Blog

  • CHƯƠNG 39: GIẶC ĐẾN NHÀ ĐÀN BÀ CŨNG ĐÁNH

    Ba vạn quân của Đề đốc châu Vân Quý Ô Đại Kinh mất hút khi vào lãnh thổ Đại Việt khiến Tôn Sĩ Nghị đứng ngồi không yên. Những ngày đầu, Ô Đại Kinh vào sâu gần chục dặm không gặp sự chống đối nào. Nhưng tới gần thành Tuyên thì sa vào trận địa phục kích của nghĩa sĩ địa phương do các thổ hào chỉ huy. Đội nghĩa binh người Tày của thủ lĩnh Hứa Hải Quảng dựa vào địa thế hiểm bắn tên, lăn đá làm Ô Đại Kinh dồn ứ vào mấy chục cây số đường núi hẹp, chạy quanh co. Những trận đánh nhỏ bất ngờ liên tiếp xé quân của Ô Đại Kinh ra từng đoạn một. Lính Mãn Thanh hoang mang không hiểu chúng đánh nhau với ai. Nhiều hay ít. Nửa tháng vượt biên giới, nhẽ ra Ô Đại Kinh phải có mặt trấn giữ thành Sơn Tây. Vậy mà vật vã mãi với đội quân vô hình, Ô Đại Kinh mới xuống tới Phủ Đoan. Từ đây về xuôi không còn núi cao, nhưng đồi nối đồi san sát tựa bát úp. Lính Mãn Thanh cứ thấy làng nào gần bên đường là vào cướp bóc. Chúng không ngờ bẫy cây, hầm chông, tên độc đã đón sẵn. Những tên lính bị sa bẫy, không chết được la hét thê thảm. Giặc Thanh vô cùng kinh sợ. Nhuệ khí của quân thiên triều nhụt dần trên mỗi thước đường.

     Qua địa phận Tuyên Quang, từ sông Chảy trở xuống, Ô Đại Kinh lại phải đối mặt với kiểu đánh khác của nghĩa binh. Đường độc đạo chạy ngoằn ngoèo giữa các đồi cây rậm rạp. Mấy vạn binh mã giặc có khi đầu không nhìn thấy giữa đội hình. Giữa không nhìn thấy đầu và đuôi. Đội nghĩa quân Kẻ Gió do bà Cả Vàng chỉ huy chặn Ô Đại Kinh ở con đường này. Nghĩa binh kẻ Gió gần một ngàn người, chủ yếu là phụ nữ. Những triền đồi thấp rậm rạp cây sim, mua san sát nhau. Thư thoảng lại chồi lên một quả đồi lá cọ xanh ngắt. Khung cảnh thật lành hiền, vô hại. Vậy mà những bóng người ào ra chém vào đội hình giặc. Mỗi “nhát chém” chỉ vài chục, một trăm người. Có khi nghĩa quân tập kích cùng lúc cả đầu, đuôi và giữa đội hình. Đánh và rút thật nhanh. Sợ hơn, nghĩa quân ở đoạn này phần lớn là đàn bà. Tiếng thét của đàn bà khi say máu còn kinh hoàng hơn đàn ông. Nó bám chặt vào óc quân giặc. Đêm ngủ còn giật mình vì giọng the thé căm hờn. Giặc Mãn Thanh thấy như đánh nhau với ma. Những “con ma” tóc dài. Nhiều tên lính trẻ không dám ngủ. Bóng những người đàn bà cùng tiếng thét của họ tra tấn tinh thần mỗi đêm trong quân doanh Ô Đại Kinh.

    Bà Cả Vàng xây dựng phòng tuyến chính tại Bến Gót, nối với triền đồi Bến Hạc vòng sang sát sông Lô. Doanh chỉ huy đặt trong rừng hồng Hạc Trì nổi tiếng gần Làng Cả. Bến sông Hạc Trì bị khống chế chặt. Không một thuyền mảng nào có thể qua lại. Đại quân của Ô Đại Kinh phải vượt sông tại đây để sang Bạch Hạc xuống thành Sơn Tây. Đặt trận địa chỗ này là chấp nhận đối mặt chính diện với đại quân của Ô Đại Kinh. Sau lưng ngã ba sông rộng như cửa bể. Giặc phải bước qua xác nghĩa quân mới sang được bờ bên. Đội nữ binh Kẻ Gió biết thế và đã phát lời thề tử thủ trước khi xuất quân.

    Ô Đại Kinh nhiều lúc phẫn chí, hổ thẹn với chính mình. Hơn mười dặm đường chạy giữa triền đồi san sát, bên các lũy tre làng, tưởng hiền lành mà lúc nào cũng bất thần xuất hiện nghĩa binh Đại Việt. Chúng như bóng ma. Bắt không được. Giết không được. Ô Đại Kinh đã mất hơn bảy ngàn lính vì hàng trăm trận phục kích lớn nhỏ. Quân Mãn Thanh không dám vào nhà dân ven đường. Chúng đến đâu, dân tình gồng gánh theo nhau chạy hết. Thay vào đó là các toán nghĩa binh, hầm chông và đủ các loại bẫy tự tạo chờ sẵn.

    Từ Trại Đồng Giò trở xuống, Ô Đại Kinh phải cho quân dựng lều trên đường lớn. Nhìn từ trên cao không khác gì một con rắn mốc xỉn. ngoằn ngoèo. Mỗi khi bóng chiều sập xuống là đội quân xâm lược này sợ nhất. Bất cứ đêm nào, bất cứ đoạn đường nào cũng có thể rộ lên tiếng quân reo, tiếng trống, kẻng, thanh la, tù và dậy đất. Nghĩa binh nhào ra. Gươm giáo lóe mầu thép lạnh trong ánh lửa bùi nhùi nhập nhọa. Giặc Mãn Thanh không biết xoay trở làm sao. Chỉ hò nhau vung giáo, bắn cung loạn xạ. Ô Đại Kinh không quen kiểu đánh trận thế này. Hoảng loạn. Mất phương hướng. Hoảng loạn đến mức có lúc chúng đâm chém loạn xị cả vào nhau. Vài chục phút triền đồi rực tiếng quân reo, lại lặng phắt. Im ắng như chưa có gì xảy ra. Xác giặc nằm ngổn ngang. Hơn nửa tháng xoay trở Ô Đại Kinh mới đem được quân về gần đến Việt Trì. Một khoảng đất bằng phẳng, rộng rãi hiện ra. Ba con đường đất đỏ lớn tỏa đi ba hướng. Từ đây đã ngửi thấy gió sông Cả đem theo nùi phù sa. Vậy là bến Hạc Trì không còn xa nữa. Sau bao ngày đêm lo lắng, giặc Mãn Thanh đói mệt, tinh thần rệu rã. Ô Đại Kinh lệnh hạ trại nghỉ ngơi lấy sức. Nơi này có thể bố phòng các điếm canh gác. Chòi quan sát bốn hướng tầm nhìn rộng. Ngàn cái bếp cùng nổi lửa trông rất ma quái. Trời lạnh. Lính Mãn Thanh cơ nào đội ấy xuýt xoa quây vào quanh đống lửa. Ăn xong chúng nằm ngả ngớn ngáy vo vo. Lính cảnh giới cũng thay nhau gà gật. Chắc được một đêm ngủ yên. Nào ngờ vừa chớm giờ tý, từ ba bề bốn bên tiếng reo hò dậy đất. Trâu kêu, ngựa hí. Làm nền là thanh la, tù và, trống, kẻng… Những chiếc xe trâu, bò chứa đầy chất cháy, nổ. Đám trâu, bò say máu lao bừa húc tung trại giặc. Lửa bén vải bùng lên. Lính Mãn Thanh chưa kịp định thần thì nối nhau đổ xuống như thân chuối bị phạt ngang. Tiếng “khực”, “ự”… tên cung, nỏ bay rít trong đêm lạnh. Chúng cuống cuồng xoay lưng cụm dựa vào nhau. Hướng mũi giáo, cung tên ra xung quanh. Nhưng không một bóng người. Lạ. Đánh nhau với trâu bò. Đánh nhau với âm binh. Vừa định thần lại thì từ các bụi cây, mép rừng ào ra. Ngàn tiếng thét the thé dựng tóc gáy: “Giết giặc Mãn… Thanh…”. Ô Đại Kinh và hàng vạn tên giặc như bị thôi miên. Chẳng còn hồn vía nào mà chống đỡ.

    Hôm sau Ô Đại Kinh mới biết đêm qua chúng vừa hứng trận tập kích kinh hoàng tại một địa điểm rất linh thiêng của người Việt. Ngã ba Thậm Thình. Từ đó vào đền thờ Quốc tổ Đại Việt chỉ vài ngàn mét. Nơi Ô Đại Kinh cho quân nghỉ lại chính là chỗ mấy ngàn năm trước Quốc tổ Hùng Vương dùng làm nơi luyện binh. Tiếng giã gạo nuôi quân của người dân trong vùng vang lên nghe thậm thình, thậm thình. Giặc Mãn Thanh không chỉ chịu trận bởi các nghĩa binh mà như cả đòn đánh của thần linh ngàn năm trước. Đó là trận đánh lớn nhất gây thiệt hại rất nặng nề cho đạo quân của Ô Đại Kinh từ khi chúng đặt chân vào Đại Việt. Hơn hai ngàn lính chết và bị thương. Quá hoảng sợ, trời chưa sáng rõ Ô Đại Kinh lệnh hất xác lính chết xuống ven đường. Hối hả thu trại, bỏ nơi ngã ba linh thiếng ấy, kéo về ven sông Cả.

    Chiếm một dải đất ven đê, Ô Đại Kinh đóng lại đấy. Mở bản đồ thì ra trước mặt hắn không xa là ngã ba sông Hạc Trì, bên kia là địa danh Bạch Hạc nổi tiếng. Ba con sông lớn nhất miền Bắc Đại Việt gặp nhau ở đây. Vùng nước rộng không mênh mang. Ô Đại Kinh phải đưa quân vượt sông ở bến này. Nhưng bỗng dưng Ô Đại Kinh lại một lần nữa sởn tóc gáy bởi một câu chuyện khác. Năm trăm năm trước, chính tại ngã ba sông này, danh tướng Trần Nhật Duật nhà Trần đã dìm chết hàng trăm chiến thuyền của quân Nguyên Mông. Từ đây xuôi xuống hai chục dặm lại là nơi nhị vị Trưng Nữ Vương nổi dậy chống lại nhà Hán. Hai Bà Trưng đã đuổi quân nhà Hán tới tận hồ Động Đình. Cương thổ Đại Việt khi ấy mở rộng tới nam sông Dương Tử. Ô Đại Kinh, chiến tướng lừng lẫy trận mạc đã cầm quân chinh phục Nê Pan, Tây Tạng, Ngoại Mông… thấy lạnh sống lưng. Hắn co rúm người lại. Câu hỏi đảo điên trong đầu: “Trời ơi! Ta đang lọt vào chốn nào thế này. Ta đang đánh nhau với ai. Người hay ma quỷ? Một thứ mê trận chẳng có bài bản, binh pháp gì. Bọn dân binh đánh ta tơi tả không ngờ lại là một lũ đàn bà. Hay chúng là hồn ma quân Hai Bà Trưng ngàn năm trước? Chẳng lẽ ta phải chết ở chỗ này? Chẳng lẽ số phận ta, danh tiếng ta cũng sẽ bị vùi dưới làn nước kia bởi tay đám đàn bà Đại Việt?”.

    Ô Đại Kinh tung các đội do thám về Đông Kinh, Sơn Tây xin giải vây, nhưng không thấy tên nào quay lại. Một kiểu chiến trận kỳ lạ. Cuộc bao vây, chặn đường tiêu hao ba vạn quân của Ô Đại Kinh của đội nữ binh Kẻ Gió và các thổ hào nghĩa sĩ Tuyên Quang, Phú Thọ kéo đến sát tết Kỷ Dậu. Tổng trấn Sơn Tây là Phùng Tứ, đích thân cầm một đạo binh nhà Lê lên Bạch Hạc tìm Ô Đại Kinh. Hai vạn lính Mãn Thanh kết hợp lính triều đình vất vả lắm mới đưa được Ô Đại Kinh thoát sang bờ bên. Nhưng đã quá muộn rồi. Quân Tây Sơn của Quang Trung – Nguyễn Huệ vây kín thành Đông Kinh từ mọi phía. Ô Đại Kinh co vào cố thủ ở thành ở Sơn Tây, không thể tiếp ứng cho Tôn Sĩ Nghị.

