Blog

  • CHƯƠNG VIII: SƠN TINH VÀ THỦY TINH

    Than ôi! Bà Kiểm lâm nào phải đâu còn là người mà “mê nàng bao nhiêu người làm thơ!” như Mỵ Nương của ông Nguyễn Nhược Pháp nữa mà Hiếc Tôn, xin nhớ: tên ấy cũng nêu lên đây theo hình thanh, với bạn đồng ngũ, người đồng thời lại là tình địch của anh ta, nỡ đem danh dự của nhau ra mà bôi nhọ đi, nỡ đem tên nhau bằng tên những giống chẳng phải là giống người!

    Ngồi khoanh tay mọt cách rất lễ phép ở tận một góc phòng, tôi may sao không đến nỗi là cái đinh trước mắt ngài nào cả. Lẽ đời tất nhiên phải như thế mới được. Hai ngài ấy còn phải tranh nhau làm sao được là chồng của Mỵ Nương đã chứ chưa cần nghi ngờ rằng tôi có phải là nhân tình của bà Kiểm lâm không.

    Vả lại không phải Hiếc Tôn gặp tôi bữa nay mới là bữa đầu.

    Lần thứ nhất, cũng dưới mái gianh này, khi anh ta đem trái tim vàng đến đặt dưới chân bà Kiểm lâm thì tôi đã được dịp trò chuyện ngay với anh ta một cách niềm nở.

    Khi biết tôi là phóng viên một tờ tuần báo bản xứ rồi, Hiếc Tôn đã trả lại tôi cái các nhà báo một cách rất đỗi lễ phép và vội vàng hỏi ngay đến rằng vụ hành thích ông Barthou và vua Alexandre III ở Mạc xây vừa rồi đã gây ra những cái phản động lực về phần chính phủ Pháp ra sao. Tôi đã theo điện tín hãng A.P.I.P, tóm thuật cho anh ta nghe rồi để yên anh ta với người yêu tâm sự với nhau hàng giờ đồng hồ. Vì rằng sau khi thấy nói đến một cuộc điều tra về số phận đáng phàn nàn của một số đông trẻ con Tây lai thì anh chàng đã vội hoan nghênh tôi ngay, và đã hưởng ứng với tôi bằng cách cũng lập luận để kết án sự vô tình của số đông lính lê dương một cách khá kịch liệt. Nhất là chưa có vợ con nên lời buộc tội của anh ta lại càng thật thà. Lần đầu tôi đã thoát bị nghi rồi nên lần này, sự tôi có mặt tại nhà bà Kiểm lâm là không đáng ngại cho tôi chút nào cả. Nếu còn phải giữ gìn thì tôi chỉ còn cần giữ gìn với tình địch của Hiếc Tôn.

    Nhưng hai bên cứ tự do cãi lộn nhau, cũng không để ý gì đến tôi nữa.

    Trong cuộc cãi lộn cả hai bên đều dùng thứ tiếng Pháp sai mẹo. Nghe mãi, tôi phải ngạc nhiên mà nhận ra rằng cái chức lang quân lại chính là bà Kiểm lâm đã tặng cho người tình địch của Hiếc Tôn, một ông lính lê dương đã có tuổi mà Hiếc Tôn cứ gọi một cách khinh bỉ là: con lạc đà. Mà con lạc đà thắng trận ấy lại là một thằng Do Thái bẩn thỉu nữa.

    Trước sự tranh giành của Thần Sông và Thần Núi, Mỵ Nương cứ giữ một vẻ bình tĩnh khó tả, ra đều măng phú tú, và chỉ biết tiền trao cháo múc, y như là vua Hùng Vương.

    Hiếc Tôn thoạt tiên cũng còn giữ được lễ độ:

    Mày cứ cho phép tao lấy làm lạ rằng tao đến đây trò chuyện với người đàn bà trước mày đã một tuần lễ. Mà người đàn bà này, phải chính người đàn bà này, cũng đã hứa với tao. Thế mà bây giờ lại hoá ra thế này!

    Ông lính lê dương có tuổi kia nhăn mặt lại để cố gượng cười. Các ngài độc giả hẳn đã đôi khi trông thấy một bộ mặt như tôi muốn tả: một cái mặt lởm chởm những râu và riu với lùng bùng những túi thịt dưới hai con mắt, với cặp môi không màu, trắng bệch, và hai hàm răng sâu, một cái mặt buồn khi người ta vô tư lự và cáu kỉnh nhăn nhở khi người ta muốn cười vậy.

    Không! Không! Cách đây chỉ có năm ngày thôi, tao đến đây thì chính người đàn bà này cũng đã bảo là bằng lòng lấy tao. Mà những khi tao đến nói chuyện thì tao chỉ thấy một mình tao thôi, chứ tao chẳng gặp mày lần nào cả! Nói thế cho mày biết rằng mày nên đi đi là hơn. Tao cứ biết rằng người đàn bà này vừa mới nhận của tao một chục đồng bạc.

    Quay lại bà Kiểm lâm, Hiếc Tôn cười một cách đau đớn và hỏi:

    Thế cô cho lời hứa của cô là những lời gì?

    Bà Kiểm lâm đáp bằng những câu văn rất khôi hài:

    Xê ba ma phôt, nét si bá? Uây, moa bơ rô mét a vu tú đơ, mê luý viêng a văng vu ê a lô xe, mông ma ghi! Vu dết dơnê bố cu gia lu, moa ba ú loà! 1

    Nghe xong, Hiếc Tôn nhổ xuống đất một cái, rất khinh bỉ. Đoạn anh ta lấy một điếu thuốc lá khác ra hút rồi quay lại với kẻ địch:

    Nếu mày tranh nó của tao thì mày thật là đồ lạc đà!

    Nhưng “con lạc đà” khôn ngoan này chỉ gượng cười mà vặn lại:

    Bây giờ tao mới gặp mày là lần đầu thì tao có tranh cướp gì của mày bao giờ đâu? Mày còn trẻ người, còn non dạ lắm.

    Cáu lắm, Hiếc Tôn lại dùng giọng mỉa mai hơn trước:

    Chính thế. Tao còn trẻ con lắm, chưa trải đời được như mày! Nhất là tao lại không được là dân nước Áo, chưa từng được biết phong vị của Kinh đô Ái tình (Ville d’Amour) cho nên lần này là lần đầu mà tao biết ghen.

    Đến đây thì con lạc đà không còn kiên tâm nổi nữa:

    Đồ khốn nạn! Mày tưởng xưa kia tao ở xứ sở thì tao đã là một thằng chồng mọc sừng nên sang đây, gặp người đàn bà nào tao cũng phải bám chặt lấy chắc? Mày nhầm! Tao lấy vợ cũng như nuôi đầy tớ chứ thằng này chẳng phải là người để cho đàn bà làm khổ được đâu.

    Ấy cái ông lính già đã nói thế mà chẳng sợ mếch lòng bà Kiểm.

    Không nói gì được nữa, Hiếc Tôn lấy ví, rút một lá giấy bạc để trên bàn. Anh ta nói cho cả hai:

    Thôi được! Mời vợ chồng ông bà ra tính tiền tôi đến đây mấy lần, lần nào cũng được ông bà mời uống cà phê. Vậy tôi cứ xin trả một đồng bạc.

    Nói đoạn, anh ta cầm mũ đứng lên, ra…

    Đi mà không nhớ bắt tay ai… Đã thế, ra đến cổng còn quay đầu nói với lại:

    Chúc anh hưởng hạnh phúc nhé! Và tiện dịp tôi xin giới thiệu với anh rằng cái ông trẻ tuổi người An nam ngồi đấy là một tay làm báo đấy. Thế nào ông ấy cũng viết lên nhật trình ca tụng cái cuộc ái tình tốt đẹp của vợ chồng nhà anh cho mà xem!

    Tôi đã định tâm cáo từ đã lâu mà rồi phải cứ ngồi lại.

    Ông lính già chả biết có để ý đến nhưng lời đâm bị thóc chọc bị gạo kia không mà đã xin phép tôi cởi bỏ áo nhà binh khi trò chuyện, thì hãy bẻ vài miếng cùi bánh đã. Câu nói xỏ lá của Hiếc Tôn bắt tôi phải tức khắc nhận lời. Nếu lão già này có mượn chén đưa lời thì tôi sẽ tuỳ cơ ứng biến sau.

    Sai một đứa con đi mua bánh rồi, bà Kiểm lâm bèn đốt đèn cồn, lấy hộp bơ và mấy quả trứng, mấy khúc xúc xích để cả trên bàn, sửa soạn thức ăn.

    Câu chuyện của ba chúng tôi từ đây mà đi là rất nồng nàn, vì có mùi thơm tho của mấy món ăn và rượu ướp cho khỏi… vô vị.

    Vì đưa tiền trước nên lấy được vợ, ông thấy một cuộc nhân duyên như thế có giống với sự buôn bán không?

    Tôi đã uốn lưỡi bảy lần rồi mới đáp:

    Nếu ông nói thế thì ra nước tôi, từ xưa đến nay, cuộc nhân duyên nào cũng là buôn bán cả. Chắc ông đã biết là ở nước tôi thì cái đại đa số là theo văn hoá cũ nên không mấy ai được lấy nhau vì ái tình. Ở xã hội tôi không bao giờ một đôi trẻ, sau khi hỏi nhau rồi, lại được cùng nhau công nhiên trò chuyện để xét đoán tình tình nhau như ở Tây phương. Vậy nhận lễ vật của người đàn ông như thế còn khác gì buôn bán? Mười đồng bạc của ông vừa rồi, tôi cứ lấy phương diện của người xứ tôi mà bình phẩm thì đó là lễ vật của bên nhà giai. Có thế thôi, việc đời giản dị lắm, ông đừng sợ tôi cười. Nếu muốn cười được ông, tôi phải chê bai cả nước tôi trước đã.

    Có thế thôi, ông lính già cũng đã đủ khoái chí! Cái đầu tóc bạc phơ ấy cứ gật gù hoài. Cái cổ một ngài săng đá chẳng ngờ mà lại được hân hạnh đóng vai cái cổ một ông nghị An nam.

    Tôi, lúc ấy, xin thú thật rằng cũng đã… bịp lắm. Tôi lại nói thêm rằng:

    Về sự loài người lấy nhau, tôi đã có đọc ít nhiều, cảm tưởng rất chua chát nhưng rất đúng sự thực của một nhà triết học bên Tây phương. Tiếc quá, tên nhà triết học ấy tôi lại không nhớ. thì bịa chứ thật đâu mà nhớ! Ông ta đã viết đại khái thế này: “Bọn làm đĩ, nào có gì là đáng khinh? Tại sao bất cứ ở xã hội nào, bọn làm đĩ cũng bị kết án?”

    “Ngẫm mà xem: Lấy được những thiếu nữ đài các, quý phái, bọn đàn ông chúng ta phải tốn bạc trăm bạc nghìn. Họ để ta phải chi ra một số bạc lớn rồi thì cố nhiên là họ phải ăn đời ở kiếp với ta. Muốn tính một cuộc trăm năm ta phải mất một số tiền nhiều. Còn khi ta chơi đĩ, đĩ chỉ làm vợ một đêm, thì ta chỉ mất một số tiền nhỏ. Ngẫm cho cùng, làm vợ một đêm hay làm vợ suốt cả một đời thì người đàn bà cũng chỉ là làm đĩ cả mà thôi. Ấy vậy mà bọn đĩ một đời cứ tự đại rằng mình làm đĩ một đêm thì còn nghĩa lý gì nữa?” Ông đã thấy đấy chứ? Nếu cả nhân loại đều xấu như vậy, ở Đông cũng như ở Tây, ở nước văn minh cũng như ở nước dã man, ông cũng như tôi, tôi cũng như ông, thì việc gì ta còn phải quan tâm đến lời khen chê gì nữa?

    Chết! ông lính già này đến hoá điên mất! Ông ta vồ ngay bàn tay của tôi mà giật lấy giật để, khiến tôi sái cả một bên vai đi.

    Lúc này, bà vợ đã làm xong các món ăn. Đứa bé con riêng bà ta cũng đã đem bánh về. Chúng tôi ngồi vào bàn một cách nghiêm chỉnh lắm.

    Mà xin quý độc giả đọc những dòng này cũng chớ nên ngờ vực rằng những lời tôi vừa bịa đặt là để nịnh ăn đâu.

    Tôi chỉ đã khôn ngoan ở thuận lẽ trời.

    Tôi đã không để cho Hiếc Tôn có thể xỏ được chúng tôi một vố!

    Người chồng tân lang bây giờ mới lộ sự sung sướng:

    Ông ạ, tôi thích nhất vì vợ tôi đây là người có thể tin cậy được. Trong hai người muốn lấy nó, một người già yếu với một người trẻ tuổi và đẹp đẽ thì nó đã chọn người già, là tôi. Một việc ấy đủ tôi vững tâm được vợ trung thành.

    Câu nói này khiến tôi chợt nhớ đến lúc bà Kiểm chê Hiếc Tôn là ghen tuông. Hỏi thì thấy đáp:

    Lần đầu mà nó gặp ông ở nhà này, nó trò chuyện đậm đà ngay với ông, có phải không? Thế mà lần thứ nhì đến với tôi, nó lại lấy ông ra để căn vặn tôi mãi! Tôi đã phải cắt nghĩa rất kỹ càng… Tôi đã phải bảo rằng một người như tôi rồi thì chẳng còn khi nào bắt nhân tình được với một người còn trẻ tuổi như ông… Chính nó, nó cũng đã nói: “Phải, chắc một người có học thức, ở cái giai cấp thượng lưu cẩn thận thì chẳng khi nào lại đến một nơi như nơi này, lại tìm hạng phụ nữ bỏ đi như hạng này…” Như thế tưởng là nó đã nghe ra. Vậy mà lần sau nó lại bắt tôi phải khai rằng ông còn ở đây hay đã về Hà Nội! Sau cùng, không chịu được nữa, tôi phải nói thẳng với nó rằng: “Này, anh muốn lấy tôi thì anh đến chứ không phải tôi lạy anh để anh hỏi tôi đâu. Anh đừng có chưa chi đã ghen vô lý!”

    Làm thế nào mà bà dám nhận lời với cả hai?

    Bà ta cười rồi hỏi lại tôi một cách ngây thơ:

    Thì sao? Việc quái gì?

    Một sự không ngờ! Trong cái kỹ nghệ lấy Tây này, người ta không buồn nghĩ đến cách phủ lên những sự thật nhơ bẩn một nước sơn bóng nhoáng nữa. Người ta không thèm “cứu vớt” lấy cái bề ngoài nữa.

    Thật là: Bánh đúc bày sàng.

    Thuận thiếp, thiếp bán, thuận chàng, chàng mua.

    Bà ta lại nói thêm:

    Những khi nó lại đây để mặc cả thì tôi đã nói nếu không có ai đem tiền lại cho tôi trước thì tôi mới sẽ lấy nó cơ mà!

    Đến đoạn này, cuộc đời của bà Kiểm lâm đã có thể gọi là tốt đẹp được. Trong khi bà rửa bát đĩa, làm cái chức nội tướng, thì đức lang quân của bà gọi ba đứa con của hai đời chồng trước của bà đến quấn quýt lấy mình rồi nhắc đứa bé nhất lên lòng mà hôn một cách thân yêu.

    Vậy lúc ấy, bà Kiểm có sung sướng không?

    Tôi không hiểu được. Cái mặt thản nhiên ấy đến nỗi tôi thấy nó cứ trơ như đá, vững như đồng. Nhất là mặt một người đàn bà vào buổi tối tân hôn, nghĩa là mặt một tân giai nhân mà không thấy biểu lộ một chút cảm tưởng nào, cứ gan lì tướng quân như mặt Từ Hải lúc chết đứng thì trông đáng ghét lạ!

    Tôi chợt thấy trong trí nhớ lại hiện ra cái cảnh tượng bà Kiểm lâm bị anh chồng Đức đánh đập: cái mặt bữa ấy với cái mặt của bà bây giờ cũng thản nhiên như vậy mà thôi. Phía tây, không có gì lạ!

    Tôi đứng lên bắt tay người chồng rồi tôi nói với người vợ:

    Thôi, tôi xin phép bà. Chúc cô dâu chú rể được bách niên giai lão nhé!

    Bà ta vừa nói vừa cười:

    Có thuận hoà được với nhau thì giỏi nhất cũng chỉ được đến ba năm. Hết ba năm, hết hạn mà anh ta phải đổi đi, thì tôi lại sẽ bước thêm một bước nữa!
     

  • CHƯƠNG VII: AI MUỐN HÓA RA SƯ TỬ

    Tích! Làm sao đến nỗi có mấy ngày mà đã bỏ nhau?

    Cô Tích bẽn lẽn mãi không đáp. Cái dáng người còn măng sữa với cái áo the kép, chiếc khăn nhung, đôi giày nhung ấy tôi phải kinh ngạc, muốn than như quan Thống lĩnh Doumer lúc bị đạn: “Có thể đến thế được chăng?” Vì rằng Tích chưa đủ dày dạn phong trần, còn thiếu tư cách…

    Tôi đã thừa hiểu như vậy, song bà Đội lại còn cắt nghĩa thêm:

    Ông tính có ai lại ngu dại như thế không? Bán nhẫn đi ứng tiền thuê nhà cho nó, rồi để nó ăn ở với mấy ngày, bây giờ không thành chuyện gì cả! Mất không cái nhẫn!

    Tích rụt rè:

    Khốn nạn, nào con có ngờ đến nỗi thế đâu!

    Thế mày bỏ nó hay nó bỏ mày?

    Nó chẳng bỏ con thì con cũng đến bỏ nó. Nào bà có biết đâu…

    Bà Đội ngắt lời:

    Úi chao ôi! Gái già này lại còn cái gì mà chẳng biết. Nghĩ đến các cô mà sốt ruột! Ấy là đã đi học, có chữ nghĩa hẳn hoi mà còn thế!

    Tiện dịp, tôi vội hỏi đến đoạn đời về trước khi Ái và Tích chưa đến nỗi trôi giạt sang đây! Rồi từ chuyện nọ đến chuyện kia, lại nhờ cái vẻ ngạo mạn khinh đời của bà Đội, cái gì cũng không thèm giấu giếm cả, nên trong ít lâu tôi đã có thể phác họa nổi hai cảnh ba đào.

    Ái và Tích là một cặp bạn thân. Cái nghèo khổ chung đã khiến hai cô yêu nhau như ruột thịt. Xưa kia không rõ đã đi học với nhau ở những trường tư nào. Chỉ biết không theo học được nữa thì hai người vào làm cho một hiệu mũ áo ở Hà Nội do một bà đầm chủ trương. Mỗi ngày làm mười giờ, lương tháng có sáu đồng bạc!

    Cả hai cam còng lưng chịu khổ, song vẫn lấy thế làm bằng lòng, nếu không có sự xảy ra. Phải, ở đời bao giờ cũng vẫn có cái sự gì nó xảy ra, để người ta đương sướng phải hóa ra khổ, hoặc đã khổ lại phải khổ hơn nữa.

    Tích ít chữ nghĩa cứ càng ngày càng bị bà chủ đem tên những súc vật mà tặng cho.

    Thông minh, không bị cái nạn ấy, lại đẹp hơn bạn. Ái được bà chủ yêu, yêu vô cùng. Bà chủ yêu thì ông chủ lại yêu hơn. Tai họa ở đấy.

    Một hôm, bà chủ đi vắng, ông chủ nắm tay Ái, lôi Ái vào buồng.

    Hôm sau Ái bị đuổi ra.

    Tích cũng theo nốt!

    Tấm thân đã như hòn ngọc có vết rồi, không bao giờ tôi dám nghĩ đến việc lấy một người chồng tử tế nữa. Khi một người đã sa ngã, hoặc tự mình, hoặc do người khác xô đẩy cũng vậy, đã ngã một lần là rồi cứ ngã mãi, có phải thế không, ông? Đã như tôi rồi mà lại lấy chồng Annam, sao nên! Lấy người tử tế thì nhục cho người ta, mà lấy người không ra gì thì tôi không muốn. Nghĩ thế rồi hai chị em cùng sang đây.

    Tôi chưa hiểu hẳn lời tâm sự của Ái. Nếu Ái đã nghĩ cho Ái như thế, kể cũng đã cao kiến, song còn Tích? Cô này đã đến nỗi gì mà cũng nhắm mắt huỷ hoại một cuộc đời có thể tốt đẹp của mình đi? Tôi hỏi:

    Thế cô Tích cũng đã lỡ dở về tơ duyên rồi à?

    Ái đưa mắt ra ý bảo để Tích tự mình đáp lấy.

    Tôi cũng phải dùng luồng nhỡn tuyến có ngụ ý cảm thương ra yêu cầu… Chỉ trù trừ ít lâu, Tích đáp, song đáp tôi một cách gián tiếp mà thôi, vì cô ta nói với bà Đội:

    Bà cứ bảo con dại dột, chính ra không phải đâu… Nhân tiện bây giờ con cũng thưa chuyện bà rõ không có bà cứ tiếc mãi. Ở bên Hà Nội, đã hai năm nay, con vẫn có một người nhân tình…

    A à!

    Bà Đội reo rồi nghe Ái đỡ lời cho Tích:

    Hai người yêu nhau lắm, thật là một cái ái tình! cao thượng, ông ạ. Đó là một người cũng làm nhà buôn. Thế nhưng mà bác ta có vợ con rồi! Trước, tôi vẫn bảo chị tôi không nên vấn vương như thế. Chị ấy đã nghe, đã bẵng đi một dạo… Thế mà không hiểu sao rồi lại quấn quýt lấy nhau! Rồi một hôm thấy chị Tích kêu định lấy lẽ bác ta… ấy trong tình trường, người ta vẫn vô nghĩa lý như thế đó. Rồi mấy hôm sau lại thấy kêu công việc không thành, vì vợ chồng bác ta cãi nhau, đánh nhau làm sao ấy! Thế mới biết mắc vào lưới tình là thế!… Giữa hồi ấy, xảy ra việc không may cho tôi. Chị ấy thôi, chúng tôi tìm việc làm mãi, không được mà gánh gia đình cũng nặng, lại nghe lời mấy me Tây già ở phố Cửa Đông thành thử mới sang đây đấy chứ. Chị Tích hơn tôi nhiều, ông ạ. Không bao giờ chị ấy còn phải hối hận! Trước khi bước vào con đường này, chị ấy đã làm theo
    câu Kiều:

    Nhị đào thà bẻ cho người tình chung!

    Tích tuy đỏ bừng mặt nhưng cũng hỏi tôi:

    Có phải không ông? Cái gì bằng yêu nhau? Tôi tưởng việc tôi đáng khen nữa.

    Tôi cũng muốn kiếm lời khen ngợi, song bà Đội nói trước mắt:

    Có thế chứ lị… Mỗi khi nghĩ rằng mày để cho nó phá tân mày, rồi nó lại quỵt mày thì bà lại cứ thấy như lộn cả mấy khúc ruột lên.
     

  • CHƯƠNG VI: MẤY BỨC THƯ TÌNH

    Bà Kiểm lâm đã giới thiệu cho tôi quen bà cai
    Bu Dích, nhưng bà này không mời tôi về nhà mà mời lại chơi nhà người bạn đồng nghiệp. Theo dòng chữ bút chì nguệch ngoạc trên mảnh giấy xé ở sổ thợ giặt ra, tôi cứ việc thấy cái sân có rào găng ở một ngõ lách thuộc phố Nhà Ngựa là vào.

    Mới để chân trước cổng đã thấy một giọng lanh lảnh hát:

    Bạc đồng me sừ chớ có mà phát xê…

    At tăng moa rắc công tê tú sà!1

    Nàng Thơ ở đây, dù sao, cũng đã dung Âu hợp Á thành ra văn minh hơn mình, hơn Nàng Thơ của cái kêu đường giới ở những chỗ tránh xe điện.

    Đương đứng lắng tai muốn nghe thêm nữa thì đã thấy tiếng guốc từ nhà ra sân.

    Ông cứ vào, chị em tôi đương đợi mãi.

    Đó là bà Cai. Tôi ngả mũ rồi vào. Đây là một gian… vừa là phòng khách, phòng ăn, và phòng ngủ. Có thể gọi là nhà thờ cũng được, vì bên cạnh cái giường tây gỗ, có thấy đóng một cái xích đông bên trên bày đồ thờ, thờ một cái tranh con hổ. Chẳng biết Sơn quân ngài có biết xơi bơ không? Ai đã chơi khăm, để ngay ở đây một hộp như muốn cúng ngài thế?

    Trên giường có hai me ngồi, ngồi chầu một cỗ tổ tôm. Nếu phân tích kỹ lưỡng ra, cái giường ấy lý tất nhiên đã là cái sòng, đã chứng kiến cho bao nhiêu tối tân hôn, và biết đâu lại không là vật tòng phạm của bao nhiêu cuộc ngoại tình nữa! Cái giường của một me Tây cũng như cái dùi cui của một thầy cảnh sát, cũng như cái búa của bác thợ rèn, cũng như cái cổ của một ông nghị viện Việt Nam. Trong cái kỹ nghệ lấy Tây, thợ chỉ làm việc trên giường.

    Thấy tôi vào, hai bà khép nép thu bớt những bộ đùi quần trắng lồm lộp lại, ngồi cả vào một chỗ, mời tôi ngồi ngay bên. Một bà hỏi bà cai Bu Dích:

    Ông ấy đấy à?

    Phải!

    Bà kia lại mỉm cười:

    Thế ông định viết báo nói xấu chị em chúng tôi những gì thế ông?

    Tôi đáp:

    Không, tôi không muốn nói xấu ai, tôi chỉ muốn rõ sự thực.

    Bà cai Bu Dích cũng đỡ lời một cách quyền hành:

    Nỡm lắm! Cứ bông lơn làm gì thế? Người ta đến đây để nói đùa hay sao?

    Tôi lại phải lựa lời:

    Hai bà nên rõ cho rằng chúng tôi chỉ muốn rõ những cuộc phối hợp của đàn bà với người Tây phương có may, có rủi thế nào? Chúng tôi để ý nhất là trẻ con lai. Số này đông lắm nên vấn đề trẻ con lai sau này tất làm bận lòng các nhà cầm quyền lắm. Xưa nay hình như ta có cái thành kiến: Nếu ai lấy Tây chỉ là vì tiền. Thế thì có bao giờ bà nào lấy Tây vì ái tình không?

    Nào ai ngờ mới nói qua loa thế thôi mà hai me kia đã hầu như nổi trận lôi đình. Cả hai đều xô xô lên rằng:

    Chứ không ư? Việc gì mà lại chẳng vì tiền? Ông tính chúng tôi với họ thì còn có thể nào vì tình vì nghĩa gì được nữa? Vả lại họ lấy chúng tôi cũng chẳng phải vì tình. Đối với họ, chúng tôi chỉ là những cái đồ chơi trong một hạn kha khá dài mà thôi.

    Nói đại khái thế rồi, cả hai me ra vẻ lấy làm
    hả lắm.

    Tôi thật không ngờ.

    Dễ thường nếu mình ra ý phỉnh nịnh, đã nói trước rằng họ lấy nhau vì tình chẳng hạn, có lẽ các bà này coi mình như đã… mai mỉa các bà cũng nên.

    Song, từ xưa đến nay, mấy nghìn mấy vạn bà vợ Tây, phải chăng bà nào cũng cùng một quan niệm như thế?

    Chợt một bà vội dặn:

    Nếu ông có viết vào nhật trình thì cứ viết phăng rằng chúng tôi lấy họ là vì tiền, thế thôi! Mà hạng đàn bà chúng tôi là hạng bỏ đi, xã hội không cần kể đến nữa.

    Nếu những cuộc nhân duyên của các bà có thể chép vào thành sử được thì trong cuốn sử ấy, từ khi người Tây sang đất nước này tưởng cũng đã có nhiều đoạn oanh liệt và vẻ vang.

    Thế là bà Cai nói ngay:

    Người đàn bà Bắc Kỳ thứ nhất lấy Tây là bà Đội Chóp. Bà này chính là… chính là tổ sư nghề lấy Tây. Ông đội chết rồi, bà ta cũng chẳng nghèo, chẳng giàu. Con cái chẳng có, bà đội về già thì để tâm tư vào một việc, một việc ta cho là từ thiện: cái việc khóc ma mướn.

    Ới ai ơi là ai ơi: Trăm đường nghìn nỗi, ai ơi… Ai đi đâu bỏ cửa bỏ nhà, bỏ anh em cha mẹ, họ hàng, ai ơi…

    Bốn mươi năm trước đây, người Việt Nam, ngoài sự lo tưới nước luộc lợn vào xác người chết, lại còn muốn người chết phải cảm động bởi những câu khóc lóc khéo của kẻ sống ở sau cái quan tài! Nhà nào sợ vì lẽ gì tang gia bối rối mà không đủ lời lẽ thảm thiết thì mời bà Đội Chóp giúp hộ một miệng. Bà Đội Chóp, một người có lòng từ thiện, đã vui vẻ mà khóc, tươi cười mà khóc, khóc một cách chu đáo, mà lại không tính tiền, nghĩa là khóc ga tuýt vậy.

    Ới ai ơi là ai ơi!…

    Nhưng thôi, chúng ta để bà cai kể nốt:

    Nước ta có số vạn trẻ con lai vô thừa nhận với số vạn nữa, thiếu niên, thiếu nữ lại có Pháp tịch, được hiển đạt, tội ấy và công ấy ở cả bà Đội Chóp mà ra. Bà ta đã có can đảm đánh trống ra lệnh cho chị em hậu sinh chúng tôi không nơm nớp sợ những ông khổng lồ tóc đỏ mắt xanh, nói thì oang oang như gắt, chân tay hay giơ lên như sự sừng sộ… Phải, mỗi khi người đàn bà bỡ ngỡ nghĩ đến sự trao xương gửi thịt cho những người xa lạ ấy mà nơm nớp lo sợ, mà trù trừ đo đắn, thì hầu như có linh hồn của tổ sư hiện lên an ủi rằng: “Không sợ! Người Tây văn minh ra phết, họ không ăn thịt mình, cứ lấy bừa đi!”.

    Bọn chúng tôi không ai nhịn được cười. Ấy là bà Cai mấy hôm nay vừa bị ông Cai chạy làng cho một vố, nghĩa là bị chồng bỏ, nghĩa là bà vừa trải qua một trận phong ba, mà còn có gan bông lơn như thế. Đủ biết quả tim kia không rung động nữa rồi. Lấy chồng hay bỏ chồng, bà này chỉ thấy là tậu được một cái chén hoặc nhỡ tay đánh vỡ mất mà thôi!

    Lúc này, một lũ trẻ con bà Cai dắt díu nhau lúc nhúc kéo sang. Đứa nào trông cũng hay hay, tinh khôn nhanh nhẹn lạ. Nhất là đứa bé ba năm trông y như trẻ quảng cáo của hiệu sữa “con chim” vậy.

    Tôi buồn rầu vì chợt nghĩ đến bố mẹ chúng. Bọn trẻ ấy sau này sẽ có tương lai ra sao?

    Má ơi, má trông thằng Gioong nó đeo vào yếm dãi nó cái mỏ neo nó nhặt được đây này!

    Con chị rầm rộ chạy vào, giơ thằng em ra khoe.

    Bước ngay! Bà đang có khách, đừng có đến ám quẻ bà nhé!

    Quát rồi, bà Cai Bu Dích nhặt cái guốc giơ rõ cao. Mấy chị em hãi hùng, dắt bíu ẵm bế nhau cút mất!

    Không, một người đàn bà, dù là quái vật đi nữa, khi đã thành một người mẹ rồi thì khi nào lại nỡ cứ quái vật với cả lũ con mình rứt ruột đẻ ra. Vậy thì tại sao trước lũ trẻ đáng hôn hít nâng niu kia, mẹ chúng lại có cái cử chỉ như của cai ngục đối với tù nhân thế?

    Tôi đã muốn bất bình…

    May sao, tôi nghĩ ra ngay.

    Trong khi người đàn bà chỉ nghĩ đến tiền, người đàn ông chỉ nghĩ đến nhục dục, giữa hai bên hầu như có bức tường ghê gớm mà sự thành thực không thể nhảy qua được, chưa chi người ta đã nghi ngờ rồi. Những lời ân ái tự đáy lòng thốt ra đều đã bị coi là giả dối cả!

    Khốn nỗi, không phải ai cũng có gan dùng đến cách đề phòng sự sinh dục cả. Từ những cuộc… cẩu hợp đó có những kết quả là bọn trẻ kia. Có con là sự quý báu đối với ai, chứ đối với hạng vợ chồng này, có con là một cái hoạ. Người đàn bà hầu như chửa đẻ để rồi mà hối hận. Anh đàn ông, nếu không hối là đã điên có khi cũng bán tín bán nghi đánh mấy cái dấu hỏi: Có phải chính đó là lũ con cùng máu với mình?

    Sự nghi hoặc đã sinh ra lòng căm hờn, mà bao nhiêu lẽ công phạt của lòng căm hờn đều chỉ trút lên đầu những đứa bé ngây thơ và vô tội!

    Những đứa trẻ kia rất đáng yêu thương.

    Song le, hoặc con người, hoặc con ta, bà Cai có cần… “đếch” gì?

    Bà cũng y như nhà nước!2

    Vì rằng bà lại thản nhiên cho tôi nghe thêm mấy chuyện:

    Bà Đội Chóp chỉ được tiếng là tiên phong thôi chứ cũng chẳng vẻ vang gì. Một người đã khóc ma mướn cho qua ngày đoạn tháng thì còn hay hớm gì nữa! Cứ kể cho đúng, trong bọn chúng tôi mà oanh liệt nhất thì có một số rất ít. Xin kể: bà Tây Cú, bà Chánh Tý, bà La Oa, bà Đuy Kiềng. Ngoài ra còn nhiều bà lấy được những ông xi vin sang trọng, quan cai trị, Tây buôn. Thế mà, những bà hiển đạt liệu có vì ái tình không? Chắc ông chẳng dám phán đoán. Thôi, ông cứ yên tâm… Một người lấy Tây, cả họ được nhờ!

    Đương dở chuyện, có hai me nữa bước vào, me đi giày đầm và khoác áo tơi nói oang oang:

    Gớm! Con mẹ Bôn bây giờ đắt lựa, hợm hĩnh tệ!

    Me thứ hai vứt ô trên bàn đánh sình một cái:

    Bà cho bị chạy làng một vố thì lại hiện nguyên hình! Chị em còn nhớ chuyện me cai Phăng Xoa không?

    Thế rồi đến những chuỗi cười rúc rích. Bà Cai bảo một me vẫn ngồi im từ nãy:

    Muốn nhờ ông ấy làm đơn cho thì nhờ đi. Tôi xin phép ông nhé?

    Rồi thì… đám chắn tay tư.

    Một me không đánh, kéo tôi ra chỗ cái bàn.

     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương 6. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:

    Chú thích 1: Xin lỗi mình, đừng giận vội. Để rồi tôi kể hết cho nghe.

    Chú thích 2: Từ khi có nạn kinh tế, nhà nước cũng không cứu giúp một cách cho đầy đủ một số đông trẻ con lai vô thừa nhận như trước nữa.
     

  • CHƯƠNG VI: MẤY BỨC THƯ TÌNH

    Bà Kiểm lâm đã giới thiệu cho tôi quen bà cai
    Bu Dích, nhưng bà này không mời tôi về nhà mà mời lại chơi nhà người bạn đồng nghiệp. Theo dòng chữ bút chì nguệch ngoạc trên mảnh giấy xé ở sổ thợ giặt ra, tôi cứ việc thấy cái sân có rào găng ở một ngõ lách thuộc phố Nhà Ngựa là vào.

    Mới để chân trước cổng đã thấy một giọng lanh lảnh hát:

    Bạc đồng me sừ chớ có mà phát xê…

    At tăng moa rắc công tê tú sà!1

    Nàng Thơ ở đây, dù sao, cũng đã dung Âu hợp Á thành ra văn minh hơn mình, hơn Nàng Thơ của cái kêu đường giới ở những chỗ tránh xe điện.

    Đương đứng lắng tai muốn nghe thêm nữa thì đã thấy tiếng guốc từ nhà ra sân.

    Ông cứ vào, chị em tôi đương đợi mãi.

    Đó là bà Cai. Tôi ngả mũ rồi vào. Đây là một gian… vừa là phòng khách, phòng ăn, và phòng ngủ. Có thể gọi là nhà thờ cũng được, vì bên cạnh cái giường tây gỗ, có thấy đóng một cái xích đông bên trên bày đồ thờ, thờ một cái tranh con hổ. Chẳng biết Sơn quân ngài có biết xơi bơ không? Ai đã chơi khăm, để ngay ở đây một hộp như muốn cúng ngài thế?

    Trên giường có hai me ngồi, ngồi chầu một cỗ tổ tôm. Nếu phân tích kỹ lưỡng ra, cái giường ấy lý tất nhiên đã là cái sòng, đã chứng kiến cho bao nhiêu tối tân hôn, và biết đâu lại không là vật tòng phạm của bao nhiêu cuộc ngoại tình nữa! Cái giường của một me Tây cũng như cái dùi cui của một thầy cảnh sát, cũng như cái búa của bác thợ rèn, cũng như cái cổ của một ông nghị viện Việt Nam. Trong cái kỹ nghệ lấy Tây, thợ chỉ làm việc trên giường.

    Thấy tôi vào, hai bà khép nép thu bớt những bộ đùi quần trắng lồm lộp lại, ngồi cả vào một chỗ, mời tôi ngồi ngay bên. Một bà hỏi bà cai Bu Dích:

    Ông ấy đấy à?

    Phải!

    Bà kia lại mỉm cười:

    Thế ông định viết báo nói xấu chị em chúng tôi những gì thế ông?

    Tôi đáp:

    Không, tôi không muốn nói xấu ai, tôi chỉ muốn rõ sự thực.

    Bà cai Bu Dích cũng đỡ lời một cách quyền hành:

    Nỡm lắm! Cứ bông lơn làm gì thế? Người ta đến đây để nói đùa hay sao?

    Tôi lại phải lựa lời:

    Hai bà nên rõ cho rằng chúng tôi chỉ muốn rõ những cuộc phối hợp của đàn bà với người Tây phương có may, có rủi thế nào? Chúng tôi để ý nhất là trẻ con lai. Số này đông lắm nên vấn đề trẻ con lai sau này tất làm bận lòng các nhà cầm quyền lắm. Xưa nay hình như ta có cái thành kiến: Nếu ai lấy Tây chỉ là vì tiền. Thế thì có bao giờ bà nào lấy Tây vì ái tình không?

    Nào ai ngờ mới nói qua loa thế thôi mà hai me kia đã hầu như nổi trận lôi đình. Cả hai đều xô xô
    lên rằng:

    Chứ không ư? Việc gì mà lại chẳng vì tiền? Ông tính chúng tôi với họ thì còn có thể nào vì tình vì nghĩa gì được nữa? Vả lại họ lấy chúng tôi cũng chẳng phải vì tình. Đối với họ, chúng tôi chỉ là những cái đồ chơi trong một hạn kha khá dài mà thôi.

    Nói đại khái thế rồi, cả hai me ra vẻ lấy làm
    hả lắm.

    Tôi thật không ngờ.

    Dễ thường nếu mình ra ý phỉnh nịnh, đã nói trước rằng họ lấy nhau vì tình chẳng hạn, có lẽ các bà này coi mình như đã… mai mỉa các bà cũng nên.

    Song, từ xưa đến nay, mấy nghìn mấy vạn bà vợ Tây, phải chăng bà nào cũng cùng một quan niệm
    như thế?

    Chợt một bà vội dặn:

    Nếu ông có viết vào nhật trình thì cứ viết phăng rằng chúng tôi lấy họ là vì tiền, thế thôi! Mà hạng đàn bà chúng tôi là hạng bỏ đi, xã hội không cần kể đến nữa.

    Nếu những cuộc nhân duyên của các bà có thể chép vào thành sử được thì trong cuốn sử ấy, từ khi người Tây sang đất nước này tưởng cũng đã có nhiều đoạn oanh liệt và vẻ vang.

    Thế là bà Cai nói ngay:

    Người đàn bà Bắc Kỳ thứ nhất lấy Tây là bà Đội Chóp. Bà này chính là… chính là tổ sư nghề lấy Tây. Ông đội chết rồi, bà ta cũng chẳng nghèo, chẳng giàu. Con cái chẳng có, bà đội về già thì để tâm tư vào một việc, một việc ta cho là từ thiện: cái việc khóc ma mướn.

    Ới ai ơi là ai ơi: Trăm đường nghìn nỗi, ai ơi… Ai đi đâu bỏ cửa bỏ nhà, bỏ anh em cha mẹ, họ hàng, ai ơi…

    Bốn mươi năm trước đây, người Việt Nam, ngoài sự lo tưới nước luộc lợn vào xác người chết, lại còn muốn người chết phải cảm động bởi những câu khóc lóc khéo của kẻ sống ở sau cái quan tài! Nhà nào sợ vì lẽ gì tang gia bối rối mà không đủ lời lẽ thảm thiết thì mời bà Đội Chóp giúp hộ một miệng. Bà Đội Chóp, một người có lòng từ thiện, đã vui vẻ mà khóc, tươi cười mà khóc, khóc một cách chu đáo, mà lại không tính tiền, nghĩa là khóc ga tuýt vậy.

    Ới ai ơi là ai ơi!…

    Nhưng thôi, chúng ta để bà cai kể nốt:

    Nước ta có số vạn trẻ con lai vô thừa nhận với số vạn nữa, thiếu niên, thiếu nữ lại có Pháp tịch, được hiển đạt, tội ấy và công ấy ở cả bà Đội Chóp mà ra. Bà ta đã có can đảm đánh trống ra lệnh cho chị em hậu sinh chúng tôi không nơm nớp sợ những ông khổng lồ tóc đỏ mắt xanh, nói thì oang oang như gắt, chân tay hay giơ lên như sự sừng sộ… Phải, mỗi khi người đàn bà bỡ ngỡ nghĩ đến sự trao xương gửi thịt cho những người xa lạ ấy mà nơm nớp lo sợ, mà trù trừ đo đắn, thì hầu như có linh hồn của tổ sư hiện lên an ủi rằng: “Không sợ! Người Tây văn minh ra phết, họ không ăn thịt mình, cứ lấy bừa đi!”.

    Bọn chúng tôi không ai nhịn được cười. Ấy là bà Cai mấy hôm nay vừa bị ông Cai chạy làng cho một vố, nghĩa là bị chồng bỏ, nghĩa là bà vừa trải qua một trận phong ba, mà còn có gan bông lơn như thế. Đủ biết quả tim kia không rung động nữa rồi. Lấy chồng hay bỏ chồng, bà này chỉ thấy là tậu được một cái chén hoặc nhỡ tay đánh vỡ mất mà thôi!

    Lúc này, một lũ trẻ con bà Cai dắt díu nhau lúc nhúc kéo sang. Đứa nào trông cũng hay hay, tinh khôn nhanh nhẹn lạ. Nhất là đứa bé ba năm trông y như trẻ quảng cáo của hiệu sữa “con chim” vậy.

    Tôi buồn rầu vì chợt nghĩ đến bố mẹ chúng. Bọn trẻ ấy sau này sẽ có tương lai ra sao?

    Má ơi, má trông thằng Gioong nó đeo vào yếm dãi nó cái mỏ neo nó nhặt được đây này!

    Con chị rầm rộ chạy vào, giơ thằng em ra khoe.

    Bước ngay! Bà đang có khách, đừng có đến ám quẻ bà nhé!

    Quát rồi, bà Cai Bu Dích nhặt cái guốc giơ rõ cao. Mấy chị em hãi hùng, dắt bíu ẵm bế nhau cút mất!

    Không, một người đàn bà, dù là quái vật đi nữa, khi đã thành một người mẹ rồi thì khi nào lại nỡ cứ quái vật với cả lũ con mình rứt ruột đẻ ra. Vậy thì tại sao trước lũ trẻ đáng hôn hít nâng niu kia, mẹ chúng lại có cái cử chỉ như của cai ngục đối với tù nhân thế?

    Tôi đã muốn bất bình…

    May sao, tôi nghĩ ra ngay.

    Trong khi người đàn bà chỉ nghĩ đến tiền, người đàn ông chỉ nghĩ đến nhục dục, giữa hai bên hầu như có bức tường ghê gớm mà sự thành thực không thể nhảy qua được, chưa chi người ta đã nghi ngờ rồi. Những lời ân ái tự đáy lòng thốt ra đều đã bị coi là giả dối cả!

    Khốn nỗi, không phải ai cũng có gan dùng đến cách đề phòng sự sinh dục cả. Từ những cuộc… cẩu hợp đó có những kết quả là bọn trẻ kia. Có con là sự quý báu đối với ai, chứ đối với hạng vợ chồng này, có con là một cái hoạ. Người đàn bà hầu như chửa đẻ để rồi mà hối hận. Anh đàn ông, nếu không hối là đã điên có khi cũng bán tín bán nghi đánh mấy cái dấu hỏi: Có phải chính đó là lũ con cùng máu với mình?

    Sự nghi hoặc đã sinh ra lòng căm hờn, mà bao nhiêu lẽ công phạt của lòng căm hờn đều chỉ trút lên đầu những đứa bé ngây thơ và vô tội!

    Những đứa trẻ kia rất đáng yêu thương.

    Song le, hoặc con người, hoặc con ta, bà Cai có cần… “đếch” gì?

    Bà cũng y như nhà nước!2

    Vì rằng bà lại thản nhiên cho tôi nghe thêm
    mấy chuyện:

    Bà Đội Chóp chỉ được tiếng là tiên phong thôi chứ cũng chẳng vẻ vang gì. Một người đã khóc ma mướn cho qua ngày đoạn tháng thì còn hay hớm gì nữa! Cứ kể cho đúng, trong bọn chúng tôi mà oanh liệt nhất thì có một số rất ít. Xin kể: bà Tây Cú, bà Chánh Tý, bà La Oa, bà Đuy Kiềng. Ngoài ra còn nhiều bà lấy được những ông xi vin sang trọng, quan cai trị, Tây buôn. Thế mà, những bà hiển đạt liệu có vì ái tình không? Chắc ông chẳng dám phán đoán. Thôi, ông cứ yên tâm… Một người lấy Tây, cả họ được nhờ!

    Đương dở chuyện, có hai me nữa bước vào, me đi giày đầm và khoác áo tơi nói oang oang:

    Gớm! Con mẹ Bôn bây giờ đắt lựa, hợm hĩnh tệ!

    Me thứ hai vứt ô trên bàn đánh sình một cái:

    Bà cho bị chạy làng một vố thì lại hiện nguyên hình! Chị em còn nhớ chuyện me cai Phăng Xoa không?

    Thế rồi đến những chuỗi cười rúc rích. Bà Cai bảo một me vẫn ngồi im từ nãy:

    Muốn nhờ ông ấy làm đơn cho thì nhờ đi. Tôi xin phép ông nhé?

    Rồi thì… đám chắn tay tư.

    Một me không đánh, kéo tôi ra chỗ cái bàn.

     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương 6. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:

    Chú thích 1: Xin lỗi mình, đừng giận vội. Để rồi tôi kể hết cho nghe.

    Chú thích 2: Từ khi có nạn kinh tế, nhà nước cũng không cứu giúp một cách cho đầy đủ một số đông trẻ con lai vô thừa nhận như trước nữa.
     

  • CHƯƠNG IV: LÁ GIÓ CÀNH CHIM

    Sở dĩ gọi được là nhà bên cạnh cũng vì gian nhà gỗ ấy ngăn đôi ra không phải bằng tường không phải bằng vách, cũng không bằng cót hẳn, nhưng một nửa cái hàng rào thì là bằng cót, còn nửa nữa chỉ là cái mành mành mà muốn khỏi để thông thống, bà chủ nhà đã treo vào mành mấy bức tranh Hàng Bồ với hai đôi câu đối… không có chữ, thế là xong.

    Cho nên cứ từ bên này để ý tò mò, tôi cũng có thể biết được mọi sự xảy ra ở gian bên cạnh.

    Bà Ách lúc này còn lúi húi dưới bếp làm cà phê cho tôi. Không hiểu bà Kiểm lâm đã tiến cử tôi bằng những câu khôn khéo thế nào mà bạn bà ta, tiếp đãi tôi một cách cảm động. Cũng may là hiện nay bà ta nghỉ việc, chết, quên! nghỉ chồng, mà cái tuổi trẻ của tôi chỉ vào hạng con bà nên bà không sợ ai nghi. Chứ gì?

    Những thị nào dù có ngọn lưỡi rắn độc đến đâu chăng nữa, dễ đã dám nghi một kẻ như tôi lại đi lôi thôi với một bà già. Nhất là Suzanne, cô con gái bà, tuy đương độ phơi phới 17 cái xuân, song lúc tôi có đây, may sao lại đi Hà Nội.

    Không phải tự nhiên tôi có cái tính xấu: tò mò. Nếu khi bà Ách dọn giường cho tôi nghỉ tạm mà chẳng thì thào: “Này, bên cạnh cũng có mấy đám đang tìm chồng đấy!” thì tôi đã chẳng phải nhịn thở mạnh, vén bức câu đối để nhòm sang…

    Có hai me. Một me nằm đắp chăn uể oải đọc một tờ báo cũ. Còn me kia ngồi thừ trên ghế, khoanh tay co ro, cái quần trắng cái áo len xanh, đôi bít tất hoa đào cũng không thể bài trí nổi cho mặt có được lấy một vài nét… me. Cũng răng trắng cẩn thận đấy, song nó vẫn quê kệch thế nào! Chỉ được cái bình tĩnh là đáng phục! Ôi! Lã Vọng! Cụ thử sống lại mà xem vẻ mặt một người đàn bà khi ngồi bó tay chờ… công danh mà thản nhiên đến thế, rồi cụ nghĩ lại những lúc có cái tâm thần thư thái lúc ngồi câu, xem cụ có phải kính phục cái “triết học” của me ấy không!

    Một tiếng cùi rìa chạm cốc đánh keng một cái khiến tôi quay lại.

    Bà Ách đã bày lên bàn mẩu bánh, cốc cà phê sữa và gật đầu gọi tôi. Tôi ra ngồi bàn. Bà Ách nháy mắt một cái, đoạn khẽ hỏi:

    Bên ấy có mấy người ở nhà?

    Hai.

    Hai thôi á? Thế thì họ đi đâu vắng mất hai đấy. Mới có hai ả nhảy đầm ở Hà thành sang vài hôm nay.

    Sang đây nhảy đầm hay tìm chồng?

    Chắc là để kiếm chồng đấy chứ nhảy với nhót gì! Thế ông có thấy bà già nào cũng độ tuổi tôi ngồi đấy không?

    Tôi lắc đầu. Bà Năm cau mày một lát rồi:

    Bà ấy là bà Cẩm, nghĩa là hồi ở Chùa Thông đã lấy nhầm ông cẩm. Con cái chả có, nay trở về già đành phải làm cái nghề bà Nguyệt rồi lấy hoả hồng để độ thân. Nghĩa là cũng như bà Hai Yểng bên này. Song bị khốn đốn hơn bà Hai Yểng nhiều, vì không có vốn. Phải lắm, đến bà Hai Yểng là người sống đã thâm căn cố đế bên này, cửa hàng cát cút đắt, cửa hàng xe đạp chạy, mà chỉ bao số chị em bị chạy làng cũng đến lệch nghiệp nữa là trần như bà ta. Đã ít xu lại cờ bạc thì tất phải chết!

    Vừa lúc ấy có tiếng guốc ở ngoài vào. Rồi thấy những câu hỏi, đáp:

    Thế nào me, được hay thua?

    Được ba hào! Tao đói lắm mà có hàng miến ngon quá cũng không dám ăn, sợ không có tiền tiêu vặt. Mày xem trong bíp phê còn gì không? Hình như còn cái bánh hai đấy. Lấy ra đây, cả hộp bơ nữa, mau! Con Duyên kia, đứng lên!

    Vậy thì ra bà Cẩm của tôi đã là người quen thân mất nết đi rồi! Vào cái cảnh ngộ ấy, giá biết điều thì bà nên hỏi cơm nắm tay hay cơm nguội với niêu dừa kho. Song le… thói quen! Bơ với phó mát đã vượt trùng dương qua đây, đã chinh phục được nhiều kẻ thù ở đủ các giai cấp.

    Chợt thấy tiếng bà Cẩm gắt:

    Làm gì mà lâu thế? Lúi húi mãi thế? Có thấy mẩu bánh không?

    Đến cái giọng thản nhiên không run sợ đáp lại:

    Thưa cô, có bánh, nhưng hộp bơ đặc cả kiến rồi…

    Cái gì? Kiến vào bơ à? Tiên nhân mẹ nhà mày nữa! Làm với ăn! Chỉ được cái bộ ngồi lỳ ra như mẹ người ta ấy, chứ không còn biết trông đến một cái gì cả!

    Một… nàng tên Duyên là đến nỗi bị chửi như thế việc ấy khiến động lòng… trắc ẩn của tôi. Tôi chỉ muốn can thiệp. Chưa thể can thiệp được ngay, tôi hãy chạy ra chỗ cái mành mà nhòm. Thế cũng đủ tỏ lòng săn sóc rồi: tôi đã bỏ cốc cà phê.

    Lúc này cô ả nằm đắp chăn cũng bỏ tờ báo cũ, xướng hoạ:

    Chị Duyên cứ lơ đễnh như thế thì không thể lấy thằng nào bền được. Chị phải biết lo mới được chứ! Đến như tôi cũng còn khốn đốn đây nữa là…

    Rõ thật lửa đã cháy lại có kẻ tưới thêm dầu, Bà Cẩm làm một hồi nữa:

    Sao không ở làng mà lấy thằng cổ cày vai bừa nào thì lấy có được không? Thân phận đã thế lại còn chê chồng! Không biết bố mẹ mày ăn uống gì mà đẻ ra mày như thế chứ? Xào một xanh rau thì bắc lên hai con đỉa! Một tháng chưa tắm, rận chấy lúc nào cũng như sung! Ngồi ăn cơm, ho một cái bắn vung cơm ở mồm ra như mưa ấy! Chồng nó đã không chê thì thôi chứ lại còn chê chồng! Tưởng ta… vàng… ngọc lắm đấy!

    Duyên chỉ đứng im cúi đầu. Không cãi là nhận lỗi.

    Ấy một người như thế mà người ta nuôi để chỉ chờ đến lúc là… quăng cho Tây phương.

    Tôi đã quay về bàn với cốc cà phê của tôi để nghĩ đến các ông lính lê dương, những vị hoặc anh hùng, hoặc có khối óc ngang tàng, đã ở một đảng cướp hay một đảng vô chính phủ, đã nậy đường sắt để làm đổ một chuyến hoả xa trên có một ông tổng trưởng ngoại giao, hoặc đã ra lệnh cho mấy chục phát súng lục cùng nổ tại một ngân hàng, đã vượt ngục, đã tránh thoát viên đạn trượt ngang tai tại một biên thuỳ, để rồi lạc loài đến Thị Cầu này, ôm lấy một người có giá trị đến như thế mà nỉ non, rền rĩ: “Tôi yêu mình lắm, mỹ nhân ơi!”.

    Tôi không được mục kích thấy Duyên chê chồng. Tôi cũng không được biết lúc Duyên bị ba ông chồng lính lê dương chê.

    Nhưng mà… đôi bít tất hoa đào, cái vẻ mặt thản nhiên vì ngu đần của Duyên. Với những câu kê khai tam đại Duyên của bà Cẩm.

    Vậy thì tôi thử cứ phác hoạ cái đoạn đời của Duyên từ khi Duyên còn là cô gái quê…

    Một buổi chiều…

    “Hỡi anh đi đường cái quan…

    Dừng chân đứng lại em than một lời!”

    Đương bó lúa với mấy chị em, Duyên thấy một chàng quần lụa, áo xa hoa, giày đế kếp, đội nón dứa, tay xách cái valy tre, bước thoăn thoắt trên đường Duyên đã cất giọng oanh hát ghẹo. “Anh đi đường cái quan” đi ba bước rồi dừng lại, nhìn… Dưới ruộng chiêm, tiếng mấy người đàn bà cười khúc khích. Chợt khách bộ hành cũng hát:

    “Nếu không duyên số thì thôi,

    Xin đừng chuốc tiếng là người lẳng lơ!

    Dù anh đã có con thơ,

    Nếu còn đú đởn anh cũng vơ lên lòng!

    Hay em là gái chưa chồng?

    Lên đây, anh sẽ cho bồng… cho mang!”

    Mấy chị em bạn càng cười già hơn, riêng Duyên chỉ đứng cúi mặt. Duyên đã có chồng rồi. Người khác, không có ý gì thì mới bông lơn được. Sự im lặng này đã tố cáo một tội của Duyên: không yêu chồng!

    “Anh đi đường cái quan” đáo để ấy mỉm cười đắc chí rồi đi.

    Đêm, về nhà, nằm cạnh anh chồng đi ngủ không rửa chân, Duyên thấy chán. Trời! Con người bần tiện, ngồi ăn thì đầu gối quá tai, chán làm sao, trời ơi, buồn làm sao! Nói thì giọng nhát gừng, chỉ những ấy với lại nhà mày ơi, có phải không nhẩy! Đã thế, có việc ra đình lại ngôn bất xuất khẩu, trên các cụ ghét, dưới bọn đàn em khinh.

    Chán ơi là chán!

    Một tháng ấy, Duyên đã dùng thời giờ để chê chồng.

    Tháng thứ ba, Duyên về ở nhờ chị: hai bên cùng bỏ lửng.

    Trốn chúa lộn chồng thì còn ai lấy, Duyên đã ra Hà thành. Một hôm, tại kinh đô, Duyên may sao đã gặp một người trông y như “anh đi đường cái quan” vậy. Người ấy đã nói với Duyên những câu ngọt ngào làm sao, bùi tai làm sao. Người ấy mời Duyên vào nhà kia “trò chuyện” một đêm, Duyên đã gật đầu. Sáng hôm sau người ấy không biết bảnh mắt đã đi đâu, làm cho Duyên phải tháo đôi khuyên bạc.

    Thế rồi thì… những ngày sống vất vưởng tại kinh thành.

    Không chịu nổi nữa, Duyên đã… bò lên Chùa Thông tìm cô là bà Cẩm.

    Lạy cô cháu đã dại dột, cô thương cho.

    Duyên tuy thú tội dại dột, song vẫn không hối hận, phải không hối hận một tí nào cả! Bà Cẩm chép miệng:

    Rõ đồ voi dày! Tiên nhân mẹ mày nữa! Thôi được! Cứ ở đây hầu hạ bà rồi tiện dịp thì bà gả cho Tây cho xong!

    Hôm sau, bà Cẩm tống con sen đi vì nó hay ngủ gật.

    Rồi bà Cẩm dạy cô cháu đánh phấn, bôi môi, kẻ lông mày. Bà thương cháu bà lắm: cái có oc xê lụa cũ còn dùng được mà bà cũng cởi ra cho. Bà chỉ dặn là lúc thổi cơm, rửa bát thì đừng có mặc đến. Xóm các me ở Chùa Thông mới ít lâu đã đồn nhau biết cô Duyên là gái quê đi kiếm chồng.

    Hôm ấy, me sừ Giăng đến chơi…

    Ki e xen là? Thị kia là ai?

    Ma ni et. Bay dan, dơn, bố cu tốt! Toa vù loà ê pu dê? Cháu tôi đấy. Nhà quê, trẻ, tốt lắm. Có muốn lấy không?

    Bay dan? Vre? Đăng noa? Phét voa! Nhà quê thật? Răng đen à? Xem nào.

    Bà Cẩm quay lại bảo cháu:

    Mày nhìn nó mà cười tình đi ta xem!

    Duyên liếc mắt một cái rồi cười, Me sừ Giăng gật gù:

    Xa và xa và. Giơ viêng đê. Ô voa com me. Được lắm, được lắm. Tôi sẽ quay lại. Chào mụ thôi.

    Chiêng! Giăng! Phô mơ đồ nê vanh biết cẩm bua boà! Xăng qua ba lạp ben rơ vơ nia! Hánh? Này, din, phải biếu tôi hai chục bạc hoa hồng. Nếu không đừng lại nữa. Thế chứ?.

    Me sừ Giăng lại gật gù một hồi rồi mới ra đi. Thế là xong. Bao nhiêu tin đi mối lại của hai bên nhà gái nhà trai, trầu cau, chạm ngõ, sêu tết, bánh chưng bánh giầy, đại lễ, dẫn cưới, chỉ là mấy câu tiếng tây giả cầy ấy. Ba hôm sau, Duyên đã thành: Madame Jean. Bà Cẩm có hai chục bạc bỏ hòm… Chả lỗ vốn…

    Tôi tính đến chuyện đi tìm bà hai Yểng, tìm bà Đội Tứ là người chôn các me, với bà Ách Nhoáng xem độ này còn hùng hổ như hồi ở Việt Trì không. Tôi đã đứng lên, toan đi:

    Chào ông!

    Không dám, chào cô.

    Su san ni đã về. Cô ăn mặc ta. Chao ôi! Đẹp đâu có đẹp! Thế thì tôi đi làm sao?
     

  • CHƯƠNG V: V. SUZANNE MUỐN… VÀ KHÔNG MUỐN

    Tại sao bà Ách không những cho phép mà lại còn muốn tôi với Suzanne cùng sóng đôi nhau thăm thú Thị Cầu và Đáp Cầu? Hay đó là một cuộc xếp cảnh? Hay đó là chứng nhận lòng tin.

    Không bao giờ tôi biết rõ được và tưởng cũng chẳng cần biết rõ. Các ngài cứ hiểu cho rằng sau vài tiếng đồng hồ trò chuyện thì, trước mắt Su san ni , tôi đã tỏ ra là một kẻ biết điều phải trái, đại lượng, đáng yêu, không khinh người.

    Cho nên trong khi đi đường, tôi hỏi thật Su san ni rằng:

    Cô đi chơi với tôi thế này mà không ngại điều tiếng gì hay sao?

    Thì Su san ni cúi đầu đáp:

    Tôi tưởng chính tôi đã coi ông như một người anh thì ai muốn bảo sao cũng mặc họ chứ? Cứ biết, chính tôi, tôi không nghi tôi, thế là đủ rồi.

    Nghe thấy thế tôi vừa vui, vừa buồn. Vui vì được người tin và không vui vì… chỉ được tin thôi, phải đâu đó là sự đáng cho mình tự đại!

    Đã quá huyện Võ Giàng. Trên đường về Bắc Ninh, chúng tôi lộn bước; tiết trời hơi lạnh, lại vừa lạnh mưa, nên đi chơi Đông chúng tôi cũng có cái cảm tưởng như đi chơi Xuân.

    Những me…

    Những me…

    Lại những me…

    Nào hai chúng tôi có thể là một đám rước đâu mà các me chạy ra xem đông đến thế! Quần trắng lồm lộp, răng cũng trắng với những cái áo len hoặc áo di lê, các me khiến tôi muốn hỏi: “Nhàn hạ thế, không họp nhau đánh chắn đi à?” Dù đẹp, dù xấu các me đều có những nét mặt khó tả cả. Thập thò bên trong cánh cửa hay sau cái mành mành, các me khiến tôi muốn đổi lại câu thơ của Ôn Như Hầu:

    Bóng gương lấp ló trong mành,

    Cỏ cây cũng… sợ nổi tình mây mưa!

    Tôi hỏi Su san ni:

    Tại sao phần nhiều các me Tây vẫn già, vẫn xấu, mà vẫn đắt chồng?

    A, cái điều ấy tôi biết rõ lắm. Tây họ có con mắt nhận sự đẹp khác xa ta. Ông trông thấy một người đàn bà đẫy đà, mặt đầy đặn, hoặc béo núc béo ních chẳng hạn… Thế thì ông đủ ghê sợ, cho là thô phải không? Ấy đại khái thế, người Tây họ lại cho là đẹp. Ông có biết mặt bà Bé Tý không? Ấy chính tại tôi đã được nghe một ông Tây khen bà ta có cái đẹp hoàn toàn: người đàn bà đẹp nhất nước Nam! Còn khi ông thấy một người yêu kiều, thướt tha như liễu, rồi ông say mê… Người Tây thì lại cho thế là cái đẹp đáng sợ. Lấy người mảnh dẻ, sinh đẻ vài chuyến thì nguy to ngay chứ gì? Hai nữa, cái đẹp mảnh dẻ là cái đẹp không bền, có phải thế không?

    Tôi cười và hỏi thêm:

    Thế thì người Tây phương ưa mua những đồ có thể giữ được lâu bền?

    Su san ni khẽ cho tôi một khuỷu tay vào mạng mỡ:

    Ông, thí dụ ông sắm bộ đồ gỗ hay may bộ quần, áo, liệu ông có thích cho những cái ông sắm chóng cũ chóng nát, chóng hỏng đi không?

    Những sự đó đã đủ cắt nghĩa tại sao dân Âu châu ham mê thể thao và đã chế tạo ra vật gì thì vật ấy phải bền, không những kể đẹp. Chỉ có Đông phương, thí dụ như nước Nhật, là ưa cái đẹp mảnh dẻ chóng hỏng mà thôi.

    Song le lời cắt nghĩa của Su san ni chỉ mới cho tôi rõ hai quan niệm về vẻ đẹp. Tôi còn muốn biết tại sao người xấu như ma cũng vẫn lấy được chồng. Mà xấu thì bà Ách kể đã là xấu! Vậy thì… ăn làm sao nói làm sao bây giờ? Tôi bèn xa xôi:

    Có lẽ không phải họ chỉ thích đẹp mà thôi đâu. Chắc cũng có nhiều người trọng nết, muốn vợ là người đức phụ. Phải thế những người không có nhan sắc mới không đến nỗi ế chồng.

    Chính tôi, tôi đã không thật thà, để cho Su san ni tỏ ra là hơn tôi: đã thật thà… Vì rằng Su san ni nói:

    Ông tưởng thế chứ tiếng đức phụ không bao giờ nên để tặng cho một người đã đi lấy Tây. Tại làm sao xấu họ cũng lấy, già họ cũng lấy? Những người Tây ấy là những người chán đời. Nuôi đầy tớ sợ nó ăn cắp, thà lấy một người vợ, vừa được sai bảo vừa được… việc khác nữa. Đã không cùng nói một thứ tiếng, người vợ lại chỉ coi ông chồng là cái tủ bạc thì người chồng dễ mỗi lúc đã đem tấm thân ái tình ra tặng vợ hay sao? Vả lại, một người Tây đã sang đây thì ai biết rõ đoạn đời về trước của người ấy thế nào? Khối óc họ không nhẽ chỉ để làm việc cho ái tình! Hai người đều có địa vị, cùng chí hướng, cảnh ngộ cần nhau, mà yêu nhau, đó mới là yêu. Muốn có ái tình thì hai bên không ai có thể khinh được ai. Chứ còn yêu để mà “một trăm chỗ lệch cũng kê cho bằng” thì đó là yêu vì thương chứ còn đâu là yêu vì yêu nữa?

    Thật vậy, Su san ni còn trẻ mà đã hiểu sự đời biết bao! Nhưng cái đó cũng chẳng hay gì. Người nào hiểu sự đời lắm thì không mấy khi sướng cả. Sung sướng là cái phần của ai không hiểu biết sự gì mới được hưởng mà thôi.

    Mới chuyện có một lúc mà đi đã được khối đường đất rồi. Trái đồi có nhà thương đã qua, phố ga qua, bây giờ trước mặt chúng tôi là cầu và sông, bên trái là đường hoả xa, bên phải là ngọn đồi có trại binh pháo thủ.

    Hay là chúng ta lên đồi?

    Su san ni gật đầu, chúng tôi vòng nhà máy Gạch, qua những dãy nhà đằng sau chợ Đáp Cầu thủng thỉnh bước lên. Những nhà ở đây có thi vị lạ. Tôi bỗng có cái cảm tưởng như đi du lịch một nơi xa lạ nào. Những gian nhà nhũn nhặn đắp bằng đất đỏ chen chúc nhau mái thấp, mái cao hoặc cách biệt nhau bằng những lối đi quanh co như vết rắn, do những tảng đá xanh và xám nối nhau, bắc bậc nhau như những cái thanh ở một hòn giả sơn nào. Đẹp quá đi mất!

    Bây giờ đã đến lúc để tôi tìm mọi cách khám phá cho ra những ý nghĩ âm thầm của một cô đầm lai trẻ trung, xinh đẹp, xem cô đã biết phác hoạ lấy một cái chương trình về cuộc đời hay chưa.

    Những chuyện tâm sự chỉ có thể dò được giữa một cảnh nên thơ…

    Ngọn đồi này… với cái miếu nhỏ chung quanh có mấy cây ổi điểm tô cho, mà dưới chân là một vùng nhà với trại binh, mà gần sườn là một khúc sông, kể cũng đã nên thơ lắm.

    Phải, tuy tôi có lang Tây nhưng mà tôi không hi vọng lấy chồng Tây. Hoặc lấy Tây là bần cùng. Vì rằng từ bé đến nhớn, mà tôi lấy bốn đời chồng sau khi ba tôi về Pháp, thì cả hai chân tướng cuộc đời ra sao, tôi đã nhiều lần nom thấy rõ. Cảnh ngộ tôi thật khó nghĩ. Lấy Tây ngộ nhỡ phải theo chồng về bên… mẫu quốc thì để rồi mẹ già chết đói bên này hay sao?

    Lấy một người chồng An nam…

    Cũng khó lắm. Hạng người dám có gan hỏi tôi chẳng hạn thì không chắc đã được gia đình công nhận hẳn cho cái việc người ta làm. Nếu còn bị điều nọ tiếng kia thì khó chịu lắm. Vả lại chỉ say mê cái sắc đẹp một lúc, có khi rồi họ bỏ mình. Ấy là noi những người gan nhất thì như thế. Còn những người sống theo cuộc đời nề nếp thì làm gì có can đảm hỏi một người lai? Là một người lai là một cái khổ. Người Tây đã không hẳn quý trọng mình, mà người Nam cũng không yêu thương hẳn mình. Ở cái xã hội quý phái Âu Tây, một ít máu Annam trong huyết quản là một cái nhục. Ở cái xã hội quý phái người Nam, một ít máu Pháp trong huyết quản cũng chẳng là sự vinh. Giời ơi! Thì ra tôi không có Tổ quốc!

    Su san ni cúi đầu, bất giác nức nở…

    Tôi chỉ còn kịp kéo tay cô ta về mình, và muốn tỏ sự cảm xúc bằng một cái hôn. Song le, nghĩ rồi lại thôi. Không nên chơi với lửa.

    Su san ni lại nói một cách chua chát:

    uy zhơ xuy san pa tri

    Tôi khẽ nói:

    Lấy một người chồng lai…

    Nén cơn đau, Su san ni lại bình tĩnh thêm rằng:

    Ông nói phải lắm. Tôi đã nghĩ thế. Một người chồng lai, cũng có Pháp tịch, mà không thể nào khinh được tôi. Nếu chồng phong lưu, tôi sẽ mặc đầm. Nếu chồng nghèo, chỉ là lính tráng chẳng hạn, thì tôi sẽ chỉ cứ ăn mặc ta. Tôi đã học hành mãi ở trường trẻ con lai vô thừa nhận. Giá như ai, không nghĩ đến mẹ, tôi đã sang Pháp năm ngoái rồi. Mà giá muốn lấy chồng xivin như ai, tôi cứ ở Hà Nội, tìm một chân bán hàng mỗi tháng kiếm vài chục bạc may mặc, có lẽ tôi cũng đã có một vị hôn phu rồi. Nhưng mà thà về với một người mẹ khổ sở, cùng mẹ ăn cơm ngô, cơm khoai.

    Thế là Su san ni hết đau đớn. Lòng hiếu đã làm cho cô ta trở nên… anh hùng! Vì rằng Su san ni kể thêm:

    Ừ, mà tội gì lại phải đau xót vì không có tổ quốc nhỉ?

    Nói xong cô ta đứng lên quay ra bốn phương, nhìn…

    Su san ni không muốn lấy chồng Pháp. Su san ni chẳng đau khổ vì không có tổ quốc mà thờ. Su san ni cũng chẳng muốn lấy chồng An nam. Ồ, nếu thế thì còn thú gì nữa! Có thể như thế được chăng?

    Tôi làm ra lần thần:

    Theo ý tôi, dù sao nữa, lấy một người chồng Annam vẫn hơn…

    Su san ni lườm tôi mỉm cười. Trong cái lườm ấy, trách là trách yêu.

    Ấy má tôi vẫn nghĩ như thế. Vẫn bảo tôi đại khái rằng: tao chỉ muốn có một người chàng rể An nam để sau này chôn cất cho tao. Bao giờ cũng thế, má tôi chỉ lo chết hơn lo sống.

    May quá! Tôi chẳng để lỡ một cơ hội tốt:

    Chứ gì! Bà cụ lo thế là phải lắm chứ. Su san ni nên lấy chồng ta, xem người nào xoàng xĩnh, quân tử, có óc mới… không chịu luỵ về những cái thành kiến cổ hủ, chỉ biết có ái tình.

    Su san ni nhoẻn cười:

    Như ông có phải không? Rõ khéo chỉ được cái giọng kẻ Bưởi!

    Tôi cũng cả cười. Nhưng Su san ni đã nghiêm nét mặt:

    Không! Không thể được. Bao giờ lúc đầu người ta cũng mơ màng sự đời là tốt đẹp lắm. Cái khốn nạn nó không đi ngay với cái tốt đẹp bao giờ. Nó chỉ chùn lại để đi sau mà thôi. Thí dụ như ông chàng rể bà Đồng Đền ở Phủ Lạng!

    Chuyện này cũng thuộc về cái đề, kỹ nghệ lấy Tây song… người thợ lại thuộc về giống đực.

    Anh đàn ông coi cô vợ đầm lai như cái mỏ vàng.

    Su san ni thuật chuyện trong ba phút, nhưng tôi phải viết đến ba mươi dòng mới đủ nghe.

    Cách đây độ tám năm, một viên giáo học bị cữu, kết duyên loan phụng với cô đầm lai, con một bà Đồng Đền. Cả tỉnh ồn ào chê anh chàng tham của. Bà đồng này có tới bạc vạn và đã hết lòng sửa lại cái điện thờ ở chợ Bắc môn.

    Không biết đã làm gì mà giàu?

    Hay đã buôn thuốc phiện lậu?

    Không phải, của mấy ông chồng để lại cho đấy!

    Nói khoác, xấu như ma lại đòi làm giàu về nghề lấy Tây!

    Cứ gì xấu hay đẹp… ở đời này có số chứ!

    Đó là những điều ngồi lê đôi mách của các me, mỗi khi muốn ghen với cái lá số của bà Đồng Đền.

    Mà cái lịch sử li kì của bà kể cũng đáng làm rỏ dãi các me.

    Khi còn cái tên Tư Bạc, nghĩa là giữa lúc “mơn mởn đào tơ” thì bà ta vì cái nhan sắc mẫu dạ xoa, chỉ thèm làm bạn… dăm năm với một ngài săng đá, một người mà quan niệm về mĩ thuật chưa phát triển mạnh.

    Do đó, đẻ được một mụn con gái… Rồi thì, một hôm bà Tư Bạc ngán ngẩm cuộc đời mà than rằng: “Mặt sông nước chảy lờ đờ, ông về bên ấy bao giờ ông sang!” Một vài năm qua…

    Sự túng thiếu… sự khổ nhục.

    Hết các kế, bà ta phải lấy bốn chữ “lá gió cành chim” ra làm một nghề.

    Một đêm, một quan tư thầy thuốc sai bồi đi gọi bà ta. Tháng sau, bà ta thành vợ quan tư thầy thuốc! Sự thương hại hay ái tình? Nào ai hiểu nổi sự rộng lượng của người đàn ông. Cứ cho là tại duyên số.

    Sau vài năm, ông quan tư ấy về rồi không sang.

    Năm sau lại một ông quan tư khác đến kế chân ấy.

    Rồi được ít lâu, ông cũng về.

    Ông nào về cũng để lại cho vợ nào nhà gạch đầy rẫy, nào bạc đầy rương.

    Giàu có rồi, bà Tư lần này đành… thủ tiết. Chỉ có một con gái, bà Tư muốn được một quý tế An nam mai sau chôn cất cho mình. Viên giáo học ấy đã đến nói với con bà: “Tôi lấy mình vì tình chứ chẳng vì tiền đâu”. Được dăm năm, chàng rể quý ngày đêm cứ cầu trời khấn Phật vật chết mẹ vợ!

    Duy ly, tên người vợ, đã cau mặt:

    Đồ khốn nạn, mày chỉ vì tiền mà thôi!

    Thì ông chồng cười gằn:

    Mang trên trán cái nhục là chồng mày, là con rể một kẻ như mẹ mày, mà không nói đến chuyện tiền thì thiên hạ nó cũng chửi!

    Những câu ấy chẳng phải không đến tai bà Đồng Đền. Nhưng mà bà cần gì! Đêm ngày bà ta cứ “tấu lạy Vua mẫu” xin ban ơn cho nhân gian, múa vung khói nhang mà hé hé hé!

    Không! Dù nghèo hay giàu tôi cũng chẳng lấy chồng Annam!

    Su san ni đã thở dài mà nói thế. Tôi, tôi cũng đã thở dài.

    Vâng, tôi cũng phải đi ngay. Bà Kiểm lâm gọi tôi có việc cần.

    Nhưng trước khi về Hà Nội, ông có quay lại đây nữa không?

    Không biết thế nào mà dám nói trước. Xin kính chào bà và cô.

    Nói xong tôi với lấy mũ ra đi, Su san ni chạy theo tôi mười bước.

    Này ông?…

    Thế chuỗi hạt này ngụ những ý gì?

    Su san ni hỏi tôi một cách đứng đắn lắm. Chuỗi hạt pha lê ấy, khi từ đồi về đi qua phố Chính, tôi đã vào một hiệu khách mua nó và chờ về đến nhà mới rón rén đeo vào cổ Su san ni. Bà Ách nghèo nhưng trong khi tiếp đãi tôi, đã chịu thiệt. Lúc ấy tôi đã phải nói liều:

    Để làm một kỉ vật đau đớn.

    Những dòng này, tôi mong sẽ có ngày ở dưới mắt Su san ni.
     

  • CHƯƠNG IV: LÁ GIÓ CÀNH CHIM

    Sở dĩ gọi được là nhà bên cạnh cũng vì gian nhà gỗ ấy ngăn đôi ra không phải bằng tường không phải bằng vách, cũng không bằng cót hẳn, nhưng một nửa cái hàng rào thì là bằng cót, còn nửa nữa chỉ là cái mành mành mà muốn khỏi để thông thống, bà chủ nhà đã treo vào mành mấy bức tranh Hàng Bồ với hai đôi câu đối… không có chữ, thế là xong.

    Cho nên cứ từ bên này để ý tò mò, tôi cũng có thể biết được mọi sự xảy ra ở gian bên cạnh.

    Bà Ách lúc này còn lúi húi dưới bếp làm cà phê cho tôi. Không hiểu bà Kiểm lâm đã tiến cử tôi bằng những câu khôn khéo thế nào mà bạn bà ta, tiếp đãi tôi một cách cảm động. Cũng may là hiện nay bà ta nghỉ việc, chết, quên! nghỉ chồng, mà cái tuổi trẻ của tôi chỉ vào hạng con bà nên bà không sợ ai nghi. Chứ gì?

    Những thị nào dù có ngọn lưỡi rắn độc đến đâu chăng nữa, dễ đã dám nghi một kẻ như tôi lại đi lôi thôi với một bà già. Nhất là Suzanne, cô con gái bà, tuy đương độ phơi phới 17 cái xuân, song lúc tôi có đây, may sao lại đi Hà Nội.

    Không phải tự nhiên tôi có cái tính xấu: tò mò. Nếu khi bà Ách dọn giường cho tôi nghỉ tạm mà chẳng thì thào: “Này, bên cạnh cũng có mấy đám đang tìm chồng đấy!” thì tôi đã chẳng phải nhịn thở mạnh, vén bức câu đối để nhòm sang…

    Có hai me. Một me nằm đắp chăn uể oải đọc một tờ báo cũ. Còn me kia ngồi thừ trên ghế, khoanh tay co ro, cái quần trắng cái áo len xanh, đôi bít tất hoa đào cũng không thể bài trí nổi cho mặt có được lấy một vài nét… me. Cũng răng trắng cẩn thận đấy, song nó vẫn quê kệch thế nào! Chỉ được cái bình tĩnh là đáng phục! Ôi! Lã Vọng! Cụ thử sống lại mà xem vẻ mặt một người đàn bà khi ngồi bó tay chờ… công danh mà thản nhiên đến thế, rồi cụ nghĩ lại những lúc có cái tâm thần thư thái lúc ngồi câu, xem cụ có phải kính phục cái “triết học” của me ấy không!

    Một tiếng cùi rìa chạm cốc đánh keng một cái khiến tôi quay lại.

    Bà Ách đã bày lên bàn mẩu bánh, cốc cà phê sữa và gật đầu gọi tôi. Tôi ra ngồi bàn. Bà Ách nháy mắt một cái, đoạn khẽ hỏi:

    Bên ấy có mấy người ở nhà?

    Hai.

    Hai thôi á? Thế thì họ đi đâu vắng mất hai đấy. Mới có hai ả nhảy đầm ở Hà thành sang vài hôm nay.

    Sang đây nhảy đầm hay tìm chồng?

    Chắc là để kiếm chồng đấy chứ nhảy với nhót gì! Thế ông có thấy bà già nào cũng độ tuổi tôi ngồi đấy không?

    Tôi lắc đầu. Bà Năm cau mày một lát rồi:

    Bà ấy là bà Cẩm, nghĩa là hồi ở Chùa Thông đã lấy nhầm ông cẩm. Con cái chả có, nay trở về già đành phải làm cái nghề bà Nguyệt rồi lấy hoả hồng để độ thân. Nghĩa là cũng như bà Hai Yểng bên này. Song bị khốn đốn hơn bà Hai Yểng nhiều, vì không có vốn. Phải lắm, đến bà Hai Yểng là người sống đã thâm căn cố đế bên này, cửa hàng cátcút (casse croute) đắt, cửa hàng xe đạp chạy, mà chỉ bao số chị em bị chạy làng cũng đến lệch nghiệp nữa là trần như bà ta. Đã ít xu lại cờ bạc thì tất phải chết!

    Vừa lúc ấy có tiếng guốc ở ngoài vào. Rồi thấy những câu hỏi, đáp:

    Thế nào me, được hay thua?

    Được ba hào! Tao đói lắm mà có hàng miến ngon quá cũng không dám ăn, sợ không có tiền tiêu vặt. Mày xem trong bíp phê còn gì không? Hình như còn cái bánh hai đấy. Lấy ra đây, cả hộp bơ nữa, mau! Con Duyên kia, đứng lên!

    Vậy thì ra bà Cẩm của tôi đã là người quen thân mất nết đi rồi! Vào cái cảnh ngộ ấy, giá biết điều thì bà nên hỏi cơm nắm tay hay cơm nguội với niêu dừa kho. Song le… thói quen! Bơ với phó mát đã vượt trùng dương qua đây, đã chinh phục được nhiều kẻ thù ở đủ các giai cấp.

    Chợt thấy tiếng bà Cẩm gắt:

    Làm gì mà lâu thế? Lúi húi mãi thế? Có thấy mẩu bánh không?

    Đến cái giọng thản nhiên không run sợ đáp lại:

    Thưa cô, có bánh, nhưng hộp bơ đặc cả kiến rồi…

    Cái gì? Kiến vào bơ à? Tiên nhân mẹ nhà mày nữa! Làm với ăn! Chỉ được cái bộ ngồi lỳ ra như mẹ người ta ấy, chứ không còn biết trông đến một cái gì cả!

    Một… nàng tên Duyên là đến nỗi bị chửi như thế việc ấy khiến động lòng… trắc ẩn của tôi. Tôi chỉ muốn can thiệp. Chưa thể can thiệp được ngay, tôi hãy chạy ra chỗ cái mành mà nhòm. Thế cũng đủ tỏ lòng săn sóc rồi: tôi đã bỏ cốc cà phê.

    Lúc này cô ả nằm đắp chăn cũng bỏ tờ báo cũ, xướng hoạ:

    Chị Duyên cứ lơ đễnh như thế thì không thể lấy thằng nào bền được. Chị phải biết lo mới được chứ! Đến như tôi cũng còn khốn đốn đây nữa là…

    Rõ thật lửa đã cháy lại có kẻ tưới thêm dầu, Bà Cẩm làm một hồi nữa:

    Sao không ở làng mà lấy thằng cổ cày vai bừa nào thì lấy có được không? Thân phận đã thế lại còn chê chồng! Không biết bố mẹ mày ăn uống gì mà đẻ ra mày như thế chứ? Xào một xanh rau thì bắc lên hai con đỉa! Một tháng chưa tắm, rận chấy lúc nào cũng như sung! Ngồi ăn cơm, ho một cái bắn vung cơm ở mồm ra như mưa ấy! Chồng nó đã không chê thì thôi chứ lại còn chê chồng! Tưởng ta… vàng… ngọc lắm đấy!

    Duyên chỉ đứng im cúi đầu. Không cãi là nhận lỗi.

    Ấy một người như thế mà người ta nuôi để chỉ chờ đến lúc là… quăng cho Tây phương.

    Tôi đã quay về bàn với cốc cà phê của tôi để nghĩ đến các ông lính lê dương, những vị hoặc anh hùng, hoặc có khối óc ngang tàng, đã ở một đảng cướp hay một đảng vô chính phủ, đã nậy đường sắt để làm đổ một chuyến hoả xa trên có một ông tổng trưởng ngoại giao, hoặc đã ra lệnh cho mấy chục phát súng lục cùng nổ tại một ngân hàng, đã vượt ngục, đã tránh thoát viên đạn trượt ngang tai tại một biên thuỳ, để rồi lạc loài đến Thị Cầu này, ôm lấy một người có giá trị đến như thế mà nỉ non, rền rĩ: “Tôi yêu mình lắm, mỹ nhân ơi!”.

    Tôi không được mục kích thấy Duyên chê chồng. Tôi cũng không được biết lúc Duyên bị ba ông chồng lính lê dương chê.

    Nhưng mà… đôi bít tất hoa đào, cái vẻ mặt thản nhiên vì ngu đần của Duyên. Với những câu kê khai tam đại Duyên của bà Cẩm.

    Vậy thì tôi thử cứ phác hoạ cái đoạn đời của Duyên từ khi Duyên còn là cô gái quê…

    Một buổi chiều…

    “Hỡi anh đi đường cái quan…

    Dừng chân đứng lại em than một lời!”

    Đương bó lúa với mấy chị em, Duyên thấy một chàng quần lụa, áo xa hoa, giày đế kếp, đội nón dứa, tay xách cái valy tre, bước thoăn thoắt trên đường Duyên đã cất giọng oanh hát ghẹo. “Anh đi đường cái quan” đi ba bước rồi dừng lại, nhìn… Dưới ruộng chiêm, tiếng mấy người đàn bà cười khúc khích. Chợt khách bộ hành cũng hát:

    “Nếu không duyên số thì thôi,

    Xin đừng chuốc tiếng là người lẳng lơ!

    Dù anh đã có con thơ,

    Nếu còn đú đởn anh cũng vơ lên lòng!

    Hay em là gái chưa chồng?

    Lên đây, anh sẽ cho bồng… cho mang!”

    Mấy chị em bạn càng cười già hơn, riêng Duyên chỉ đứng cúi mặt. Duyên đã có chồng rồi. Người khác, không có ý gì thì mới bông lơn được. Sự im lặng này đã tố cáo một tội của Duyên: không yêu chồng!

    “Anh đi đường cái quan” đáo để ấy mỉm cười đắc chí rồi đi.

    Đêm, về nhà, nằm cạnh anh chồng đi ngủ không rửa chân, Duyên thấy chán. Trời! Con người bần tiện, ngồi ăn thì đầu gối quá tai, chán làm sao, trời ơi, buồn làm sao! Nói thì giọng nhát gừng, chỉ những ấy với lại nhà mày ơi, có phải không nhẩy! Đã thế, có việc ra đình lại ngôn bất xuất khẩu, trên các cụ ghét, dưới bọn đàn em khinh.

    Chán ơi là chán!

    Một tháng ấy, Duyên đã dùng thời giờ để chê chồng.

    Tháng thứ ba, Duyên về ở nhờ chị: hai bên cùng bỏ lửng.

    Trốn chúa lộn chồng thì còn ai lấy, Duyên đã ra Hà thành. Một hôm, tại kinh đô, Duyên may sao đã gặp một người trông y như “anh đi đường cái quan” vậy. Người ấy đã nói với Duyên những câu ngọt ngào làm sao, bùi tai làm sao. Người ấy mời Duyên vào nhà kia “trò chuyện” một đêm, Duyên đã gật đầu. Sáng hôm sau người ấy không biết bảnh mắt đã đi đâu, làm cho Duyên phải tháo đôi khuyên bạc.

    Thế rồi thì… những ngày sống vất vưởng tại kinh thành.

    Không chịu nổi nữa, Duyên đã… bò lên Chùa Thông tìm cô là bà Cẩm.

    Lạy cô cháu đã dại dột, cô thương cho.

    Duyên tuy thú tội dại dột, song vẫn không hối hận, phải không hối hận một tí nào cả! Bà Cẩm chép miệng:

    Rõ đồ voi dày! Tiên nhân mẹ mày nữa! Thôi được! Cứ ở đây hầu hạ bà rồi tiện dịp thì bà gả cho Tây cho xong!

    Hôm sau, bà Cẩm tống con sen đi vì nó hay ngủ gật.

    Rồi bà Cẩm dạy cô cháu đánh phấn, bôi môi, kẻ lông mày. Bà thương cháu bà lắm: cái có oc xê lụa cũ còn dùng được mà bà cũng cởi ra cho. Bà chỉ dặn là lúc thổi cơm, rửa bát thì đừng có mặc đến. Xóm các me ở Chùa Thông mới ít lâu đã đồn nhau biết cô Duyên là gái quê đi kiếm chồng.

    Hôm ấy, me sừ Giăng đến chơi…

    Ki e xen là? Thị kia là ai?

    Ma ni et. Bay dan, dơn, bố cu tốt! Toa vù loà ê pu dê? Cháu tôi đấy. Nhà quê, trẻ, tốt lắm. Có muốn lấy không?

    Bay dan? Vre? Đăng noa? Phét voa! Nhà quê thật? Răng đen à? Xem nào.

    Bà Cẩm quay lại bảo cháu:

    Mày nhìn nó mà cười tình đi ta xem!

    Duyên liếc mắt một cái rồi cười, Me sừ Giăng gật gù:

    Xa và xa và. Giơ viêng đê. Ô voa com me. Được lắm, được lắm. Tôi sẽ quay lại. Chào mụ thôi.

    Chiêng! Giăng! Phô mơ đồ nê vanh biết cẩm bua boà! Xăng qua ba lạp ben rơ vơ nia! Hánh? Này, Jean, phải biếu tôi hai chục bạc hoa hồng. Nếu không đừng lại nữa. Thế chứ?.

    Me sừ Giăng lại gật gù một hồi rồi mới ra đi. Thế là xong. Bao nhiêu tin đi mối lại của hai bên nhà gái nhà trai, trầu cau, chạm ngõ, sêu tết, bánh chưng bánh giầy, đại lễ, dẫn cưới, chỉ là mấy câu tiếng tây giả cầy ấy. Ba hôm sau, Duyên đã thành: Madame Jean. Bà Cẩm có hai chục bạc bỏ hòm… Chả lỗ vốn…

    Tôi tính đến chuyện đi tìm bà hai Yểng, tìm bà Đội Tứ là người chôn các me, với bà Ách Nhoáng xem độ này còn hùng hổ như hồi ở Việt Trì không. Tôi đã đứng lên, toan đi:

    Chào ông!

    Không dám, chào cô.

    Suzanne đã về. Cô ăn mặc ta. Chao ôi! Đẹp đâu có đẹp! Thế thì tôi đi làm sao?
     

  • CHƯƠNG X: TÔI LÀ TÔI

    Thưa các ngài, bây giờ thì tôi lại là tôi.

    Bỏ cái áo cánh màu hoa đào và cụt tay, bỏ cái quần lĩnh thâm, cái kính đen, đôi mái tóc gài tai, tôi đã dùng đến những quần áo của tôi và nay tôi có thể trò chuyện với các ngài bằng một người… tử tế.

    Bây giờ tôi đã có thể đứng về địa vị chủ nhà xét bọn cơm thầy cơm cô.

    Tôi đã có thể bịa những chuyện mà các ngài có thể tin là thật hoặc tôi nói chuyện thật mà các ngài cứ tưởng là bịa.

    Tôi có thể nói chuyện về vú già nhà tôi, một người hay mách tôi, hay đánh tôi, lại hay dọa ma, nhưng mà may sao, đã chết từ… tám đời kia rồi.

    Tôi có thể nói chuyện về một thằng nhỏ mà tôi nuôi trong một phút thích khôi hài, và để mỗi khi bạn hữu đến chơi nhà thì lại gọi nó ra hỏi chỉ vì nó có cái tính nói gọn thon lỏn.

    Mày không có anh chị em à?

    Mỗi!

    Mày còn thầy u chú bác hay không?

    Tiệt!

    Trước khi chết sao thầy u mày không lấy vợ cho mày?

    Nào có lấy!

    Rồi bạn hữu tôi, anh nào cũng chập đôi người lại mà cười như xem phim Charlot.

    Tôi có thể công kích nó ở chỗ mới ra tỉnh thì ngẩn ngẩn ngơ ngơ mà ở được vài tháng thì ăn cắp như ranh, ăn bớt như quỷ, lại đi thông lưng với người gánh nước vo để bữa nào cũng thổi thừa cơm rồi đổ cơm nguội vào nồi nước gạo.

    Tôi có thể đưa các ngài đủ những mẫu hạng về giới cơm thầy cơm cô.

    Có những đứa đày tớ bị chủ nhà đánh chết.

    Có những con sen được ông chủ quý hơn vợ.

    Có những thằng nhỏ bỏ thuốc độc định giết cả nhà chủ nhà.

    Có những anh bếp nhổ đờm vào nồi cá kho.

    Có những vú già quyền hành như mẹ cậu mợ.

    Có những thằng nhỏ được kỳ lưng cho các tiểu thư.

    Có những thằng xe được ngủ giường Hồng Kông với bà chủ.

    Có những đứa ở lúc chủ chết khóc như khóc bố khóc mẹ.

    Có những đứa liều mạng cứu chủ.

    Có những quân đốt nhà của chủ.

    Hoặc dắt cướp vào nhà.

    Hoặc thư đi từ lại, làm nghề ma cô.

    Có những thằng nhỏ hiếp con gái ông Phán.

    Có những con sen bị ông Tham hiếp dâm.

    Có nhiều!

    Anh Lê Tràng Kiều, sau khi xem nốt tập giấy dày, đã nhăn mặt lại.

    Anh ấy bảo tôi:

    Nếu cứ đi mãi như anh thì sẽ lạc đường.

    Tôi hỏi:

    Lạc đường?

    Anh ta:

    Phải, đây là một thứ “mặt trái đời” của thời Hoàng Tích Chu.

    Chỉ khác ở chỗ bằng một hình thể mới. Mà
    những điều anh tố cáo trong này thì là những sự thực nên kiêng.

    Tuy vậy, chúng ta đã hứa với độc giả là sẽ…

    Lời hứa ấy cũng đã đem thực hành rồi. Đăng tiếp sẽ làm quá lời hứa. Vả lại, khi người ta tự nhận là một nhà văn tả chân thì nghĩa là người ta đã hứa nhiều điều lắm. Nhưng mà không cứ chỉ trong một thiên phóng sự mới giữ được lời hứa.

    Thế rồi, chúng tôi cứ trù trừ mãi về những đoạn có sự thực mà không biết là có nên kể ra hay không.

    May sao, chúng tôi đã gặp ông Nguyễn
    Công Hoan.

    Ông ta nói chuyện về văn chương. Ông ta đã động đến thiên phóng sự “Cơm thầy cơm cô” này.

    Ông ta nói đến những quân chủ nhà đểu cáng, những đứa đày tớ mất dạy.

    Trong lúc trò chuyện, tôi nói:

    Kể ra làm một thiên phóng sự chủ nhà với đầy tớ thì dễ có nhiều tài liệu lắm. Nhất là về chỗ chủ nhà độc ác với đày tớ.

    Tôi chưa nói hết, ông Nguyễn Công Hoan đã cười một cách tinh quái mà nói:

    Mình cứ việc điều tra ngay ở chính mình!

    Lúc ấy tôi không biết nói gì với ông Hoan.

    Nhưng bây giờ tôi có thể nói với hết thảy các ngài nhớ cho là hết thảy các độc giả yêu quý của tôi rằng xin các ngài cứ điều tra ngay các ngài.

    Nếu tôi còn bỏ quên thì xin các ngài làm lấy phóng sự mà đọc…

    Đăng trên Hà Nội báo số 1218 1936
     

  • CHƯƠNG IX: ĐẦY TỚ NÓI XẤU CHỦ NHÀ

    Việc một con sen ngu đần bị điện giật, rồi bị động kinh, rồi đánh vỡ lọ, rồi bị vu cho là ăn cắp, rồi bị bắt nữa, đã đánh mạnh vào bộ óc suy nghĩ của chúng tôi.

    Lúc ấy, có lẽ là những phút độc nhất vô nhị mà cái hạng con ong cái kiến không thấy nản chí trong sự kêu oan, nếu thấy bị oan, mà một kẻ đi hưởng cơm thừa, canh cặn thấy rằng mình cũng là một người, mà một thằng nhỏ vừa bị chủ đánh bỏ mẹ thì thôi, lúc ra máy nước không còn ước mơ, không còn tưởng bở mà tự nhiên đập đôi thùng đánh xoảng một cái xuống đường rồi giơ tay ra mà nói nghĩa là… một cách kệch cỡm nữa.

    Và lúc ấy là những lúc đầy tớ nói xấu chủ nhà.

    Đấng sinh ra muôn loài cũng không bảo nổi những ông lang băm đừng nói khoác, những kẻ mắc bệnh hoa liễu đừng kêu rên, anh bồi săm đừng khinh người như rác, ông sư chớ mơ màng thịt chó, và đầy tớ nhịn nói xấu chủ nhà.

    Thằng bé ho lao tả cảnh:

    Lần đầu tôi đi ở đã gặp bước không may. Lúc mặc cả công, con mẹ chủ đã bằng lòng trả cho tôi mỗi tháng năm hào. Tôi phải gánh đầy ba bể nước, bổ hết hai mươi tạ củi. Nước gánh đầy bể rồi, củi chất chật bếp rồi là bà chủ kiếm chuyện chửi mắng suốt ngày cho mình không ở được nữa mà phải xin thôi. Lúc xin thôi nó kêu rằng tự nhiên không có chuyện gì mà giở quẻ xin thôi là quân đi nếm cơm, có vạn kiếp cũng không khá được! Cố nhiên là nó phải trả tiền công. Các bác ạ, các hạng chủ nhà đều như thế đấy. Lúc cần thì nó tìm người, lúc hết việc thì nó kiếm chuyện đuổi ra! Mà nó quỵt tiền công hết thẩy!

    Tôi hỏi nó xem trong cái đời đi ở của nó, nó có những ngày sung sướng nào không.

    Chỉ có một lần. Năm ngoái tôi ở với một nhà vợ chồng trẻ tuổi. Chồng làm ông Tham, không đêm nào là chịu về nhà trước ba giờ đêm. Một lần đi chơi khuya về, cậu ấy dặn tôi mở cửa xong là thế nào cũng phải đánh vỡ hoặc một cái chén, hoặc một cái đĩa. Cậu ấy sai tôi phải làm để tôi có cớ đánh vỡ. Hễ nghe thấy tôi làm đánh xoảng một cái là cậu ấy quát tháo ầm nhà lên. Ra oai thế để chặn họng vợ. Bà vợ cuối tháng mà trừ lương thì ông chồng dúi tiền cho bù vào. Về sau bà vợ cũng đâm ra cờ bạc, cũng đi suốt ngày, gần đến lúc chồng đi làm về, dúi tiền cho tôi đi mua cơm, mua canh và các món xào ở hiệu cao lâu. Gặp những hôm có giỗ cũng thế, sai đi mua các món ăn hiệu, mua cả xôi, mua cả chè. Thành thử mình chỉ ngủ suốt ngày, chả bận gì cả. Thật làm với hạng chủ như thế mới sướng.

    Anh chàng đầu trọc lốc vội cướp lời:

    Thế kể cũng đã sướng nhưng chưa bằng tôi. Khi ra tỉnh lần đầu, tôi đã được vào làm nhà một lão thầu khoán. Lúc mới mặc cả thì là kéo xe, nhưng mà về sau, xe cũng chả phải kéo mấy nữa. Chỉ có việc dắt chó đi rong chơi ngoài đường. Lão mua ba con chó Nhật Bản, mỗi con đáng giá trăm bạc cả, cho ăn toàn là những thịt bò với súp. Tôi chỉ suốt ngày tắm rửa cho chó mà thôi. Chỉ khổ một nỗi là chủ có tính gàn, bắt mình lấy giấy bản chùi đít cho chó.

    Thằng nhỏ ho lao hỏi vặn:

    Như thế thì đã nước gì mà sướng?

    Anh ta để cho chúng tôi lấy làm lạ một lúc rồi nói tiếp:

    Vì ông chủ nuôi chó thì tử tế như thế mà nuôi bố thì lại không tử tế. Ông cụ già thì ăn mặc áo nâu cũng như tôi, mà phải còm cõm làm thợ vườn suốt ngày. Một lần ông già tai ác ấy chửi tớ, đánh tớ. Tức quá, tớ nghĩ được một cách, đem cứt chó để lên đầu cái phản dưới bếp là chỗ của cụ ngủ. Thế là lão già trúng kế, tìm ngay xe điếu vụt cả ba con chó. Tớ lên mách chủ thì lão chủ tới chửi tiên sư ông cụ nghĩa là chửi bố. Từ độ ấy mà đi thì chính tớ cũng không cần đếm xỉa đến bố ông chủ là gì nữa. Các bác bảo như thế lại không sung sướng à?

    Tôi hỏi:

    Thế sao không ở cái nhà ấy cho đến mãn kiếp?

    Anh đầu trọc đáp:

    Kìa, tôi đã nói là lão sai tôi mang thuốc phiện lậu không may bị bắt…

    Rồi thì chủ nó không nhận nên phải tù chứ gì?

    Phải, nếu nó nhận thì nó chết. Chẳng may cũng là cái số tôi không ra gì, chứ lão chủ ấy thật tử tế với
    mình quá.

    Thằng có cái cổ đầy những thuốc cao góp chuyện:

    Ừ, bác như thế cũng đã sướng thật, nhưng chưa bằng tôi. Bây giờ tôi bị bệnh tật nên trông mới xấu xí thế này, chứ hồi mới đi ở, còn đẹp giai thì tôi còn sướng bằng vạn các bác. Thầy bói nào cũng bảo tôi có số đào hoa, thực đúng quá. Tôi sướng hơn các bác ở chỗ thỉnh thoảng lại được bà chủ yêu, hoặc con gái bà chủ…

    Rồi nó kể những cái… may mắn của nó một cách rất tỉ mỉ, bằng một giọng thành thực vô cùng.

    Trước lúc ấy vài giờ đồng hồ, tôi đã phải đứng tần ngần mà tự hỏi: “Ta sẽ phải làm gì cái bọn này?”.

    Bây giờ tôi lại phải tần ngần tự hỏi: “Ta sẽ làm gì những câu chuyện ấy?”.

    Thật vậy, những câu chuyện ấy thật là lạ lùng, thật là không ai dám tưởng là có thật được, thật là nhơ bẩn, thật là chướng tai.

    Một thằng nhỏ không biết thêu dệt như một nhà văn thì chuyện của một thằng nhỏ kể có thể tin được là đúng chín mươi phần trăm sự thực.

    Mà đứng trước những sự thực không đáng viết lên mặt giấy, ta phải hãi hùng kinh ngạc về loài người.

    Tiểu thuyết kể những điều mà loài người bảo là không có thật.

    Sự đời, trái lại, lại có những điều mà tiểu thuyết không dám tin.

    Ấy thế rồi tôi đâm ra khinh hết cả loài người, vì tôi tin rằng không một ai trong bọn chúng ta lại trông rõ được thực trạng cuộc đời.

    Thật vậy, không biết bao nhiêu sách vở của loài người, cốt để dạy cho nhau biết mà thôi, vậy mà vẫn công toi cả. Những điều người ta dạy bảo nhau bằng sách? Đó là những điều mơ hồ, những điều lầm lẫn, những sự văn chương. Văn chương là một sự, sự đời là một sự khác.

    Rồi tôi cảm thấy rằng muốn làm một nhà xã hội học, một nhà tâm lý học, một nhà triết học, thì trước hết hãy đăng vào nghề cơm thầy cơm cô! Người phu xe biết hết mọi sự độc ác của loài người hơn là một nhà học giả. Người bồi săm biết hết mọi sự dâm đãng của loài người hơn là một nhà giải phẫu học. Và một kẻ đi ở thì cũng biết rõ những tính tình của loài người hơn là một nhà văn sĩ tả chân.

    Nếu ai muốn chửi tôi về những ý nghĩ nói trên thì tôi xin thưa rằng Jean Jacques Rousseau, trước khi thành ra một nhà đại gia tư tưởng, một bậc đại văn hào, một bậc vĩ nhân, thì đã sống cái đời cơm thầy cơm cô.

    Biết đâu chẳng phải vì thế?
     

  • CHƯƠNG VIII: BI HÀI KỊCH

    Trong khi tôi đương liên miên nghĩ ngợi về những người dân quê dại dột như thế, bỗng lại thấy hai con sen nữa cũng tiến đến. Một đứa mặc váy, cắp một cái thúng nhỏ, tóc cắt ngắn, tỏa một cách hỗn loạn xuống trán và gáy, dáng đi lạch bạch như một con vịt bầu. Còn đứa kia, mặt mũi tuy sạch sẽ hơn, lại mặc quần hẳn hoi, song tinh thần ngây ngô dại dột vô cùng, trông cũng không có một chút nào là vẻ đã ở tỉnh thành cả.

    Cả hai đứa loay hoay không biết kiếm một chỗ nào ngồi chứ đừng nói đến nằm. Tôi bảo bà lão già:

    Bà ngồi dẹp vào cho người ta nằm với.

    Bà lão vâng lời, dẹp chỗ rồi lại phe phẩy cho hai đứa mới đến ấy bằng tinh thần một người mẹ già
    nuông con.

    Tôi đứng hai tay gãi sườn ngắm nghía cái đống vô nghĩa lý ấy rồi tự hỏi: ta sẽ làm gì cái bọn này? Tôi không phải đến chỗ này để nhìn cái cảnh ấy mà thôi. Phải làm thế nào cho bọn ấy nói chuyện với mình, tin mình, phục mình, mến mình, đừng buồn ngủ nữa, đừng đau khổ nữa, đừng đói khát nữa…

    Tự nhiên tôi thọc tay, mân mê mấy hào chỉ trong túi. Một rá xôi bán ở nhà ngoài, ấy đó, một cách chiếm lòng yêu của kẻ khác, trong thế gian! Khốn thay, nếu như thế sợ “thiên hạ” đồn rầm lên, mà rồi tôi sẽ bị mụ chủ hàng cơm nghi hoặc thì rồi đến mất đi lại. May sao tôi chợt nghĩ đến nhà trinh thám đại tài trong chuyện Mephisto. Khi vào đến hang hùm tổ rắn của bọn gian phi là một hàng cơm, muốn khỏi
    bị nghi ngờ, muốn được yêu mến nữa, nhà trinh thám chỉ việc ép lòng làm một nhà tài tử bê tha và lãng mạn.

    Một bài Nam Ai hay một bài Văn Thiên Tường thì phí của quá mà không hợp, tôi dùng đến mấy điệu hát chèo là lối thịnh hành vùng quê.

    Tôi vừa làm điệu bộ vừa hát:

    Mừng bề trên trường trị, xã tắc muôn năm

    trường thọ!

    Mừng làng ta đất gồm văn võ

    Đức anh linh ủng hộ muôn nhà

    Nhớ Tống Triều niên hiệu Kiến Quang

    Đâu đâu đấy đấy giàu sang

    Trăm họ nơi nơi no đủ

    Xem trong tích cũ:

    Có một anh chàng tên gọi Trương Viên

    Cha mất rồi còn mẹ cao niên

    Chàng dốc chí chuyên nghề kinh sử!

    Nhà hàn sĩ nghèo nàn cơ khổ

    Mà được quan thừa tướng gả con cho!

    Chỉ có thế, cả bọn “khán giả” ấy cũng đủ bị tôi thôi miên. Anh chàng đầu trọc và mặt bủng da chì ngửa cổ hề hề cười như một chú Khách lồi rốn. Thằng cha có cái cổ đầy những lá thuốc cao hết trầm tư mặc tưởng với trăng sao trên trời quay lại đăm đăm nhìn tôi. Thằng bé con ho lao hết ho sù sụ như ông cụ. Bà lão già cũng ngây người ra như một pho tượng sống, hết cả phe phẩy quạt cho những kẻ chung quanh.

    Tôi nhìn cả bọn ấy một cách đắc chí rồi đổi sang giọng nồi niêu:

    Trách bởi vì đâu ta học dốt như bò

    Bút lông mèo tình chung mà ta ngậm í i

    Để cho ho một đời!

    Bỏ bút lông, ta thử ngậm bút sắt ta chơi!

    Ta thử ngậm bút sắt ta chơi

    Bút sắt ta chơi!

    Lỗ kia tình chung dù đứt í i mấy ta thời

    Ta thời đóng đanh

    Chớ cái cuộc văn chương hồ dễ đã tan tành!

    Hồ dễ đã tan tành!!!

    Đến đây xong thì năm, sáu đứa trẻ lần lượt ngồi nhỏm dậy. Đứa đã dậy rồi lấy chân đạp vào mạng mỡ để đánh thức đứa khác còn ngủ say, như là khi còn ở nhà với mẹ cha, chúng rủ nhau đi xem chèo vậy. Hai con sen kia cùng đứng phắt lên, cái con mặc quần đứng sau lưng ôm cổ con bé mặc váy, y như ở đình làng. Tôi không thấy ngượng nữa, không biết tự mình là dơ dáng dạng hình nữa. Tôi chỉ thấy tôi oai vệ, sung sướng, đang kiêu ngạo như một thằng cơm thầy cơm cô một trăm phần trăm.

    Tôi bèn cúi khom lưng xuống y như một ông già mà lại gù, mà đi vòng tròn cái sân, lại hát:

    Lão tuy già lụ khụ, nhờ giời cho

    vẫn khỏe khòe khoe

    Vẫn khỏe khòe khoe!!!

    Kia như cái gậy gục, cái gậy gạc

    Nó có chà, nó có ngạc

    Lão bê vác, hục hà hục hạc

    Quệch quà quệch quạc

    Hạt mưa sa lác đa lác đác

    Lão vẫn khoác kè kè cái áo bông!

    Đầu tóc lão dù trắng xóa như bông…

    Kìa thấy các cô con gái má hồng

    Lão vẫn, lão vẫn! Vẫn còn ư say!

    Say, say, say, ngã chổng cò quay!!!

    Tôi ngã phệt xuống đất rồi ngồi xếp bằng tròn gọn một cái. “Cử tọa” rồ lên cười.

    Hai con sen cười to hơn cả, cười như những đồ đĩ dại, cười như đĩa kèn Fou Rire.

    Rồi một con, cái con mặt mũi sạch sẽ mà mặc quần ồ lạ cái con sen ngây ngô ấy ồ lạ buông hai cánh tay ôm cổ bạn nó ra, ngã ngửa người xuống bằng bị giời đánh.

    Thưa các ngài, ấy là nó cảm tôi.

    Nếu tôi nói một cách có khoa học, một cách có văn chương, thì trong ái tình, cơn xúc động mạnh ấy, sự phải lòng giai ghê gớm ấy, người ta gọi là cái tiếng sét, lơ cu đơ fâu đờ vậy.

    Một người mê ông đến nỗi ngã lăn đùng ra lại không đủ khiến ông sung sướng và, nếu ông có vợ, thì khiến ông về nhà thấy vợ ông là xấu xí lắm hay sao?

    Tôi đứng lên khoan khoái…

    Tôi chờ cho con sen ấy gượng ngồi dậy, để rồi đỏ mặt mà xấu hổ.

    Những người khác cũng thế.

    Nhưng con sen ấy ngã xong là nằm cứng đờ…

    Như chết!

    Một vài người chạy đến xem sao… Tôi cũng chạy đến. Than ôi thì ra nó bị động kinh! Hai con mắt nó trợn ngược lên, chỉ còn trông thấy lòng trắng. Chân tay nó run lật bật lên. Dớt dãi của nó ứa ra trắng xóa cả mồm. Sự cười rộ đã thương tổn đến bộ thần kinh của nó.

    Lúc ấy, tôi cũng thấy hoảng hốt lo sợ. Chung quanh tôi người ta nói đến những câu: phải gió, ngộ độc, chết, tim đau. Bà lão già sắp sửa khóc nữa. Tôi cố cắt nghĩa cho họ hiểu, bảo họ cứ yên tâm. Tôi đuổi mấy thằng nhỏ ít tuổi xuống khỏi đống ván để lấy chỗ cho con sen động kinh nằm.

    Không việc gì, rồi chốc nữa nó khỏi!

    Rồi tôi cũng ngồi xuống cạnh nó, nghĩ ngợi phân vân.

    Cái con sen mặc váy, cắt nghĩa:

    Chị ấy từ hôm bị điện giật đến giờ thỉnh thoảng lại thế.

    Bị điện giật từ bao giờ?

    Độ bốn, năm tháng nay.

    Sao mày biết?

    Tôi có họ với chị ấy.

    Thế nó bị điện giật như thế nào?

    Chị ấy phơi quần áo trên bao lan.

    Thế nào?

    Phơi ngay cái áo ướt vào cái dây điện trước cửa.

    Nghe đến đây, tóc gáy tôi dựng đứng lên. Tôi lại vội hỏi:

    Sao nó lại dại dột thế?

    Chị ấy mới ở nhà quê ra thì biết gì!

    Sao những đứa chủ nó không dặn nó cẩn thận?

    Nào ai biết?

    Thế lúc bị điện giật như thế nào?

    Con sen ấy lè lưỡi ra rõ dài một hồi lâu rồi
    mới đáp:

    Dây điện hút hai tay chị ấy vào, một nửa người bị lôi ra ngoài bao lan, còn một nửa thì lủng lẳng ở bên trong, mãi người ta mới gỡ được chị ấy ra.

    Trong lòng tôi bỗng thấy một mối thương tâm vô hạn.

    Tôi quay xuống nhìn mặt con bé khốn nạn ấy rồi thở dài, rồi tôi hỏi:

    Bị bệnh động kinh rồi lại bị chủ thải ra có phải không?

    Tất nhiên.

    Thế là nó nghỉ việc từ độ ấy đến giờ?

    Không, về sau đến làm cho một nhà khác. Mới thôi việc có hai hôm nay.

    Sao lại thôi?

    Chị ấy bưng một cái lọ quý rồi bị động kinh, ngã đánh vỡ lọ, chủ bắt đền, chị ấy sợ mà bỏ trốn.

    Đồ ngu dại, nếu chủ nó bắt đền thì rồi nó trừ tiền công chứ gì? Bỏ trốn thế, nó lại đi thưa thì lại rũ tù.

    Cái lọ đáng giá hơn trăm bạc, có làm mọt xương cũng chả bù nổi. Vả lại nếu làm không công thì không có tiền gửi về quê.

    Tôi ngán ngẩm rồi nói bâng quơ:

    Tiên sư cái kiếp đi ở! Thân phận tôi đòi khổ thật!

    Anh chàng đầu trọc nói:

    À cái ấy thì đã đành!

    Cái nhà bác này! Có phải trong làng cơm thầy cơm cô chúng ta với nhau không?

    Chính thị!

    Ở tù ra, hay ở mạn ngược ốm về mà trọc lốc thế?

    Ở hàng xứ ra.

    Sao mà phải tù?

    Chủ nó sai mang thuốc phiện lậu, rồi bị ông Tây bắt, rồi chủ nó không nhận.

    Ai bảo đi ở?!

    Vỡ đê, trôi cả nhà cửa, trâu bò. Vợ nó ra đi ở vú em rồi không về. Ra tìm mãi không thấy, phải đi xin kéo xe. Gặp vợ rồi thì chẳng may vào tù.

    Đến anh chàng cổ dán thuốc cao:

    À tôi đi ở là vì nhà nghèo.

    Thằng bé ho lao đáp:

    Tôi cũng đi ở đã bốn năm nay rồi. Bố chết, mẹ đi lấy chồng, ở với cô ruột bị chửi nhiều quá, thì đi kiếm lấy mà ăn. Cô tôi giàu có hẳn hoi, có ba, bốn cái nhà gạch. Nhưng mà đây không cần. Tử tế thì nhờ, không thì thôi.

    Thế bà lão này có đứa nào là cháu ở đây không?

    Bà lão trỏ ba đứa trẻ ngồi cạnh mình mà rằng:

    Ba đứa cháu nội tôi đấy. Dắt cháu ra tìm bố nó, cũng đi kéo xe nhà. Thấy nói bố nó ở Hà Nội, ra tìm mãi không thấy. Lên Quan Thánh lại bảo xuống Hàng Bồ, lại Hàng Bồ lại bảo xuống Bạch Mai…

    Thế bà có bao nhiêu tiền trong mình?

    Còn được sáu xu.

    Bà lão thản nhiên nói thế, một cách không lo sợ gì cả. Mà có lẽ họ thế mới sống. Chỉ người khác là mới biết lo sợ cho họ, thấy họ là khổ sở đáng thương mà thôi.

    Tôi hỏi một thằng bé khác:

    Thằng này, sao mày cũng đi ở?

    Dạ, u tôi bắt thế.

    Còn thằng nhãi này, ai mướn mà cũng đi ở?

    Úi chao! Tôi mới đi ở có ba tháng thôi mà nếm cơm có đến tám chín nhà chủ rồi.

    Còn thằng này nữa, mày cũng nghèo à?

    Tôi không biết.

    Bố mày đâu?

    Tôi không biết.

    Mẹ mày đâu?

    Tôi không biết.

    Làng mày ở đâu?

    Tôi có làng bao giờ!

    Nó chẳng biết gì cả. Nó chỉ mới độ lên tám tuổi là cùng mà thôi.

    Thế mày đã đi ở lần nào chưa?

    Một lần rồi, chủ nhà chê là nhãi con, mướn năm hôm rồi lại cho ra.

    Thế bao giờ mày đi làm?

    Nào biết, trông ở cụ.

    Cụ nào?

    Cụ đưa người, vẫn ngồi ngã tư.

    Đến đây, con sen động kinh đã tỉnh. Nó gượng ngồi lên khạc nhổ nốt những chỗ nước dãi đọng trong mồm. Rồi nó lại nằm xuống vẻ mệt nhọc lắm…

    Một hồi gót giày khua lên… mỗi lúc một to.

    Một người làm mật thám, áo the, mũ dạ, giày tây, ống quần có cặp xe đạp thoăn thoắt bước vào. Một cô tân thời, cổ tay đầy những vàng đi theo sau.

    Người lính kia đi vào đến chỗ chúng tôi thì bật đèn to lên, soi rõ vào mặt từng người một. Rồi thấy cô tân thời rú lên:

    Chính nó đây rồi.

    Người lính kia hỏi:

    Đứa nào?

    Con bé mặc quần ấy.

    Con sen cũng khóc:

    Lạy cô, con trót dại, cô tha cho con.

    Người lính quát:

    Đứng lên đi theo tao lập tức!

    Cô ả tân thời càu nhàu:

    Hai, ba trăm bạc của người ta chứ ít à?

    Người lính hỏi:

    Sao cô khai có vài ba đồng.

    Đấy là nó ăn cắp, ngoài ra nó còn đánh vỡ cái lọ cổ nữa.

    Con sen ấy kêu khóc:

    Lạy cô, quả con không ăn cắp một xu nào ạ!

    Im! Câm ngay! Không ăn cắp sao lại đi trốn?

    Thế là người lính kia xích tay nó lại. Cô ả tân thời nói:

    Ông khám cái thúng này xem.

    Không, đây là của tôi.

    Cứ khám!

    Lúc ấy tôi đứng dậy, nét mặt chắc đầy những vẻ bất bình. Người lính kia hỏi tôi:

    Đưa tao xem thẻ.

    Tôi ngần ngừ, rồi phải đưa. Người lính xem thẻ xong (cũng may sở Phát thẻ Hà Nội có cái thuật chụp ảnh cho người nào cũng như mặt tù) ngẩn người ra, đứng cúi đầu nghĩ như muốn nhớ lại một điều gì, rồi mới trả thẻ, sau khi nhìn tôi hai, ba lượt.

    Không bao giờ tôi quên được cái lúc con sen động kinh bị xích và một cái tát vào gáy nó của cô ả tân thời.

    Khi con sen bị lôi ra thì bọn người nhà hàng cơm chạy vào xem rồi chạy ra theo.

    Tôi ngoảnh lại nhìn bọn cơm thầy cơm cô đằng sau tôi thì mặt ai cũng tái đi, sợ đến chết khiếp.