Blog

  • THƯ TỊCH (chọn lọc)

    1. TỔNG QUÁT

    A. Sách Việt ngữ

    – Nho giáo, một triết lý chính trị, Nguyễn Hiến Lê, Sài Gòn, 1958.

    – Dư địa chí, Nhân vật chí (trong bộ Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú) do Ngô Hữu Tạo, Trần Huy Hân, Nguyễn Mạnh Duân, Trương Văn Chinh dịch, Hà Nội, 1960.

    – Tư tưởng chính trị trong triết học Khổng giáo, Trần Quang Thuận, Sài Gòn, 1961.

    – Tổ chức chính quyền trung ương thời Nguyễn sơ, Nguyễn Sĩ Hải, Sài Gòn, 1962.

    – Lược truyện các tác gia Việt Nam, Trần Văn Giáp, Hà Nội, 1962.

    – Đại cương triết học Trung Quốc, Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê, Sài Gòn, 1965.

    – Đại cương triết học sử Trung Quốc, Phùng Hữu Lan, bản dịch của Nguyễn Văn Dương, Huế, 1966.

    – Đề tài người ưu tú trong tư tưởng chính trị Trung Quốc cổ thời,

    Nguyễn Ngọc Huy, Sài Gòn, 1969.

    – Trung Quốc triết học sử, Hồ Thích, bản dịch của Huỳnh Minh Đức, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nôm

    – Nhật dụng thường đàm, Phạm Đình Hổ, 1838.

    – Việt Nam phong sử, Nguyễn Văn Mại, 1889.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Kiến văn tiểu lục, Lê Quý Đôn, 1777.

    – Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú, 1821.

    – Đại Nam hội điển sử lệ.

    – Minh Mệnh chính yếu.

    – Đại Nam thực lục chính biên, Trương Minh Giảng

    tổng tài.

    – Đại Nam liệt truyện, Trương Đăng Quế tổng tài.

     

    D. Sách Hoa ngữ

    trung quốc chính trị tư tưởng đích đặc chinh

    trung quốc chính trị triết học đích bản nguyên.

    khổng tử học thuyết tân ngữ .

     

    Đ. Sách Pháp ngữ

    – Histoire des croyances et des opinions philosophiques en Chine,

    Léon Wieger, Paris, 1917.

    – L’idéal du sage dans la philosophie confucéenne, Phạm Quỳnh, Hanoi, 1928.

    – Histoire de la philosophie chinoise, E. V. Zenker, Paris, 1932.

    – La pensée chinoise, M. Granet, Paris, 1934.

    – Bibliographie annamite, E. Gaspardone, Hanoi, 1934.

    – Sagesse chinoise et philosophie chrétienne, H B. Maitre, Paris, 1935.

    – Les chapitres bibliographiques de Lê Quý Đôn et de Phan Huy Chú, Trần Văn Giáp, Hanoi, 1938.

    – Les trois religions de la Chine, W. E. Soothill, Paris, 1946.

    – La religion des Chinois, M. Granel, Paris, 1951.

    – Théologie catholique et pensée asiatique, M. Heinrichs, Tournai, 1965.

    – Humanisme chinois et spiritualité chrétienne, John Wu, Paris, 1965.

    – Expérience chrétienne et spiritualité orientale, J. A. Cuttat, Paris, 1967.

     

    2. GIÁO DỤC

    A. Sách Việt ngữ

    – Lời khuyên học trò, Nguyễn Bá Học, Hà Nội, 1930.

    – Mười điều tâm niệm, Hoàng Đạo, Hà Nội, 1939.

    – Một nền giáo dục Việt Nam mới, Thái Phỉ, Hà Nội, 1941.

    – Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lân, Huế, 1941.

    – Trương Vĩnh Ký, Lê Thanh, Hà Nội, 1943.

    – Võ Trường Toản, Nam Xuân Thọ, Sài Gòn, 1957.

    – Lê triều lịch khoa tiến sĩ đề danh bi ký của Cao Viên Trai (tức Lê Cao Lãng), Võ Oanh dịch, 1961.

    – Quốc triều đăng khoa lục (cũng gọi Quốc triều khoa bảng lục, hoặc Quốc triều chánh phó khoa lục (1894)) của Cao Xuân Dục, Lê Mạnh Liêu dịch, Sài Gòn, 1962.

    – Đại Việt lịch triều đăng khoa lục của Nguyễn Hoãn (1779), Trần Tuấn Khải dịch, Sài Gòn, 1963.

    – Khoa mục chí (trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú), Viện Sử học Việt Nam dịch, Hà Nội, 1963.

    – Nguyễn Lộ Trạch, Nguyễn Thị Nghiên, Huế, 1966.

    – Một nền giáo dục nhân bản và dân tộc, Đoàn Nhật Tấn, Quy Nhơn, 1966.

    – Đăng khoa lục sưu giảng, Trần Tiến, Đạm Nguyên dịch, Sài Gòn, 1968.

    – Cải tổ giáo dục, Nguyễn Quỳnh Giao, Sài Gòn, 1970.

    – Câu chuyện thầy trò, Huỳnh Phan, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nôm

    – Lê triều giáo hóa điều lệ của Nhữ Đình Toản, 1760.

    – Gia huấn ca.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Lê triều giáo hóa điều lệ (tứ thập thất điều), Phạm Công Trứ, 1663.

    – Đại Việt lịch triều đăng khoa lục, Nguyễn Hoãn, 1779.

    – Khoa mục chí, Phan Huy Chú, 1821.

    – Tế cấp bát điều, Nguyễn Trường Tộ, 1867.

    – Quốc triều đăng khoa lục, Cao Xuân Dục, 1894.

     

    D. Sách Hoa ngữ

    trung quốc giáo dục sử dư thốn lân

    thanh đại khảo thí dữ nhậm quan chế độ

     

    Đ. Sách Pháp ngữ

    – Les 47 articles du catéchisme moral de l’Amam dautrefois, Trần Trọng Kim, Hanoi, 1928.

    – Confucius (Chapitre X, De la vie quotidienne et de l’éducation),

    Alfred Doeblin, Paris, 1947.

    – La sagesse de Confucius (Chapitre IX, De l’éducation), Lin Yutang, Paris, 1919.

    – Une méthode de travail libre par groupes, Roger Cousinet, Paris, 1949.

    – Leçons de pédagogie, Roger Cousinet, Paris, 1950.

    – La pédagogie des Jésuites, F. Charmot, Paris, 1951.

    – Confucius et son temps (Chapitre IV: Les procédés pédagogiques de Confucius), Jeaune Gripekoven, Bruxelles, 1955.

    – Au siècle de l’enfant, P. Faure, Paris, 1958.

    – Histoire de l’éducation, R. Gal, Paris, 1960.

    – Traité de pédagogie générale, R. Hubert, Paris, 1965.

    – L’enseignement, une confrontation internationale, E. J. Hughes, New York, 1966.

    – L’industrie de l’enseignement, Lê Thành Khôi, Paris, 1967.

    – L’université en question, Jean Chardonnet, Paris, 1968.

    – Pour une révolution pédagogique, Jacques Wittwer, Paris, 1968.

    – Pour une philosophie de l’éducation, Jacques Maritain, Paris, 1969.

     

    E. Sách Anh ngữ

    – Group work in education, Ruth Strang, New York, 1958.

    – A history of education, James Mulhern, New York, 1959.

    – Guidance and counseling in the classroom, D. S. Arbuckle, Boston, 1961.

    – Sucessful teaching in secondary schools, S.G. Callahan, 1966.

    – Introduction to the philosophy of education, G. F. Kneller, 1967.

     

    3. TRIẾT HỌC

    A. Sách Việt ngữ

    – Kinh thi, bản dịch của Nguyễn Khắc Hiếu, Nghiêm Thượng Văn, Đặng Đức Tô, Hà Nội, 1924.

    – Nho giáo, Trần Trọng Kim, Hà Nội, 1930.

    – Mạnh Tử quốc văn giải thích, Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Đôn Phục, Hà Nội, 1932.

    – Trung dung, bản dịch của Hà Tư Vị và Nguyễn Văn Đang, Phủ Lý, 1933.

    – Khổng giáo, Đào Duy Anh, Huế,1941.

    – Thượng thư, Nhượng Tống dịch, Hà Nội, 1943.

    – Kinh dịch, Ngô Tất Tố dịch, Hà Nội, 1973.

    – Đại học, Nguyễn Trọng Dương dịch, Hà Nội, 1943.

    – Luận ngữ, Đoàn Trung Côn dịch, Sài Gòn, 1950.

    – Cửa Khổng, Kim Định, Sài Gòn, 1965.

    – Khổng học tinh hoa, Nguyễn Văn Thọ, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nho

    – Khóa hư lục, Trần Thái Tông.

    – Vân đài loại ngữ, Lê Quý Đôn.

    – Hoàng Việt văn tuyển, Bùi Huy Bích.

     

    C. Sách Hoa ngữ

    tứ thư đại toàn

    tứ thư tập lạp 

    ngũ kinh đại toàn

     

    D. Sách Pháp ngữ

    – Séu chou, Les quatre livres, F. S. Couvreur, Hokienfou, 1895,

    – Cheu king, F. S. Couvreur, 2e éd, 1916.

    – Mémoires sur les bienséances et les cérémonies, S. Couvreur, Paris, 1950.

    – Pensées morales de Confucius, René Brémond, Paris, 1953.

    – Confucius et l’humanisme chinois, Pierre Đỗ Đình, Paris, 1958.

    – Confucius, Etiemble, Paris, 1966.

     

    Đ. Sách Anh ngữ

    – The chinese classics, James Legge.

    – The four books, James Legge.

     

    4. LỊCH SỬ

    A. Sách Việt ngữ

    – Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim, Hà Nội, 1919.

    – Việt Pháp bang giao sử lược, Phan Khoang, Huế, 1950.

    – Việt sử thông giám cương mục, Ban nghiêu cứu văn sử địa biên dịch và chú giải, Hà Nội, 1957.

    – Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên, bản dịch của Cao Huy Chú, Hà Nội, 1967.

    – Việt sử xứ Đàng Trong (Cuộc Nam tiến của dân tộc Việt Nam), Phan Khoang, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Chữ Nho

    – Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên, 1479.

    – Khâm định Việt sử thông giám cương mục, tổng tài Phan Thanh Giản, 1884.

    – Đại Nam nhất thống chí.

     

    C. Sách Hoa ngữ

    thanh sử.

     

    D. Sách Pháp ngữ

    – Souvenirs de Huế, Michel Duc Chaigneau, Paris, 1867.

    – Etude sur l’organisation politique et sociale des Annamites, E. Luro, Paris, 1878.

    – L’Annam d’autrefois, P. Pasquier, Paris, 1907.

    – La commune annamite: sa fonction, sa constitution, ses rapports avec l’état, F. Malot, Paris, 1908.

    – Histoire de la Cochinchine française des origines à 1883, P. Cultru, Paris, 1910.

    – La société annamite: les lettrés, les mandarins le peuple, L. Cury, Paris, 1910.

    – Le peuple annamite, E. Langlet, Nancy, 1913.

    – Histoire moderne du pays d’Annam, Ch. Maybon, Paris, 1920.

    – Les archives des empereurs d’Annam et l’histoire annamite, P. Boudet, Hanoi, 1942.

    – Le Việt Nam, histoire et civilisation, Lê Thành Khôi, Paris, 1955.

     

    5. VĂN CHƯƠNG

    A. Sách Việt ngữ

    – Ngược đường trường thi, Nguyễn Triệu Luật, Hà Nội, 1939.

    – Lều chõng, Ngô Tất Tố, Hà Nội, 1941.

    – Bút nghiên, Chu Thiên, Hà Nội, 1942.

    – Nhà nho, Chu Thiên, Hà Nội, 1943.

    – Chinh phụ ngâm khúc, Đoàn Thị Điểm diễn Nôm, Tôn Thất Lương dẫn giải và chú thích, Huế, 1950.

    – Nhị độ mai, Đinh Gia Thuyết đính chính và chú thích, Sài Gòn, 1952.

    – Chinh phụ ngâm khúc bị khảo, Hoàng Xuân Hãn, Paris, 1953.

    – Quốc âm thi tập, Nguyễn Trãi, Trần Văn Giáp và Phạm Trọng Điềm phiên âm và chú giải, Hà Nội, 1956.

    – Thiên nam ngữ lục, Nguyễn Lương Ngọc phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1958.

    – Vương Tường, Lê Hữu Mục khảo thích và dẫn nhập, Huế, 1959.

    – Thập giới cô hồn quốc ngữ văn, Lê Thánh Tông, Lê Hữu Mục phiên âm và giới thiệu, Huế, 1959.

    – Sơ kính tân trang, Phạm Thái, Lại Ngọc Cang khảo thích và giới thiệu, Hà Nội, 1960.

    – Ngọc Kiều Lê, Lý Văn Phức, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải, dẫn nhập, Huế, 1960 (bản in rô-nê-ô).

    – Lâm tuyền kỳ ngộ, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải, dẫn nhập, Huế, 1961 (bản in rô-nê-ô).

    – Hồng Đức quốc âm thi tập, Phạm Trọng Điềm, Bùi Văn Nguyên phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1962.

    – Lâm tuyền kỳ ngộ, Đinh Gia Khánh phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1963.

    – Thiên nam minh giám, Trịnh Di Lư, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải và giới thiệu, Sài Gòn, 1964 (bản in rô-nê-ô).

    – Bích Câu kỳ ngộ, Hoàng Xuân Hãn hiệu đính và chú giải, Huế, 1904.

     

    B. Sách chữ Nôm

    Ngoài những bản phiên âm trên:

    – Thạch Sanh.

    – Ông Ninh cổ truyện.

    – Chúa Thao cổ truyện.

    – Lý Công.

    – Quan âm chú giải tân truyện.

    – Thúy sơn thu mộng ký.

    – Xuân tình tưởng vọng.

    – Nguyệt hoa vấn đáp.

    – Mai Lương Ngọc thư.

    – Lâm Sinh tân thư.

    – Bướm hoa tân truyện.

    – Hữu Kế truyện.

    – Quan Âm phú.

    – Lưu Bình phú.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Thiên Nam dư hạ tập.

    – Cao Chu Thần thi tập.

     

    6. BÁO CHÍ

    A. Tri Tân

    – Chính vua Tự Đức cũng định cải cách việc học và phép thi, Hoa Bằng, số 32, 21/1/1942.

    – Vài thể văn khoa cử, Hoa Bằng, số 44.

    – Khoa thi Hương năm Tân Mão, Nguyễn Tường Phượng, số 79, 80, 81.

    – Tình trạng nền học xưa và chí hướng người học trò xưa, Nhật Nham Trịnh Như Tấu, số 84.

    – Lối văn cử nghiệp khác với lối văn ngoài trường ốc như thế nào,

    Hoa Bằng, số 111.

    – Thanh niên đời xưa, Nguyễn Văn Tố, số 119, 120.

    – Các nơi trường thi và cách xếp đặt trong trường thi Nam Định,

    Trần Văn Giáp, số 126, 127.

     

    B. Khai Trí Tiến Đức tập san

    – Lược khảo về khoa cử Việt Nam từ khởi thủy đến khoa Mậu Ngọ (1918), Trần Văn Giáp, số 1, 2.

     

    C. Bulletin des amis du vieux Huế

    – Les concours littéraires de Huế, Hồ Đắc Khải, 1916.

    – La merveilleuse capitale, L. Cadière, 1916, pp.247-272.

    – Le temple des lettres, Ưng Trình, 1916, pp.365-378.

    – Le Quốc Tử Giám, Nguyễn Văn Trinh et Ưng Trình, 1917, pp.37- 53.

    – La stèle du Quốc Tử Giám, 1917, pp. 269-279.

    – La stèle du tombeau de Minh Mạng, Delamarre, 1920.

    – L’ambassade de Minh Mạng à Louis Philippe, Delvaux, 1928, no 4, pp. 257-264.
     

  • THƯ TỊCH (chọn lọc)

    1. TỔNG QUÁT

    A. Sách Việt ngữ

    – Nho giáo, một triết lý chính trị, Nguyễn Hiến Lê, Sài Gòn, 1958.

    – Dư địa chí, Nhân vật chí (trong bộ Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú) do Ngô Hữu Tạo, Trần Huy Hân, Nguyễn Mạnh Duân, Trương Văn Chinh dịch, Hà Nội, 1960.

    – Tư tưởng chính trị trong triết học Khổng giáo, Trần Quang Thuận, Sài Gòn, 1961.

    – Tổ chức chính quyền trung ương thời Nguyễn sơ, Nguyễn Sĩ Hải, Sài Gòn, 1962.

    – Lược truyện các tác gia Việt Nam, Trần Văn Giáp, Hà Nội, 1962.

    – Đại cương triết học Trung Quốc, Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê, Sài Gòn, 1965.

    – Đại cương triết học sử Trung Quốc, Phùng Hữu Lan, bản dịch của Nguyễn Văn Dương, Huế, 1966.

    – Đề tài người ưu tú trong tư tưởng chính trị Trung Quốc cổ thời,

    Nguyễn Ngọc Huy, Sài Gòn, 1969.

    – Trung Quốc triết học sử, Hồ Thích, bản dịch của Huỳnh Minh Đức, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nôm

    – Nhật dụng thường đàm, Phạm Đình Hổ, 1838.

    – Việt Nam phong sử, Nguyễn Văn Mại, 1889.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Kiến văn tiểu lục, Lê Quý Đôn, 1777.

    – Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú, 1821.

    – Đại Nam hội điển sử lệ.

    – Minh Mệnh chính yếu.

    – Đại Nam thực lục chính biên, Trương Minh Giảng

    tổng tài.

    – Đại Nam liệt truyện, Trương Đăng Quế tổng tài.

     

    D. Sách Hoa ngữ

    trung quốc chính trị tư tưởng đích đặc chinh

    trung quốc chính trị triết học đích bản nguyên.

    khổng tử học thuyết tân ngữ .

     

    Đ. Sách Pháp ngữ

    – Histoire des croyances et des opinions philosophiques en Chine,

    Léon Wieger, Paris, 1917.

    – L’idéal du sage dans la philosophie confucéenne, Phạm Quỳnh, Hanoi, 1928.

    – Histoire de la philosophie chinoise, E. V. Zenker, Paris, 1932.

    – La pensée chinoise, M. Granet, Paris, 1934.

    – Bibliographie annamite, E. Gaspardone, Hanoi, 1934.

    – Sagesse chinoise et philosophie chrétienne, H B. Maitre, Paris, 1935.

    – Les chapitres bibliographiques de Lê Quý Đôn et de Phan Huy Chú, Trần Văn Giáp, Hanoi, 1938.

    – Les trois religions de la Chine, W. E. Soothill, Paris, 1946.

    – La religion des Chinois, M. Granel, Paris, 1951.

    – Théologie catholique et pensée asiatique, M. Heinrichs, Tournai, 1965.

    – Humanisme chinois et spiritualité chrétienne, John Wu, Paris, 1965.

    – Expérience chrétienne et spiritualité orientale, J. A. Cuttat, Paris, 1967.

     

    2. GIÁO DỤC

    A. Sách Việt ngữ

    – Lời khuyên học trò, Nguyễn Bá Học, Hà Nội, 1930.

    – Mười điều tâm niệm, Hoàng Đạo, Hà Nội, 1939.

    – Một nền giáo dục Việt Nam mới, Thái Phỉ, Hà Nội, 1941.

    – Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lân, Huế, 1941.

    – Trương Vĩnh Ký, Lê Thanh, Hà Nội, 1943.

    – Võ Trường Toản, Nam Xuân Thọ, Sài Gòn, 1957.

    – Lê triều lịch khoa tiến sĩ đề danh bi ký của Cao Viên Trai (tức Lê Cao Lãng), Võ Oanh dịch, 1961.

    – Quốc triều đăng khoa lục (cũng gọi Quốc triều khoa bảng lục, hoặc Quốc triều chánh phó khoa lục (1894)) của Cao Xuân Dục, Lê Mạnh Liêu dịch, Sài Gòn, 1962.

    – Đại Việt lịch triều đăng khoa lục của Nguyễn Hoãn (1779), Trần Tuấn Khải dịch, Sài Gòn, 1963.

    – Khoa mục chí (trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú), Viện Sử học Việt Nam dịch, Hà Nội, 1963.

    – Nguyễn Lộ Trạch, Nguyễn Thị Nghiên, Huế, 1966.

    – Một nền giáo dục nhân bản và dân tộc, Đoàn Nhật Tấn, Quy Nhơn, 1966.

    – Đăng khoa lục sưu giảng, Trần Tiến, Đạm Nguyên dịch, Sài Gòn, 1968.

    – Cải tổ giáo dục, Nguyễn Quỳnh Giao, Sài Gòn, 1970.

    – Câu chuyện thầy trò, Huỳnh Phan, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nôm

    – Lê triều giáo hóa điều lệ của Nhữ Đình Toản, 1760.

    – Gia huấn ca.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Lê triều giáo hóa điều lệ (tứ thập thất điều), Phạm Công Trứ, 1663.

    – Đại Việt lịch triều đăng khoa lục, Nguyễn Hoãn, 1779.

    – Khoa mục chí, Phan Huy Chú, 1821.

    – Tế cấp bát điều, Nguyễn Trường Tộ, 1867.

    – Quốc triều đăng khoa lục, Cao Xuân Dục, 1894.

     

    D. Sách Hoa ngữ

    trung quốc giáo dục sử dư thốn lân

    thanh đại khảo thí dữ nhậm quan chế độ

     

    Đ. Sách Pháp ngữ

    – Les 47 articles du catéchisme moral de l’Amam dautrefois, Trần Trọng Kim, Hanoi, 1928.

    – Confucius (Chapitre X, De la vie quotidienne et de l’éducation),

    Alfred Doeblin, Paris, 1947.

    – La sagesse de Confucius (Chapitre IX, De l’éducation), Lin Yutang, Paris, 1919.

    – Une méthode de travail libre par groupes, Roger Cousinet, Paris, 1949.

    – Leçons de pédagogie, Roger Cousinet, Paris, 1950.

    – La pédagogie des Jésuites, F. Charmot, Paris, 1951.

    – Confucius et son temps (Chapitre IV: Les procédés pédagogiques de Confucius), Jeaune Gripekoven, Bruxelles, 1955.

    – Au siècle de l’enfant, P. Faure, Paris, 1958.

    – Histoire de l’éducation, R. Gal, Paris, 1960.

    – Traité de pédagogie générale, R. Hubert, Paris, 1965.

    – L’enseignement, une confrontation internationale, E. J. Hughes, New York, 1966.

    – L’industrie de l’enseignement, Lê Thành Khôi, Paris, 1967.

    – L’université en question, Jean Chardonnet, Paris, 1968.

    – Pour une révolution pédagogique, Jacques Wittwer, Paris, 1968.

    – Pour une philosophie de l’éducation, Jacques Maritain, Paris, 1969.

     

    E. Sách Anh ngữ

    – Group work in education, Ruth Strang, New York, 1958.

    – A history of education, James Mulhern, New York, 1959.

    – Guidance and counseling in the classroom, D. S. Arbuckle, Boston, 1961.

    – Sucessful teaching in secondary schools, S.G. Callahan, 1966.

    – Introduction to the philosophy of education, G. F. Kneller, 1967.

     

    3. TRIẾT HỌC

    A. Sách Việt ngữ

    – Kinh thi, bản dịch của Nguyễn Khắc Hiếu, Nghiêm Thượng Văn, Đặng Đức Tô, Hà Nội, 1924.

    – Nho giáo, Trần Trọng Kim, Hà Nội, 1930.

    – Mạnh Tử quốc văn giải thích, Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Đôn Phục, Hà Nội, 1932.

    – Trung dung, bản dịch của Hà Tư Vị và Nguyễn Văn Đang, Phủ Lý, 1933.

    – Khổng giáo, Đào Duy Anh, Huế,1941.

    – Thượng thư, Nhượng Tống dịch, Hà Nội, 1943.

    – Kinh dịch, Ngô Tất Tố dịch, Hà Nội, 1973.

    – Đại học, Nguyễn Trọng Dương dịch, Hà Nội, 1943.

    – Luận ngữ, Đoàn Trung Côn dịch, Sài Gòn, 1950.

    – Cửa Khổng, Kim Định, Sài Gòn, 1965.

    – Khổng học tinh hoa, Nguyễn Văn Thọ, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nho

    – Khóa hư lục, Trần Thái Tông.

    – Vân đài loại ngữ, Lê Quý Đôn.

    – Hoàng Việt văn tuyển, Bùi Huy Bích.

     

    C. Sách Hoa ngữ

    tứ thư đại toàn

    tứ thư tập lạp 

    ngũ kinh đại toàn

     

    D. Sách Pháp ngữ

    – Séu chou, Les quatre livres, F. S. Couvreur, Hokienfou, 1895,

    – Cheu king, F. S. Couvreur, 2e éd, 1916.

    – Mémoires sur les bienséances et les cérémonies, S. Couvreur, Paris, 1950.

    – Pensées morales de Confucius, René Brémond, Paris, 1953.

    – Confucius et l’humanisme chinois, Pierre Đỗ Đình, Paris, 1958.

    – Confucius, Etiemble, Paris, 1966.

     

    Đ. Sách Anh ngữ

    – The chinese classics, James Legge.

    – The four books, James Legge.

     

    4. LỊCH SỬ

    A. Sách Việt ngữ

    – Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim, Hà Nội, 1919.

    – Việt Pháp bang giao sử lược, Phan Khoang, Huế, 1950.

    – Việt sử thông giám cương mục, Ban nghiêu cứu văn sử địa biên dịch và chú giải, Hà Nội, 1957.

    – Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên, bản dịch của Cao Huy Chú, Hà Nội, 1967.

    – Việt sử xứ Đàng Trong (Cuộc Nam tiến của dân tộc Việt Nam), Phan Khoang, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Chữ Nho

    – Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên, 1479.

    – Khâm định Việt sử thông giám cương mục, tổng tài Phan Thanh Giản, 1884.

    – Đại Nam nhất thống chí.

     

    C. Sách Hoa ngữ

    – thanh sử.

     

    D. Sách Pháp ngữ

    – Souvenirs de Huế, Michel Duc Chaigneau, Paris, 1867.

    – Etude sur l’organisation politique et sociale des Annamites, E. Luro, Paris, 1878.

    – L’Annam d’autrefois, P. Pasquier, Paris, 1907.

    – La commune annamite: sa fonction, sa constitution, ses rapports avec l’état, F. Malot, Paris, 1908.

    – Histoire de la Cochinchine française des origines à 1883, P. Cultru, Paris, 1910.

    – La société annamite: les lettrés, les mandarins le peuple, L. Cury, Paris, 1910.

    – Le peuple annamite, E. Langlet, Nancy, 1913.

    – Histoire moderne du pays d’Annam, Ch. Maybon, Paris, 1920.

    – Les archives des empereurs d’Annam et l’histoire annamite, P. Boudet, Hanoi, 1942.

    – Le Việt Nam, histoire et civilisation, Lê Thành Khôi, Paris, 1955.

     

    5. VĂN CHƯƠNG

    A. Sách Việt ngữ

    – Ngược đường trường thi, Nguyễn Triệu Luật, Hà Nội, 1939.

    – Lều chõng, Ngô Tất Tố, Hà Nội, 1941.

    – Bút nghiên, Chu Thiên, Hà Nội, 1942.

    – Nhà nho, Chu Thiên, Hà Nội, 1943.

    – Chinh phụ ngâm khúc, Đoàn Thị Điểm diễn Nôm, Tôn Thất Lương dẫn giải và chú thích, Huế, 1950.

    – Nhị độ mai, Đinh Gia Thuyết đính chính và chú thích, Sài Gòn, 1952.

    – Chinh phụ ngâm khúc bị khảo, Hoàng Xuân Hãn, Paris, 1953.

    – Quốc âm thi tập, Nguyễn Trãi, Trần Văn Giáp và Phạm Trọng Điềm phiên âm và chú giải, Hà Nội, 1956.

    – Thiên nam ngữ lục, Nguyễn Lương Ngọc phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1958.

    – Vương Tường, Lê Hữu Mục khảo thích và dẫn nhập, Huế, 1959.

    – Thập giới cô hồn quốc ngữ văn, Lê Thánh Tông, Lê Hữu Mục phiên âm và giới thiệu, Huế, 1959.

    – Sơ kính tân trang, Phạm Thái, Lại Ngọc Cang khảo thích và giới thiệu, Hà Nội, 1960.

    – Ngọc Kiều Lê, Lý Văn Phức, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải, dẫn nhập, Huế, 1960 (bản in rô-nê-ô).

    – Lâm tuyền kỳ ngộ, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải, dẫn nhập, Huế, 1961 (bản in rô-nê-ô).

    – Hồng Đức quốc âm thi tập, Phạm Trọng Điềm, Bùi Văn Nguyên phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1962.

    – Lâm tuyền kỳ ngộ, Đinh Gia Khánh phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1963.

    – Thiên nam minh giám, Trịnh Di Lư, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải và giới thiệu, Sài Gòn, 1964 (bản in rô-nê-ô).

    – Bích Câu kỳ ngộ, Hoàng Xuân Hãn hiệu đính và chú giải, Huế, 1904.

     

    B. Sách chữ Nôm

    Ngoài những bản phiên âm trên:

    – Thạch Sanh.

    – Ông Ninh cổ truyện.

    – Chúa Thao cổ truyện.

    – Lý Công.

    – Quan âm chú giải tân truyện.

    – Thúy sơn thu mộng ký.

    – Xuân tình tưởng vọng.

    – Nguyệt hoa vấn đáp.

    – Mai Lương Ngọc thư.

    – Lâm Sinh tân thư.

    – Bướm hoa tân truyện.

    – Hữu Kế truyện.

    – Quan Âm phú.

    – Lưu Bình phú.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Thiên Nam dư hạ tập.

    – Cao Chu Thần thi tập.

     

    6. BÁO CHÍ

    A. Tri Tân

    – Chính vua Tự Đức cũng định cải cách việc học và phép thi, Hoa Bằng, số 32, 21/1/1942.

    – Vài thể văn khoa cử, Hoa Bằng, số 44.

    – Khoa thi Hương năm Tân Mão, Nguyễn Tường Phượng, số 79, 80, 81.

    – Tình trạng nền học xưa và chí hướng người học trò xưa, Nhật Nham Trịnh Như Tấu, số 84.

    – Lối văn cử nghiệp khác với lối văn ngoài trường ốc như thế nào,

    Hoa Bằng, số 111.

    – Thanh niên đời xưa, Nguyễn Văn Tố, số 119, 120.

    – Các nơi trường thi và cách xếp đặt trong trường thi Nam Định,

    Trần Văn Giáp, số 126, 127.

     

    B. Khai Trí Tiến Đức tập san

    – Lược khảo về khoa cử Việt Nam từ khởi thủy đến khoa Mậu Ngọ (1918), Trần Văn Giáp, số 1, 2.

     

    C. Bulletin des amis du vieux Huế

    – Les concours littéraires de Huế, Hồ Đắc Khải, 1916.

    – La merveilleuse capitale, L. Cadière, 1916, pp.247-272.

    – Le temple des lettres, Ưng Trình, 1916, pp.365-378.

    – Le Quốc Tử Giám, Nguyễn Văn Trinh et Ưng Trình, 1917, pp.37- 53.

    – La stèle du Quốc Tử Giám, 1917, pp. 269-279.

    – La stèle du tombeau de Minh Mạng, Delamarre, 1920.

    – L’ambassade de Minh Mạng à Louis Philippe, Delvaux, 1928, no 4, pp. 257-264.
     

  • C. TỔNG KẾT

    Nay ta gánh lớn lạm đương,

    Đức hèn, học ít, lo lường khôn khuây.

    Song mà đạo chúa cùng thầy,

    444. Cũng noi ý trước thương thay dân trời.

    Một người dầu tính đổi dời,

    Lầm vào tội ác, trách rồi về ta.

    Hạn vì bờ cõi rộng xa,

    448. Khó người người bảo, với nhà nhà khuyên.

    Muốn cho biết đạo thánh hiền,

    Phải tua gắng học mới nên tính trời.

    Người xưa học tự nhỏ nhoi,

    452. Đến chừng già cả, chẳng rời khi mô.

    Dẫu mà hiền thánh trời cho,

    Cũng còn ham học, huống ngu phàm này.

    Than vì những kẻ quê ngây,

    456. Hoặc vì nghèo ngặt, có hay chữ gì!

    Sách xưa nghĩa lý khó suy,

    Nhà quan lại, học trò thi chưa cùng.

    Chi bằng thánh huấn rất thông,

    460. Mười điều tỏ rõ thiết trong tính tình.

    Còn e nói chữ chưa minh,

    Lại e tiếng nói nhà Thanh khác mình,

    Nên ta dịch lại đành rành,

    464. Mượn lời ca vịnh dễ tình ngâm nga.

    Thà quê mà đặng thực thà,

    Hãy e chưa rõ, huống là dám thêm.

    Cùng là thuật lại cho xem.

    468. Làm gì chẳng dám dễ hiềm buổi nao.

    Thể này chẳng luận người nào,

    Nghe ra đã biết, nghĩ vào càng hay.

    Ai còn khuyên đọc đêm ngày,

    472. Huống ta nỡ để đạo này biếng nghe.

    Huống ta có dạy không chia,

    Một trời, một đạo, ai nề với ai?

    Hoàng thân cho đến các tôi,

    476. Học trò cho đến các loài quân dân.

    Dầu ai ham đọc hay vâng,

    Trước còn lơ lảng, nay cần mới nên.

    Thuộc rồi nhớ lấy cho bền,

    480. Ở thì cho đặng mới tuyền đặng vay.

    Một phần đặng, một phần hay,

    Đặng bao nhiêu lại hay dày bấy nhiêu.

    Làm lành đặng tiếng mỹ miều,

    484. Nếu mà làm dữ, sao kêu là người?

    Phụ thêm bất quá mấy lời,

    486. Vâng theo thánh huấn đủ rồi, đủ nên.

    Khắc xong tháng 10 năm Tự Đức thứ 23 (1870)

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 463: Gánh lớn lạm đương: Lạm đương gánh lớn, lạm dụng đảm đương chức vụ làm vua (nói khiêm). Chữ lạm cũng có thể phiên âm là trộm, trộm đương, nhưng trong bản này, tác giả phân biệt hai chữ lạm (chữ Hán, bộ thủy, bên chữ giam) và chữ trộm (nhân đứng, bên là chữ lạm, xem câu 239: Giữ trông cùng đẹp trộm gian (xem bản Nôm). Câu này cho biết việc Tự Đức làm vua chỉ là vạn bất đắc dĩ, và nhà vua chắc chắn đã không đối xử quyết liệt với Hồng Bảo và gia đình chỉ vì lý do muốn bảo vệ ngai vàng cho cá nhân mình.

    Chú thích 464: Ngôn ngữ cực kỳ khiêm tốn. Lăng của vua Tự Đức được đặt là Khiêm lăng cũng là vì thế và đây là một điểm cần phải ghi khà muốn nhận định về nhân cách của vua Dực Tông.

    Chú thích 465: Trách rồi về ta: Nhà vua tự nhận trách nhiệm trước lịch sử. Vì muốn bảo vệ cho danh giáo mà nhà vua đã bị kết án là sát huynh, nhưng ngược lại, nếu nhà vua đã dùng uy tín của mình mà che chở cho ông anh thì liệu có bị mang tiếng là có óc gia đình trị hay không?

    Chú thích 466: Mô: Tiếng miền Trung, nghĩa là đâu, nao, nào.

    Chú thích 467: Có hay chữ gì: Nào có biết gì về sách vở đâu, ý nói những người ít học.

    Chú thích 468: Cả 2 câu 457, 458: Tự Đức nêu lên cái khó của thi cử và ngụ ý phê bình tổ chức thi cử ấy.

    Chú thích 469: Thánh huấn: Tức thánh dụ Huấn địch thập điều của vua Thánh Tổ, gọi tắt là Thánh huấn.

    Chú thích 470: Tiếng nói nhà Thanh: Tiếng Tàu. Vua Tự Đức khi viết đoạn này chắc đã đọc những bản điều trần và Tế cấp bật điều của Nguyễn Trường Tộ trong đó chữ Hán bị công kích và chữ Nôm được đề cao (Xem Tế cấp bát điều, điều 4, khoản 5, đệ trình ngày 15 tháng 11 năm 1867 và bản dịch của Dương Quảng Hàm trong Việt Nam văn học sử yếu, Hà Nội, 1941, trang 347 đến 348).

    Chú thích 471: Các tôi: Quần thần.

    Chú thích 472: Lơ lảng: Ít chú ý đến. 

    Chú thích 473: Nay cần: Nay chăm chỉ. 

    Chú thích 474: Hay dày: Cái biết được đầy đủ; hay, chữ cổ, nghĩa là biết, rất thông dụng trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, dịch chữ trí: những cái gì do óc của mình có thể nhận biết, phân biệt, phán đoán, toan tính, ghi nhớ; như vậy, biết là một động từ chỉ việc nhận dạng nhau ở bên ngoài rồi ghi nhớ để phân biệt cho khỏi quên, còn hay là một động từ chỉ một cái biết sâu xa hơn, có tính cách trí tuệ và thấm nhuần cả sinh hoạt tâm lý. Cũng vì thế mà động từ hay, có khi được các nhà Nôm viết bằng chữ thai (để ký âm) và chữ năng viết tắt ở bên để chỉ ý, năng nghĩa là một sức mạnh ở bên trong thúc đẩy con người có thể làm được một cái gì, có đủ sức làm nổi việc, và về phương diện tâm lý, có thể đặt tới đối tượng cần hiểu biết, nghĩa là hay. Đặng bao nhiêu lại hay dày bấy nhiêu nghĩa là càng thu nhận được bao nhiêu, càng thụ đắc nhiều thói quen tốt, càng sống nhiều theo những điều đã học được thì cái kinh nghiệm của mình về đời sống, sự hiểu biết của trí tuệ càng nhiều, càng phong phú đầy đủ.

    Chú thích 475: Kêu: Tiếng miền Trung và miền Nam, nghĩa là gọi, coi là, được mệnh danh là. Nếu mà làm dữ sao kêu là người: Con người được định nghĩa như là đối lập với sự xấu, với cái ác. 

    Chú thích 476: Thánh huấn: Tức Thánh dụ huấn địch thập điều: Chữ huấn địch thường được nhắc đi nhắc lại trong Kinh thư như là lời răn bảo của các vua dìu dắt các quan và dân chúng. Cả đoạn cẩn kết này hình như lấy cảm hứng trong Kinh thư, quyển 6, thiên Chu quan, nhất là câu: Kim dư tiểu tử chi cần vu đức, túc dạ bất đãi, ngưỡng duy tiền đại thời nhược huấn địch quyết quan; nghĩa là: Nay ta còn nhỏ tuổi, kính cẩn chăm chỉ sửa lấy đức hạnh, sớm tối còn sợ không kịp. Trông lên, nghĩ lại, để bắt chước các đời vua trước, răn bảo và dìu dắt các quan (Kinh thư, bản dịch Thẩm Quỳnh, Sài Gòn, 1965, trang 381).

      

  • X. QUẢNG THIỆN HẠNH

    Rộng làm lành ấy nết cao,

    Quảng chưng thiện hạnh lại sao mười điều.

    Chứa lành ắt đặng phúc nhiều,

    412. Mới hay lành ấy phúc theo nhóm về.

    Và như gọi thửa lành kia,

    Cũng không gì khác mà e khó tuyền.

    Chẳng qua thảo, thuận, ngay, tin,

    416. Với nhân, nghĩa, lễ, trí, hiền, mà thôi.

    Nay người dạy khắp chúng ngươi,

    Há rằng trước ấy các lời đã bao.

    Song mà luân lý lớn lao,

    420. Dùng thường tại đó, có sao ra ngoài.

    Bao nhiêu quân, sĩ, dân, tôi,

    Đều nên kính ngẫm nghe lời người khuyên.

    Làm lành phải gắng lần lên,

    424. Nay làm nên một, mai nên một lành.

    Lâu thì thực đặng trong mình,

    Chứa hoài ắt khá rộng thênh công thầm.

    Tự nhiên tai họa chẳng lâm,

    428. Ngày ngày phúc lộc xăm xăm tới hoài.

    Dẫu mà báo ứng lâu dai,

    Thân mình chưa hiển lại roi phúc thừa,

    Dòng sau con cháu ắt nhờ,

    432. Đời đời sang cả, nhiều dư không cùng.

    Kinh thư rằng: “Đạo trời chung,

    Làm lành trăm phúc cho cùng chẳng sai”.

    Chúng người đều dõi ý người,

    436. Dốc làm lành phải, chẳng lơi chút nào.

    Sửa an mệnh chịu tính trao,

    Giữ gìn cho hợp, lớn lao khắp đều,

    Cõi nhân ai cũng lên theo,

    440. Có nhân ắt thọ, mỹ miều vẻ vang.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 442: Rộng làm lành: Dịch chữ quảng thiện. Nết cao: Dịch chữ hạnh.

    Chú thích 443: Sao mười điều: Chép điều thứ mười. 

    Chú thích 444: Hán văn: Tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh, thiện giả phúc chi tập dã, nghĩa là: Nhà chứa điều lành, ắt có dư dả ơn phúc (chứa lành ắt đặng phúc nhiều), điều thiện ấy là sự nhóm họp của phúc (lành ấy phúc theo nhóm về). 

    Chú thích 445: Hán văn: Sở vị thiện giả, vô tha, nghĩa là: Cái gọi là thiện ấy, không có gì khác. Sở vị thiện giả: Gọi thửa lành kia; vô tha cũng không gì khác. Mệnh đề mà e khó tuyền là tự vua Tự Đức viết thêm ra cho rõ nghĩa hơn, và cho đủ câu dĩ nhiên. 

    Chú thích 446: Hán văn: Bất quá hiếu đễ (thảo thuận) trung tín (ngay tin), nhân nghĩa lễ trí nhi dĩ (nhân nghĩa lễ trí mà thôi). Chữ hiền thêm ra cho có vần. 

    Chú thích 447: Người: Chỉ vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 448: Hán văn: Tư trẫm giáo nhĩ hữu dân, phi vị tiền hạng đẳng điều chi sở năng tất, nghĩa là: Nay trẫm dạy bảo dân chúng các ngươi, không nói đến việc phải biết hết các điều kể trên. Câu “há rằng trước ấy các lời đã bao” dịch thiếu chính xác. Hoặc giả chữ “bao” là một động từ cổ có nghĩa là bảo, nói, mà ta không rõ nghĩa chăng! Dù như thế đi chăng nữa, chữ “há rằng” ở đầu câu không dịch đúng nguyên bản, và làm cho câu thơ dịch bị tối nghĩa. Tuy nhiên, có thể hiểu bao là tính gộp lại, dịch chữ tất.

    Chú thích 449: Hán văn: Nhiên kỳ di luân nhật dụng chi thường, đại yếu diệc bất ngoại thị, nghĩa là những điều luân lý là cái thường dùng hàng ngày, phần chính yếu không ngoài những điều ấy.

    Chú thích 450: Dân, tôi: Thứ dân. 

    Chú thích 451: Người: Chỉ vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 452: Hán văn: Miễn tiến ư thiện, kim nhật hành nhất thiện, minh nhật hành nhất thiện, cửu chi nhi thực đắc chư dĩ, tích chi nhi khả quảng âm công, tự nhiên tai ương bất chí, phúc lộc nhật lai. Đoạn này đã được dịch thành những câu 423, 424, 425, 426, 427, 428 và nghĩa là: Gắng tiến đến thiện (làm lành phải gắng), hôm nay làm một việc thiện (nay làm nên một) ngày mai làm một việc thiện (mai nên một lành), lâu ngày thì thực sự đắc thụ được những điều ấy (lâu thì thực đặng), súc tích mãi thì có thể làm cho âm công (công thầm) rộng lớn hơn (rộng thênh), tự nhiên tai ương không đến (tai họa chẳng lâm), phúc lộc ngày một tới (ngày ngày phúc lộc xăm xăm tới hoài). 

    Chú thích 453: Lâu dai: Dịch chữ sảo trì. Chữ dai, bản Nôm viết sai là giai. 

    Chú thích 454: Roi: Bắt chước theo, đồng nghĩa với noi dịch chữ bằng tạ, nghĩa là ỷ lại vào tư cơ, hay địa vị sẵn, thời thế sẵn, (xem Đào Duy Anh, Hán Việt từ điển, Nhà xuất bản Minh Tân, trang 49), nhưng cũng có nghĩa nhẹ hơn là nhờ cậy, thân có chỗ nhờ cậy (Thiểu chửu, Hán Việt tự điển, trang 575). Vậy roi ở đây chỉ có nghĩa là noi theo, nghĩa yếu hơn chữ bằng tạ của nguyên bản.

    Chú thích 455: Dịch Hán văn: Phồn diễn thịnh đại ư vô cùng hĩ, nghĩa là lan tràn ra rộng lớn vô cùng. Thịnh đại được dịch là sang cả, phồn diễn là nhiều dư; vô cùng là không cùng.

    Chú thích 456: Kinh thư: Tác thiện giáng chi bách tường, nghĩa là làm lành đổ xuống trăm phúc, trời ban nhiều phúc xuống cho (Xem Kinh thư, quyển Thượng thư, thiên Y huấn 4, 8).

    Chú thích 457: Đều dõi: Tất cả đi theo, dịch câu hàm lễ.

    Chú thích 458: Ý người: Ý kiến của vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 459: Hán văn: Đôn hành thiện đạo nhi bất đãi, nghĩa là: Dốc làm điều lành mà không lười biếng (chẳng lơi).

    Chú thích 460: Hán văn: Vu dĩ các chính kỳ tính mệnh. 

    Chú thích 461: Hán văn: Bảo hợp thái hòa, nghĩa là giữ gìn hòa thuận yên vui.

    Chú thích 462: Mỹ miều vẻ vang: Dịch câu hoán hồ vĩ tai. Hoán có ba nghĩa là lớn, hoa mỹ, nhàn rỗi; Tự Đức phối hợp hai nghĩa trên và dịch rất đúng là mỹ miều, diễn tả một cái gì to lớn và sáng sủa, đẹp đẽ. là lạ, giỏi, Tự Đức dịch rất khám phá là vẻ vang.

  • IX. THẬN PHÁP THỦ

    Chín điều Thận pháp thủ đây,

    Là khuyên giữ phép, chớ hay làm xằng.

    Triều đình mà ở với dân,

    376. Muốn hay giữ phép, chẳng ưng phạm nhằm.

    Bằng hay giữ phép chẳng làm,

    Sau bèn ít lỗi, khỏi lâm ngục hình,

    Ắt là an nghiệp vẹn mình,

    380. Vậy thì đặt phép, vốn tình vì dân.

    Chúng ngươi khá nghĩ cho cần,

    Giữ khuông (khuôn) phép ấy, giữ thân phận mình.

    Báo cùng nhà có cha anh,

    384. Con em ai nấy dạy minh cho tường.

    Làng thì tổng lý trong làng,

    Lớn trong dân, phải biết đường dạy dân.

    Thường đam pháp luật bảo lần,

    388. Chớ lờn bỏ phép, quyết mần liều thân.

    Từ đây nhẫn xuống luật răn,

    Như không đạo, chẳng thảo thân, hai điều.

    Biết thì chẳng dám làm liều,

    392. Những điều can phạm, bao nhiêu nghĩa thường.

    Biết điều xâu xé, cướp lường,

    Chẳng lung chưng khí hung hoang ngầy ngà

    Biết điều trộm cắp, dâm tà,

    396. Ắt hay ngăn thửa ruột rà quanh co.

    Biết điều thưa vượt, cáo hùa,

    Ắt hay đổi thói tranh đua kiện hoài.

    Biết điều thuế đã định rồi,

    400. Thì không quơ quét lôi thôi thuế thường.

    Biết điều giấu phạm ắt mang,

    Thì không mách vẽ ẩn tàng loài nhăn (nhăng).

    Những điều phép thửa cấm ngăn:

    404. Giữ đà khỏi, ắt lành tăng, quấy trừ

    Xét trong lời dạy Kinh thư,

    “Mày đều giữ phép, đặng nhờ trời thương”.

    Dưới đều đặng tiếng thuận thường,

    408. Trên mừng hình dạt, thịnh cường biết bao.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Bookas:

    Chú thích 425: Chín điều: Điều thứ chín.

    Chú thích 426: Định nghĩa thận pháp thủ. 

    Chú thích 427: Hán văn: Triều đình chi ư dân, dục kỳ thử pháp nhi bất dục kỳ phạm pháp, nghĩa là: Triều đình đối với dân, muốn cho dân giữ phép mà không muốn cho dân phạm pháp. Muốn hay giữ phép: Ao ước cho dân biết luôn luôn tôn trọng pháp luật; Chẳng ưng phạm nhằm: Không muốn cho dân đụng phải đúng vào cái phép ấy. 

    Chú thích 428: Giữ khuông phép: Hiểu là giữ khuôn phép (Xem bản Nôm). 

    Chú thích 429: Lớn trong dân: Dịch câu hương chi trưởng chính, đứng đầu ở làng. 

    Chú thích 430: Như không đạo, chẳng thảo thân, hai điều: Hai điều luật về hành động bất đạo, bất hiếu. Từ câu 389, 390, 391 đến 392, phần dịch rất uyển chuyển và tuy chữ dùng không theo sát vị thứ của những chữ dùng trong nguyên bản, nhưng những chữ trọng yếu đã được duy trì hay phiên dịch. Cả đoạn Hán văn là: Như tri bất đạo bất hiếu chi luật, tắc bất cảm vi can thường phạm nghĩa chi hành, nghĩa là nếu biết luật bất đạo bất hiếu (không đạo hạnh, không thảo kính cha mẹ) ắt không dám có những hành động liên can xúc phạm đến luân thường đạo nghĩa. Chữ luật được giữ ở câu 389; bất cảm vi: chẳng dám làm, ở câu 391, thêm chữ liều cho mạnh nghĩa. Làm những gì? Những điều can phạm (đến) bao nhiêu điều nghĩa (nhân nghĩa), điều thường (luân thường). Mệnh đề bao nhiêu nghĩa thường không được rõ ràng đối với độc giả ngày nay vì chữ thường hiện nay là tính từ (nghĩa thường như vậy là nghĩa thông thường) trong khi trong cổ văn, thường là danh từ ngang hàng với chữ nghĩa đi đôi với nó (do đấy nghĩa thường có dấu ngang).

    Chú thích 431: Biết điều: Biết luật. Biết điều xâu xé cướp lường: Biếu điều luật trừng phạt những tội xâu xé (đấu ẩu), cướp lường (nhương đoạt).

    Chú thích 432: Chẳng lung: Chẳng nóng nảy, hung hăng, không sợ ai, không sợ pháp luật.

    Chú thích 433: Khí hung hoang ngầy ngà: Dịch chữ cường bạo hiêu lăng chi khí. Cường bạo: Hung hoang, dữ tợn, dùng sức mạnh đàn áp chém giết. Hiêu lăng: Ngầy ngà, ồn ào, dức lác mà lấn lướt người ta.

    Chú thích 434: Hán văn: Tri gian dâm đạo thiết chi luật, tắc hữu dĩ át kỳ tà tịch chi tâm, nghĩa là biết luật (trừng trị tội) gian dâm trộm cắp ắt có cách để ngăn ngừa những mưu tính bậy bạ. Tà tịch chi tâm dịch là ruột rà quanh co rất đúng.

    Chú thích 435: Hán văn: Tri việt tố vu cáo chi luật, tất hữu dĩ cách kỳ kiện tụng chi tập. Việt tố là không kiện ở tòa liên hệ mà kiện vượt lên tòa án trên (thưa vượt). Vu cáo: Đến pháp – đình trình tòa những tội mà người ta không phạm (cáo hùa). Câu Hán văn nghĩa là: Biết luật trừng trị những tội thưa vượt cáo hùa ắt có thể thay đổi cái thói quen kiện tụng.

    Chú thích 436: Hán văn: Tri thuế khóa chi tự hữu định ngạch, tắc vật tư đồ bao lãm nhi đà khiếm chính cung, nghĩa là biết rằng thuế đã định ngạch rồi, ắt không tìm cách nắm hết mà thiếu tiền nộp cho đủ. Đà khiếm: Tiền nợ lâu ngày không trả. Chính cung: Tiền nộp đủ, tiền thuế thường. Bao lãm: Dịch là quơ quét; Đà khiếm: Lôi thôi, dây dưa không trả; Chính cung: Thuế thường. 

    Chú thích 437: Hán văn: Tri nặc phạm chi tất chí can liên, tắc vật hỗ tương quán thông nhi oa tàng đào phạm, nghĩa là: Biết việc che đậy cho người phạm tội có liên can đến mình (giấu phạm ắt mang) thì không liên lạc với nhau mà ẩn giấu người phạm tội trốn tránh. Nặc phạm: Giấu phạm; Can liên: Mang; Quán thông: mách vẽ; Oa tàng: Ẩn tàng; Đào phạm: Loài nhăng. Bản Nôm viết sai giấu ra dấu, nhăng ra nhăn (Xem bản Nôm).

    Chú thích 438: Hán văn: Phàm nhất thiết công pháp sở cấm, giai đương cẩn tỵ, tự năng khư kỳ ngụy vọng, tiến nhi tu lương, nghĩa là tất cả những gì phép công ngăn cấm, đều nên cẩn thận tránh bỏ, thì tự mình có thể bỏ được những sự sai quấy mà tiến đến việc sửa nết tốt. Sở cấm: Thửa cấm; Như kỳ ngụy vọng: Quấy trừ; Tiến nhi tu lương: lành tăng.

    Chú thích 439: Hán văn: Các thủ nhĩ điền, dĩ thừa thiên hưu, nghĩa là giữ tất cả mọi phép của mày để vâng chịu phúc trời (Xem chú thích trong bản Hán văn).

    Chú thích 440: Tiếng thuận thường: Dịch chữ phong động chi hưu, cái phúc lành của thói tốt nổi dậy.
    Chú thích 441: Hình dạt: Dịch câu hình thố chi trị, nền cai trị đặt trên việc bãi bỏ hình phạt. Hình thố: Bỏ hình, không dùng hình phạt nữa. Âm dạt, bản Nôm viết đạt, thường được đọc là: đạt, đát, đợt, đật. Hoặc giả Tự Đức dịch lầm hình thố là đặt ra phép hình, hình pháp được đặt ra để cho sự thưởng phạt được nghiêm minh, thì âm đạt phải được đọc là đặt và cả câu 408 phải được phiên âm là: Trên mừng hình đặt, thịnh cường biết bao.

  • VIII. GIỚI DÂM THẮC

    Giới dâm thắc ấy tám điều

    Là răn những nết mê xiêu dâm tà.

    Người trong trời đất sinh ra,

    338. Quý gìn tính thẳng chẳng pha luông tuồng

    Quý noi đường phải, lý khôn,

    Chẳng sa vào thói phao tuôn (tuông) lăng hoằng.

    Vả khi trai gái đặng gần,

    342. Là điều tình dục rất nhăn (nhăng) dễ mờ.

    Dầu chăng lấy lễ ngăn ngừa,

    Mối tuy nhỏ lắm, họa vừa lắm sao?

    326. Chẳng quên lòng sẵn, thấy đành dễ minh

    Vào thì thờ đặng cha anh,

    Ra thì thờ đặng hơn mình vai trên.

    Dẫu mà chưng học thánh hiền,

    330. Chẳng qua đường ấy nên gìn cho chuyên

    Như lời thầy Mạnh cũng khuyên:

    “Lời dâm, nói vạy, nết xiên, thảy đùa”?

    Lời người gắn bó dặn dò,

    334. Vốn thương ai nấy khá tua nghe đều.

    Gây ra thù, kiện, tù, lao,

    346. Há chăng biết lý đón rào răn he

    Lâu nay các tỉnh tâu về,

    Đàn bà vẹn tiết, gái kia vẹn mình.

    Người từng bêu thưởng đành rành,

    350. Hoặc thờ miếu tốt, hoặc vinh bảng vàng.

    Đặng cho thiên hạ nghe tường,

    Thảy đều khuyên rán phen hàng tiết trinh.

    Nguyền người cha mẹ vai anh,

    354. Có con em, phải dỗ dành dạy răn.

    Trai noi lễ phép mình ngăn,

    Gái ham trinh tiết giữ giằn cho hay,

    Gái trai tình đã đặng ngay.

    358. Ắt là trăm phúc từ đây nhóm về.

    Như người giàu cậy lấn đè,

    Cùng quân gian giảo múa nghề khiến xui.

    Rất hay làm hại dân đời,

    362. Lại quen làm dữ những loài quân hoang.

    Đầu thì phá cũi soi tường,

    Sau thì hoặc chúng gây đường tai hung.

    Lý trời đều thửa chẳng dung,

    366. Lại thêm phép nước cũng đồng chẳng nhiêu

    Kinh thư rằng: “Đạo trời cao,

    Phúc điều lành phải, họa điều tà dâm”.

    Ai đà phạm ấy do lầm,

    370. Kíp nên cải dữ mà chăm về lành.

    Thảy nhờ chưng chốn yên mình,

    Khuyên cùng trăm họ đành rành nghĩ thay.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 402: Tám điều: Điều thứ tám.

    Chú thích 403: Định nghĩa thế nào là giới dâm thắc. Dâm thắc là những điều ham dục gian tà. Dâm thắc được Tự Đức dịch là mê xiêu dâm tà. 

    Chú thích 404: Hán văn: Nhân tại thiên địa chi trung dĩ sinh, quý thủ chính tính nhi bất lưu ư dâm đãng: Người ta sinh ở trong trời đất, quý giữ tính thẳng mà không trôi dạt vào dâm đãng. Thủ được dịch là gìn (giữ gìn); bất lưu: chẳng pha; dâm đãng: luông tuồng. 

    Chú thích 405: Hán văn: Quý do thiện đạo nhi bất nhập ư tà thắc: Quý do đường lành mà không sa vào tội lỗi. Tà thắc được dịch là phao tuông lăng hoằng; nhưng chữ tuông viết là tuôn. 

    Chú thích 406: Là điều tình dục rất nhăng, dễ mờ: Dịch câu tình dục tối vi dị hoặc, nghĩa tình dục rất dễ làm mê đắm. Chữ dị hoặc được dịch là dễ mờ rất khám phá. Chữ nhăng, bản Nôm viết sai là nhăn. 

    Chú thích 407: Hán văn: Cẩu bất dĩ lễ tự phòng, tắc kỳ đoan thậm vi, kỳ họa thậm cự, nghĩa là nếu không lấy lễ đề phòng, thì mối tuy rất nhỏ nhưng họa lớn.

    Chú thích 408: Hán văn: Bất thất bản tâm, không mất bản tâm. Bản tâm được dịch là lòng sẵn, lòng đã có từ gốc; bất thất được dịch là chẳng quên, chẳng để mất đi vào quên lãng. Còn mệnh đề thấy đành dễ minh chỉ là phần Tự Đức thêm ra cho đủ câu, và có nghĩa là nhận thấy một cách rõ ràng như thế; nếu không đánh mất bản tâm thì dễ dàng bắt gặp bỉnh di hiếu đức.

    Chú thích 409: Hán văn: Nhập túc dĩ sự phụ huynh.

    Chú thích 410: Hán văn: Xuất túc dĩ sự trưởng thượng. 

    Chú thích 411: Hán văn: Thánh hiền chi học. 

    Chú thích 412: Hán văn: Diệc bất ngoại thị. 

    Chú thích 413: Hán văn: Tức tà thuyết, cự bí hạnh, phóng dâm từ: Ba động từ tức (làm cho mất hết đi) cự (chống lại), phóng (buông bỏ) được dịch bằng động từ chung là đùa, thảy đùa nghĩa là cả ba điều: tà thuyết, bí hạnh, dầm từ đều không chính đáng. Lời dâm dịch chữ dâm từ, nghĩa đen là nói quá nhiều, nói ra ngoài nghĩa đen nghĩa chính của kinh sách, nói vạy dịch chữ tà thuyết; nết xiên dịch chữ bí hạnh; bí nghĩa là xiên xẹo, bất chính (Xem thêm chú thích ở bản Hán văn). 

    Chú thích 414: Người: Chỉ vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 415: Vốn thương ai nấy: Bản dục gia huệ ngã dân, nghĩa là: Võ muốn ra ơn tốt cho dân ta. 

    Chú thích 416: Khá tua: Khá nên. 

    Chú thích 417: Hán văn: Thù hấn sinh yên, ngục tụng khởi yên, khả bất tri sở thống, giới át chỉ dã tai, nghĩa là: Thủ hấn sinh ra, ngục tụng dấy lên.

    Chú thích 418: Hán văn: Hướng lai chư địa phương hữu tiết phụ trinh nữ giả, nghĩa là lâu nay các địa phương có kẻ là đàn bà giữ tiết, con gái vẹn trinh. Trinh nữ giả dịch là gái kia vẹn mình không được hay lắm. 

    Chú thích 419: Hán văn: Trẫm đặc gia tinh thưởng, hoặc kiến từ sở, hoặc tứ biển ngạch, dĩ vi thiên hạ chi trinh giả khuyến, nghĩa là: Trẫm đặc cách ban thưởng, hoặc dựng từ miếu, hoặc ban biển ngạch, để khuyến khích những người trinh tiết trong thiên hạ. Từ sở được dịch là miếu tốt hơi gượng ép để đối với bảng vàng ở vế sau. Phen: Ganh đua. Phen hàng tiết trinh: Ganh đua nhau để được kể vào bậc tiết trinh. Dỗ dành: Dùng lời nói ngọt ngào hướng dẫn con em làm điều tốt. Chữ dành bản Nôm viết sai là giành (Xem bản Nôm).

    Chú thích 420: Mình ngăn: Dịch câu nam dĩ lễ pháp tự nhàn. 

    Chú thích 421: Giằn: Bản Nôm viết dằn. Giữ giằn nghĩa là giữ gìn, giữ kỹ càng. 

    Chú thích 422: Nhóm: Dịch chữ tập. Bản Nôm viết chữ nhóm là chữ chiếm bên chữ đa. 

    Chú thích 423: Nhiêu: Tha thứ (chữ Hán). 

    Chú thích 424: Ai vì lầm lẫn phạm vào điều ấy. Để ý cách đặt câu rất gọn mà nếu tác phẩm được viết vào thế kỷ thứ 20, có người sẽ chứng minh đó là một cách viết văn theo mẹo Pháp.

  • VII. SÙNG CHÍNH HỌC

    Bảy điều là chuộng đạo ngay

    Rằng Sùng chính học rất hay trong đời.

    Học là học để làm người,

    294. Đời không một kẻ nên rời học đi.

    Một ngày cũng chẳng nên lìa

    Nhưng mà sở học, chính thì mới nên

    Người nguyền ai nấy đều siêng,

    298. Quyết tôn chính học, rõ khuyên đạo người

    Thuấn, Nghiêu thảo thuận mà thôi

    Thánh hiên Khổng Mạnh dạy lời nghĩa nhân

    Ấy điều làm chính làm chân,

    302. Ấy điều nên học, chung thân nên gìn.

    Bao nhiêu đạo khác thánh hiền,

    Đều là tả đạo, bày nên mối kỳ.

    Chớ nghe phỉnh gạc (gạt) lầm đi.

    306. Huống chi đạo khác càng suy càng tà.

    Đến chưng trai gái lộn pha

    Nết làm quẩy quá, thể là chim muông.

    Dấy gian dựng đảng khéo không

    310. Từ xưa mình nỡ mình tuôn (tuông) phép hình

    Làm hư nát phép đạo lành.

    Thực đà chẳng khả chút tình khá tin.

    Ai đã làm, phải dỗ khuyên.

    314. Cũng nên kíp cải, cũng nên kíp chừa.

    Những điều cưới, hỏi, chôn, thờ,

    Thảy theo lễ nước, chớ mờ theo ai.

    Dầu mà nẻo khác chẳng noi

    318. Bèn về đường thẳng, còn ai chê khờ?

    Học trò giảng tập thi thư,

    Ắt thông nghĩa lý, nỡ nhơ đến mình.

    Còn như các món dân binh,

    322. Mấy ai đọc sách cho minh chữ nhiều

    Nhưng ưa người nói phải điều

    Thấy người làm phải, học theo làm lành

    Tính thường đức tốt nguyên sinh
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 369: Bảy điều: Điều thứ bảy.

    Chú thích 370: Chuộng đạo ngay: Dịch câu sùng chính đạo. 

    Chú thích 371: Học là học để làm người: Dịch câu: Học giả sở dĩ học vi nhân. 

    Chú thích 372: Đời không một kẻ nên rời học đi, dịch câu: Cố thiên hạ bất khả nhất nhân vô học, cho nên trong đời không thể có một người vô học. 

    Chú thích 373: Một ngày cũng chẳng nên lìa: Dịch câu diệc bất khả nhất nhật vô học, cũng không thể một ngày không học. 

    Chú thích 374: Nhưng mà sở học, chính thì mới nên: Dịch câu: Nhi kỳ sở học vưu bất khả bất chính, nhưng mà cái học của con người càng không thể không chính đáng.

    Chú thích 375: Người: Chỉ Minh Mệnh. 

    Chú thích 376: Hán văn: Vụ chính học, giảng minh nhân luân.

    Chú thích 377: Hán văn: Thuấn, Nghiêu chỉ đạo, hiếu đễ nhi dĩ, đạo của Nghiêu, Thuấn chỉ là đạo hiếu đễ mà thôi. Hiếu đễ được Tự Đức dịch là thảo thuận.

    Chú thích 378: Hán văn: Khổng Mạnh chi giáo nhân nghĩa vi tiên.

    Chú thích 379: Câu này không có trong có trong nguyên bản chữ Hán, vua Tự Đức tự thêm ra.

    Chú thích 380: Ấy điều nên học: Thị giai sở đương giảng dã, ấy đều là những cái nên giảng vậy.

    Chú thích 381: Chung thân nên gìn: Vua Tự Đức thêm ra cho đủ câu, và cho ý nghĩa thêm mạnh.

    Chú thích 382: Đều là tả đạo, bày nên mối kỳ: Dịch câu nhất thiết tả đạo dị đoan. Tả đạo là đạo trái, một tôn giáo không chính đáng. Dị đoan là mối kỳ, mối lạ, không thường. Nhà Nho chống lại tất cả những gì quái dị và chỉ chú trọng đến những cái thường, những cái không thể không có được trong đời sống, cho nên tất cả những gì bất thường, phi thường, vô thường đều bị phủ nhận.

    Chú thích 383: Phỉnh gạc: Dịch chữ cuống hoặc. Bản Nôm viết sai chữ gạtgạc.

    Chú thích 384: Huống chi đạo khác: Trong nguyên bản, Minh Mệnh ghi rõ là Da tô chi thuyết tức là đạo Công giáo. Trong bản dịch, Tự Đức không nói rõ là đạo Da tô vì chính sách của ông về tôn giáo mềm dẻo hơn Minh Mệnh. 

    Chú thích 385: Càng suy càng tà: Nguyên bản ghi là vưu vi vô lý: lại càng là không hợp lẽ. Ta ghi nhận chủ trương ôn hòa và tiến bộ của Tự Đức về tôn giáo.

    Chú thích 386: Bản Hán nói rất mạnh: Thậm chí nam nữ hỗn hào, hạnh đồng cầm thú.

    Chú thích 387: Hán văn: Phiến gian thụ đẳng.

    Chú thích 388: Tuôn: Xông tới, đạp lên, phải sửa lại là tuông như giọng đọc thông thường.

    Chú thích 389: Làm hư nát phép đạo lành: Dịch Hán văn: Hoại giáo đố luân.

    Chú thích 390: Hán văn: Vưu bất khả tín, lại càng không thể tin.

    Chú thích 391: Ai đà lầm phải dỗ khuyên: Dịch Hán văn: Kỳ hữu nghiệp vi sỏ dụ, nghĩa là: Ai đã trót bị dụ dỗ. Chữ nghiệp được dịch là lầm rất đúng, nhưng lầm ở đây phải hiểu là đã lỡ rồi, đã trót làm mất rồi. Chữ dụ dịch dỗ khuyên có lẽ hơi sai nhưng vì vần cuối câu nên bắt buộc phải vậy.

    Chú thích 392: Hán văn: Đương tốc cải trừ.

    Chú thích 393: Hán văn: Phàm quan hôn tang tế.

    Chú thích 394: Hán văn: Tất tuần quốc lễ.

    Chú thích 395: Hán văn: Cẩu bất hoặc ư tha kỳ, nghĩa là nếu không ngờ vực đường khác, nếu không bị mê hoặc bởi đường khác.

    Chú thích 396: Hán văn: Tự năng quy ư chính đạo, nghĩa là tự mình có thể trở về đạo chính

    Chú thích 397: Bản Hán văn nói đủ hơn: binh, nông, công, cổ, nhà binh, nhà nông, người thợ, nhà buôn, gọi tắt là dân binh (dân sự và quân sự). 

    Chú thích 398: Hán văn: Khởi tất giai năng độc thư thức tự, nghĩa là há có phải ai cũng đều có thể đọc sách biết chữ.

    Chú thích 399: Hán văn: Nhiên kỳ kiến nhân chi thiện ngôn, duyệt nhi tùng chi, nghĩa là: nhưng mà khi thấy người nói điều phải thì ưa thích mà nghe theo.

    Chú thích 400: Hán văn: Kiến nhân chi thiện hành, hiệu nhi vi chi: Thấy người làm phải thì bắt chước làm theo như thế

    Chú thích 401: Hán văn: Bỉnh di hiếu đức, nghĩa là giữ đạo thường mến đức tốt.

     

  • VI. HUẤN TỬ ĐỆ

    Sáu điều Huấn tử đệ này,

    256. Là con em dại tại hay dạy điềm

    Người đầu làm sắp con em,

    Cha, anh, thầy, lớn, sau thêm làm lần.

    Bằng nay đạo nhỏ chưa từng,

    260. Ngày sau đạo lớn ắt mần chẳng nên.

    Nên xưa dạy dưới mà lên,

    Hẹn sau làm đặng những quyền cha anh.

    Nên xưa thương sắp trẻ sanh,

    264. Dạy chưng đường nghĩa chẳng đành để xiên.

    Nay người nguyền kẻ vai trên,

    Với con em, phải cho siêng dặn dò.

    Khiến đều giữ tính trời cho,

    268. Nghiệp chi giữ nấy, đời mô cũng truyền.

    Chớ cho chơi nhát (nhác) chẳng siêng,

    Chớ cho cờ bạc, say điên rượu chè.

    Chớ cho kết với người tà,

    272. Chớ cho tập chuộng điều xa xỉ này.

    Làm thì thảo, thuận, siêng cày,

    Lòng gìn lễ nghĩa, liêm ngay, thẹn thùng.

    Lâu thì thuần tốt tấm lòng,

    276. Càng ngày càng tới chưng trong điều lành,

    Kẻ hơn tài đức đặng thành,

    Làm nên công nghiệp rạng vinh cửa nhà,

    Kẻ vừa cũng đặng thiệt thà

    280. Làm tên dân, phải nghiệp ta, ta gìn,

    Chưng công thường bữa dạy khuyên,

    Há chăng chẳng lớn, chẳng bèn vậy vay,

    Vả chăng con trẻ cháu ngây,

    284. Thánh nhân thửa ắt sửa tày đòi khi.

    Chức con em, sách Thiếu nghi

    Là người quân tử nghiêm, suy dạy lần.

    Lại như thầy Mạnh có rằng:

    288. “Ở yên không dạy thì gần muông chim”

    Bao nhiêu lời sách rất nhằm,Chúng ngươi chớ khá chẳng chăm lời này. 

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 341: Sáu điều: Điều thứ sáu.

    Chú thích 342: Dạy điềm: Chưa hiểu nghĩa, bản Nôm viết chữ quang (sáng) bên chữ điềm (yên lặng), bản Hán văn không có câu này. 

    Chú thích 343: Người đầu: Người ta đầu tiên, dịch chữ nhân thủy. 

    Chú thích 344: Làm sắp con em: Làm cấp đàn em. Sắp là một danh từ cổ chỉ về cấp bậc, loại, hồi, đàn lớn, như nói sắp học trò là một bầy học sinh; đánh cho một sắp: đánh cho một hồi. Chữ Hán: Nhân thủy vi đệ tử: người ta bắt đầu làm con em. Những từ ngữ miền Nam trong bản Nôm sở dĩ có là do ảnh hưởng của bà mẹ vua Tự Đức là bà Phạm Thị Hằng, con Phạm Đăng Hưng, nhập cung năm 1824, người tỉnh Gò Công. 

    Chú thích 345: Cha, anh, thầy, lớn sau thêm làm lần: Hậu vi phụ, huynh, sư, trưởng. Lớn là người lớn, dịch chữ trưởng, chứ không phải là một tính từ bổ nghĩa cho chữ thầy. 

    Chú thích 346: Đạo nhỏ: Đạo làm con em, dịch chữ tử đệ chi đạo. 

    Chú thích 347: Đạo lớn: Đạo làm người lớn, dịch chữ phụ, huynh, sư, trưởng chi đạo. 

    Chú thích 348: Ắt mần chẳng nên: Dịch câu tức bất năng tri, ắt không thể biết được. Mần: chữ đằng trong, nghĩa là làm. 

    Chú thích 349: Nên xưa thương sắp trẻ sanh: Dịch câu thị dĩ cổ giả ái tử, ấy người xưa yêu con. Sắp trẻ sanh: Bọn trẻ, các con. 

    Chú thích 350: Dạy chưng đường nghĩa chẳng đành để xiên: Giáo chi dĩ nghĩa phương, phất nạp ư tà, dạy con đường nghĩa, chẳng để gần gũi sự xấu, đi đến sự xiên xẹo, gian dối. 

    Chú thích 351: Người: Vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 352: Nghiệp chi giữ nấy, đời mô cũng truyền: Dịch chữ vô thất thế nghiệp, đừng để mất cái nghiệp cha truyền con nối. 

    Chú thích 353: Chơi nhát: Chơi bời lười biếng, dịch chữ du nọa; và phải hiểu nhátnhác. 

    Chú thích 354: Làm thì thảo, thuận, siêng cày: Dịch câu hành, tất trọng ư hiếu đễ, lực điền. 

    Chú thích 355: Lòng gìn lễ nghĩa, liêm ngay, thẹn thùng: Dịch câu: Tâm tất tồn ư lễ nghĩa, liêm sỉ. Liêm được dịch là liêm ngay, sỉ là thẹn thùng. 

    Chú thích 356: Lâu thì thuần tốt tấm lòng: Dịch câu cửu chi tâm địa thuần lương, lâu ngày thì lòng dạ tốt lành. 

    Chú thích 357: Câu 276 dịch Hán văn: Nhật tiến ư thiện. 

    Chú thích 358: Câu 277 dịch Hán văn: Cao giả khả dĩ thành tài đạt đức. Cao giả được dịch là kẻ hơn.

    Chú thích 359: Câu 278, dịch Hán văn: Quang hiền môn lư. 

    Chú thích 360: Hai câu 279 và 280 dịch Hán văn: Hạ giả diệc bất thất vi lương dân, bảo thủ gia nghiệp, người dưới cũng không mất cái quyền làm một tên dân lương thiện, để giữ gìn nghiệp nhà. Hạ giả được dịch là kẻ vừa, đối với cao giảkẻ hơn ở trên. Chữ lương dân được tách ra làm đôi, chữ lương ở câu trên được dịch là thiệt thà (nghĩa là hiền lành, lương thiện), chữ dân ở câu sau được chuyển ra là làm tên dân. Cách dịch này ghi độc đáo. 

    Chú thích 361: Hai câu 281 và 282 dịch câu Hán văn: Binh nhật giáo hối chi công, khởi bất đại thả viễn hồ tai? Cái công dạy dỗ thường ngày, há chẳng lớn và xa hay sao? Viễn đã được dịch là bền, rất đúng và hay.

    Chú thích 362: Con trẻ cháu ngây: Dịch câu ấu tử đồng tôn, con thơ cháu dại. 

    Chú thích 363: Sửa tày: Dịch chữ giáo, nghĩa là dạy dỗ. 

    Chú thích 364: Chức con em, sách Thiếu nghi: Dịch câu Thiếu nghi: đệ tử chức, học sách Thiếu nghi trong Lễ ký để hiểu cái chức vụ của con em. 

    Chú thích 365: Là người quân tử, nghiêm, suy dạy lần: Dịch câu: Quân tử chi sở trí nghiêm, đi đến được cái nghiêm uy của của người quân tử. Câu 286, chủ từ của mệnh đề suy dạy lần là chữ thánh nhân ở câu 284. Dạy gì? Dạy cho con em lần lần biết cái nghiêm của người quân tử như thế nào, là người quân tử thì phải nghiêm như thế nào trong chức vụ, trong nghi thức (câu 285).

    Chú thích 366: Ở yên không dạy thì gần muông chim: Dịch câu: Dật cư nhi vô giáo tắc cận ư cầm thú, ở nhàn dật mà không được giáo dục thì gần với cầm thú.

    Chú thích 367: Rất nhằm: Rất đúng, tiếng miền Trung (Như rứa thì nhằm: Như thế là đúng). 

    Chú thích 368: Chẳng chăm lời dạy: Dịch chữ kỳ vô hốt: Không lơ là, không chểnh mảng.

  • V. HẬU PHONG TỤC

    Hậu phong tục ấy năm điều,

    224. Rằng trong thói tục nên theo hậu hiền.

    Hễ cùng nhà nước chẳng hèn,

    Thói thuần, tục tốt, hình bèn đặt không.

    Bác binh cũng xếp chẳng dùng,

    228. Chưng trong bốn biển ngợi không thái bình,

    Người nguyền ai nấy làm lành,

    Coi nhau bắt chước đều thành đạo khôn.

    Có ân ý đãi bà con,

    232. Có tín thuận, đãi xã thôn thuận cùng.

    Hòa trên dưới, lấy khiêm cung,

    Giàu không lấn khó, mạnh không lấn hèn,

    Cùng nhau thường giữ thương liền,

    236. Gặp khi có việc, chớ quên giúp phò.

    Chớ cưu thù giận gianh đua,

    Chớ ham kiện cáo, bỏ lo việc vàng.

    Giữ trông cùng dẹp trộm gian

    Giấu gì trốn lính, khỏi can tội chuyền.

    240. Có lòng liêm thẹn ngay tin,

    Không làm những thói dối xiên hiểm nhèo.

    Học trò học ắt biết nhiều,

    244. Ở lòng thuần hậu, gìn điều lặn (lặng) an.

    Cày thì chớ vượt lấn ngang,

    Chớ ngăn nước ruộng mà toan hại người.

    Thợ cùng buôn chớ tham lời,

    248. Gianh nhau với rẻ tốt tươi đắc (đắt) hàng.

    Thư rằng: “Những chúng dân thường,

    Không làm bầy vạy, không nương loài tà”.

    Ý này ai nấy nghiệm qua,

    252. Thảy chừa thói bạc, đổi ra tục lành.

    Rước hoài chưng phúc hòa bình,

    Đến điều cả thuận, thảy tình gắng thay.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 317: Năm điều: Điều thứ năm.

    Chú thích 318: Thói tục: Dịch chữ phong tục. 

    Chú thích 319: Hậu hiền: Dày dặn, tốt lành. 

    Chú thích 320: Thói thuần, tục tốt, hình bèn đặt không: Dịch câu phong thuần tục mỹ, tắc hình tán, nghĩa là thói lành, tục tốt thì sẽ không phải trừng phạt ai nữa.

    Chú thích 321: Bác binh cũng xếp chẳng dùng: Dịch chữ binh tẩm, thôi việc binh. 

    Chú thích 322: Chưng trong bốn biển ngợi không thái bình: Dịch câu tứ hải chi nội, hữu thái bình âm, nghĩa là ở trong bốn biển, có tiếng nhạc thái bình. Ngợi không: Ca tụng, khen. 

    Chú thích 323: Người: Vua Minh Mệnh, nguyên bản ghi Trẫm. 

    Chú thích 324: Coi nhau bắt chước đều thành đạo khôn: Dịch câu tương quan vi thiện giai chi đại đạo, cùng nhìn nhau làm lành, đều gọi là đạo lớn. 

    Chú thích 325: Có ân ý đãi bà con: Dịch câu hữu ân ý dĩ hậu thân tộc, có ơn huệ, có tình ý để làm cho tình họ hàng được dày dặn.

    Chú thích 326: Có tín thuận, đãi xã thôn thuận cùng: Dịch câu hữu tín thuận dĩ mục hương đảng, có lòng tin, có lòng nghe theo nhau để cho làng xóm được hòa hợp. 

    Chú thích 327: Hòa trên dưới, lấy khiêm cung: Dịch câu hữu lễ nhượng dĩ hòa thượng hạ, có giữ tôn ti trật tự, có nhường nhịn để trên dưới được ăn ý với nhau, không có mâu thuẫn xung đột. 

    Chú thích 328: Giàu không lấn khó, mạnh không lấn hèn: Dịch câu vô dĩ phú xâm bần, vô dĩ cường lăng nhược, không lấy tiền của ức hiếp người nghèo, không lấy sức mạnh lấn át kẻ yếu kém. 

    Chú thích 329: Cùng nhau thường giữ thương liền: Dịch câu cư bình tắc tương bảo ái, ở bình thường thì cùng nhau yêu mến nhau. Chữ thương ở đây dùng theo nghĩa miền Trung, nghĩa là yêu dấu, quý mến, để ý động từ thương của người Huế có tính cách vương vấn, kéo dài, không như chữ yêu có vẻ cộc lốc. Thương nghiêng về tình cảm, yêu nghiêng về lý trí. 

    Chú thích 330: Gặp khi có việc, chớ quên giúp phò: Dịch câu hữu sự tắt chu tuất, khi có việc thì cứu giúp người hoạn nạn. 

    Chú thích 331: Chớ ham kiện cáo, bỏ lo việc vàng: Dịch câu vật hiếu kiện tụng dĩ phương sinh lý, chớ háo kiện tụng mà làm hại đến lẽ sống. Việc vàng dịch chữ sinh lý, tuy hay, nhưng hơi xa nghĩa gốc. 

    Chú thích 332: Giữ trông cùng dẹp trộm gian: Liên thủ vọng dĩ nhị đạo tặc, cùng nhau giữ gìn trông coi để dẹp trộm cướp. 

    Chú thích 333: Giấu gì trốn lính, khỏi can tội chuyền: Răn đừng cho đậy cho người trốn lính để tránh khỏi vạ lây, dịch câu giới nạc đào dĩ miễn châu liên. Châu liên là tội chuyền, tội vạ. Chữ giấu, bản Nôm viết sai là dấu.

    Chú thích 334: Có lòng liêm, thẹn, ngay, tin: Dịch câu hữu liêm, sỉ, trung, tín chi tập, có thói quen biết liêm sỉ, trung tín.

    Chú thích 335: Không làm những thói dối xiên hiểm nhèo: Vô phù ngụy hiểm trá chi phong, không có thói dối trá, xiên xẹo, hiểm trá.

    Chú thích 336: Gìn điều lặng an: Do chữ lập tháo điềm tĩnh, giữ yên lặng bình thản. Chữ lặng, bản Nôm viết sai là lặn.

    Chú thích 337: Cày: Người cày, nhà nông. 

    Chú thích 338: Gianh nhau với rẻ tốt tươi đắt hàng: Dịch câu: Vật huyễn hóa nhi cầu thụ, đừng khoe khoang quảng cáo cho hàng của mình mà mong bán chạy. Đắc hàng: Hiểu là đắt hàng, người miền Trung, nhất là người Huế, thường đọc âm t cuối ra cuối. 

    Chú thích 339: Những chúng dân thường: Dịch câu phàm quốc thứ dân; không làm bầy vạy, dịch câu vô hữu dâm bằng; không nương loài tà, dịch câu vô hữu tỵ đức, trong Kinh thư, quyển Chu thư, thiên Hồng phạm, 6, 10. Dịch dâm bằngbầy vạy rất đúng vì dâm là quá đáng, xấu xa; bằng là bạn bè, đảng phái theo nghĩa xấu của danh từ này, vì vậy, dịch là bầy rất sát nghĩa, bầy chỉ về số đông loài vật hơn là chỉ về người, Thẩm Quỳnh dịch vô hữu dâm bằng là không ai có bè đảng, như vậy là dịch thiếu chữ dâm; Nhượng Tống khá hơn, dịch là không ai có bè đảng gian tà, đúng nhưng dài dòng; Tự Đức dịch là bầy vạy, đúng từng chữ, và quá hay. Câu không nương loài tà dịch câu nhân vô hữu tỵ đức cũng có giá trị súc tích như thế.

    Chú thích 340: Rước hoài: Dịch chữ vĩnh nhạ, vĩnh là lâu dài, mãi mãi, tiếng miền Nam gọi là hoài; nhạ là đón, gặp, đi mời, lo liệu, được miền Nam gọi tắt là rước, có ý nghĩa cung kính.

     

  • IV. THƯỢNG TIẾT KIỆM

    197. Bốn điều Thượng tiết kiệm này,

    Nghĩa rằng dùng của, chuộng hay sẻn chừng

    Và sinh của vốn có ngần,

    200. Sinh nhiều, ăn ít, làm nhanh, dùng từ,

    Vậy thì của luống đủ thừa,

    Thánh hiền luật ắt kiệm vừa trước minh

    Thuở năm Minh Mệnh thừa bình,

    204. Dân gian xa xỉ, tục tình chuộng theo.

    Mặc dùng quá đỗi tốt nhiều

    Khuyên mời qua lại thảy đều phí nhăn (nhăng)

    Lại thêm cúng Phật thờ Thần,

    208. Một đàn tiếu tế tính dần ngàn trăm.

    Lắm thay đoàn dại tối tăm,

    Mê man nha phiến, lung lăm rượu cờ.

    Rồi đều nát của chẳng dư,

    212. Làm hoang mắc tội, lòng thừa thương dân.

    Chúng ngươi vâng dạy cho thuần,

    Sửa mình, nhà, lấy kiệm cần làm khôn.

    Mặc ăn chớ quá tốt ngon,

    216. Ở, dùng bền thật, tế, chôn phải thường

    Còn như đứa dại quân hoang,

    Làm ăn nha phiến, rượu quàng đánh thua.

    Đều mau quyết bỏ quyết xua,

    220. Thư rằng: “Giữ kiện chỉn lo lâu dài”,

    Chúng ngươi ở đặng như lời,

    222. Hiệu giàu, thói kiệm, đều noi mỹ miều.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 288: Bốn điều: Điều thứ bốn.

    Chú thích 289: Câu 198 cắt nghĩa thế nào là thượng tiết kiệm, đó là dùng của chuộng hay sẻn chừng.

    Chú thích 290: Sinh nhiều: Sinh chi giả chúng (chúng là nhiều), hiểu là: Người sản xuất thì đông.

    Chú thích 291: Ăn ít: Thực chi giả quả (quả là ít), hiểu là: Người tiêu thụ thì ít. 

    Chú thích 292: Làm nhanh: Vi chi giả tật (tật là nhanh chóng), hiểu là: Làm tích cực. 

    Chú thích 293: Dùng từ: Dụng chi giả thư (thư là từ từ, thong thả). Cả câu lấy chữ trong sách Đại học, 10, 19. 

    Chú thích 294: Đủ thừa: Dịch chữ túc, nghĩa là đầy đủ. 

    Chú thích 295: Kiệm vừa: Dịch chữ tiết kiệm, trên dịch là sẻn chừng (câu 198). 

    Chú thích 296: Trước minh: Dịch chữ vi tiên, lấy làm trước hết. 

    Chú thích 297: Thuở năm Minh Mệnh: Nguyên bản ghi là kim, nghĩa là nay ngày nay, thời Minh Mệnh tự nhận định về triều đại của mình. 

    Chú thích 298: Mặc dùng: Dịch chữ y phục, khí dụng (áo mặc, đồ dùng). 

    Chú thích 299: Khuyên mời qua lại: Thù tạc vãng lai, người mời đi, kẻ mời lại, trao đồi nhau luôn luôn nên trở thành tốn kém.
    Chú thích 300: Thảy đều phí nhăn: Suất đa phù phí, thảy đều là tốn kém hão huyền quả. độ. Nhăng dịch chữ phù, nghĩa là nồi lềnh bềnh, không căn cứ vào đâu; bản Nôm viết sai là nhăn.

    Chú thích 301: Tiếu tế: Lễ nghi cúng Thần Thánh; tiếu nghĩa đầu là uống rượu, sau chỉ lễ cưới và lễ đội mũ có uống rượu, sau cùng chỉ lễ cầu cúng của sư sãi hay đạo sĩ. Muốn tiếu tế, phải lập đàn, mua nhiều rượu, rất tốn kém (tính dần ngàn trăm). 

    Chú thích 302: Lắm thay: Nhiều thay, dịch chữ thậm giả. 

    Chú thích 303: Đoàn dại tối tăm: Dịch chữ minh ngoan chi đồ, loại hippies bây giờ.

    Chú thích 304: Lung lăm: Hung dữ, ngang tàng, không giữ lễ phép, không kiêng sợ một ai. 

    Chú thích 305: Nát của: Phá sản khuynh ty (ty là tiền của). 

    Chú thích 306: Vâng dạy: Nghe lời giáo huấn, chỉ bảo, dịch chữ tuân trẫm huấn. 

    Chú thích 307: Sửa mình, nhà: Dịch chữ trì thân trị gia: Sửa mình, coi sóc việc nhà. 

    Chú thích 308: Mặc ăn chớ quá tốt ngon: Dịch câu y phục bất khả quá xa, ẩm thực bất khả vô tiết, quần áo không nên sang trọng quá, ăn uống không được thiếu chừng mực. 

    Chú thích 309: Ở, dùng bền, thật: Dịch câu phòng ốc, khí cụ, vụ thủ chất phác. 

    Chú thích 310: Tế, chôn phải thường: Dịch câu quan hôn tang tế đãn quy đắc nghi. 

    Chú thích 311: Đứa dại: Ngu nhân. 

    Chú thích 312: Con hoang: Đãng tử. 

    Chú thích 313: Quyết bỏ quyết xua: Hán văn: Tốc nghi tẩy trừ, nên mau mau rửa bỏ đi. 

    Chú thích 314: Giữ kiệm chỉn lo lâu dài: Dịch câu thận nãi kiệm đức, duy hoài vĩnh đồ; kỹ lưỡng về đức kiệm, chỉ có cách đó mới lo được những toan tính lâu dài. Bốn chữ duy hoài vĩnh đồ đã được dịch ra từng chữ: Chỉn lo lâu dài. 

    Chú thích 315: Hiệu giàu: Tóm tắt câu ân phú chi hiệu khả trí, cái kết quả về một đời giàu sang lớn lao có thể đến. 

    Chú thích 316: Thói kiệm: Dịch câu kiệm ước chi phong thành, cái thói kiệm ước đã thành.