    Lịch sử không viết gì nhiều về nhân vật bà Cả Vàng. Một vài tài liệu lưu trữ của trấn Hưng Hóa nhắc đến bà một cách sơ sài. Nhưng cái tên Cả Vàng thì rất nổi tiếng và trở thành niềm tự hào của người Kẻ Gió. Bà Cả gắn cuộc đời mình với những câu chuyện dân dã huyền hoặc. Không ai biết bố mẹ bà là ai. Chính bà cũng không rõ gốc gác của mình. Người dân Kẻ Gió kể lại rằng bé Vàng xuất hiện ở chùa Tiên, Kẻ Gió vào một đêm mưa rất to:“Đêm ấy sấm chớp đùng đùng. Ni sư Thiên Ngọc (thế danh là Nguyễn Thiên Ngọc) trụ trì chùa nằm mơ thấy một con chim hình dáng rất lạ. Gần giống như chim hạc nhưng to lớn lạ thường. Chim có bộ lông mầu vàng hiện ra từ một tia chớp lao xuống chui vào bụng ni sư rồi bay ra đậu trên mái tam quan. Nó chúc đầu xuống nhả ra ra một vật dài nhìn giống một thanh long đao, một cái mũ trụ. Ni sư chưa kịp tĩnh trí thì chim đã hóa thành một vầng mây ngũ sắc. Trời bỗng chốc tạnh mưa. Gió cũng bỗng chốc bặt im. Ni sư tỉnh giấc, lấy làm lạ liền thắp đèn ra chỗ tam quan. Ni ngỡ ngàng nhận ra trên thềm có chiếc giỏ mây. Trong đó một hài nhi đỏ hỏn. Ni sư bế lên thì là một đứa con gái. Hôm sau ni báo cho chức sắc trong làng. Nhưng không dòng họ nào quanh vùng nhận đứa bé là con cháu mình. Từ đấy ni sư Ngọc nuôi đứa bé trong chùa…”. Vì tên ni sư là Ngọc nên đặt luôn tên con là Vàng. Cũng có người bảo ni sư ngủ mơ thấy con chim có bộ lông mầu vàng mà đặt thế. Bé Vàng lớn lên trong chùa. Chữ học cũng từ ni sư dạy cho. Là con gái nhưng Vàng bộc lộ chất nam tính ngày càng rõ. Khỏe mạnh, hiếu động rất nghịch ngợm. Nghịch hơn cả đám con trai cùng lứa. Sân chùa trở thành nơi đánh trận giả của lũ trẻ trâu. Vàng luôn là đứa cầm đầu. Một lần thấy Vàng ngồi hí hoáy cả buổi vót vót, đục đục. Ni xem hóa ra Vàng đẽo gọt toàn những dao, kiếm, cung tên. Ni sư nghĩ bụng “Con gái con đứa gì mà toàn chơi cung với kiếm”. Thấy ý thích của con thế nên ni sư cũng cắt tóc, may áo quần kiểu con trai cho Vàng mặc. Tuy chỉ học chữ trong chùa do mẹ Thiên Ngọc dạy nhưng Vàng rất sáng dạ. Mấy bộ giáo lý đạo Phật trong chùa Vàng đọc hết. Đọc đi đọc lại đến thuộc lòng. Những trẻ khác trong làng chúng được theo học thầy đồ. Nhiều đứa con gái cũng được học chữ. Có thầy, có sách. Đêm đêm chúng ê a đọc tứ thư ngũ kinh. Đánh vần tập viết. Ni sư Ngọc thương con cháy dạ. Ở với mẹ trong chùa, Vàng chả được học hành đến nơi đến chốn. Mẹ biết chữ nào dạy con chữ đó. Mấy quyển kinh Phật trở thành kiến thức của Vàng. Đêm vắng, chỉ có hai mẹ con vui với cửa Phật. Hòa trong tiếng mõ tụng kinh của mẹ là tiếng nghêu ngao của con. Chả biết đọc đấy mà có hiểu gì không: “Đức Phật có mười ba Phật hiệu. Ngài là Vô Lượng thọ, Vô lượng quang. Ngài sống mãi không có giới hạn. Hào quang của ngài tỏa rạng khắp đất trời…Hỏi: Tu hành bao lâu thì thành Phật. Trả lời: Nhiều đời nhiều kiếp. Chia làm ba bậc tu. Mỗi bậc tu từ 20 đến 80 a tăng kỳ và 100 ngàn đại kiếp. Hỏi: Mỗi đại kiếp dài bao lâu. Trả lời: Một đại kiếp dài bằng thời gian hình thành quả đất – Tiếp đến quả đất và con người mất đi – Tiếp đến quả đất hồng hoang không có sự sống – Tiếp đến quả đất mới hình thành. Hỏi: Mỗi a tăng kỳ dài bao lâu? Trả lời: Mỗi a tăng kỳ (một do tuần) được ví như một khối đá vuông vức mỗi chiều dài 16.000 mét. Một thiên thần lấy tấm lụa quét đi quét lại, bao giờ khối đá ấy mòn bằng mặt đất thì là một a tăng kỳ. Ví dụ khác: Có một cái thùng lòng rộng vuông vức mỗi chiều bốn mươi dặm (160. 000 mét) đựng đầy hạt cải. Cứ 100 năm có vị thần xuống lấy đi một hạt. Bao giờ lấy hết thì đó là thời gian một a tăng kỳ…”. Đêm nào cũng ê a như thế. Ni sư nghĩ nó đọc cho hết thời gian. Càng lớn Vàng càng bộc lộ cá tính mạnh mẽ của mình. Ni sư cảm thấy con bé này không chỉ tréo ngoe trong tính nết. Nó còn tréo ngoe giữa giới tính và hành tung. Chơi thì toàn trò cung kiếm. Đánh trận giả. Hò hét, leo trèo. Vậy mà đã mấy lần ni sư Ngọc bắt gặp nó giảng đạo Phật cho lũ bạn cùng lứa. Cũng lý lẽ đâu ra đấy.

    Tiếng một đứa:

    – Tao hỏi mày tại sao lúc vào chùa ai cũng nói Nam mô A Di Đà Phật?

    Ni sư choáng người. Câu hỏi ghê gớm của thằng Lự, nổi tiếng gan lì cháu ông bõ già vẫn hàng ngày quét dọn sân chùa. Con Vàng trả lời làm sao nổi. Vậy mà tiếng Vàng đĩnh đạc:

    – Giỏng tai lên mà nghe cho rõ. Nam mô A Di Đà Phật là câu chào hàng ngày của các phật tử khi gặp nhau hoặc lúc đến chùa. A Di Đà Phật ý nghĩa là mong mọi điều tốt đẹp, nghĩ đến điều tốt, điều thiện như lòng đại từ đại bi, cứu giúp chúng sinh của đức Phật A Di Đà, hiểu chửa.

    – Nhưng tại sao không Nam mô ông Thích ca, Nam mô bà Quan Âm, ông Đại Thế Chí mà lại Nam mô ông A Di Đà?

    – Ông Thích ca hay ông A Di Đà cùng là một người. Đức Phật có đến mười ba Phật hiệu, Tức là mười ba tên gọi hiểu chửa. Phật A Di Đà là bố của bà Quan Âm bồ tát và ông Đại Thế Chí, hiểu chửa.

    Tiếng đứa con gái chen ngang:

    – Vậy ông A Di Đà là Phật to nhất à?

    – Đúng thế, con này thông minh, giỏi hơn đám con trai.

    – Sao bà tao bảo sư không lấy vợ? Làm sao ông A Di Đà có con?

    Ni sư Ngọc bật cười nghĩ: “Con Vàng trả lời sao đây?”.

    Vàng lặng im. Tay chống cằm rồi bảo:

    – Ừ, cái này thì tao cũng chịu. Đọc sách không thấy nói. Để hôm nào tao hỏi mẹ rồi giải thích cho chúng bay.

    Ni sư bụm miệng. Lũ trẻ vẫn nhao nhao:

    – Bà tao thỉnh thoảng cứ đấm lưng bảo: “Bà sắp chết đây. Sắp hết một kiếp người đây”. Thế Phật có kiếp Phật không?

    – Sao lại không có.

    – Thế kiếp Phật giống kiếp người à?

    – Giống là giống thế nào. Kiếp Phật là vô cùng vô tận mày hiểu chửa.

    – Mẹ mày có phải Phật không?

    – Mẹ tao là ni sư, là con Phật.

    Nhiều lần thấy con như thế, một câu hỏi quẩn quanh trong đầu Ni sư Thiên Ngọc: “Vàng có căn tu không?”. Thực lòng Ni không muốn Vàng bước vào con đường tu hành giống bà. Người nơi khác đến viếng chùa không biết Vàng là con gái. Vàng giúp mẹ trồng cấy trên mấy sào ruộng quả thực của nhà chùa. Năm ni sư Thiên Ngọc bảy mươi tuổi, Vàng đã là một thanh nữ tràn đầy sức sống. Vẻ đẹp khác lạ của cô Vàng khiến nhiều chàng trai để ý. Ni sư muốn Vàng chọn lấy một người con trai gá nghĩa, rời chùa trước khi Ni về Niết Bàn hầu Phật:“Con hãy sống cuộc đời bình thường của một thôn nữ. Ta xem căn tính con không hợp đường tu”. Nhưng Vàng không để ý đến ai. Lúc cảm thấy mình đã yếu lắm, ni sư Thiên Ngọc xin làng một mảnh đất gần ao chùa, dựng nếp nhà tranh cho Vàng ở đấy.

    Năm Quý Mão (1783), Việt Trì, Hưng Hóa tràn ngập đám lính triều đình gốc Thanh, Nghệ trốn truy nã của triều đình sau nạn kiêu binh. Lúc đầu chúng tụ lại với nhau chỗ bãi nổi ngã ba Đà Giang, Thao Giang. Từng nhóm từng nhóm nhỏ tỏa vào các làng xin ăn. Âm giọng rất nặng. Rồi rất nhiều vụ trộm, cướp xảy ra. Dân tình lo sợ. Đều do lũ tàn quân kiêu binh đói quá làm liều. Suốt một dải đất từ kẻ Vĩnh, kẻ Phung tới kẻ Trịnh… từ đó không còn bình an nữa. Cả đời đám kiêu binh ăn lộc vua, không phải làm lụng cày hái gì, nay chúng túng bí hóa thành lũ cướp. Mỗi nhóm vài chục tên, hung tợn vô cùng. Nhiều nơi ở Kẻ Gió phải lập ra các đội bảo vệ, rào làng canh gác. Cô Vàng tập hợp các bạn lại bảo:

    – Thôn làng ta bao năm nay yên hàn. Nhà nhà đêm không phải buộc cổng. Trâu bò thả rông không lo mất. Nay đám cướp ngày ngang nhiên làm loạn. Ai theo tôi lập một đội bảo vệ dân làng.

    – Phải đấy, chúng tớ đi theo Vàng tất cả.

    Không chỉ mấy chục người bạn từ thuở chơi trận giả, đánh sình ở sân chùa. Lời kêu gọi của cô Vàng thu hút được cả trăm người ở kẻ Trịnh, kẻ Vĩnh, kẻ Cao… Có điều lạ phần lớn quân của Vàng là phụ nữ. Vẫn lấy sân chùa Tiên làm nơi luyện quyền cước. Vàng bầy thế trận trên bãi cát, trên hai triền đê chia thành phe tập đánh trận như thật. Khi ấy, ni sư Thiên Ngọc đã viên tịch mấy năm. Nhà của Vàng trở thành bản doanh. Vị sư ông trụ trì chùa Tiên cũng vui lòng cho Vàng dùng tam quan làm nơi hội họp. Từ đó đội bảo vệ của cô Vàng tuần đêm, soát ngày bọn trộm cắp bị đội của cô Vàng bắt răn đe, trừng phạt khiến chúng phải e nể. Vàng đã đụng độ mấy trận với đám tàn binh nhà Lê. Chúng là lính cấm quân triều đình, thông thạo võ nghệ mà không ngờ cánh đàn bà kẻ Phung thành thục trận mạc thế. Chỉ huy cũng rất giỏi. Nhiều tên cướp bị cô Vàng bắt được. Đưa lên quan phủ. Phủ bẩm lên trấn, tiếng lan tới triều đình. Vua Lê xuống chiếu lệnh các địa phương phải cấp đất, tạo điều kiện cho tàn quân kiêu binh lao động nuôi thân. Nghiêm trị những kẻ cướp phá dân lành. Cô Vàng lại vận động mọi người giúp đỡ chúng lao động bỏ thói trộm cướp đi. Xóm thôn yên bình trở lại. Tiếng cô Vàng nổi khắp vùng. Người dân phấn khởi lắm gọi cô là nữ tướng Cả Vàng.

    Tháng chín năm Mậu Thân (1788) tin giặc Mãn Thanh xâm phạm bờ cõi ập về Kẻ Gió. Suốt miệt tả Thao Giang sôi sục. Người người nghiến răng nổ mắt. Lúc ấy cô Vàng đã hơn ba mươi tuổi. Vàng lấy tấm gương nghĩa liệt của Hai Bà Trưng kêu gọi người dân ra nhập đội quân chống giặc Mãn Thanh. Chưa đến tháng trời, số tình nguyện gia nhập đội nghĩa binh Cả Vàng lên tới cả ngàn. Lạ thay vẫn phần lớn là phụ nữ. Các chị, các bà ở khắp các thôn làng ven sông Cả đã tập hợp sau lưng bà. Không ai còn lạ gì nữ thủ lĩnh Cả Vàng. Bà vẫn sống độc thân. Sức vóc khỏe mạnh hơn người. Mùa lạnh bà vác giậm lên đồng Gáp quanh năm ngập nước lặn ngụp đánh cá. Da bà nâu bóng. Chân tay vâm váp. Tiếng bà Cả vang trầm như chuông đại. Bà còn tập quyền cước, học binh pháp hơn cả cánh mày râu. Hàng trăm trai tráng thạo việc binh trong đám kiêu binh người Thanh, Nghệ được bà Cả Vàng cảm hóa đã xin theo bà đánh giặc nước. 

     Đội nghĩa binh Kẻ Gió được các tổng, các làng góp lương thực, tiền bạc mua sắm trang bị. Nhà nào có dây thép, dây đồng đều đem góp để rèn vũ khí, làm chông, tên. Lò rèn các làng đỏ lửa sản xuất giáo mác cho nghĩa quân. Bà Cả tổ chức một đội do thám toàn trai tráng nhanh nhẹn cùng bà ngược lên Phủ Đoan, Tân Trào, Tuyên Quang. Bà gặp các vị thổ hào, thủ lĩnh địa phương liên kết họ lại cùng nhau tạo thế trận chặn giặc. Chốt chặn cuối cùng do bà Cả Vàng chỉ huy ở ngã ba sông Hạc Trì dựa lưng vào đó quyết tử với giặc.
     

  • CHƯƠNG 38: NHẬM ĐÀO MỒ CHỜ TÔN SĨ NGHỊ

    Kế bỏ thành Đông Kinh dụ địch của Ngô Thì Nhậm theo đô đốc Nguyễn Văn Tuyết bay về đến Phú Xuân, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ triệu tập mưu sĩ. Trong đầu chật cứng những toan tính. Nguyễn Huệ tỏ ra khá điềm tĩnh, thậm chí cả một chút khôi hài:

    – Kỳ này Tôn Sĩ Nghị đem một đạo quân rất lớn vào nước ta. Mười vạn tên phục vụ hậu cần, quân bị. Lính xung trận hai mươi vạn. Đặc biệt nhất trong đó là hai vạn tinh binh “Tuyền hoàng kỳ” và “Chính Hồng kỳ” trong lực lượng Bát kỳ chiến tướng làm tiên phong. Vậy là Càn Long rất coi trọng ta mà cũng rất sợ Tây Sơn ta phải không các ông. Hiện giờ Tôn Sĩ Nghị, Sầm Nghi Đống và Ô Đại Kinh đều đã tiến qua biên giới. Hai đạo thủy binh vào bọc hậu ta ở phía nam. Vậy là tất cả những gì chúng ta đoán định đều diễn ra gần như đúng thế.

    Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết trình bẩm:

    – Chưa bao giờ quân xâm lược vào nước ta mà lại có cả một quân đội triều đình mấy vạn tên đi trước dẹp đường chào đón như lần này.

    Nguyễn Huệ nhìn Đô đốc Tuyết hỏi mà như không hỏi:

    – Đô đốc vừa từ Đông Kinh về, ý đồ của quân sư Ngô Thì Nhậm và hai tướng Lân, Sở ta đã nắm được. Nhưng ta nghe nói Tôn Sĩ Nghị rêu rao là lần này là vào Đại Việt dạo chơi, bắt Nguyễn Huệ về cho Càn Long hỏi tội. Nghị coi thường ta thế đấy.

    Các tướng đều cúi đầu im lặng. Nữ Đô đốc Bùi Thị Xuân đứng dậy:

    – Trình chúa công, chúng ngạo mạn coi thường ta đến thế thì cái chết dành cho chúng sẽ càng đến nhanh thôi. Chúng thần sẽ khiến Càn Long phải cay đắng đến hết đời.

    – Phải đấy. Càn Long, Tôn Sĩ Nghị khinh ta quá đỗi. Phải cho nó biết ai bắt ai trận này.

    Nguyễn Huệ lại bảo:

    – Chắc các ông thấy ta nói khó hiểu, có vẻ bất nhất. Lúc nãy ta bảo Càn Long sợ ta, trọng ta. Giờ lại bảo Càn Long và Nghị khinh ta, coi thường ta. Biết tin giặc Mãn Thanh động binh, chính ta cũng nhiều đêm tự hỏi. Giặc Thanh đem tới ba mươi vạn quân đi đánh một nước nhỏ bé như Đại Việt là phát động một cuộc chiến rất lớn. Lấy danh nghĩa phò Lê làm chiêu bài. Với hùng tài của Càn Long và thực lực của nhà Đại Thanh thì có gì đó như mâu thuẫn. Có gì đó vẫn khiến Càn Long phải lo lắng. Xưa nay trong suy nghĩ của vua Mãn Thanh, Tây Sơn ta chỉ là một đám giặc cỏ. Một bầy dê cừu. Đem mấy chục vạn binh vào, dùng tới hai vạn tinh binh Bát kỳ chiến tướng làm tiên phong thì khác chi đem bầy sư tử, hổ báo nhảy vào chuồng thỏ. Có gì đó ẩn chứa phía sau cuộc ra quân này đây.

    Các tướng đều xôn xao:

    – Quả thật chúng tôi cũng thấy hơi lạ.

    Bắc Bình vương đứng dậy. Ông thong thả đi quanh phòng. Đến sau lưng Đô đốc Tuyết, Huệ vỗ vỗ nhẹ lên vai vị tướng này. Rồi dừng bên cạnh nữ tướng Bùi Thị Xuân. Nháy nháy mắt với vị nữ Đô đốc lừng danh của quân Tây Sơn, Nguyễn Huệ cười to. Mọi người đều ngơ ngác. Một lúc sau Huệ giơ tay, phất phất lá thư của Ngô Thì Nhậm bảo:

    – Lời giải đây. Lời giải đây. Đêm qua đô đốc Nguyễn Văn Tuyết đem lá thư của quân sư Ngô Thì Nhậm về ta đã biết lần này đánh giặc sẽ nhàn. Càn Long khinh ta. Tôn Sĩ Nghị coi thường ta. Chúng không biết quân sư Ngô Thì Nhậm và hai tướng Lân, Sở đã đào mồ đợi chúng.

    Các tướng lại chưng hửng. Họ đang đợi Bắc Bình vương giải đáp lý do Càn Long xuất binh quá lớn vào Đại Việt nhằm mục đích gì. Ngài lại nói đến chuyện đánh giặc nhàn. Nguyễn Huệ như cố kéo căng sự nóng ruột của các tướng:

    – Kế bỏ thành Đông Kinh làm cho Tôn Sĩ Nghị kiêu căng nghĩ đại quân Mãn Thanh chưa vào Tây Sơn đã mất vía mà tháo chạy chính là dẫn nghị tới chỗ chết vậy. Ta nói với các ông đánh giặc lần này nhàn cũng là vậy.

    Đô đốc Trần Quang Diệu thưa:

    – Trình chúa công, chúng thần muốn được nghe rõ hơn về ý đồ của Càn Long cũng như kế sách của quân sư và hai tướng trấn giữ Bắc hà ạ.

    Nguyễn Huệ lại phất phất tờ thư:

    – Các vị nghe nhé. Quân sư Ngô Thì Nhậm viết cho ta thế này: “…Năm nay Càn Long đã bước sang tuổi bảy mươi chín. Trị vì triều đại Càn Long hơn năm mươi năm. Nhà Mãn Thanh đã thôn tính hầu hết các nước chung quanh. Chín lần động binh lớn trong triều đại Càn Long đều giành chiến thắng. Nhưng đây là lần đầu tiên Càn Long cử binh sang xâm chiếm Đại Việt. Phò Lê chỉ là cái cớ. Tôn Sĩ Nghị tấu trình xin Càn Long sau lần này sáp nhập Đại Việt trở thành một quận, trấn nhà Thanh. Càn Long đã chuẩn y lời tấu trình của Tôn Sĩ Nghị.

    Trình chúa công, ở Yên Kinh quần thần nhà Mãn Thanh chuẩn bị tổ chức lễ mừng “Bát tuần đại khánh” rất lớn tôn vinh Càn Long tám mươi tuổi vào đầu năm tới. Chiến thắng Đại Việt sẽ là món quà vô cùng ý nghĩa dâng lên Càn Long. Bản thân Càn Long cũng nói đây là lần động binh lớn thứ mười và lần động binh cuối cùng trong triều đại ông ta. Càn Long chuẩn bị rất kỹ, tham vọng ngút trời và tin chắc vào chiến thắng. Càn Long đặt tên trận này là:“Thập toàn võ công” và tự gọi mình là “Thập toàn lão nhân”…

    Trình chúa công, vậy là Đại Việt ta đang đứng trước hiểm họa mất nước chứ không phải một cuộc chiến tranh thông lệ. Tôi đã thuyết phục hai tướng Lân, Sở rút hết lực lượng vào trấn giữ phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn. Mở cửa Đông Kinh cho giặc ngủ nhờ ít đêm. Khích cho Tôn Sĩ Nghị bộc lộ hết sự kiêu mạn. Kỷ cương sẽ xộc xệch. Binh lính sẽ trễ nải…Tôi mơ dắt mũi được Tôn Sĩ Nghị bước vào lốt chân Thoát Hoan nhà Nguyên Mông năm trăm năm trước. Đông Kinh vẫn là mồ chôn chúng trong trận cuối cùng. Binh thư đã nói:“Khinh địch, coi thường đối thủ thì trăm vạn quân cũng chỉ như một lũ hình nhân mà thôi…”.

    Kính mong chúa công sớm có kế sách đuổi giặc. Chúng thần quyết giữ vững phòng tuyến Tam Điệp chờ đại quân ra…”.

     Các tướng ồ cả lên. Nguyễn Huệ đặt lá thư xuống bàn. Hai bàn tay to lớn đè chặt:

    – Thế đấy. Càn Long không chỉ quyết tâm giành đại thắng trận này để trở thành “Thập toàn lão nhân” được lưu danh muôn đời trong sử sách. Càn Long còn muốn biến Đại Việt ta thành một thuộc trấn của nó. Tôn Sĩ Nghị muốn đem đầu ta đặt lên mâm dâng Càn Long nhân dịp bát tuần đại khánh. Giờ các vị đã hiểu ta nói Càn Long tôn trọng ta. Sợ ta và coi thường ta có gì mâu thuẫn đâu. Quyết định bỏ Đông Kinh của quân sư Ngô Thì Nhậm để nhử giặc là đúng với dự liệu của ta.

    Tất cả các tướng soái trong bộ tham mưu Tây Sơn đều đứng bật dậy. Hai bàn tay đan vào nhau hướng về Bắc Bình vương Nguyễn Huệ hô lớn:

    – Quyết giết giặc Thanh.

    Nguyễn Huệ cười rất tươi:

    – Mọi kế sách đuổi giặc Thanh đã có, mong các tướng tận sức, tận lòng. Trận này phải xứng đáng với tiên tổ. Ta sẽ làm cho Càn Long trở thành “Thập chiến bại nhân”.

    Tiếng hô lại vang lên:

    – Thập chiến bại nhân. Thập chiến bại nhân. Quyết giết giặc Thanh. Quyết giết giặc Thanh!

    Tướng, soái rời phòng họp với tâm trạng hừng hực. Nguyễn Huệ đã truyền tới họ chí khí chiến thắng trước mỗi lần ra quân lớn.

     

    Lê Chiêu Thống theo lời Tôn Sĩ Nghị đem triều đình về xuôi. Trên đường, quan quân nhà Lê không gặp phải cản trở gì. Sau mấy hôm nghỉ lại Lạng Giang, Trần Quan Châu tháp tùng vua Lê về Kinh Bắc. Tôn Sĩ Nghị thấy thế dẫn đại binh đi sau cứ thong thả chẳng phải đề phòng. Không ngờ từ Ải Chi Lăng trở xuống, lính Mãn Thanh liên tục bị đánh chặn. Những trận tập kích nhỏ, tổn thất sinh mạng ít nhưng lại khiến giặc Thanh lo lắng không yên. Sau vài lần như thế, Tôn Sĩ Nghị phải cho lính đi trước dò đường. Vậy là mất nửa tháng Tôn Sĩ Nghị mới lò dò về tới Kinh Bắc. Lúc này Lê Chiêu Thống đã vào Đông Kinh. Tôn Sĩ Nghị tới bên kia sông Nhị Hà thì viên tụng thần nhà Lê là Vũ Trính chờ sẵn đó.

    Vũ Trính trình báo mọi việc và chuyển lời vua Lê Chiêu Thống mời Tôn Sĩ Nghị vào kinh thành đóng bản doanh. Nghị từ chối. Chọn khu đất rộng hai bên sông đoạn Nhật Tân, Nghi Tàm hạ trại. Hơn chục vạn quân dựng trại san sát tới vài dặm. Tôn Sĩ Nghị vẫn còn rất tức giận vì quân Tây Sơn quấy phá trên đường khiến hắn không về tới Đông Kinh sớm như dự định. Quân sĩ thì mệt mỏi, hoang mang. Lập trại xong, Tôn Sĩ Nghị cũng không thèm vào kinh thành gặp vua Lê. Lê Chiêu Thống đành phải kéo tả hữu lật đật tới doanh Tôn Sĩ Nghị vấn an. Nghị bảo:

    – Bọn giặc cỏ Tây Sơn nghe danh ta đem đại quân sang hỏi tội sợ đến vỡ mật. Trước đó ta đã bảo Tự tôn phải cho quân truy theo mà bắt lấy. Tưởng các ngươi biết dựa oai quân đội thiên triều, tỏ cái chí khí của mình. Không ngờ cả một đội quân nhát như thỏ đế, để lính Tây Sơn chạy hết.

    Lê Chiêu Thống thấy Tôn Sĩ Nghị đang giận không dám nói gì. Vũ Trính lại thay mặt vua Lê thưa:

    – Nước tôi mấy năm nay xảy ra nhiều việc đảo điên. Nguyễn Huệ là bậc kỳ tài về trận mạc. Hắn ra bắc vào nam giết đại tướng như bắt gà, trói chó. Việc hắn tự dưng rút quân khỏi kinh thành, tự quân chúng tôi đồ chúng có mưu chước gì đó. Đến một tên văn quan trói gà không chặt như Ngô Thì Nhậm mà dám dồn quân vào trấn giữ Tam Điệp. Chắc hẳn chúng nghĩ dựa vào thế hiểm trở của núi non mà chia nước Nam chúng tôi từ đấy. Vì thực lực nước tôi không đè được chúng nên phải cầu cứu thiên triều. Ngài đã sang, vua dân nước tôi đang ngóng đợi uy dũng ngài bắt giết Huệ đi thì mới an yên lâu bền được. Chuyện ngài trách móc chúng tôi nhát hèn tự quân nước tôi cũng chẳng biết nói sao.

    Thấy vua quan nhà Lê chịu nhịn, Tôn Sĩ Nghị cao ngạo:

    – Ngươi khen Huệ là hùm beo có ý dọa ta chăng. Ta coi Nguyễn Văn Huệ và quân Tây Sơn chẳng khác đàn chó ốm thôi. Tới đây ta dàn quân xong, nhổ bãi nước bọt, xoa tay với vào Phú Xuân khoác dây lôi cổ Huệ về là xong có gì mà sợ. Mưu chước gì của đám giặc cỏ ấy khiến ta phải bận lòng.

    Hôm sau Tôn Sĩ Nghị đem nửa số quân qua sông Nhị Hà. Làm một cái cầu lớn nối hai khu doanh trại. Lê Chiêu Thống cùng quần thần lại dắt díu nhau ra đê đứng đón rất cung kính. Trước đó Lê Chiêu Thống đã sai người tu chỉnh lại điện Kính Thiên mời Tôn Sĩ Nghị vào nghỉ. Sự cung kính của vua Lê khiến Nghị rất hài lòng nhưng Tôn Sĩ Nghị bảo ở trong cung không thuận cho việc quân. Nghị chọn đoạn đê từ Nghi Tàm, qua An Dương lên Cổ Ngư dựng trại. Từ đó vào tới điện Kính Thiên và cung Vạn Thọ cũng không xa. Cần trao đổi trình bẩm gì Lê Chiêu Thống hoặc cận thần ra đó gặp Nghị. Vậy là cuối tháng mười một năm Mậu Thân 1788, đại quân Mãn Thanh tràn ngập kinh thành Đông Kinh. Chỉ tháng nữa là đến tết nguyên đán Kỷ Dậu. Tôn Sĩ Nghị tỏ ra rất coi thường triều đình nhà Lê. Lính Mãn Thanh bắt đầu giở trò quấy nhiễu. Tôn Sĩ Nghị mặc cho quân lính cướp bóc, hãm hiếp, giết người giữa ban ngày. Người dân chửi rủa ca thán vọng đến tai triều thần. Nhiều người tỏ ra lo lắng, tức giận. Nhưng vua Lê đã rước chúng sang giờ đành ngậm miệng làm ngơ.

    Lê Chiêu Thống trở lại kinh thành. Quần thần nhiều nơi nghe tin lại về ra mắt vua. Họ chúc mừng vua Lê vì tưởng nước đã tan, nay lại nhìn thấy “mặt trời”. Lê Chiêu Thống theo lời tấu của Quân Trung úy đốc Lê Quýnh cho lập bản danh sách ban thưởng quần thần. Hạng nhất là những người đi theo vua từ lúc thất tán đến giờ. Hạng hai là quan các trấn, các lộ, phủ không ra hợp tác với giặc Tây Sơn. Hạng ba là những kẻ ẩn náu chờ thời, nay vua về trở lại phục vụ xã tắc. Ban thưởng xong đến màn định tội những kẻ chạy theo Tây Sơn. Nhiều đại thần bị biếm xuống làm thường dân. Các danh sĩ hàng đầu như: Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích, Ninh Tốn, Bùi Dương Lịch… bị hạch tội phản quốc, chịu án chết. Chờ bắt được sẽ hành hình. Giám quốc Lê Duy Cẩn cùng mấy vị hoàng tử bị tống giam. Trong số cựu thần được vời về triều không ít người cáo bệnh từ chối.

    Ngô Trường Đảo, phó trấn thủ Kinh Bắc thấy Tôn Sĩ Nghị để quân sĩ Mãn Thanh nghỉ ngơi phá phách mãi mà không cất quân bắt Nguyễn Huệ liền dâng tấu xin vua Lê cho mình đem quân triều đình vào đánh Tây Sơn: “…Quân đội thiên triều ở Đông Kinh gần tháng trời mà không có ý động binh. Trong kia giặc Tây cũng án binh bất động. Nhân lúc chúng đang lo sợ, chưa kịp củng cố phòng tuyến thì phải đánh ngay. Thần rất bất bình với thái độ của Tôn Thượng Hiến. Hay họ muốn chia đôi cái nước mình ra. Thần kính xin bệ hạ cho cầm một đạo quân vào Tam Điệp bắt bọn Ngô Thì Nhậm, Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân. Cứ để quân Mãn Thanh ở Đông Kinh làm thanh thế. Tự lực triều đình ta đến lúc phải lo lấy việc của mình…”.

     Vua Lê khen ngợi và chuẩn tấu. Đại thần Lê Quýnh sợ Nghị tự ái liều tâu:

    – Theo thiển nghĩ của hạ thần, việc di chuyển quân đội lúc này nhất nhất phải báo cho Tôn Thượng Hiến biết. Nếu không hạ thần sợ sinh chuyện nghi kỵ, bất mãn.

    – Nhưng đúng như Ngô ái khanh nói. Thượng Hiến nằm im sắp cả tháng nay. Việc quân mà thế là bất lợi.

    – Để hạ thần lại tới doanh trại nghe ngóng xem ý Tôn Thượng Hiến ra sao?

    – Vậy thì khanh đi ngay. Cứ bẩm ý ta là muốn Tôn Thượng Hiến cất quân vào bắt Nguyễn Huệ.

    Lê Quýnh không biết tâm tư và nỗi lo của Tôn Sĩ Nghị. Ba vạn quân do Sầm Nghi Đống chỉ huy vào theo hướng Cao Bằng đã về tới Phủ Lỗ. Đống hạ trại cách sông Nhị Hà hơn chục cấy số. Nhưng đã quá hẹn nửa tháng rồi mà đạo binh thứ ba do Ô Đại Kinh chỉ huy vẫn biệt vô âm tính. Hai đạo thủy binh đi tới đâu rồi cũng không liên lạc được. Ô Đại Kinh theo đường Tuyên Quang, Phú Thọ đáng ra đã phải về đến Sơn Tây chục ngày trước. Lê Quýnh thưa với Tôn Sĩ Nghị:

    – Đấng Quốc quân chúng tôi được đại tướng các trấn các lộ thúc giục, hùng khí ngất trời muốn bắt Nguyễn Huệ về tế trời đất vào dịp tết này. Ngài cầu xin Thượng Hiến ra oai cho việc hành binh được như ý.

    Tôn Sĩ Nghị giễu vua quan nhà Lê:

    – Các ngươi đúng là không biết phải trái, quân cơ. Lúc giặc đến thì chạy như vịt. Khi giặc lui lại không biết tận dụng sức mình. Nương bóng thiên triều ta thì phải biết tuân thủ theo sự sắp đặt của ta. Bắt Huệ lúc nào chẳng được mà vua tôi các ngươi nôn nóng thế. Cứ hấp tấp, vội vàng việc quân dễ hỏng là phải.

    Lê Quýnh lại đưa đẩy:

    – Dạ, ngoài chuyện ấy, đấng Quốc quân nước tôi rất muốn biết Thượng Hiến cất quân khi nào để còn lo chuyện mừng tết đón xuân cho đại quân thiên triều.

    – Ta đang chờ cánh quân của tướng Ô Đại Kinh. Cả hai đạo thủy binh nữa. Lúc ấy cùng hành động. Năm nay đại quân thiên triều ta muốn ăn một cái tết tại kinh đô Đại Việt xem có gì vui, gì lạ hơn bên Đại Thanh ta không. Ngươi về tâu với vua của ngươi thế. Cứ để Nguyễn Huệ đấy vỗ cho béo thêm. Nể tình vua nước ngươi quá lo lắng, ta sẽ cho lập ba vòng đồn lũy từ Ngọc Hồi vào đến Thanh Quyết, Duy Tiên. Các đồn từ Ngọc Hồi, Khương Thượng, Xã Đàn trở vào Đông Kinh do quân thiên triều trấn giữ. Đồn lũy vòng ngoài giao cho lính triều đình các ngươi. Ta sẽ lập một đạo cơ động tuần tra làm hậu thuẫn cho các đồn lũy đó. Ngươi về báo cho vua các ngươi cứ bình tĩnh ăn tết cho vui vẻ. Mùng sáu tháng giêng ta đem đại binh vào phẩy tay là bọn ở Tam Điệp tan. Lúc ấy bắt Nguyễn Huệ chỉ còn là một sớm một chiều.

    Lê Quýnh là kẻ xưa nay chưa từng biết đến mùi trận mạc. Mấy năm Lê Chiêu Thống tại vị, Quýnh chuyên coi sóc việc hầu hạ Thái hậu lo chuyện hậu cung. Cuộc sống của Lê Quýnh như chuột sa chĩnh gạo. Quýnh thông dâm với đám thị nữ thân phận hèn mọn, chen chúc và khao khát đàn ông trong cung cấm mà chả ai thèm ngó tới. Vì khéo nịnh và biết hầu hạ nên Thái hậu thường nói tốt về Quýnh với vua Lê. Khi triều đình tan tác bỏ chạy, Lê Chiêu Thống cử Lê Quýnh tháp tùng Thái hậu và hậu cung lên Cao Bằng rồi sang Trung Quốc. Dù vua có long đong thì Lê Quýnh vẫn sống đủ đầy. Hưởng thú vui với đám cung nhân. Triều đình về lại Thăng Long, Lê Quýnh được vua cho ở liền bên cạnh.

    Tuy chẳng có kiến thức quân sự gì nhưng Quýnh lại rất hay bẩm báo vua Lê chuyện quân cơ theo ý mình. Lê Chiêu Thống tưởng Quýnh hiểu biết mới sai Quýnh sang cầu xin Tôn Sĩ Nghị. Lê Quýnh sợ nhất vua bắt mình cầm quân ra trận. Tôn Sĩ Nghị nói thế Lê Quýnh chẳng dám phân trần một câu. Hắn đem những lời của Nghị về bẩm lên vua. Lê Chiêu Thống cùng tả hữu chỉ biết thở dài không dám nhắc đến chuyện hối thúc Nghị xuất binh nữa. Nhiều người lo lắng thói khinh địch quá trớn của Nghị. Để yên lòng, Lê Chiêu Thống lệnh cho trấn thủ Sơn Nam điều thêm mấy ngàn quân tăng cường cho phòng tuyến Gián Khẩu, Thanh Quyết và Duy Tiên.
     

  • CHƯƠNG 37: BỎ KINH ĐÔ CHO GIẶC NGỦ NHỜ

     Động thái của Tôn Sĩ Nghị trên biên ải được các mũi do thám của Tây Sơn cấp báo về Đông Kinh. Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết vừa từ Phú Xuân đem thư của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ ra. Quân sư Ngô Thì Nhậm, Đại tư mã Ngô Văn Sở, Nội hầu Phan Văn Lân bàn phương kế chống giặc. Mệnh lệnh của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ gói gọn trong mấy ý: “Tùy thế giặc mà ứng biến. Bảo toàn lực lượng. Làm chậm chân giặc. Chờ đại binh từ Phú Xuân ra”.

    Thế giặc như sóng thần. Như lửa phun. Cách gì làm chậm bước chân chúng? Làm chậm ở đâu? Giữ được bao lâu? Bảo toàn quân ta thế nào? Đạo quân nào phải hy sinh để kìm chân giặc?… Cả một loạt câu hỏi được đặt lên bàn trước mặt Nhậm, Lân và Sở. Ngô Thì Nhậm chợt nảy ra ý định bỏ Đông Kinh. Nhưng mới là ý tưởng chợt đến. Phan Văn Lân, Ngô Văn Sở nghe thế nhảy dựng lên. Họ nổ mắt, nghiến răng:

    – Làm tướng cầm quân ngoài trận tiền, mới nghe tin giặc phạm biên ải đã muốn bỏ thành chạy. Mặt mũi nào chúng tôi dám nhìn lại chúa công.

    Ngô Thì Nhậm nhỏ nhẹ:

    – Trong thư chúa công lưu ý chúng ta làm chậm chân giặc nhưng phải bảo toàn lực lượng, chờ đại quân ra. Tôi thấy đó là ý chính mà chúa công muốn chúng ta thực hiện. Hai tướng quân và tôi cứ bình tĩnh cùng bàn. Cả phương án bỏ Đông Kinh.

    Ngô Văn Sở bảo:

    – Chúa công dặn dò thế ta phải nghĩ cách làm cho được. Nhưng bỏ Đông Kinh thì hai chúng tôi phải đem đầu ra chịu.

    – Vậy hai tướng quân có cao kiến gì ?

    Phan Văn Lân nói ngay:

    – Trong tay ta lúc này đang cầm vài vạn quân. Dựa vào sông Nhị Hà làm chiến lũy. Đánh vỗ mặt Tôn Sĩ Nghị một trận làm cho hắn tổn thất nặng nề, rồi có bỏ Đông Kinh hãy bỏ.

    Ngô Văn Sở ủng hộ ý kiến Phan Văn Lân:

    – Tôi cùng với ý kiến của Đại tư mã. Đánh một trận thật mạnh. Khiến chúng tử thương. Đó là cách kìm chân giặc tốt nhất. Một mặt ta cho quân vào củng cố phòng tuyến Trạm Giang. Như thế lực lượng vẫn giữ được, ta lại nắm thế chủ động chờ địch.

    Ngô Thì Nhậm xoay tấm bản đồ về phía mình:

    – Hai ngài là những hổ tướng, có thể vung tay giết ngàn quân giặc. Một trận thư hùng, khiến người làm tướng hả dạ. Nhưng Nhậm này nghĩ, kết quả cuối cùng mới là quan trọng. Đọc thư tôi nhận ra điều lo nghĩ nhất của chúa công là thế giặc quá lớn. Âm mưu và tham vọng của Càn Long quá lớn. Khát khao chiến thắng của Tôn Sĩ Nghị quá lớn. Chúng huy động tới ba chục vạn quân. Cho dù hai tướng có giết của chúng vài vạn, liệu có xoay chuyển được kết cục không. Lực lượng ta lúc này chỉ bằng một phần mười chúng. Mỗi người lính đều rất quý. Trận này phải đánh bằng mẹo chứ dùng sức thì cầm chắc cái chết.

    Phan Văn Lân nghe thế giễu Nhậm:

    – Quan Thị lang là bậc cao siêu trong văn học. Ngài nói rất hay. Bọn võ biền chúng tôi trộm nghĩ hay lúc giặc đến, cậy ngài dùng mẹo ra ngâm mấy bài thơ lui giặc.

    Ngô Thì Nhậm nóng mắt. Nhưng ông không chấp họ. Điều này Ngô Thì Nhậm học được ở Bắc Bình vương khi Nguyễn Huệ bất ngờ tới viếng mộ Nguyễn Hữu Chỉnh. Nhậm bảo:

    – Văn võ đâu chia hai. Các ông chớ vội khinh Nhậm này. Chúng ta đều chịu sự ký thác của chúa công. Việc nặng như núi. Khinh giặc là nuôi cái mầm thất bại. Tôi sợ lúc ấy cả ba chúng ta mới không dám nhìn vào mắt chúa công.

    Lời của Ngô Thì Nhậm như luồng điện chạy nhằng trong người Phan Văn Lân và Ngô Văn Sở. Họ biết uy dũng và cả sự nghiêm khắc của Bắc Bình vương khủng khiếp đến mức nào. Ngô Thì Nhậm nói thêm:

    – Manh động lúc này là chết. Thế giặc như đàn hổ đói nhảy vào chuồng dê. Quan quân nhà Lê đi tiên phong dẫn đường cho chúng. Sơ đồ phòng thủ và binh lực của quân Tây Sơn từ biên giới về Đông Kinh chúng đã nắm rõ. Tôi chưa nghĩ được chu toàn kế hoạch của ta nên thế nào. Theo tôi cả ba chúng ta tạm dừng ở đây. Đêm nay hãy suy tính thật kỹ. Sáng mai cùng nhau quyết định. Cùng nhau đem đầu ra chịu trách nhiệm trước chúa công.

    Ngô Thì Nhậm về làng Tó. Không biết từ khi nào, mỗi lần đứng trước thử thách lớn trong đời, ông lại về quê, thức trắng đêm trong ngôi từ đường dòng họ Ngô Thì. Bao biến cố trong mấy năm qua khiến ông ngỡ ngàng như trải qua một cơn ác mộng. Lần này lòng không xáo trộn, băn khoăn như khi ra hiệp tác với Nguyễn Huệ năm trước. Lần này cũng không còn là chuyện lựa chọn đúng hay sai liên quan đến cá nhân ông. Sau lưng là vận mệnh của trăm họ. Là sự còn mất của đất nước, giống nòi.

    Kính cẩn thắp hương trên ban thờ tổ tiên, Ngô Thì Nhậm cầu xin anh linh cha mách bảo phải làm thế nào để ngăn giặc dữ. Nhậm muốn đêm nay ở lại trong ngôi nhà mà ông đã chào đời và lớn lên. Có thể đây là đêm cuối cùng trước ngày giặc tràn tới vùng quê thương yêu này. Bóng đêm nhờ nhợ. Ánh sáng mặt nước Nhuệ Giang hắt lên. Ngô Thì Nhậm buồn ghê gớm. Trong con mắt kẻ sĩ Bắc hà ông là người khó hiểu. Dự vào hàng đầu đại khoa, trải mấy triều vua, chúa rồi gắn bó với nhà Tây Sơn. Cả vua Lê, chúa Trịnh đến Nguyễn Huệ đều nể trọng muốn thu phục ông. Nhưng Nhậm cũng là một khối cô đơn chứa đầy uẩn khúc thời thế. Sự biến vương triều mấy năm qua như một cuộc vật vã sinh nở của lịch sử. Ông cũng là một vật thể lăn lóc trong cuộc sàng lọc đó. Đầu óc Nhậm u u mơ mơ. Việc quân cứ bám riết lấy ông. Từ chiều ông đã nhắc người lão bộc và vợ con chuẩn bị những gì cần đem theo. Gia phả, di bút của cha. Sắc phong của vua Lê, chúa Trịnh… Nhậm đã gói ghém và chôn cất kỹ. Vừa lúc ấy, tiếng bước chân người lão bộc lôi ông ra khỏi mớ suy tư chìm đắm:

    – Bẩm, mọi việc ông sai đã chu đáo. Cả nhà sẵn sàng lui binh theo quân doanh.

    Ngô Thì Nhậm giật mình. Rất nhẹ. Ông quay người nhìn lão bộc, miệng lẩm bẩm như vô thức:

    – Lui binh. Lui binh. Lão vừa nói gì? Lui bình? Lui binh?

    Ý nghĩ bỏ kinh đô sáng nay lại nhằng trong đầu ông. Hai tướng Lân, Sở phản ứng quyết liệt. Nhậm đã không nghĩ đến nữa. Lời lão bộc như vô tình, ý nghĩ đó lại trỗi dậy. Hẳn lời cầu xin tiên tổ của Nhậm đã linh ứng. Tiền nhân mách bảo ông qua miệng người lão bộc trung thành, tận tụy gắn bó mấy chục năm với gia đình ông chăng. Bỏ thành lui binh. Đúng rồi! Bỏ Đông Kinh cho giặc. Hãy bỏ chạy như một lũ thỏ nhát. Giặc Thanh chiếm được kinh đô Đại Việt mà không tốn một mũi tên, khiến chúng kiêu mạn. Đúng rồi! Đã bao năm Nhậm đọc sách thánh hiền. Càng khiến cho địch quân khinh ta, coi thường ta thì dẫu chúng có trăm vạn cũng chỉ như một lũ hình nhân mà thôi. Đúng rồi! Bỏ thành lui binh. Ý nghĩ đó bùng cháy trong đầu Nhậm. Ông quay người ôm lấy vai lão bộc reo lên như con trẻ: “Hãy cho Tôn Sĩ Nghị vào Đông Kinh ngủ nhờ”. Kích cho thói kiêu mạn, tự đắc của chúng thêm tối mắt. Ha …Ha… Đúng rồi!. Ngô Thì Nhậm lập cập chạy sấp chạy ngửa lên thư phòng. Lão bộc ngơ ngác nhìn rồi chạy theo. Không hiểu lão vừa nói gì mà khiến ông chủ vui mừng đến vậy. Nhậm lệnh tất cả mọi người trong nhà trở ra Thăng Long ngay trong đêm.

    Trời còn sớm lắm, Ngô Thì Nhậm đã tới quân doanh thúc hai tướng Lân, Sở dậy. Trong đầu Ngô Thì Nhậm lúc này chỉ loanh quanh tự hỏi: “Bỏ thành như thế nào? Lúc nào bỏ? Giữ nguyên hay phá đi để cho giặc chỉ chiếm được cái thành trống không?” Đại tư mã Ngô Văn Sở và Nội hầu Phan Văn Lân tưởng quân Tôn Sĩ Nghị sắp vào tới Đông Kinh. Ba người lại ôm quanh tấm địa đồ. Bàn tay trắng xanh, ngón nhỏ, dài tựa búp đa của Ngô Thì Nhậm chụp xuống khoảng giữa lãnh thổ Đại Việt. Một luồng sét chém ngang vùng núi non trùng điệp. Giọng Nhậm hào hển:

    – Phen này chúng ta lặp lại con đường của hoàng đế Trần Nhân Tông năm trăm năm trước, nhưng chủ động hơn. Mở sẵn cửa kinh đô cho Tôn Sĩ Nghị ngủ trọ vài bữa.

    Hai chiến tướng lão luyện của Tây Sơn tỏ ra bối rối.

    – Vậy quân ta rút về đâu?

    – Hãy ra lệnh các đạo quân chuyển hậu thành tiền rút hết vào ải Tam Điệp. Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết đem kế hoạch này của chúng ta vào trình chúa công.

    Phan Văn Lân, Ngô Văn Sở nhìn nhau. Lân vẫn nhắc lại ý hôm trước:

    – Giặc đến, tướng không đánh trận nào chỉ bàn lui binh. Đó là cái nhục lớn nhất của kẻ cầm quân.

    – Xin hai tướng hãy nghe tôi. Đánh giặc cũng như chơi cờ vậy. Thế giặc đang cường. Đông Kinh bốn bề trống trải. Lòng dân li tán chưa hướng hẳn về với Tây Sơn. Giặc Thanh mượn tiếng phò Lê, núp dưới cờ nghĩa để cướp nước ta. Đem quân đối đầu với giặc trong lúc này là tự sát. Nó phạm vào cả ba điều thiên thời, địa lợi, nhân hòa đều không thuận.

    – Nhưng rút sớm thế liệu có làm nhụt lòng quân?

    – Các ngài hẳn đã đọc binh thư. Nhậm muốn tâm sự với hai tướng điều này nữa. Ngoài việc phải biết tiến thoái. Người cầm quân như chúng ta lúc này còn phải tập làm quen với nỗi nhục nhất thời. Hãy làm cho địch nghĩ rằng ta hèn, ta yếu. Lúc này giặc Mãn Thanh đang kiêu căng, hãy khiến chúng kiêu căng hơn nữa. Gươm không rút khỏi vỏ đã chiếm được kinh thành, khiến kỷ luật xộc xệch, mất cảnh giác, lơi lỏng đề phòng… Nhường chúng một bước, bảo toàn sức ta. Chúa công ra chỉ một trận là quét sạch chúng.

    Ngô Văn Sở hỏi:

    – Vậy cách nào để làm chậm chân giặc?

    – Tôi đã tính đến điều đó. Lựa vài ngàn quân khỏe mạnh, nhanh nhẹn, khéo luồn lách. Cử các thủ lệnh giỏi biến báo linh hoạt chỉ huy. Chia ra mười đội, chiếm giữ những nơi hiểm yếu trên đường chúng hành binh. Lính triều đình nhà Lê cứ mặc cho chúng qua. Chỉ đánh vào đạo quân do Tôn Sĩ Nghị cầm đầu. Quấy phá chúng mất ăn mất ngủ. Không biết ta ít hay nhiều. Chúng đóng trại ở đâu ta quấy đó. Táo bạo. Bất ngờ. Đánh vào tinh thần làm giặc hoang mang, rối trí. Các hướng khác cũng thế. Kêu gọi thổ hào, nghĩa binh chặn chúng. Tôn Sĩ Nghị sẽ không dám tiến nhanh. Chúng ta đủ thời gian đem hết lực lượng vào Tam Điệp. Thủy quân lập trại ở Biện Sơn.

    Phan Văn Lân dùng cán bút chỉ vào mấy địa danh:

    – Từ Nhị Hà trở ngược mấy nơi có thể chặn địch rất đắc địa: Núi Tam Tầng. Nham Biền. Ải chi Lăng. Đồng Bành…

    Một bộ tướng dưới quyền Phan Văn Lân xin vào bẩm báo:

    – Trình bẩm chủ tướng, do thám từ tây bắc báo về. Quân của Ô Đại Kinh bị nghĩa binh địa phương đánh chặn ngay lúc mới bước chân qua biên giới. Hiện chúng vẫn luẩn quẩn chống đỡ chưa vào được thành Tuyên. Cánh của Sầm Nghi Đống cũng gặp chống trả trên đường xuống Đông Kinh. Chỉ có đạo quân do Tôn Sĩ Nghị cầm đầu qua biên ải chưa gặp sức kháng cự do quân đội nhà Lê đi trước dẹp đường.

    Không khí quân doanh như có làn gió thoáng đãng, mát rượi. Ngô Thì Nhậm lòng phơi phới. Ông nói với các tướng:

    – Hai ngàn năm nay, dẫu trong nước yên hay loạn nhưng nếu bọn giặc phương bắc phạm vào nước ta thì mỗi bước chân của chúng đều có hầm chông, cạm bẫy đón đợi. Các ngài đừng vội lo giặc đi như vào chỗ không người. Tôi tin bước chân của quân Mãn Thanh sẽ bị chậm lại ở tất cả các hướng. Đại quân ta dựa vào phòng tuyến Tam Điệp. Đào hào, xây lũy. Nơi đó núi dựng như thành. Ra vào chỉ có một tuyến Lai kinh. Các lối mòn bố trí quân sơn cước dã chiến, cung dài nỏ cứng mai phục nhiều tầng. Một người có thế cầm chân cả trăm tên giặc. Thủy quân dàn trận giữ mặt bể ở thủy cứ Biện Sơn làm thế ỉ dốc. Giả quân Mãn Thanh có tới được đó thì ta cũng đủ sức chặn chúng.

    Nội hầu Phan Văn Lân và Đại tư mã Ngô Văn Sở đã xuôi lòng. Song họ như vẫn có chút bần thần. Ngô Thì Nhậm nhỏ nhẹ mà cương quyết:

    – Tôi rất hiểu nỗi lòng của hai đại tướng quân. Nhưng xin các ngài hãy lấy đại cục làm mục đích, bỏ qua tiểu tiết. Nhận lời ký thác của chúa công, tôi cũng không nhẹ lòng hơn các ngài. Nhưng lúc này tất cả phải gói cái tự thị bản năng. Hãy giấu niềm kiêu hãnh vào trong nhịn nhục. Hãy cắn răng trước ánh mắt khinh thị của dân chúng… Tôn Sĩ Nghị sẽ cười vào mặt chúng ta. Tôi còn mong nó cười thật lớn. Càng cười to thì cái chết của chúng càng nhanh đến. Nước cờ Biện Sơn – Tam Điệp này, Nhậm xin đem tính mạng cả ba họ ra bảo lãnh trước chúa công. Mong các ông quyết theo cho.

    Nghe Nhậm nói, hai tướng Lân, Sở dường như trút được nỗi lo. Lệnh mật truyền tỏa đi trong đêm. Quân Tây Sơn từ khắp nơi lặng lẽ rút về Tam Điệp. Đạo quân quấy nhiều cản chân Tôn Sĩ Nghị cũng lặng lẽ nhanh chóng ngược hướng bắc đón lõng mũi tiến quân lớn nhất của giặc Thanh.

    Ngô Thì Nhậm trao thư gửi Bắc Bình vương Nguyễn Huệ cho đô đốc Nguyễn Văn Tuyết, Nhậm bảo:

    – Đô đốc hãy thay ngựa trên đường, đi không nghỉ. Phương lược chặn giặc có trong thư này cả. Nhờ đô đốc bẩm xin chúa công yên lòng. Nhậm tôi tin chắc trận này Tôn Sĩ Nghị sẽ phải ôm đầu máu tháo chạy khi chúa công ra.

    Vó ngựa trạm dồn dập ngày đêm sải bước vào Phú Xuân.
     

  • CHƯƠNG 36: VẬN NƯỚC NHƯ TRỨNG ĐỂ ĐẦU GẬY

    Những ngày cuối cùng năm Mậu Thân (1788), tiết đại hàn mà không khí ngột ngạt như giữa hè. Kinh thành Phú Xuân còn oi nồng hơn. Mấy tuần nay tin tức từ ải bắc cấp tập bay về khiến Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ trĩu lòng. Đã ba đêm rồi ông chưa rời khỏi nội điện. Lúc này có lẽ ông mới cảm thấy sức nặng khủng khiếp của một sứ mệnh quá cỡ. Mười bảy tuổi gắn mình trên yên ngựa theo hai anh đánh Nguyễn, dẹp Trịnh đuổi giặc Xiêm La, chưa bao giờ ông phải đứng trước quyết định khó khăn như lúc này. Nguyễn Ánh trỗi dậy đẩy quân của tướng Phạm Văn Tham ra vùng Ba Thác. Sau ngày Nguyễn Lữ bị bệnh qua đời, các bộ tướng dưới quyền Đông Định vương đều tỏ ra yếu hèn. Tây Sơn vương Nguyễn Nhạc ngày càng ham mê sắc dục, yếm thế, nhụt chí. Thành quả của phong trào Tây Sơn và trọng trách gánh vác giang sơn đặt cả lên vai Nguyễn Huệ. Đất nước đối mặt hiểm họa vô cùng nguy nan. Nguy nan hơn nhiều thời kỳ Nguyễn Ánh rước sáu vạn quân Xiêm La vào xâm lược Đại Việt. Sự còn mất lần này thật sự hiện hữu. Xã tắc, mệnh dân chông chênh như trứng để đầu gậy.

    Bắc Bình Vương im phắc trước tấm bản đồ Bắc hà. Như một khối thạch nhũ. Bất động. Cô đơn. Cô đơn khủng khiếp. Sau khi dẹp loạn Vũ Văn Nhậm, Nguyễn Huệ đã giao mật lệnh cho Ngô Thì Nhậm luôn cận kề bên hai tướng Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân canh phòng giặc phương bắc. Lời ông nói với Ngô Thì Nhậm về tham vọng của các triều đình phong kiến Trung Hoa đã không sai. Nhưng trong thâm tâm Nguyễn Huệ mong nó là tương lai xa hơn. Cả ông và công chúa Lê Ngọc Hân đều nhận ra sự yếu hèn trong tư chất của Hoàng tự tôn Lê Duy Kỳ. Nhưng mời giặc vào giầy đạp lên tôn miếu tổ tông thì quả là ngoài cả trù liệu. Lê Chiêu Thống giờ đây đã đứng cùng hàng những tên vua bán nước cầu vinh như Trần Ích Tắc, Nguyễn Phúc Ánh. Vậy là ở cả hai đầu đất nước, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ phải chống chọi với hai kẻ phản quốc rước giặc về bảo vệ cho dòng họ, cho giai cấp quý tộc cung đình của chúng. Không màng gì tới sự an nguy của người dân. Xã tắc đối với Nguyễn Ánh và Lê Chiêu Thống là hoàng tộc, là cái ngai vàng mãi mãi đè trên đầu trên cổ dân lành. Sáu vạn quân Xiêm La, Chân Lạp năm trước là một thử thách nhỏ. Ba mươi vạn quân Mãn Thanh đang rập rình ở biên cương mới là nỗi lo lớn. Các triều đại phong kiến Trung Hoa đều thèm muốn thôn tính Đại Việt. Đất đai, cương thổ với chúng chưa phải là tất cả. Mà vì sự ương ngạnh, cương cường tự chủ, không chịu cong lưng thần phục của dân tộc này mới là lý do để triều đại nào của Trung Hoa cũng ít nhất gây ra một cuộc chiến tranh tàn bạo với người dân Đại Việt. Triều đình Mãn Thanh đang ở đỉnh cao phồn thịnh. Càn Long sắp tám mươi tuổi, ông ta không giấu giếm tham vọng chiến thắng Đại Việt để lưu danh sử sách. Trở thành vị hoàng đế Trung Hoa đầu tiên bắt Đại Việt phải quy phục. Khát khao ấy của Càn Long khiến cho cuộc binh đao sắp tới sẽ khốc liệt và khó lường hơn nhiều một cuộc chiếm giữ đất đai. Phải làm gì đây? Đối đầu với chúng là chuyện không thể tránh. Nhưng với sức vóc nhỏ bé, lực lượng mỏng yếu của Đại Việt lúc này, đánh cách nào để chiến thắng?

    Bắc Bình vương chìm đắm trong biết bao câu hỏi chưa có lời giải. Phía xa xa lấp lóa ánh trăng, dòng Hương Giang như dải lụa mỡ gà xôn xao muôn vàn sắc mật vàng ươm. Gió ùa vào làm Nguyễn Huệ cảm thấy chút nhẹ nhõm. Huệ chợt nhớ làn gió trên triền đê sông Nhị Hà năm nào trên đường về làng Nành thăm quê công chúa Lê Ngọc Hân.

    Ôi giang sơn ta đẹp quá!

    Những dải lụa vàng mơ kia. Triền dâu xanh mởn ấy. Và làn gió xuân tươi nhuần xôn xao trong gió sớm. Gót son ngọc ngà vương bùn chấp chới trong nương dâu Kinh Bắc. Và vị ngọn nụ hôn như vẫn còn đậu lại trên môi… Không thể để cho bàn tay lông lá của bọn quỷ dữ Mãn Thanh làm cho vấy bẩn! Vẳng như từ thinh không lời đức Thái hoàng Trần Nhân Tông tựa sấm rền: “Một tấc đất của tiền nhân để lại cũng không được để lọt vào tay kẻ khác”. Bắc Bình vương bừng tỉnh. Khối thạch nhũ linh động, quả quyết. Tiếng bước chân ngoài hành lang, các tướng soái trong bộ tham mưu của ông đã đến. Nguyễn Huệ xoay người lại. Đô Đốc Long thưa:

    – Trình chúa công. Các tướng Trần Quang Diệu, Nguyễn Văn Tuyết, Đặng Tiến Đông, Bùi Thị Xuân… đã có mặt phục mệnh.

    Nguyễn Huệ ra hiệu mời ngồi. Đô đốc Long thưa tiếp:

    – Trình chúa công, tin từ Ba Thác. Quân Nguyễn Ánh vây hãm, sức ép ngày càng tăng. Tướng Phạm Văn Tham xin ứng cứu.

    Nguyễn Huệ bảo Đô đốc Long ngồi xuống. Ông như không quan tâm đến điều đô đốc vừa nói. Nguyễn Huệ hỏi Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết:

    – Bắc hà có gì mới?

    – Trình chúa công, Lê Chiêu Thống hiện ở thành Quế Ổ. Quân của ta từ biên ải phía bắc đã rút về Đông Kinh. Lê Chiêu Thống ban bố chiếu cần vương kêu gọi các thổ hào, quan quân các trấn các lộ truy đuổi quân ta. Chúng dọn sạch đường để đón đại quân của Tôn Sĩ Nghị.

    Tin tức làm nóng tim gan các tướng soái. Nguyễn Huệ vẫn không đổi sắc mặt. Ông chỉ bành hai bên má như nhai trèo trẹo vật gì. Nguyễn Huệ hỏi mà không ngước lên:

    – Tôn Sĩ Nghị thì sao? Do thám được gì?

    – Trình chúa công. Giặc Thanh đã xuất binh từ ngày hai mươi tháng này. Quân bộ vào ba hướng. Đạo quân thủy đang tiến xuống phía Nam. Phó Đô đốc Võ Văn Đai báo về, điểm đến của chúng phải từ phá Tam Giang trở vào. Theo các tướng Lân, Sở, nếu không gặp phải kháng cự, Tôn Sĩ Nghị sẽ tới Đông Kinh nửa tháng sau khi phạm vào bờ cõi nước ta.

    Bắc Bình vương Nguyễn Huệ nhìn các tướng, soái một lượt, điềm tĩnh hỏi:

    – Các ông và nữ Đô đốc ai có ý kiến gì khác không?

    Mọi người im lặng. Nguyễn Huệ đứng lên. Ông cầm chiếc que gãi lưng bằng gỗ thơm công chúa Ngọc Hân tặng lần về thăm quê Kinh Bắc. Một đầu như ba ngón tay. Đầu kia tiện quả mâm xôi núm nhọn. Lê Ngọc Hân bảo đó là loại gỗ hương Đồng Kỵ. Hầu như lúc nào ông cũng mang nó theo bên người. Thái độ bình tĩnh và cử chỉ của Nguyễn Huệ làm cho tất cả những vị chiến tướng có mặt nén được ngọn lửa phẫn nộ đang phừng phừng trong lòng. Nguyễn Huệ trở đầu que chỉ vào bản họa đồ. Ông ra lệnh mạch lạc, tự tin:

    – Đô đốc Nguyễn Văn Long cầm thư của ta vào thành Quy Nhơn bẩm lên Tây Sơn vương. Trong thư ta đã có mẹo lược kìm giữ Nguyễn Ánh. Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết gấp rút đem thư của ta ra Thăng Long. Nhận thư hồi đáp của quân sư Ngô Thì Nhậm và hai tướng Lân, Sở đem về Phú Xuân cho ta. Ta đồ trong vòng một tháng nữa Bắc hà sẽ thay đổi chóng mặt. Và tất cả chúng ta sẽ bận rộn đây.

    Hai đô đốc lĩnh mệnh lui ra. Giọng Nguyễn Huệ hơi chùng xuống. Huệ nhìn mọi người nói vừa đủ nghe:

    – Đất nước lúc này đang hai đầu thọ địch. Nhưng phía Nam ta đã có kế sách. Nguyễn Ánh với ta chỉ như đốm lửa ma trơi. Chúng có thể gây ra đám cháy nhỏ. Làm rối lòng kẻ nhát. Tây Sơn vương sẽ dập được. Cốt giữ yên phía Nam trong vòng một tháng. Giặc Mãn Thanh mới là nỗi lo lớn. Chúng giương cờ phò Lê đem quân vào, mà thực chất là ăn cướp nước ta. Âm mưu ấy ủ sẵn trong đầu của Càn Long từ lâu rồi. Nay mượn cớ Lê Chiêu Thống cầu viện mà đem quân sang. Thanh thế như thác dội. Lại được tiếng làm việc trung nghĩa. Đó mới là đám cháy lớn. Ngọn lửa ma quái ấy sắp táp vào tôn miếu xã tắc. Vì thế lúc này chống giặc Mãn Thanh là chuyện sống còn. Phải đuổi chúng. Đuổi thật nhanh rồi quay lại tính chuyện với Nguyễn Ánh.

    Các tướng soái cùng Bắc Bình vương Nguyễn Huệ dò lại một lượt những điều đã bàn. Khuya lắm họ mới lui. Căn phòng lớn trở nên rộng thênh. Nguyễn Huệ vẫn ngồi im như tượng. Người lão bộc đến bên nhẹ nhàng:

    – Bẩm chúa công, xin ngài đi nghỉ. Đã ba đêm liền ngài thức trắng. Trong hậu cung, công chúa Ngọc Hân vẫn chong đèn đợi ạ.

    – Ta vào ngay đây. Vào đây.

    Nói vậy, nhưng Nguyễn Huệ vẫn chưa dứt khỏi được những toan tính ứ chặt trong đầu.

    Chợt bước chân rất nhẹ. Đôi hài thêu như lướt trên nền gạch. Lê Ngọc Hân nhón gót đến bên chồng. Từ ngày theo Nguyễn Huệ vào Phú Xuân, công chúa Lê Ngọc Hân sớm tối là cánh tay mặt giúp chồng từ việc trong nội cung đến mối quan hệ bên ngoài. Càng ở lâu bên Huệ, Ngọc Hân càng nhận ra những phẩm chất tốt đẹp ẩn giấu trong con người tưởng như khô cứng, thô bộc này. Huệ là vỉa vàng mười, là khối kim cương ẩn trong tảng đá nham nhở, xù xì. Người thường chỉ nhìn thấy vẻ ngoài gồ ghề ấy. Chỉ có nàng mới hiểu những giá trị cao quý mà Nguyễn Huệ ôm chứa bên trong. Cao vọng đế vương. Yêu nước thương dân cháy bỏng. Thông tuệ, quyết đoán, nhưng cũng mềm yếu, cô đơn đến ngạc nhiên… Mấy ngày nay, Nguyễn Huệ ở lì trên điện, Ngọc Hân rất lo cho chồng song không dám khinh động. Tuy không được dự bàn chính sự, Ngọc Hân vẫn lờ mờ cảm thấy chồng nàng đang phải đối mặt với những thử thách rất nặng nề. Mà có lẽ cũng chỉ ông mới giải tỏa được. Người lão bộc thưa rằng chúa công nghị bàn với các tướng đã xong, chỉ có nàng mới khuyên được chúa công đi nghỉ. Nhìn dáng chồng chìm đắm, nặng chịch, Ngọc Hân vô cùng thương xót. Nàng khẽ khàng thưa: 

    – Thiếp cúi xin thượng công hãy dành cho mình một ít phút nghỉ ngơi. Đã mấy hôm nay thượng công quên ăn, quên ngủ khiến thần thiếp đau lòng lắm.

      – Ôi nàng! Lê Chiêu Thống rước ba mươi vạn giặc Mãn Thanh về dầy đạp lên tôn miếu xã tắc. Hoạ binh đao đã táp đến giường nằm, làm sao ta không phải lo nghĩ.

    Lê Ngọc Hân lặng người trước tin dữ. Nàng đỡ Nguyễn Huệ ngồi xuống chiếc ghế mây có tựa cao. Nơi này ông vẫn thích được cùng nàng ngồi ngắm dòng Hương Giang êm đềm lượn xa xa ngoài cánh song. Nguyễn Huệ nắm bàn tay nhỏ, mềm của Ngọc Hân, lòng ông như được san sẻ bớt nỗi ưu tư. Huệ muốn xả bớt nỗi niềm trĩu nặng trong lòng. Ông nói với Ngọc Hân những điều không thể nói với ai khác:

    – Đôi lúc ta chợt thấy ân hận đã không nghe lời nàng. Lê Chiêu Thống không chỉ là kẻ nhu nhược, ươn hèn. Hắn đang tâm cõng rắn cắn gà nhà. Chuyến này ta lại phải vất vả lần nữa. Kẻ thù chân ướt chân ráo vào nước ta, gươm chưa rút khỏi vỏ, ngựa chưa đồ mồ hôi đã cướp được Bắc hà. Chúng đắc ý cao ngạo chính là lúc nên đánh. Ta ra đi không thể đem nàng theo. Nàng ở lại ta cậy nàng mọi sự nặng nề chẳng kém gì trận mạc.

    Công chúa Lê Ngọc Hân khiêm nhường nép vào lòng chồng. Xót xa, thương cảm dâng lên. Không phải chỉ chồng nàng ân hận về chuyện đưa Hoàng Tự tôn Lê Duy Kỳ lên ngôi báu. Từ ngày theo chồng vào Nam, trong lòng Ngọc Hân chưa lúc nào rũ bỏ được nỗi lo lắng về triều đình nhà Lê. Bởi đó chính là gia đình nàng. Là họ hàng tông tộc của nàng. Là mẹ, là anh trai nàng. Giờ đây, Lê Chiêu Thống đã thành kẻ bán nước. Không ai khác, chồng nàng lại phải lao vào chốn tên đạn. Cuộc binh đao này chưa biết sẽ ra sao. Thiên mệnh đặt lên vai Nguyễn Huệ khiến nhiều lúc trong mắt các văn thần võ tướng, Huệ như một “lão thủ hung tợn”. Một con người lạnh lùng sắt đá. Một chiến tướng say máu chém giết. Họ đâu hiểu Huệ cũng cô đơn khủng khiếp. Cũng có lúc yếu đuối đến không ngờ. Người mẹ nào khi hoài thai cũng ký thác trong con mình phẩm chất “Nhân chi sơ tính bản thiện”. Nhưng cuộc sống có cho họ giữ lại được hay cướp đi sự lương thiện ấy. Chỉ có Ngọc Hân hiểu mọi uẩn khúc. Cao vọng và nỗi bất hạnh trong con người Nguyễn Huệ. Từ khi theo hai anh lên lưng ngựa không lúc nào Huệ có điều kiện để sự cô dơn, nỗi buồn riêng trỗi dậy. Có công chúa Lê Ngọc Hân, Nguyễn Huệ được sống trong cảm giác của một con người bình thường. Mối duyên tình tưởng như nặng màu sắc chính trị phò Lê ấy lại mở đầu cuộc tri âm tri kỷ. Nó như mặt hồ phẳng lặng dịu mát trong cuộc đời đầy dông bão của Huệ. Ngọc Hân chỉ còn biết ôm ghì lấy chồng như muốn san bớt về mình gánh nặng quá đỗi mà chồng nàng đang phải mang. Trong vòng tay người vợ yêu, bao nhiêu kỷ niệm ước muốn trẻ thơ lại trở về. Nguyễn Huệ bật cười thầm. Sao lúc này mình lại nhớ kỷ niệm ấy nhỉ. Huệ biết mình phải mang trên vai sứ mệnh quá cỡ của một con người bình thường. Huệ có muốn rũ bỏ đi cũng không được. Nhưng may thay, bù lại trời đem công chúa Ngọc Hân đến cho Huệ. Không chỉ là đem đến một người vợ. Trời gửi nàng xuống để chung vai gánh đỡ Huệ thiên mệnh nhất thống giang sơn.
     

  • CHƯƠNG 35: ĐẠI VIỆT, MIẾNG “GÂN GÀ” TRONG MIỆNG CÀN LONG

    Tôn sĩ Nghị về gấp Yên Kinh theo lệnh của hoàng đế Càn Long. Sau một đêm ở trong vương phủ của Hòa Thân, Nghị vào Tử Cấm Thành dâng lên Càn Long bản tấu của Lê Chiêu Thống. Bẩm báo rõ tình hình An Nam:

    – Hạ thần ngày đêm tức tốc về kinh xin chịu tội dưới bệ rồng. Chúc thánh thượng vạn tuế, vạn tuế, vạn vạn tuế.

    Càn Long sai người đỡ Nghị dậy. Vỗ về:

    – Tướng quân đi đường xa chắc mỏi mệt lắm.

    – Đội ơn thánh thượng quan tâm. Thần ngày đêm về kinh chỉ mong được nhìn thấy mặt rồng. Bao nhiêu mệt mỏi đều tan biến.

    Càn Long bảo:

    – So về tuổi tác, khanh cũng già gần bằng ta rồi. Để một lão thần trấn giữ ở nơi quá xa xôi như Lưỡng Quảng ta cũng có phần áy náy.

    – Đội ơn bệ hạ yêu thương. Hạ thần có gan óc lầy đất cũng không báo đáp được ơn này.

    – Lần này ta gọi khanh về cũng chưa cho được nghỉ ngơi đâu. Tính ra ta ngồi trên cái ngai vàng này cũng đã hơn năm mươi năm. Bờ cõi trải dài từ đông sang tây từ nam đến bắc. Thiên hạ đều đã là phiên dậu, thần phục làm phận chư hầu. Duy chỉ có triều đình Đại Việt ngoài mặt xưng bề tôi nhưng trong ruột vẫn không thực bụng trung thành. Mấy năm nay ở Đại Việt nổi lên một lũ giặc cỏ Tây Sơn. Chúng truất ngôi chúa Trịnh ở đàng Ngoài, đánh tan nhà Nguyễn ở đàng Trong nay lại âm mưu cướp ngôi nhà Lê. Tự tôn nhà Lê là Lê Chiêu Thống cầu xin ta gấp đem quân sang giúp nó diệt Tây Sơn. Ta nghĩ không ai hiểu Đại Việt bằng khanh. Vì thế hãy vì ta mà gắng sức chuyến nữa.

    – Hạ thần vô cùng vui sướng được bệ hạ tin cẩn giao cho trọng trách chinh phạt bọn giặc cỏ Tây Sơn. Chỉ trong thời gian ngắn sẽ xin hai tay dâng Đại Việt lên bệ hạ.

    – Trẫm tin với lực lượng và khí thế của Đại Thanh, nhà Tây Sơn sẽ bị tiêu diệt chóng vánh. Tuy nhiên từ hàng ngàn năm nay, với Bắc quốc ta, nước Đại Việt chẳng khác gì miếng gân gà (10). Lần này trẫm muốn nghiền nát miếng gân gà đó.

    – Bẩm hoàng thượng, hạ thần xin tuân chỉ.

    Càn Long rời ngai vàng, tấm thân to lớn, điệu bộ khoan thai. Ông ta bước chậm rãi giữa hai hàng văn võ. Đầu cúi suy ngẫm. Chiếc quạt lụa vàng trên tay như giữ nhịp cho ý nghĩ. Đến cuối hàng, Càn Long quay ngoắt lại, bước tới trước mặt Tôn Sĩ Nghị. Cái lưng Nghị càng khòng xuống. Càn Long nghiêm giọng:

    – Trẫm không nghi ngờ gì về chiến thắng lần xuất quân này. Nhưng ta muốn lưu ý khanh rằng đây là cuộc động binh rất quan trọng và đặc biệt ý nghĩa đối với ta. Lần động binh lớn thứ mười trong triều đại Càn Long. Ta gọi đó là “Thập toàn võ công”. Vì thế nó phải thể hiện được hùng khí của quân đội thiên triều. Ta linh cảm sau trận này sẽ không có cuộc chinh phạt nào lớn nữa.

    – Bẩm hoàng thượng, ân sủng này quá lớn với chúng thần. Chúng thần nhất định sẽ làm rạng danh tên tuổi bệ hạ và uy thế của Đại Thanh. Kính xin bệ hạ an lòng, tin vào chúng thần.

    – Ha… ha

    Càn Long bước đến ngai vàng quay lưng lại phía quần thần tay giơ cao chiếc quạt lụa vàng. Giọng sang sảng:

    – Vậy là ý nguyện của ta đã thành. Lịch sử sẽ mãi nhớ đến “Thập toàn võ công” của triều đại ta. Và ta sẽ gọi mình là “Thập toàn lão nhân”. Ha…ha…

    Hai hàng văn võ sụp xuống tung hô:

    – Thập toàn lão nhân vạn tuế, vạn tuế, vạn… vạn… tuế.

    Bãi triều. Càn Long vẫy đại tổng quản Hòa Thân và Tôn sĩ Nghị ở lại. Không ngờ việc ra quân tiễu phạt Đại Việt khiến Càn Long trăn trở thế. Vua Đại Thanh dường như vẫn chưa thực sự yên tâm. Càn Long nói với hai viên đại thần tâm phúc:

    – Lúc nãy ta không muốn làm nản lòng các đại thần, nhưng ta nghe nói Nguyễn Huệ là một dũng tướng trẻ tuổi rất tài năng. Từ khi theo hai người anh nổi lên hắn chưa để thua một trận nào. Nên nhớ từ thời Hán, Đường, Tống Nguyên, Minh đến nay, triều đại nào cũng cất đại binh chinh phục mảnh đất nhỏ bé ấy, nhưng rồi cuối cùng đều ôm nhục về nước. Vì thế ta lưu hai ái khanh lại. Phải chuẩn bị thật kỹ và không nên khinh xuất, coi thường địch.

    Hòa Thân cúi gập:

    – Muôn tâu bệ hạ, hôm qua thần cùng lưỡng tổng đốc đã có bàn về cuộc xuất binh này. Theo lệnh của thánh thượng, đại quân thiên triều lần này nam tiến với ba mươi vạn binh mã. Hai mươi vạn hùng binh sẽ vào Đại Việt. Mười vạn phục vụ lương thảo, quân bị. Sức như sóng thần. Quân Tây Sơn chỉ như rều rác chẳng mấy mà bị cuốn phăng thôi ạ. Kính xin bệ hạ tin vào chúng thần.

    Càn Long trầm ngâm, khác hẳn với vẻ uy dũng khi triều kiến. Hòa Thân và Tôn Sĩ Nghị quỳ mọp vừa phỏng đoán vừa lo sợ. Hòa Thân là kẻ thân cận bên Càn Long hàng ngày mà cũng thấy lạ. Hoàng đế Đại Thanh tay vin ngai vàng, đầu cúi chìm trong suy tư. Mãi lâu sau ông ta mới thong thả quay lại nhìn hai kẻ dưới:

    – Ta đã suy nghĩ nhiều đến việc đem binh vào Đại Việt lần này. Tự nhiên ta thấy nó có vẻ giống với câu chuyện cách đây năm trăm năm trước. Ngày ấy vua nước Nam là Trần Ích Tắc cũng cho người sang cầu xin vua Hốt Tất Liệt nhà Nguyên Mông sang dẹp loạn, cứu giá. Nhưng ba lần đem binh sang Đại Việt mà cả ba lần đại quân Nguyên Mông đều phải ôm đầu máu về nước. Lần bị đốt sạch lương thảo ở Quan Lạn, Vân Đồn mà đại bại. Lần thế tử Thoát Hoan chỉ vì đắm đuối một nhi nữ trong cung nhà Trần mà mất cả quân đội. Thân phải chui vào ống đồng mới thoát chết. Triều đại trước ta, nhà Minh cử đại binh sang giúp vua Lê cũng bị bọn giặc cỏ nổi dậy ở Lam Sơn đánh cho tơi tả. Vương Thông bị vây khốn tại Đông Kinh, đại tướng Liễu Thăng sang giải nguy bị chém bay đầu ở ải Chi Lăng… Ta không muốn khanh lại trở thành bại tướng dưới tay Đại Việt. Các ngươi hãy nhớ lấy lời ta. Lần này xuất ba chục vạn quân, cung ứng lương thực, vật dụng là chuyện rất lớn. Các khanh tính toán sao cho thật ăn khớp, nhịp nhàng.

    – Tâu bệ hạ, Phúc Khang An tổng đốc mới của Lưỡng Quảng cầm mười vạn quân sẽ lo việc hậu cần.

    – Phúc Khang An vừa thay Tôn ái khanh đây coi sóc Lưỡng Quảng mà.

    Hòa Thân thưa:

    – Tâu bệ hạ, Lưỡng Quảng là cửa ngõ thuận nhất để vào Đại Việt. Tôn tiến sĩ sẽ đem theo các đại tướng dạn dày trận mạc và thuộc thông thổ phương nam. Tổng đốc Lưỡng Quảng lo binh lương là thuận lợi nhất ạ. Thần vùa nhận được tin báo Phúc Khang An đang tập kết lương thực, sẵn sàng đón đại quân.

    Càn Long chỉ tay vào Hòa Thân:

    – Trận này ta đặc biệt giao cho hai ái khanh. Ngoài quân Lục doanh (11) là lực lượng chính, ta cho Tôn ái khanh hai đội Bát kