều rùng mình. Quân lính sụp xuống đồng thanh: “Chúc mừng tướng công dựng đại nghiệp”. Nguyễn Huệ chống đao cả cười: “Trời ban cho ta ấn, kiếm. Nay lại cho đao thiêng. Các ngươi hãy gắng sức cùng ta xây nghiệp lớn”.

    Không chỉ nêu cao ý chí chống ngoại xâm, triều đại Quang Trung còn mở đầu cho một loạt chính sách rất tiến bộ. Vua Quang Trung muốn Đại Việt thoát ra khỏi ảnh hưởng của nền văn hóa phong kiến Trung Hoa. Vua Quang Trung chủ trương bỏ chữ Hán thay bằng chữ Nôm. Một loại chữ mới. Chữ Nôm được các học giả người Việt cấu tạo dựa trên chữ Hán (lục thư). Vua xuống chiếu:“Từ nay các bài hịch, chiếu chỉ phải soạn bằng chữ Nôm; đề thi viết bằng chữ Nôm, và đến đệ tam trường các sĩ tử phải làm thơ phú bằng chữ Nôm”. Để thay chữ Nôm cho chữ Hán. Giữa năm Tân Hợi (1791), vua lập ra “Sùng chính viện”. Quang Trung cử La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp đứng đầu viện này. Các sách như: Tiểu học, Tứ thư, Kinh Thi… được hoàn thành chỉ trong hai năm. Nguyễn Thiếp còn cho dịch và biên soạn xong hai công trình đồ sộ là Thi kinh giải âm và Ngũ kinh toát yếu diễn nghĩa. Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ ý thức rất rõ tầm quan trọng của việc dạy chữ Nôm trong dân chúng. Cứ năm hôm, các quan phụ trách công việc này phải vào cung dạy chữ Nôm cho hoàng tộc và những người phục dịch trong cung. Chữ Nôm cũng được đưa xuống áp dụng trong việc học ở từng thôn, tổng. Vua ban Chiếu lập học: “Phải chọn Nho sĩ bản địa có học thức, có hạnh kiểm đặt làm thầy dạy, giảng tập cho học trò”. Vua Quang Trung là vị hoàng đế đầu tiên trong thời phong kiến Việt Nam cho mở hệ thống trường học xuống tận cấp tổng. Sử dụng chữ Nôm, kèm với việc chỉnh đốn chế độ học tập và thi cử. Quang Trung chủ trương bỏ lối thi cử nặng về học thuộc lòng sáo rỗng. Thay vào đó là việc học phải áp dụng được vào đời sống như gợi ý của La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp:“Theo điều học biết mà làm, hoạ may nhân tài mới có thể thành tựu, nhà nước nhờ đó mà được vững yên”.

    Đường lối phát triển kinh tế của vua Quang Trung cũng rất tiến bộ. Vua không đi theo con đường “trọng nông ức thương” mà chủ trương đề cao thương nghiệp, mở rộng quan hệ buôn bán với nước ngoài. Vua Quang Trung bãi bỏ chính sách ức thương mà chính quyền Lê – Trịnh trước đây áp dụng để tạo điều kiện cho hàng hóa lưu thông, thúc đẩy sản xuất phát triển. Ở các đô thị đông dân, cảnh buôn bán ngày càng sầm uất. Văn thần Nguyễn Huy Lượng viết bài phú “Tụng Tây Hồ” nói về đời sống kinh tế thành Đông Kinh: “Ở đây cảnh hoang tàn của những năm cuối thời Lê mạt, buổi ấy cũng góp phần tan hải, sáu thu trời bao xiết nỗi hoang khổ đã biến mất, để nhường chỗ những hoạt động công thương nghiệp nhộn nhịp”“Khách Ngô Sở chợ tây ngồi san sát…rập rền cuối bãi Đuôi nheo, thuyền thương khách chen buồm như bươm bướm…”.

    Đối với dân sinh, vua Quang Trung cho thi hành những chính sách thuế khoá đơn giản và bãi bỏ nhiều thứ thuế phức tạp, nặng nề của các triều đại trước. Vua ban sắc chỉ giảm thuế cho dân. Thuế ruộng được chia làm hai loại, gồm ruộng công và ruộng tư với mức thuế khác nhau. Thuế nhân đinh được giảm nhẹ hơn thời các chúa Trịnh. Vua chỉ giữ lại thuế đinh, bỏ thuế điệu, mỗi suất đinh hàng năm nộp chừng 1 quan 2 tiền (thời Chúa Trịnh thì mỗi suất đinh nộp 1 quan 2 tiền và 4 bát gạo, lại nộp thêm 6 tiền thuế điệu). Năm 1789, Quang Trung bãi bỏ thuế điệu cho người dân từ sông Gianh trở ra (tức khu vực đàng Ngoài) nhằm mục đích “bớt thuế, thương dân”. Thuế thổ sản và thuế công thương nghiệp, Quang Trung cũng bãi bỏ một số mức để tạo điều kiện sản xuất và kinh doanh dễ dàng cho giới công thương. Riêng việc thông thương với Trung Quốc qua vùng biên giới thì được miễn thuế hoàn toàn.

    Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ là một con người kỳ vĩ. Không chỉ trong chiến trận, trong tư tưởng trị nước và ý chí thoát khỏi ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa như một thứ nô lệ về tư tưởng. Ngài kích thích lòng tự tôn dân tộc, khí phách ngút trời của người dân Đại Việt. Biểu hiện rõ nhất là tạo nên một huyền thoại trong bang giao với nhà Mãn Thanh. Kẻ thù lớn mạnh hơn mình cả trăm lần. Câu chuyện “vua Quang Trung giả” sang Yên Kinh mừng lễ “Bát tuần đại khánh” của vua Càn Long là một chiến công ngoại giao huyền thoại có một không hai.

    Bối cảnh Đại Việt và triều đình Đại Thanh sau tết Kỷ Dậu (1789) rất phức tạp và tế nhị. Càn Long tròn tám mươi tuổi vào mùa xuân năm Canh Tuất (1790). Ông ta trị vì nhà Đại Thanh đã gần sáu mươi năm. Suốt năm Kỷ Dậu, triều đình Đại Thanh chuẩn bị lễ mừng cực lớn. Quốc vương mấy chục nước chư hầu sẽ có mặt ở Yên Kinh để chúc mừng đại hoàng đế Càn Long. Có lẽ không còn dịp nào tốt hơn để nhà Mãn Thanh biểu dương sức mạnh, thanh thế và uy quyền của mình trước các quốc gia phiên thuộc. Vậy mà chỉ một trận kinh thiên động địa diễn ra trong năm ngày Quang Trung – Nguyễn Huệ đã đánh tan tác ba mươi vạn quân Mãn Thanh xâm lược (1789). Thật là một hành động vuốt mặt không nể mũi. Bôi gio trát trấu vào mặt hoàng đế Càn Long. Vua Đại Thanh căm uất muốn cử đại quân sang phục hận. Nhưng rồi cái đầu bốc hỏa ngùn ngụt như Hỏa Diệm Sơn của Càn Long đã được các đại thần tâm phúc Hòa Thân, Phúc Khang An… làm cho nguội đi bằng những lý lẽ rất xác đáng: “Liệu đánh nữa có thắng được Đại Việt không?”. “Nguyễn Huệ là một thiên tài quân sự. Đánh đâu thắng đó chưa thua trận nào có thể coi thường được không?”. “Nếu đem binh báo thù mà thua tiếp thì chư hầu nhìn mình ra sao?”. Và việc trọng nữa là lễ “Bát tuần đại khánh” sắp đến nơi, muôn dân đang háo hức chuẩn bị chào mừng”… Càn Long thôi báo thù. Chấp nhận phong vương cho Quang Trung nhưng đưa ra một yêu cầu rất hiểm độc là vua Quang Trung phải sang Yên Kinh mừng “Bát tuần đại khánh” của Càn Long như quốc vương các nước chư hầu khác.

    Đem thân vào chuồng hổ đói trong khi lòng nó còn ngùn ngụt hận thù? Càn Long liệu có để cho Quang Trung sống mà trở về? Nhưng nếu không sang thì Càn Long càng mất mặt hơn. Vua Quang Trung quyết định không sang Yên Kinh. Ông lấy cớ là mẹ mới mất nên phải ở nhà cư tang. Một chiến dịch ngoại giao nữa lại dồn dập diễn ra giữa đoàn sứ bộ Đại Việt do Ngô Thì Nhậm cầm đầu và tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An. Bài toán kỳ này quá khó. Làm sao để cả Càn Long và Quang Trung đều chấp thuận. Ngô Thì Nhậm hiến kế cho vua Quang Trung cho tìm một người giống mình làm “Quang Trung giả” sang Yên Kinh mừng thọ Càn Long. Phúc Khang An nghĩ cũng không còn cách nào hơn. Nhưng phải bẩm báo lên Càn Long cho phép. Và màn diễn “ngoại giao” kỳ lạ, mà Đại Việt ở cửa trên đã được tiến hành.

    Tháng 1 năm 1790, đoàn khách Đại Việt do vua “Quang Trung” dẫn đầu sang Yên Kinh dự lễ “Bát tuần đại khánh” hoàng đế Càn Long. Đoàn gồm 159 người. Võ quan có đại tư mã Ngô Văn Sở. Văn quan có Phan Huy Ích, Vũ Huy Tấn, Đoàn Nguyên Tuấn, Vũ Danh Tiên… Người đóng giả vua Quang Trung là Phạm Công Trị, cháu gọi Nguyễn Huệ bằng cậu. Trong đoàn còn có hoàng tử Nguyễn Quang Thùy như một con tin. Sân khấu đã mở màn, các diễn viên đều phải hết mình thể hiện như thật. Và kẻ diễn giỏi nhất có lẽ chính là hoàng đế Càn Long. Triều đình Đại Thanh đón tiếp đoàn khách Đại Việt long trọng, tốn kém chưa từng có. Không một nước chư hầu nào được sủng ái như thế. Theo sách: “Quang Trung – Nguyễn Huệ anh hùng dân tộc”, tác giả Hoa Bằng viết: “… quả là vinh sủng khó gặp! Thư tín đi về để bàn bạc việc nước của Giả Vương, không phải qua kiểm duyệt mà theo thể chế nhà Thanh là phàm các ngoại phiên đệ trình văn báo đều không được niêm phong. Tiền tiêu của Giả Vương, chỗ ngủ đỗ, ăn uống dọc đường, mỗi ngày hết 4 ngàn lạng bạc, chưa kể yến tiệc, du hí, thưởng ngoạn cảnh sắc, thuyền bè, xe ngựa, phu hầu.

    Càn Long, từ cho chữ đến tặng hà bao trong đó đồ bát bảo bằng các thứ ngọc thạch, kim ngân, thượng phương trân ngoạn … đến nỗi chính Càn Long cũng thốt lên rằng “Cận quang ưng, sủng tích tái kê thanh sử vị tiền văn” (Thân đi triều cận, được ban ân sủng, xét suốt sử xanh trước giờ, chưa hề thấy có sự ưu đãi như thế). Lúc chia tay, Giả Vương vào bệ kiến xin từ biệt, vua Thanh tỏ lòng thân thiết, bèn mời vào bên giường ngự, lấy tay vỗ vai, ôn tồn yên ủi. Lại sai hoạ công vẽ một bức chân dung đưa tặng làm kỷ niệm.

    Sứ bộ ra đi cuối xuân, đến 29 tháng11 năm ấy thì về nước. Những cuộc tiếp đón, tiễn đưa đã làm triều Thanh mất hết một năm bận rộn. Đoàn Nguyễn Tuấn là người đi trong đoàn, đã viết bằng giọng đắc thắng ở cuốn:“Tinh sa kỷ hành” của Phan Huy Ích, rằng “Chu sa tinh kỳ diệu nhân nhĩ mục. Sở chí quan lại bôn tẩu nghinh phó” (Thuyền, xe, cờ quạt, quáng cả tai mắt người. Đi đến đâu quan lại phải bôn tẩu đón tiếp đến đó”, rồi “Tòng lai ngô quốc sứ Hoa vị hữu như thử chi kỳ thả vinh giả!” (Trước giờ, người mình đi sứ Tàu chưa có lần nào lạ lùng và vẻ vang như vậy”. 

    Triều đình Mãn Thanh đã chi phí cho cuộc tiếp đón Quang Trung giả hết 800.000 lạng bạc.

     Sau này chính sử Trung Hoa cố gắng làm cho hậu thế và chư hầu hiểu rằng Đại Việt đã biết sợ mà thần phục nhà Thanh. Vua An Nam sang Yên Kinh mừng thọ là Quang Trung thật. Nhưng rồi ai cũng biết, Càn Long cắn răng đón tiếp nồng hậu, chi phí vô cùng hoang phí phục vụ đoàn Quang Trung giả để đánh lừa quốc vương các nước chư hầu. Giữ thanh danh của triều đại mình. Chứ làm sao Phúc Khanh An có gan to bằng trời cũng không thể tổ chức một màn kịch như thế để lừa Càn Long.

    Nhưng có một việc Càn Long và quan lại nhà Mãn Thanh không biết là sau chiến thắng lẫy lừng năm Kỷ Dậu, Quang Trung ấp ủ một cao vọng hơn nhiều. Ngày đêm Quang Trung trù tính việc đánh Trung Quốc để giành lại vùng Lưỡng Quảng, vốn là đất của Đại Việt từ xưa. Ở trong nước vua đã ra lệnh các địa phương điều tra dân số nhằm kén lính. Các trấn phải làm lại sổ đinh. Cấp cho mỗi người một thẻ bài, khắc bốn chữ “Thiên hạ đại tín” ghi tên họ quê quán. Người được cấp thẻ phải điểm chỉ làm tin.

    Đầu năm Nhâm Tý (1792), vua Quang Trung sai sứ bộ sang Yên Kinh, mang các cống phẩm dâng lên Càn Long. Nhân dịp này Quang Trung ngỏ ý muốn cầu hôn công chúa nhà Mãn Thanh và xin Càn Long cắt vùng đất Lưỡng Quảng làm của hồi môn cho công chúa sang Đại Việt lấy chồng. Đô đốc Võ Văn Dũng, trấn thủ Hải Dương cầm đầu chuyến đi này. Vua Quang Trung mật chỉ cho Võ Văn Dũng nắm tình hình bố phòng của quân đội Mãn Thanh: “Sắc truyền cho Hải Dương Chiêu viễn đô đốc tướng quân dực vận công thần Vũ quốc công, được gia phong chức chánh sứ đi sứ nước Thanh, được toàn quyền trong việc đối đáp tâu xin hai tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây để dò ý và cầu hôn một vị công chúa để chọc tức. Phải thận trọng đấy! Hình thế trong chuyến dụng binh sau này của ta đều ở chuyến đi này. Ngày khác làm tiên phong (đánh nước Thanh) chính là khanh đấy…!”. Câu “Hình thế trong chuyến dụng binh sau này của ta đều ở chuyến đi này” cho thấy nhiệm vụ chính của Võ Văn Dũng sang Đại Thanh là để dò xét đường đi, lối lại. Họa cả hệ thống đồn lũy, canh phòng ở hai tỉnh trình lên vua Quang Trung lập kế hoạch đánh chiếm Lưỡng Quảng.

    Những yêu cầu của vua Quang Trung do Võ Văn Dũng bẩm lên đều được hoàng đế Đại Thanh chấp thuận. Vua Càn Long đã chọn một công chúa xinh đẹp sang Đại Việt làm vợ vua Quang Trung – Nguyễn Huệ. Càn Long cũng chấp nhận cắt tỉnh Quảng Tây tặng cho phò mã Quang Trung. Nhưng rồi cái chết đột ngột của Quang Trung – Nguyễn Huệ sau đó mấy tháng đã làm hỏng khát vọng của ông và kéo theo một bất hạnh lớn lao cho dân tộc Đại Việt!

    Những câu chuyện về anh hùng dân tộc Quang Trung – Nguyễn Huệ không phải chỉ người dân Đại Việt truyền đời ca ngợi. Nhiều nhà nghiên cứu, nhà truyền giáo phương Tây, dù phục vụ cho triều đình Nguyễn Phúc Ánh cũng không thể hạ thấp vai trò, vị trí và ảnh hưởng của Quang Trung – Nguyễn Huệ. Giáo sĩ Sécrard, người Pháp miêu tả: “Nguyễn Huệ là bực lão thủ hung tợn và giỏi cầm quân. Coi y ra Bắc vào Nam thật là xuất thần quỷ nhập. Không ai có thể dò biết. Y bắt Nguyễn Hữu Chỉnh như bắt trẻ con, giết Vũ Văn Nhậm như giết con lợn, không một người nào dám trông thẳng vào mặt. Nghe lệnh y, ai cũng mất cả hồn vía, sợ hơn cả sấm sét”. 

    Một nhà nghiên cứu lịch sử xứ An Nam Filamun người Bồ Đào Nha đi theo Nguyễn Ánh đã nhận xét rằng:“Nguyễn Huệ đại diện cho giai cấp cần lao. Nguyễn Ánh  thuộc dòng dõi quý tộc. Nguyễn Huệ dấy binh khởi nghĩa vì quyền lợi và hạnh phúc của lê dân đang rên xiết dưới ách thống trị hà khắc của chế độ phong kiến đàng Trong mà Nguyễn Ánh là một đại diện. Nguyễn Ánh chỉ đấu tranh vì quyền lợi của dòng tộc và cá nhân. Nguyễn Huệ muốn đập tan các thế lực cát cứ để đưa giang sơn về một mối. Nguyễn Ánh lo bảo vệ cho chế độ chúa Nguyễn đàng Trong của mình. Chiến công hiển hách mà Quang Trung Nguyễn Huệ tạo dựng được là đánh tan các thế lực ngoại bang xâm lược, giữ vững độc lập, mang lại niềm tự hào cho dân tộc; tiêu diệt và xoá bỏ được các thế lực cát cứ, phân quyền duy trì hàng thế kỷ. Nguyễn Huệ đặt độc lập đân tộc lên trên hết. Thù trong được đặt sau giặc ngoài. Vì vậy khi quân Xiêm La xâm lược, việc trước tiên của ông là đánh tan quân xâm lược Xiêm. Khi quân Mãn Thanh tràn sang, ông đã gạt bỏ mọi lực cản, lên ngôi Hoàng đế, thống nhất nhân tâm và lực lượng, thần tốc hành binh ra bắc đại phá quân Thanh, bảo vệ độc lập cho tổ quốc. Trong khi đó Nguyễn Ánh chỉ biết lo cho quyền lợi cá nhân, cầu cứu quân Xiêm sang giúp đánh Tây Sơn. Ánh còn giúp lương thảo cho quân Thanh khi nghe tin Tôn Sĩ Nghị đem quân tiến vào Thăng Long cuối năm 1788”.

    Vua Quang Trung là ông vua anh dũng, lấy võ lược mà dựng nghiệp, nhưng ngài cũng độ lượng, rất am hiểu việc trị nước, biết trọng những người hiền tài văn học. Khi ngài ra lấy Bắc hà, những người như Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích… đều được trọng dụng và nhất là đối với một người xử sĩ như Nguyễn Thiếp thì thật là khác thường”.

    Hà Nội, mùa Covid lần bốn

    N T T
     

  • Vĩ Thanh 3

    Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ xuất hiện sáng chói như khối sao băng trong đêm dài phong kiến nước Việt. Tuy ngắn ngủi nhưng võ công hiển hách và chính sách tiến bộ của vị đế vương vô song này mãi mãi vinh danh ông đứng vào hàng không nhiều những anh hùng dân tộc vĩ đại nhất.

    Nguyễn Huệ sinh năm Quý Dậu (1753) niên hiệu Cảnh Hưng thứ 13 dưới triều Lê Hiển Tông. Tổ quán ở phủ Hưng Nguyên, xứ Nghệ. Nguyễn Huệ gốc họ Hồ. Lúc nhỏ Huệ có nhiều tên gọi: Quang Bình, Văn Huệ, Hồ Thơm… Theo mô tả “Nguyễn Huệ tóc quăn, da sần, mắt tựa chớp sáng, tiếng nói sang sảng như chuông, nhanh nhẹn, khỏe mạnh, can đảm”. Dân gian đồn rằng ban đêm ngồi trong bóng tối đôi mắt Huệ phát sáng cả ra xung quanh.

    Năm Ất Hợi (1655) chúa Nguyễn đàng Trong đem quân vượt Lũy Thầy đánh quân Lê – Trịnh, chiếm được phần lớn đất Nghệ An. Hồ Phi Long, hậu duệ dòng họ Hồ Quý Ly, cụ cố của Nguyễn Huệ ra nhập quân đội chúa Nguyễn. Tổ quán Hồ Phi Long ở làng Hương Cái, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An. Khi chúa Nguyễn về Nam, Hồ Phi Long đi theo. Long xin làm người giúp việc cho nhà họ Đinh ở thôn Bằng Châu, huyện Tuy Viễn, Bình Định. Thấy Hồ Phi Long ngoan nết, chịu khó, cô con gái họ Đinh đem lòng yêu. Vợ chồng Long sinh được một trai là Hồ Phi Tiễn. Lớn lên Tiễn không theo việc nhà nông mà đi buôn trầu ở ấp Tây Sơn, Bình Định. Tiễn lấy vợ và định cư tại đó. Vợ của Hồ Phi Tiễn là Nguyễn Thị Đồng, con gái duy nhất của một phú thương đất Phú Lạc. Hồ Phi Tiễn sinh con trai đặt tên là Hồ Phi Phúc. Không rõ lý do gì, Tiễn đổi con trai của mình sang họ Nguyễn. Có người bảo Hồ Phi Tiễn đổi họ cho con để ghi nhớ việc theo chúa Nguyễn đi lập nghiệp, mở cõi. Cũng có người bảo Hồ Phi Tiễn cho con mang họ Nguyễn để nhớ ơn bố vợ đã cưu mang ông và để họ Nguyễn có người hương khói. Nguyễn Phi Phúc cũng theo nghề buôn trầu của cha khá phát đạt. Phúc có tám người con. Ba con trai sau này tiếng tăm lừng lẫy là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ. Trong số họ Nguyễn Huệ là người tài năng hơn cả.

    Việc buôn trầu phải xa nhà luôn, Nguyễn Phi Phúc gửi ba con trai tới học thầy đồ Trương Văn Hiến. Thầy Hiến đỗ Hương cống, giỏi cả văn lẫn võ nhưng ngồi nhà dạy học không ra làm quan. Mấy năm theo học thầy Hiến, ba anh em Nguyễn Nhạc bộc lộ những khả năng đặc biệt. Thầy Hiến rất chú ý đến người em út Nguyễn Huệ. Ông đồ Trương Văn Hiến nghĩ ba anh em họ Nguyễn là những tráng sĩ rất giỏi giang. Sau mấy năm học đã đạt tới trình độ siêu đẳng về võ thuật. Các môn sinh cùng thụ giáo thầy Trương Văn Hiến bảo rằng Nguyễn Huệ là người khai sáng thế võ Yến phi quyền, Nguyễn Lữ sáng tạo Hùng kê quyền, ba anh em Tây Sơn sáng tạo thế Độc lư thương.

    Thời gian ấy, cuộc đối đầu Trịnh – Nguyễn ngày càng quyết liệt. Khởi nghĩa nổ ra liên miên, dân tình khốn khổ không nơi nào yên ổn làm ăn. Nhiều nơi nổi dậy chống lại triều đình ở cả đàng Trong và đàng Ngoài. Thầy Hiến khuyên ba anh em Nguyễn Nhạc tuyển mộ tráng sĩ đứng lên xây dựng đại nghiệp. Không biết từ đâu trong vùng Tây Sơn rồi lan ra xung quanh câu sấm:“Tây khởi nghĩa. Bắc thu công. Gà cất tiếng. Phất cờ hồng. Đại nghiệp dựng. Trong, Ngoài thông”. Trẻ con vào các đêm trăng sáng cứ ngêu ngao hát. Người lớn cũng hát mà không mấy ai hiểu gì lắm. Sau này có người đồ rằng lời hát đó là do thầy Trương Văn Hiến đặt ra để khích lệ anh em Tây Sơn. Sau khi Nguyễn Huệ lên ngôi vua, đem quân ra Thăng Long đánh tan giặc Mãn Thanh, người ta mới hiểu hết lời tiên đoán từ rất sớm và con mắt nhìn người vô cùng sáng suốt của thầy đồ Trương Văn Hiến.

    Rất nhiều giai thoại phủ lên cuộc đời Nguyễn Huệ. Ông như người trời cử xuống. Rằng ở làng Ba Na trên thượng nguồn sông Côn có một khối đá hoa cương lớn. Điều lạ là trên đó cắm một thanh kiếm không biết từ bao giờ. Thế hệ trước truyền cho thế hệ sau rằng kiếm đã cắm ở đó từ lâu lắm rồi. Không ai tính được năm được tháng. Đời cụ qua đời ông đến bậc cha, chú tới các già làng Ba Na vẫn thấy thanh kiếm ấy. Mưa nắng, gió bão nó vẫn giữ mầu sáng xanh. Bí ẩn, lạ lùng là bao nhiêu đô sĩ từng đến rút thanh kiếm mà không một ai làm nổi. Năm Tân Mão (1771), phong trào nông dân Tây Sơn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ lãnh đạo được rất nhiều người đi theo. Người em thứ ba là Nguyễn Huệ đến làng Ba Na kêu gọi trai tráng tham gia. Già làng bảo: “Con trai Ba Na nó chỉ nghe theo người nào được Giàng sai xuống thôi”. Nguyễn Huệ nói: “Tôi là người Giàng sai xuống đây”. “Nếu mày là người của Giàng thì ra nhổ thanh kiếm thần kia lên. Nhổ được, con trai chúng nó sẽ đi theo hết”. Đã nghe chuyện về thanh kiếm lạ, Nguyễn Huệ muốn thử sức mình. Huệ cởi áo, vận công. Thân hình cuồn cuộn. Huệ chắp tay ngửa mặt lên trời khấn: “Nếu trời sai anh em tôi thay trời hành đạo, cứu vớt dân lành thì cho Huệ này lấy được thanh kiếm”. Khấn xong Nguyễn Huệ nắm chuôi kiếm, tự dưng một vòng hào quang lóe sáng. Khối đá vỡ làm đôi. Huệ rút thanh kiếm nhẹ nhàng. Dân làng quỳ sụp cả xuống. Trai tráng Ba Na đồng lòng xin đi theo “con Kinh người của Giàng”. Họ gọi Huệ là con Kinh, người trời. Dân làng Ba Na làm lễ đâm trâu khao quân rất lớn. Trong rừng Ba Na khi ấy thường xuyên xuất hiện một con gà trống rất to. Bao lần thợ săn đặt bẫy, giăng lưới mà không bắt được. Già làng bảo phải bắt được con gà thần về cúng Giàng. Ngày Nguyễn Huệ nhổ được thanh kiếm báu, con gà tự nhiên xuất hiện. Nó đến như để nộp mình. Mổ gà, trong bụng nó có một cái ấn lớn bằng vàng. Nguyễn Huệ cầm ấn lên, mọi người lại quỳ mọp xuống lạy. Vậy là trời đã chọn Nguyễn Huệ trao ấn, kiếm. Huệ tay cầm ấn, tay kia giơ cao kiếm thần nói lớn: “Trời đã có ý chọn ta mà trao ấn vàng, kiếm báu. Ta thề sẽ quyết qui tụ giang sơn về một mối để không phụ sự chờ mong của trăm họ và lượng cao dầy của trời đất”.

    Đội quân trai tráng Ba Na chia tay dân làng theo Nguyễn Huệ xuống núi. Đi đến đoạn dốc cheo leo, cả đoàn phải dừng lại. Trước mặt họ hai con mãng xà rất lớn nằm vắt qua đường. Thân mốc như cây cổ thụ. Hai cái đầu ngóc cao. Bốn con mắt như bốn quả dừa trông rất ghê sợ. Tia mắt mãng xà phát ra thứ ánh sáng xanh rợn. Đoàn người đi đầu chưa biết tính sao thì Nguyễn Huệ bước lên. Vừa nhìn thấy Huệ, hai con mãng xà cụp mắt, cúi gập đầu xuống như lạy. Hai cái đuôi nâng lên ngang tầm ngực Huệ một thanh đao. Cán đao đen như mun. Lưỡi đao phát tia rực đỏ có đám mây ngũ sắc bao quanh. Nguyễn Huệ cầm đao một cách nhẹ nhàng. Hai chân đứng thế đi một đường Yến phi quyền. Đao biến mất. Rừng núi cũng biến mất. Đôi mãng xà cũng biến mất. Chỉ thấy trong luồng hào quang ẩn hiện một con rồng xé chớp. Khí lạnh tỏa ra khiến ai nấy đều rùng mình. Quân lính sụp xuống đồng thanh: “Chúc mừng tướng công dựng đại nghiệp”. Nguyễn Huệ chống đao cả cười: “Trời ban cho ta ấn, kiếm. Nay lại cho đao thiêng. Các ngươi hãy gắng sức cùng ta xây nghiệp lớn”.

    Không chỉ nêu cao ý chí chống ngoại xâm, triều đại Quang Trung còn mở đầu cho một loạt chính sách rất tiến bộ. Vua Quang Trung muốn Đại Việt thoát ra khỏi ảnh hưởng của nền văn hóa phong kiến Trung Hoa. Vua Quang Trung chủ trương bỏ chữ Hán thay bằng chữ Nôm. Một loại chữ mới. Chữ Nôm được các học giả người Việt cấu tạo dựa trên chữ Hán (lục thư). Vua xuống chiếu:“Từ nay các bài hịch, chiếu chỉ phải soạn bằng chữ Nôm; đề thi viết bằng chữ Nôm, và đến đệ tam trường các sĩ tử phải làm thơ phú bằng chữ Nôm”. Để thay chữ Nôm cho chữ Hán. Giữa năm Tân Hợi (1791), vua lập ra “Sùng chính viện”. Quang Trung cử La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp đứng đầu viện này. Các sách như: Tiểu học, Tứ thư, Kinh Thi… được hoàn thành chỉ trong hai năm. Nguyễn Thiếp còn cho dịch và biên soạn xong hai công trình đồ sộ là Thi kinh giải âm và Ngũ kinh toát yếu diễn nghĩa. Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ ý thức rất rõ tầm quan trọng của việc dạy chữ Nôm trong dân chúng. Cứ năm hôm, các quan phụ trách công việc này phải vào cung dạy chữ Nôm cho hoàng tộc và những người phục dịch trong cung. Chữ Nôm cũng được đưa xuống áp dụng trong việc học ở từng thôn, tổng. Vua ban Chiếu lập học: “Phải chọn Nho sĩ bản địa có học thức, có hạnh kiểm đặt làm thầy dạy, giảng tập cho học trò”. Vua Quang Trung là vị hoàng đế đầu tiên trong thời phong kiến Việt Nam cho mở hệ thống trường học xuống tận cấp tổng. Sử dụng chữ Nôm, kèm với việc chỉnh đốn chế độ học tập và thi cử. Quang Trung chủ trương bỏ lối thi cử nặng về học thuộc lòng sáo rỗng. Thay vào đó là việc học phải áp dụng được vào đời sống như gợi ý của La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp:“Theo điều học biết mà làm, hoạ may nhân tài mới có thể thành tựu, nhà nước nhờ đó mà được vững yên”.

    Đường lối phát triển kinh tế của vua Quang Trung cũng rất tiến bộ. Vua không đi theo con đường “trọng nông ức thương” mà chủ trương đề cao thương nghiệp, mở rộng quan hệ buôn bán với nước ngoài. Vua Quang Trung bãi bỏ chính sách ức thương mà chính quyền Lê – Trịnh trước đây áp dụng để tạo điều kiện cho hàng hóa lưu thông, thúc đẩy sản xuất phát triển. Ở các đô thị đông dân, cảnh buôn bán ngày càng sầm uất. Văn thần Nguyễn Huy Lượng viết bài phú “Tụng Tây Hồ” nói về đời sống kinh tế thành Đông Kinh: “Ở đây cảnh hoang tàn của những năm cuối thời Lê mạt, buổi ấy cũng góp phần tan hải, sáu thu trời bao xiết nỗi hoang khổ đã biến mất, để nhường chỗ những hoạt động công thương nghiệp nhộn nhịp”“Khách Ngô Sở chợ tây ngồi san sát…rập rền cuối bãi Đuôi nheo, thuyền thương khách chen buồm như bươm bướm…”.

    Đối với dân sinh, vua Quang Trung cho thi hành những chính sách thuế khoá đơn giản và bãi bỏ nhiều thứ thuế phức tạp, nặng nề của các triều đại trước. Vua ban sắc chỉ giảm thuế cho dân. Thuế ruộng được chia làm hai loại, gồm ruộng công và ruộng tư với mức thuế khác nhau. Thuế nhân đinh được giảm nhẹ hơn thời các chúa Trịnh. Vua chỉ giữ lại thuế đinh, bỏ thuế điệu, mỗi suất đinh hàng năm nộp chừng 1 quan 2 tiền (thời Chúa Trịnh thì mỗi suất đinh nộp 1 quan 2 tiền và 4 bát gạo, lại nộp thêm 6 tiền thuế điệu). Năm 1789, Quang Trung bãi bỏ thuế điệu cho người dân từ sông Gianh trở ra (tức khu vực đàng Ngoài) nhằm mục đích “bớt thuế, thương dân”. Thuế thổ sản và thuế công thương nghiệp, Quang Trung cũng bãi bỏ một số mức để tạo điều kiện sản xuất và kinh doanh dễ dàng cho giới công thương. Riêng việc thông thương với Trung Quốc qua vùng biên giới thì được miễn thuế hoàn toàn.

    *

    * *

    Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ là một con người kỳ vĩ. Không chỉ trong chiến trận, trong tư tưởng trị nước và ý chí thoát khỏi ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa như một thứ nô lệ về tư tưởng. Ngài kích thích lòng tự tôn dân tộc, khí phách ngút trời của người dân Đại Việt. Biểu hiện rõ nhất là tạo nên một huyền thoại trong bang giao với nhà Mãn Thanh. Kẻ thù lớn mạnh hơn mình cả trăm lần. Câu chuyện “vua Quang Trung giả” sang Yên Kinh mừng lễ “Bát tuần đại khánh” của vua Càn Long là một chiến công ngoại giao huyền thoại có một không hai.

    Bối cảnh Đại Việt và triều đình Đại Thanh sau tết Kỷ Dậu (1789) rất phức tạp và tế nhị. Càn Long tròn tám mươi tuổi vào mùa xuân năm Canh Tuất (1790). Ông ta trị vì nhà Đại Thanh đã gần sáu mươi năm. Suốt năm Kỷ Dậu, triều đình Đại Thanh chuẩn bị lễ mừng cực lớn. Quốc vương mấy chục nước chư hầu sẽ có mặt ở Yên Kinh để chúc mừng đại hoàng đế Càn Long. Có lẽ không còn dịp nào tốt hơn để nhà Mãn Thanh biểu dương sức mạnh, thanh thế và uy quyền của mình trước các quốc gia phiên thuộc. Vậy mà chỉ một trận kinh thiên động địa diễn ra trong năm ngày Quang Trung – Nguyễn Huệ đã đánh tan tác ba mươi vạn quân Mãn Thanh xâm lược (1789). Thật là một hành động vuốt mặt không nể mũi. Bôi gio trát trấu vào mặt hoàng đế Càn Long. Vua Đại Thanh căm uất muốn cử đại quân sang phục hận. Nhưng rồi cái đầu bốc hỏa ngùn ngụt như Hỏa Diệm Sơn của Càn Long đã được các đại thần tâm phúc Hòa Thân, Phúc Khang An… làm cho nguội đi bằng những lý lẽ rất xác đáng: “Liệu đánh nữa có thắng được Đại Việt không?”. “Nguyễn Huệ là một thiên tài quân sự. Đánh đâu thắng đó chưa thua trận nào có thể coi thường được không?”. “Nếu đem binh báo thù mà thua tiếp thì chư hầu nhìn mình ra sao?”. Và việc trọng nữa là lễ “Bát tuần đại khánh” sắp đến nơi, muôn dân đang háo hức chuẩn bị chào mừng”… Càn Long thôi báo thù. Chấp nhận phong vương cho Quang Trung nhưng đưa ra một yêu cầu rất hiểm độc là vua Quang Trung phải sang Yên Kinh mừng “Bát tuần đại khánh” của Càn Long như quốc vương các nước chư hầu khác.

    Đem thân vào chuồng hổ đói trong khi lòng nó còn ngùn ngụt hận thù? Càn Long liệu có để cho Quang Trung sống mà trở về? Nhưng nếu không sang thì Càn Long càng mất mặt hơn. Vua Quang Trung quyết định không sang Yên Kinh. Ông lấy cớ là mẹ mới mất nên phải ở nhà cư tang. Một chiến dịch ngoại giao nữa lại dồn dập diễn ra giữa đoàn sứ bộ Đại Việt do Ngô Thì Nhậm cầm đầu và tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An. Bài toán kỳ này quá khó. Làm sao để cả Càn Long và Quang Trung đều chấp thuận. Ngô Thì Nhậm hiến kế cho vua Quang Trung cho tìm một người giống mình làm “Quang Trung giả” sang Yên Kinh mừng thọ Càn Long. Phúc Khang An nghĩ cũng không còn cách nào hơn. Nhưng phải bẩm báo lên Càn Long cho phép. Và màn diễn “ngoại giao” kỳ lạ, mà Đại Việt ở cửa trên đã được tiến hành.

    Tháng 1 năm 1790, đoàn khách Đại Việt do vua “Quang Trung” dẫn đầu sang Yên Kinh dự lễ “Bát tuần đại khánh” hoàng đế Càn Long. Đoàn gồm 159 người. Võ quan có đại tư mã Ngô Văn Sở. Văn quan có Phan Huy Ích, Vũ Huy Tấn, Đoàn Nguyên Tuấn, Vũ Danh Tiên… Người đóng giả vua Quang Trung là Phạm Công Trị, cháu gọi Nguyễn Huệ bằng cậu. Trong đoàn còn có hoàng tử Nguyễn Quang Thùy như một con tin. Sân khấu đã mở màn, các diễn viên đều phải hết mình thể hiện như thật. Và kẻ diễn giỏi nhất có lẽ chính là hoàng đế Càn Long. Triều đình Đại Thanh đón tiếp đoàn khách Đại Việt long trọng, tốn kém chưa từng có. Không một nước chư hầu nào được sủng ái như thế. Theo sách: “Quang Trung – Nguyễn Huệ anh hùng dân tộc”, tác giả Hoa Bằng viết: “… quả là vinh sủng khó gặp! Thư tín đi về để bàn bạc việc nước của Giả Vương, không phải qua kiểm duyệt mà theo thể chế nhà Thanh là phàm các ngoại phiên đệ trình văn báo đều không được niêm phong. Tiền tiêu của Giả Vương, chỗ ngủ đỗ, ăn uống dọc đường, mỗi ngày hết 4 ngàn lạng bạc, chưa kể yến tiệc, du hí, thưởng ngoạn cảnh sắc, thuyền bè, xe ngựa, phu hầu.

    Càn Long, từ cho chữ đến tặng hà bao trong đó đồ bát bảo bằng các thứ ngọc thạch, kim ngân, thượng phương trân ngoạn … đến nỗi chính Càn Long cũng thốt lên rằng “Cận quang ưng, sủng tích tái kê thanh sử vị tiền văn” (Thân đi triều cận, được ban ân sủng, xét suốt sử xanh trước giờ, chưa hề thấy có sự ưu đãi như thế). Lúc chia tay, Giả Vương vào bệ kiến xin từ biệt, vua Thanh tỏ lòng thân thiết, bèn mời vào bên giường ngự, lấy tay vỗ vai, ôn tồn yên ủi. Lại sai hoạ công vẽ một bức chân dung đưa tặng làm kỷ niệm.

    Sứ bộ ra đi cuối xuân, đến 29 tháng11 năm ấy thì về nước. Những cuộc tiếp đón, tiễn đưa đã làm triều Thanh mất hết một năm bận rộn. Đoàn Nguyễn Tuấn là người đi trong đoàn, đã viết bằng giọng đắc thắng ở cuốn:“Tinh sa kỷ hành” của Phan Huy Ích, rằng “Chu sa tinh kỳ diệu nhân nhĩ mục. Sở chí quan lại bôn tẩu nghinh phó” (Thuyền, xe, cờ quạt, quáng cả tai mắt người. Đi đến đâu quan lại phải bôn tẩu đón tiếp đến đó”, rồi “Tòng lai ngô quốc sứ Hoa vị hữu như thử chi kỳ thả vinh giả!” (Trước giờ, người mình đi sứ Tàu chưa có lần nào lạ lùng và vẻ vang như vậy”. 

    Triều đình Mãn Thanh đã chi phí cho cuộc tiếp đón Quang Trung giả hết 800.000 lạng bạc.

     Sau này chính sử Trung Hoa cố gắng làm cho hậu thế và chư hầu hiểu rằng Đại Việt đã biết sợ mà thần phục nhà Thanh. Vua An Nam sang Yên Kinh mừng thọ là Quang Trung thật. Nhưng rồi ai cũng biết, Càn Long cắn răng đón tiếp nồng hậu, chi phí vô cùng hoang phí phục vụ đoàn Quang Trung giả để đánh lừa quốc vương các nước chư hầu. Giữ thanh danh của triều đại mình. Chứ làm sao Phúc Khanh An có gan to bằng trời cũng không thể tổ chức một màn kịch như thế để lừa Càn Long.

    Nhưng có một việc Càn Long và quan lại nhà Mãn Thanh không biết là sau chiến thắng lẫy lừng năm Kỷ Dậu, Quang Trung ấp ủ một cao vọng hơn nhiều. Ngày đêm Quang Trung trù tính việc đánh Trung Quốc để giành lại vùng Lưỡng Quảng, vốn là đất của Đại Việt từ xưa. Ở trong nước vua đã ra lệnh các địa phương điều tra dân số nhằm kén lính. Các trấn phải làm lại sổ đinh. Cấp cho mỗi người một thẻ bài, khắc bốn chữ “Thiên hạ đại tín” ghi tên họ quê quán. Người được cấp thẻ phải điểm chỉ làm tin.

    Đầu năm Nhâm Tý (1792), vua Quang Trung sai sứ bộ sang Yên Kinh, mang các cống phẩm dâng lên Càn Long. Nhân dịp này Quang Trung ngỏ ý muốn cầu hôn công chúa nhà Mãn Thanh và xin Càn Long cắt vùng đất Lưỡng Quảng làm của hồi môn cho công chúa sang Đại Việt lấy chồng. Đô đốc Võ Văn Dũng, trấn thủ Hải Dương cầm đầu chuyến đi này. Vua Quang Trung mật chỉ cho Võ Văn Dũng nắm tình hình bố phòng của quân đội Mãn Thanh: “Sắc truyền cho Hải Dương Chiêu viễn đô đốc tướng quân dực vận công thần Vũ quốc công, được gia phong chức chánh sứ đi sứ nước Thanh, được toàn quyền trong việc đối đáp tâu xin hai tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây để dò ý và cầu hôn một vị công chúa để chọc tức. Phải thận trọng đấy! Hình thế trong chuyến dụng binh sau này của ta đều ở chuyến đi này. Ngày khác làm tiên phong (đánh nước Thanh) chính là khanh đấy…!”. Câu “Hình thế trong chuyến dụng binh sau này của ta đều ở chuyến đi này” cho thấy nhiệm vụ chính của Võ Văn Dũng sang Đại Thanh là để dò xét đường đi, lối lại. Họa cả hệ thống đồn lũy, canh phòng ở hai tỉnh trình lên vua Quang Trung lập kế hoạch đánh chiếm Lưỡng Quảng.

    Những yêu cầu của vua Quang Trung do Võ Văn Dũng bẩm lên đều được hoàng đế Đại Thanh chấp thuận. Vua Càn Long đã chọn một công chúa xinh đẹp sang Đại Việt làm vợ vua Quang Trung – Nguyễn Huệ. Càn Long cũng chấp nhận cắt tỉnh Quảng Tây tặng cho phò mã Quang Trung. Nhưng rồi cái chết đột ngột của Quang Trung – Nguyễn Huệ sau đó mấy tháng đã làm hỏng khát vọng của ông và kéo theo một bất hạnh lớn lao cho dân tộc Đại Việt!

    Những câu chuyện về anh hùng dân tộc Quang Trung – Nguyễn Huệ không phải chỉ người dân Đại Việt truyền đời ca ngợi. Nhiều nhà nghiên cứu, nhà truyền giáo phương Tây, dù phục vụ cho triều đình Nguyễn Phúc Ánh cũng không thể hạ thấp vai trò, vị trí và ảnh hưởng của Quang Trung – Nguyễn Huệ. Giáo sĩ Sécrard, người Pháp miêu tả: “Nguyễn Huệ là bực lão thủ hung tợn và giỏi cầm quân. Coi y ra Bắc vào Nam thật là xuất thần quỷ nhập. Không ai có thể dò biết. Y bắt Nguyễn Hữu Chỉnh như bắt trẻ con, giết Vũ Văn Nhậm như giết con lợn, không một người nào dám trông thẳng vào mặt. Nghe lệnh y, ai cũng mất cả hồn vía, sợ hơn cả sấm sét”. 

    Một nhà nghiên cứu lịch sử xứ An Nam Filamun người Bồ Đào Nha đi theo Nguyễn Ánh đã nhận xét rằng:“Nguyễn Huệ đại diện cho giai cấp cần lao. Nguyễn Ánh  thuộc dòng dõi quý tộc. Nguyễn Huệ dấy binh khởi nghĩa vì quyền lợi và hạnh phúc của lê dân đang rên xiết dưới ách thống trị hà khắc của chế độ phong kiến đàng Trong mà Nguyễn Ánh là một đại diện. Nguyễn Ánh chỉ đấu tranh vì quyền lợi của dòng tộc và cá nhân. Nguyễn Huệ muốn đập tan các thế lực cát cứ để đưa giang sơn về một mối. Nguyễn Ánh lo bảo vệ cho chế độ chúa Nguyễn đàng Trong của mình. Chiến công hiển hách mà Quang Trung Nguyễn Huệ tạo dựng được là đánh tan các thế lực ngoại bang xâm lược, giữ vững độc lập, mang lại niềm tự hào cho dân tộc; tiêu diệt và xoá bỏ được các thế lực cát cứ, phân quyền duy trì hàng thế kỷ. Nguyễn Huệ đặt độc lập đân tộc lên trên hết. Thù trong được đặt sau giặc ngoài. Vì vậy khi quân Xiêm La xâm lược, việc trước tiên của ông là đánh tan quân xâm lược Xiêm. Khi quân Mãn Thanh tràn sang, ông đã gạt bỏ mọi lực cản, lên ngôi Hoàng đế, thống nhất nhân tâm và lực lượng, thần tốc hành binh ra bắc đại phá quân Thanh, bảo vệ độc lập cho tổ quốc. Trong khi đó Nguyễn Ánh chỉ biết lo cho quyền lợi cá nhân, cầu cứu quân Xiêm sang giúp đánh Tây Sơn. Ánh còn giúp lương thảo cho quân Thanh khi nghe tin Tôn Sĩ Nghị đem quân tiến vào Thăng Long cuối năm 1788”.

    Vua Quang Trung là ông vua anh dũng, lấy võ lược mà dựng nghiệp, nhưng ngài cũng độ lượng, rất am hiểu việc trị nước, biết trọng những người hiền tài văn học. Khi ngài ra lấy Bắc hà, những người như Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích… đều được trọng dụng và nhất là đối với một người xử sĩ như Nguyễn Thiếp thì thật là khác thường”.

    Hà Nội, mùa Covid lần bốn

    N T T
     

  • Vĩ thanh 2

     Khi còn nhỏ danh thần Nguyễn Thiếp trải qua những cơn bạo bệnh tưởng không sống nổi. Lẫn trong sự thông tuệ tuyệt đỉnh, di chứng tâm thần vẫn xuất hiện những ngày trái nắng trở giời hoặc đất nước có biến động xấu. Nguyễn Thiếp người phủ Nghi Xuân, xứ Nghệ. Ông là một danh sĩ nổi tiếng Bắc hà. Nguyễn Thiếp tự là Khải Xuyên còn có nhiều tên hiệu khác như: Lam Hồng dị nhân, Lạc Phong cư sĩ…Ngoài 20 tuổi Nguyễn Thiếp thi đỗ thủ khoa kỳ thi Hương nhưng không đi thi Hội mà vào núi Hồng Lĩnh ở ẩn, đọc sách và chữa bệnh. Khi bệnh tình thuyên giảm ông lại xuống núi mở lớp dạy học.

    Năm Bính Tý (1756) 33 tuổi, Nguyễn Thiếp được triều đình bổ làm quan Huấn đạo ở Nghệ An. Nhưng với tư chất nghệ sĩ, sống tự do tự tại, Nguyễn Thiếp cảm thấy không hợp chốn quan trường. Nguyễn Thiếp treo mũ từ quan về lập trại Lạc Phong ở Nam Đàn, sống và dạy học tại đó. Tên hiệu Lạc Phong cư sĩ xuất hiện từ đây. Năm 1775, Quận Việp Hoàng Ngũ Phúc đem quân chiếm Thuận Hóa, Bố Chính, nghe danh Nguyễn Thiếp, Phúc cho mời ông vào Phú Xuân nhưng Nguyễn Thiếp cáo bệnh từ chối. Trần Văn Kỷ là bộ tướng của Việp Quận công Hoàng Ngũ Phúc vâng mệnh chủ tướng ra Nghệ An hỏi Nguyễn Thiếp về các bậc danh sĩ đất Hoan Châu. Nguyễn Thiếp cao ngạo trả lời: “Đạo học sâu xa thì Lạc Phong cư sĩ, văn phong phép tắc thì Thám hoa Nguyễn Huy Oánh, còn thiếu niên đa tài đa nghệ có Nguyễn Huy Tự”. Lạc Phong cư sĩ mà Nguyễn Thiếp tôn vinh đầu bảng “đạo học sâu xa” chính là ông. Tuy náu thân ở chốn thôn ổ nhưng danh tiếng Nguyễn Thiếp vang ra tới Đông Kinh.

    Cơ duyên Nguyễn Huệ với Nguyễn Thiếp khá sâu nặng. Năm Bính Ngọ (1786) Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc diệt Trịnh phò Lê. Trên đường trở về Nguyễn Huệ viết thư sai người đem theo lễ vật ra Nghệ An mời Nguyễn Thiếp vào Phú Xuân giúp mình. Nguyễn Thiếp đã sáu mươi ba tuổi, ông khéo léo từ chối. Thiếp nhận mình là thần tử nhà Lê, tuổi cao, tài hèn sức mọn, không thể giúp gì được. Tháng 8 năm 1787, lần thứ hai Nguyễn Huệ cử viên lưu thủ Nguyễn Văn Phương và Binh bộ Thị lang Lê Tài ra Nghệ An dâng thư mời Nguyễn Thiếp. Nguyễn Thiếp vẫn từ chối. Nguyễn Huệ biết Nguyễn Thiếp là bậc danh sĩ tài năng, ông kiên trì mời Nguyễn Thiếp lần thứ ba. Nguyễn Thiếp tiếp tục từ chối với một thái độ khiêm nhường. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ cung kính gọi Nguyễn Thiếp là La Sơn Phu tử. Ngày 3 tháng 9 năm Mậu Thân (1788), Nguyễn Huệ viết thư hỏi Nguyễn Thiếp về nguyện vọng muốn xây kinh đô mới và nhờ Nguyễn Thiếp chọn đất giúp. Trong thư có đoạn: “Nhớ lại buổi hồi loan kỳ trước, lúc qua Hoành sơn, quả cung đã từng mở xem địa đồ, thấy ở Châu Lộc, xã Yên Trường, hình thế rộng rãi, khí tượng tươi sáng, có thể chọn để xây dựng kinh đô mới. Thực là chỗ đất đẹp để định đô vậy”. Cũng năm đó, lúc qua Nghệ An để ra Đông Kinh hỏi tội Vũ Văn Nhậm, Nguyễn Huệ sai người đem thư mời Nguyễn Thiếp. Lần này không tiện từ chối, Nguyễn Thiếp đã xuống núi đàm đạo với Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Huệ vẫn nhắc lại lời mời La Sơn Phu tử vào Phú Xuân lo công việc triều chính. Nguyễn Thiếp cho rằng mình không hợp với việc làm quan. Nhưng nhận lời giúp Nguyễn Huệ xây Phượng Hoàng Trung đô. Việc chọn đất, xem hướng, ngày giờ khởi công Nguyễn Thiếp đảm nhận. Trấn thủ Nghệ An là Nguyễn Văn Thận trông coi xây dựng. Mọi điều cần đều phải hỏi ý La Sơn Phu tử.

    Năm Kỷ Dậu (1789) vua Quang Trung đem quân ra Bắc hà đuổi giặc Mãn Thanh. Vua dừng ở Nghệ An mười ngày. La Sơn Phu tử xuống núi theo lời mời của Quang Trung. Vua hỏi mẹo mực đuổi giặc và đốc thúc xây dựng Phương Hoàng Trung đô. Trên đường đi vua Quang Trung còn gửi Nguyễn Thiếp bức thư. Vua nhắc lại lời mời La Sơn phu tử ra làm việc và khẳng định việc xây dựng bằng được Phượng Hoàng Trung Đô để sớm dời đô từ Phú Xuân ra Nghệ An: “Trẫm ba lần xa giá Bắc thành. Tiên sinh đã chịu ra bàn chuyện thiên hạ. Người xưa bảo rằng: “Một lời nói mà dấy nổi cơ đồ”, Tiên sinh hẳn có thế, chứ không phải là hạng người chỉ bo bo làm việc gần mình mà thôi… Trẫm sẽ đóng đô ở Nghệ An, cùng Tiên sinh gần gũi. Rồi đây, Tiên sinh hãy ra giúp nhau để trị nước”. 

    Sau khi đánh tan giặc Mãn Thanh, vua Quang Trung biết La Sơn Phu tử không thích giữ chức tước gì trong triều đình, vua đặc biệt tin tưởng nhờ Nguyễn Thiếp lo việc tổ chức nền giáo dục. Nguyễn Thiếp khuyên Quang Trung nên kén người tài. Vua đồng ý cho mở khoa thi Hương đầu tiên dưới triều đại Quang Trung ngay trong năm Kỷ Dậu (1789) tại Nghệ An. Nguyễn Thiếp giữ chân đề điệu kiêm Chánh chủ khảo. Lần nữa vua tha thiết mời Nguyễn Thiếp ra giúp việc nước. Vì cảm tấm lòng yêu mến, chân thành của Quang Trung – Nguyễn Huệ, La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp đã hạ sơn vào Phú Xuân. Nguyễn Thiếp dâng vua ba kiến nghị trị nước an dân: theo đạo Thánh hiền (Quân đức); dùng nhân chính để thu phục lòng người (Dân tâm) và chăm lo việc giáo dục (Học pháp).

    Lời tấu của La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp được vua Quang Trung cho áp dụng ngay.
     

  • Vĩ thanh 1

    Triều đình lưu vong Lê Chiêu Thống nằm ở Nam Ninh chờ mãi không thấy quân Mãn Thanh động binh như lời hứa của Tôn Sĩ Nghị. Vua Lê nóng lòng tới Mạc phủ Quảng Tây xin gặp tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An. Hoàng đế Đại Thanh Càn Long đã chấp thuận phong vương cho Quang Trung. Cái triều đình của Lê Chiêu Thống không còn tồn tại nữa. Phúc Khang An tìm cách nói thác đi:

    – Thời tiết đã vào hè, việc điều quân xuống phía Nam sẽ bất lợi. Đợi ít nữa sang thu sẽ xuất binh.

    Vua Lê thấy Phúc Khang An nói thế tạm yên lòng. Mấy hôm sau Tổng đốc Lưỡng Quảng thiết tiệc Lê Chiêu Thống, Phúc Khang An bầy ra cái trò hết sức thâm độc, khốn nạn. An bảo:

    – Việc chuẩn bị cho đại quân thiên triều tiến đánh Tây Sơn phải được chuẩn bị chu đáo hơn lần trước. Để khích lệ dân binh trong nước, vương và các tả hữu nên gọt đầu, để tóc như người Mãn. Quần áo cũng thay đổi. Khi đại quân qua biên ải, các vị dẫn đầu, người An Nam không biết, nghĩ là đại quân nhà Thanh tiến sang sẽ gây tin tưởng và thanh thế lớn hơn.

    Lê Chiêu Thống nóng lòng mong quân Thanh sang giúp mình lấy lại ngôi báu nên Phúc Khang An bảo gì nghe vậy chứ không còn đầu óc xem xét phải trái ra sao. Cả ngàn người chạy theo Lê Chiêu Thống đồng loạt thay đổi cách ăn mặc. Nuôi tóc tết đuôi sam, gọt nửa đầu không khác gì người Mãn. Lê Chiêu Thống quỵ lụy thưa:

    – Để lấy lại được xã tắc, ngài bắt tất cả dân An Nam mặc theo người Mãn, người Hán chúng tôi cũng xin vâng.

    Sau khi biến cả cái triều đình nhà Lê ăn mặc theo phong tục người Mãn, Lê Chiêu Thống về Nam Ninh chờ đợi. Phúc Khang An làm biểu dâng lên vua Càn Long rằng Lê Chiêu Thống đã tự nguyện cắt tóc, ăn mặc như người Trung Quốc và xin được ở lại làm thần dân của Thiên triều. Tự tôn nhà Lê không có nguyện vọng phục quốc nữa. Cuối năm ấy, vua Càn Long có chuyến tuần du Quảng Đông, Lê Chiêu Thống biết tin lạy lục xin gặp bằng được. Càn Long cho gặp. Thấy chúng tha thiết với nước cũ, Càn Long cũng thương cho cái chí cái tình. Vua lệnh đưa cả bọn theo về Yên Kinh.

    Thái hậu, Lê Chiêu Thống và hoàng tộc được ở trong khu nhà bên cửa Tây Định. Những quan lại đi theo ở bên cửa đông gần Quốc Tử Giám. Ít lâu sau, tin vua Càn Long phong vương và công nhận Quang Trung – Nguyễn Huệ là vua An Nam đến tai Lê Chiêu Thống. Quần thần ôm nhau khóc như mưa. Vậy mà ý đồ xin quân Thanh về phục quốc Lê Chiêu Thống vẫn không bỏ. Thống cho đám quan lại hàng ngày phục chờ xem vua Càn Long khi nào xuất giá ra ngoài cung. Chiêu Thống làm sẵn tờ biểu quỳ ở cửa dâng lên hoàng đế Đại Thanh. Một hôm Càn Long cho kiệu dừng lại. Viên thị vệ nhận bản tấu dâng lên, Càn Long ban lời khen là có chí và bảo cứ về nơi ở đợi.

    Qua năm sau Lê Chiêu Thống biết chắc Càn Long không ủng hộ nhà Lê nữa, liền họp đám quần thần, cắt máu ăn thề và lại dâng biểu lên vua Càn Long xin quân. Nếu hoàng đế Đại Thanh không cho quân, thì xin cho về lấy đất Tuyên Quang, Cao Bằng làm nơi thờ cúng tổ tiên. Hết lần này đến lần khác Càn Long hứa rồi lại hứa. Đám người đi theo Lê Chiêu Thống ngày ngày đến cửa cung gào khóc. Đại thần tổng quản Hòa Thân thấy để thế không được. Hòa Thân lệnh bắt hết đám tay chân của Lê Chiêu Thống đưa đi an trí mỗi người mỗi nơi, cách Yên Kinh vài trăm cây số. Tiếp sang năm sau Lê Chiêu Thống hiểu ra mình đã hết hy vọng phục quốc. Quan lại cận thần không có ai bên cạnh. Tình hình nước nhà mù tịt. Đến cả chuyện lớn là Quang Trung – Nguyễn Huệ đột ngột từ trần, Lê Chiêu Thống cũng không hay biết. Như một kẻ bị giam lỏng, nghĩ tới phận mình, vận nước quá nhiều, Lê Chiêu Thống ngày càng tiều tụy. Năm Quý Sửu, Lê Chiêu Thống đổ bệnh nặng, ngài cho gọi người trong hoàng tộc cùng một số cận thần tới dặn:

    – Các ngươi hết lòng theo ta mong cứu vớt xã tắc, phục hưng lại cơ đồ nhà Lê, nhưng lòng trời không dung. Bị người ta lừa gạt mấy lần. Ta đau đớn phải trút hơi thở cuối cùng ở nước người. Sau này khi có dịp về cố quốc, hãy đem nắm xương của ta về chôn cạnh lăng liệt thánh. Còn các ngươi ở lại đây phải luôn nhớ triều đình Mãn Thanh không thương gì ta đâu. Ngày tết, những dịp lễ trọng của nhà Lê phải hướng về nước thắp nén hương bái vọng.

    Hoàng Tự tôn Lê Duy Kỳ – Lê Chiêu Thống, vị vua thứ 27 nhà Hậu Lê đi theo tổ tiên vào ngày 16 tháng 6 năm Quý Sửu (1793), năm thứ 58 triều đại Càn Long. Hưởng dương 28 tuổi, ở ngôi được ba năm.

    Hoàng đế Càn Long nghe tin Lê Chiêu Thống mất, cho làm ma theo tước công an táng ở Yên Kinh.
     

  • CHƯƠNG 42: CÀN LONG “THẬP BẠI LÃO NHÂN” QUANG TRUNG TRẢI CHIẾU CHO GIẶC VỀ NƯỚC

    Vua Quang Trung gọi quân sư Ngô Thì Nhậm vào điện Kính Thiên. Ngài nói với Nhậm:

    – Trận đại bại này khiến Càn Long cay cú lắm. Là một nước to mạnh như thế, trận thua ngay trước lễ bát tuần đại khánh làm hắn bẽ mặt với chư hầu. Ta sợ rằng Càn Long có thể cho quân sang báo thù.

    Ngô Thì Nhậm thưa:

    – Bẩm hoàng thượng. Thần cũng đã nghĩ đến điều đó. Theo thần trong lúc mọi chuyện còn có thể, ta nên vỗ về lòng tự ái của Càn Long.

    – Quân sư có kế sách gì không. Hết sức tránh để đất nước lại lâm vào cảnh loạn lạc. Dân tình phải đổ thêm máu.

    – Các triều đại trước, cha ông ta sau khi thắng giặc phương bắc đều lấy sự nhún nhường giữ lễ mà đất nước được yên hàn. Dân tình tránh được nạn binh đao. Thắng giặc là công lớn nhưng giữ được nước, đem lại thanh bình cho muôn dân mới là võ công muôn đời ạ.

    – Vậy việc cần làm bây giờ là gì?

    – Bẩm hoàng thượng, nhân lúc Càn Long đang phân vân ta cấp lương thực, quần áo cho mấy vạn tên lính bị bắt. Viết thư nói về việc không hay vừa qua và đưa chúng lên biên giới trao trả cho nhà Thanh.

    – Đúng rồi. Việc này cần làm gấp. Ngoài quân sư ra không ai khéo hơn. Khanh thảo cho trẫm thư gửi Càn Long, chuyển cho Phúc Khang An.

    – Bệ hạ anh minh. Xin bệ hạ cho ý chỉ nên viết thế nào.

    Vua Quang Trung ngẫm ngợi rồi bảo:

    – Tuy mình là người thắng trận, nhưng đừng tỏ ra vui mừng. Theo ta, khanh viết ý như thế… như thế…

    Ngô Thì Nhậm lĩnh mệnh, thảo một bức thư lấy danh nghĩa vua Quang Trung nước Tây Sơn gửi Càn Long hoàng đế Mãn Thanh:“…Nhà Tây Sơn chúng tôi từ trước tới nay không có ý cướp đất, cướp dân của nhà Lê. Nhưng vận số nhà Lê đã đến hồi lụn bại. Nội bộ tranh đoạt chém giết nhau, Tây Sơn chúng tôi mấy lần đem quân ra dẹp loạn dựng lại cái nước ấy. Trả lại ngôi cho, mà vua Lê cũng không giữ được. Thể theo lòng trời mách bảo và ý nguyện của muôn dân, Nguyễn Huệ tôi bố cáo trời đất lên ngôi vua lấy hiệu Quang Trung. Cũng đã muốn dâng biểu lên thiên triều kính báo và xin hoàng đế Đại Thanh phong vương. Nhưng đúng lúc Tôn Sĩ Nghị đem quân vào chiếm Đông Kinh. Dù xa xôi nhưng nhà Tây Sơn chúng tôi vẫn một lòng kính thuận thiên triều, lòng lúc nào cũng hướng về thiên quốc muốn được thánh thượng biết tới và che chở cho. Vừa rồi nước tôi gặp phải cơn loạn lạc. Tin tức đồn thổi vống lên về sức mạnh của Tây Sơn. Quân thiên triều nhất thời hoảng loạn tự bỏ chạy dẫm đạp lên nhau mà thiệt thân. Tôn Sĩ Nghị lại cho chặt cầu qua sông khiến mấy ngàn người ngã xuống nước, níu nhau mà chết. Nhà Tây Sơn chúng tôi ra đến nơi thì sự thể đã vậy. Hiện đã cho kiểm điểm còn tới hơn năm vạn tướng sĩ thiên triều mắc kẹt. Tôi chu cấp lương thực, quần áo, vật dụng đầy đủ. Tuyệt không dám ngược đãi gì. Nay chúng tôi muốn đưa số tướng, lính này cùng sổ bộ ghi rõ quê quán, số hiệu trong quân của họ lên biên giới trả lại cho quý quốc. Chúng tôi thực tâm mong thánh thượng thiên triều hiểu cho cái lòng nước nhỏ muốn thờ nước lớn, đâu dám tự mình gây cuộc binh đao. Nay trải chiếu hoa tiễn quân thiên triều về nước. Ngày đêm nóng lòng ngóng đợi sự ban phong của thánh thượng”.

    Lời lẽ trong thư cực kỳ mềm mỏng. Ý tứ hết sức nhu thuận. Nhưng đọc kỹ thấy sự cứng cỏi, cương cường. Thái độ chủ động của người thắng trận “trải chiếu hoa” cho lính bại trận về nước. Trong thư Ngô Thì Nhậm còn ngầm yêu cầu không khoan nhượng là hoàng đế Đại Thanh phải thừa nhận quyền tự chủ và độc lập của Đại Việt. Điều đó thể hiện trong việc xin phong vương cho hoàng đế Quang Trung. Đó là đòi hỏi xưa nay chưa từng có trong bang giao với một kẻ to lớn, tham lam và hiểm ác như triều đình Mãn Thanh. Nhất là lúc chúng vừa bại trận. Lòng thù hận và nỗi tự ái xấu hổ đang còn ngùn ngụt. Hoàng đế Quang Trung đọc thư Ngô Thì Nhậm viết, tỏ ra rất hài lòng. Ngài nói:

    – Đòn này còn đau hơn trận đại bại vừa rồi. Nó là miếng “gân gà” mà Càn Long sẽ phải ngậm đấy. Tuy nhiên chỉ gửi thư thì Phúc Khang An cũng chưa dễ bị thuyết phục. Có lẽ khanh phải trực tiếp sang Quảng Tây một chuyến giúp trẫm.

    – Bẩm hoàng thượng, ta cứ cho người cầm thư sang cho Phúc Khang An trước xem ý hắn thế nào. Nếu Phúc Khang An viết trả lời thì việc coi như xong. Lúc ấy thần sẽ lập một đoàn phái bộ sang thương thảo với chúng.

    Quang Trung chuẩn tấu. Ngô Thì Nhậm cho người đem thư sang Quảng Tây. Không lâu sau, Nhậm nhận được thư phúc đáp của tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An. Trong thư, ý tứ của Phúc Khang An có vẻ thuận. Vua Quang Trung nói với Ngô Thì Nhậm:

    – Đọc thư của An, ta đoán Càn Long cũng sẽ bỏ nhà Lê thôi. Việc báo thù chắc khó xảy ra nữa, nhưng bọn chúng sẽ bầy ra nhiều trò thâm hiểm. Ta không thạo việc này. Khanh và các văn thần hãy hết sức đề phòng.

    – Tâu bệ hạ, như hôm trước thần đã bẩm báo, Phúc Khang An cùng với Hòa Thân là hai đại thần gốc Mãn Châu với Càn Long. Tiếng nói của họ tác động rất lớn tới các quyết định của hoàng đế Đại Thanh. Phúc Khang An mách ta nên cho người đem vàng bạc, vật phẩm quý sang Yên Kinh đút lót cho Hòa Thân. Cả Phúc Khang An và Hòa Thân nói thì Càn Long sẽ nghe theo.

    – Việc đó theo ta không khó gì. Khanh cho người sang nhờ Hòa Thân. Cả Phúc Khang An nữa. Mục đích là ngăn Càn Long xuất binh báo thù. Còn chuyện phong vương, trước sau hoàng đế nhà Thanh cũng phải thuận.

    – Bệ hạ cho phép thế, hạ thần xin hết sức hết lòng cùng các danh thần võ tướng thực hiện ý chỉ của bệ hạ.

    Tin Tôn Sĩ Nghị bại trận truyền về Yên Kinh làm kinh thành nháo nhác. Đại tổng quản Hòa Thân, kẻ nâng đỡ Tôn Sĩ Nghị toát mồ hôi nghĩ cách giảm nhẹ tội cho Nghị. Vua Càn Long giận tím mặt. Hai vỉa má nghiến trèo trẹo. Hòa Thân là người kề cận bên Càn Long mấy chục năm chưa thấy nhà vua uất ức thế bao giờ. Hòa Thân cũng không dám nhâng nháo như mọi ngày. Là người bảo trợ cho Tôn Sĩ Nghị, hắn cũng lo cho chính bản thân mình. Buổi triều kiến, các đại quan quỳ mọp dưới bệ rồng. Mặt ai cũng tái xanh tái xám. Hoàng đế Càn Long đứng quay lưng lại phía quần thần. Tay cầm chiếc quạt hoàng long hết tở ra lại cụp vào. Phải lâu lắm mới thấy hình như bên trong làn áo hoàng bào làn hơi chuyển động từ trên vai xuống. Tiếng thở rất nhẹ của Càn Long như cất khỏi lồng ngực mấy chục đại thần nỗi nghẹn thở. Là một kẻ quyền biến và nham hiểm bậc thầy, Càn Long làm như không có chuyện gì xảy ra:

    – Các khanh bình thân.

    Cũng như mọi lần dự lễ triều kiến, Hòa Thân phủi tay áo, quỳ tâu:

    – Tuân lệnh hoàng thượng, Nội các đại thần Phúc Khang An, Tổng đốc Lưỡng Quảng đi thị sát tình hình An Nam đã có thư về triều. Kính bẩm tấu lên thánh thượng.

    Phúc Khang An là người gốc Mãn Châu. Cha của An lập nhiều công với triều đình nhà Thanh từ thời Khang Hy, được phong chức lớn. Nhờ bóng cha, Phúc Khang An rất được Càn Long tin dùng. Tôn Sĩ Nghị cầm ba chục vạn binh trong lần xuất quân lớn thứ mười của Càn Long bị đại bại. Danh tiếng nhà Đại Thanh bị bôi nhọ. Ước mơ “Thập toàn võ công” của Càn Long bị phá hỏng. Hoàng đế Đại Thanh cay đắng. Trong lòng Càn Long nung nấu ý định bắt Nguyễn Huệ phải trả giá. Nhưng muốn đem quân đánh báo thù Đại Việt, phải biết rõ thực hư sức mạnh nhà Tây Sơn và nguyên nhân thất bại vừa rồi của Tôn Sĩ Nghị. Càn Long cử Phúc Khang An thị sát việc thua trận bẩm báo trung thực mọi việc. Trong lần xuất quân này, Phúc Khang An được giao việc coi sóc cung ứng hậu cần, quân bị. An đã làm tốt việc đó. Các bộ tướng dưới quyền Phúc Khang An đã tiếp ứng cho đại quân của Tôn Sĩ Nghị mọi thứ. Ngay sau khi Tôn Sĩ Nghị chiếm được Đông Kinh, vua Càn Long đã có lời khen và ghi công.

    Tôn Sĩ Nghị ôm đầu máu chạy về Quảng Tây, Phúc Khang An đang đón tết Kỷ Dậu ở Quảng Đông. Nhận chiếu chỉ vua Càn Long, An vội vã tới Quảng Tây. Trong lệnh Phúc Khang An phải điều tra rõ vì sao dẫn đến thất bại vừa rồi. Càn Long muốn Phúc Khang An bẩm báo đúng những gì đã xảy ra. Càn Long không tin lời Tôn Sĩ Nghị và cả Hòa Thân trong việc này. Phúc Khang An đến Quảng Tây gặp Tôn Sĩ Nghị. Không cần hỏi cũng biết sự suy sụp, xấu hổ và hoảng loạn của Nghị. Nghe các tướng bại trận kể lại, Phúc Khang An cũng kinh sợ trước tài năng quân sự của Quang Trụng – Nguyễn Huệ. Trong bụng Phúc Khang An không khỏi lo lắng. Với khí thế lúc này của nhà Tây Sơn, nếu hoàng đế Càn Long lại xuất quân sang báo thù không khéo còn thua đau hơn. Có khi chính Phúc Khang An phải cầm quân sang Đại Việt thì tai họa lớn cho hắn. Bài học ba lần quân Nguyên Mông đại bại bởi cái nước Đại Việt nhỏ bé mà cứng đầu này vẫn được nhắc tới trong các triều đại Trung Hoa. Làm thế nào để hai nước được hòa hiếu trở lại là mong muốn của Phúc Khang An. May quá mấy hôm sau, Tổng đốc Phúc Khang An nhận được thư của Nguyễn Huệ. Viên trưởng Mạc phủ Quảng Tây Du Hân nói với Phúc Khang An:

    – Lời lẽ thư này hẳn là do viên văn thần hàng đầu đắt Bắc hà Ngô Thì Nhậm chắp bút.

    Phúc Khang An bảo;

    – Ta đọc cũng thấy hắn viết khéo lắm. Ít lời mà sáng rõ. Tuy nhún nhường tỏ vẻ sợ sệt, cung kính thiên triều nhưng rất cương cường, ẩn ý.

    Du Hân thưa:

    – Theo ngu ý tại hạ, quan lớn nên có thư trả lời ngay cho Nguyễn Huệ để nhanh chóng đón mấy vạn quân ta về. Việc trình bẩm lên thánh thượng còn phải mất tuần mất tháng. Nguyễn Huệ đã tỏ ra biết tội thì quan lớn cũng xin thánh thượng phong vương cho hắn. Hai nước xóa bỏ hận thù.

    – Vậy còn vua quan nhà Lê. Lê Chiêu Thống vẫn đang ở Nam Ninh chờ quân ta sang giúp hắn phục quốc?

    – Cái triều đình hèn đớn ấy bây giờ khác chi thứ xác sống. Theo tại hạ nhà Đại Thanh ta không nên giúp đỡ, bú mớm gì cho nó nữa.

    Phúc Khang An trầm tư rồi nói với Du Hân:

    – Hoàng thượng chắc rất nóng lòng chờ ta bẩm báo về. Vua đang phân vân lắm. Ta sẽ mau chóng gửi lời tâu bẩm lên thánh thượng. Ta cũng sẽ ngay bây giờ viết thư cho Nguyễn Huệ bảo hắn lo chu đáo cho quân sĩ ta về nước. Ngươi thu xếp việc đón họ.

    – Tại hạ xin vâng mệnh.

    – À mà ta thấy Tôn Thượng Hiến đang suy sụp lắm. Có hỏi ông ta bây giờ thì tâm trạng ấy cũng khó mà nói cho công tâm được.

    – Vâng. Nguyên nhân dẫn đến bại trận thì đã rõ. Cái tội lớn nhất là coi thường quân địch. Chậm trễ trong hành binh. Thượng Hiến không tuân theo chỉ dụ của thánh thượng. Hoàng đế lệnh phải nghe xem lòng người Đại Việt có còn theo nhà Lê nữa không thì hãy đem quân sang giúp. Bây giờ đặt cả thánh thượng và triều đình vào cái thế khó xử.

    Phúc Khang An là kẻ nhát gan. Trong lòng chỉ muốn hòa hiếu với Đại Việt cho yên chuyện. Trong lòng cũng thương Tôn Sĩ Nghị, An bảo Du Hân:

    – Thôi Thượng Hiến cũng cao tuổi quá rồi. Sau trận này khó mà gượng dậy được. Cứ để ông ta nghỉ ngơi, chờ thánh thượng có chỉ dụ thế nào. Ngoài ngươi ra ở Lưỡng Quảng có viên văn thần nào hay chữ gọi hắn về đây ta cần.

    – Có viên phán phủ tên Tô Vương đỗ tiến sĩ, kẻ hay chữ nhất Lưỡng Quảng này. Tại hạ sẽ cho gọi hắn đến ngay.

    Tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An nói ý mình với Tô Vương:

    – Ta phục mệnh thánh thượng kinh lý phương Nam. Chiến trận đã qua rồi. Đó là cái phúc lớn cho người dân hai nước. Vùng đất Lưỡng Quảng nhờ đó cũng yên hàn. Nay chủ ý của ta muốn nói tốt về Nguyễn Huệ với thánh thượng. Xin vua chấp thuận để Huệ cai quản nước An Nam thay nhà Lê. Trong triều đình Tây Sơn, có viên văn thần rất tài năng là Ngô Thì Nhậm. Hắn chuyên lo về văn thư, chiếu biểu cho Nguyễn Huệ. Ngươi là danh sĩ ở đây hãy đem cái văn hay chữ tốt ra viết thư cho Nhậm bảo hắn hối thúc Nguyễn Huệ có biểu gấp việc xin phong vương. Ta ở đây làm tay trong tâu lên thánh thượng thuận cho hai nước giảng hòa, nối kết hữu hảo.

    Biết rõ ý định của Phúc Khang An, vua Quang Trung thấy việc Bắc hà vậy là tạm ổn. Nhưng trong nam chưa làm vua yên lòng. Ngài triệu các văn thần, võ tướng căn dặn:

    – Ta lên ngôi chí tôn chưa được ba ngày thì phải lên mình ngựa đuổi giặc Thanh. Công việc triều chính bộn bề dở dang còn đợi đấy. Trong Nam Nguyễn Phúc Ánh lợi dụng giặc Mãn Thanh sang, lại đem quân quấy phá. Vừa rồi Nguyễn Ánh còn cho chở mấy chục thuyền gạo ra giúp Tôn Sĩ Nghị. Ta căm giận lắm. Nguyễn Phúc Ánh cũng một giuộc với Lê Chiêu Thống. Nay ta phải vào Phú Xuân. Việc cai quản Bắc hà giao lại cho các khanh. Quân sự Phan Văn Lân và Ngô Văn Sở đảm nhiệm. Việc quan trọng nhất lúc này là bang giao với triều đình Mãn Thanh ta giao cho quân sư Ngô Thì Nhậm, tiến sĩ Phạn Huy Ích và tiến sĩ Vũ Huy Tấn. Vẫn như trước đây, các khanh được toàn quyền xử trí. Nên bàn bạc với nhau. Chỉ việc lớn can hệ đến an nguy xã tắc mới cần bẩm báo với ta.

    Quần thần sụp lạy:

    – Chúng thần xin hết lòng phụng mệnh.

    Vâng mệnh vua Quang Trung, Ngô Thì Nhậm làm trưởng đoàn đàm phán. Nhậm cử tiến sĩ Vũ Huy Tấn làm phó đoàn. Đi cùng có Phan Huy Ích, Đoàn Nguyễn Tuấn, Ninh Tốn. Sứ bộ Tây Sơn mất một thời gian dài đấu trí căng thẳng với tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An và viên chỉ huy quân đội, Thống lý biên vụ Quảng Tây Thang Hùng Nghiệp. Cuối cùng Ngô Thì Nhậm và sứ bộ đạt được sự chấp thuận của Phúc Khang An về việc chấm dứt chiến tranh. Nhà Tây Sơn thả tù binh và xin phong vương cho vua Quang Trung – Nguyễn Huệ. Nhưng sau chuyến đi của Ngô Thì Nhậm, đúng như vua Quang Trung dự đoán, Phúc Khang An và Thang Hùng Nghiệp còn giở không biết bao nhiêu trò thâm hiểm bắt vua Quang Trung phải thực hiện. Ngô Thì Nhậm thấy không cần bẩm báo lên Quang Trung. Nhậm cử tiến sĩ Vũ Huy Tấn làm chánh phái bộ tiếp tục các cuộc thảo luận với Phúc Khang An. Bẩy lần sang Quảng Tây kiên trì đấu lý và thuyết phục, sứ bộ Tây Sơn mới khiến Phúc Khang An và Thang Hùng Nghiệp chấp thuận hầu hết các yêu sách đã nêu ra.

    Tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An bẩm báo rất có lợi cho Quang Trung lên Càn Long. Những gì Phúc Khang An tấu trình được đại Tổng quản Hòa Thân đế theo ủng hộ. Vua Đại Thanh không biết cả hai viên đại thần tâm phúc của ông đã nhận rất nhiều vàng bạc của nhà Tây Sơn. Hòa Thân, Phúc Khang An nói vống lên sức mạnh của quân đội Tây Sơn. Tài cầm quân bách chiến bách thắng của Quang Trung – Nguyễn Huệ. Họ khuyên Càn Long nên chấp thuận sống hòa bình với Đại Việt và phong vương cho Quang Trung thay thế nhà Lê trị vì An Nam. Càn Long chuẩn tấu.

    Bản tấu của Phúc Khang An và Hòa Thân mở cho Càn Long một lối thoát. Thực lòng Càn Long vừa cay cú vừa lo sợ. Thanh thế của nhà Tây Sơn và thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ không phải chuyện đồn thổi. Nếu đem quân báo thù trong lúc tâm trạng tướng sĩ hoảng loạn thế này, có thể thua đau hơn. Vậy thì mặt mũi đâu nhìn các nước chư hầu? Vậy thì uy danh nhà Đại Thanh còn gì? Vua Càn Long nghe theo Phúc Khang An và Hòa Thân là khôn ngoan nhất. Chỉ có điều Càn Long không biết Hòa Thân đã vô cùng lo lắng vì đã nâng đỡ, nói tốt, tiến cử Tôn Sĩ Nghị. Nay Nghị mang tội lớn, nếu Càn Long xét tới thì không chỉ Tôn Sĩ Nghị bay đầu mà Hòa Thân cũng phải chịu trách nhiệm. Còn Phúc Khang An gỡ bỏ được nỗi lo. Nếu lại động binh rất có thể Phúc Khang An phải cầm quân sang đối đầu với nhà Tây Sơn. Chỉ mới nghĩ thế thôi mà Phúc Khang An đã toát mồ hôi hột.

    Vậy là lần xuất quân duy nhất của triều đại Mãn Thanh xuân năm Kỷ Dậu, hòng khuất phục Đại Việt, trở thành trận đại bại nhanh nhất, thê thảm nhất, cay đắng nhất trong lịch sử chiến trận các triều đại phong kiến Trung Hoa. Nhưng nó rất nhanh chóng được triều đình Mãn Thanh tìm cách làm cho quên đi. Từ đó cho đến khi kết thúc chế độ phong kiến Trung Hoa, triều đình Mãn Thanh không bao giờ dám nhòm ngó tới mảnh đất Đại Việt nữa.

    Đuổi xong giặc Thanh, Quang Trung – Nguyễn Huệ trở về Phú Xuân. Vua lệnh đẩy nhanh công việc xây dựng kinh đô mới ở phường Trường Yên, Nghệ An. Đặt tên là Phượng Hoàng Trung đô. Trong thời gian chờ đợi, thành Phú Xuân là nơi định đô của của triều đại Tây Sơn Thái tổ.

    Thăng Long, Đông Kinh trở thành cố đô từ đấy!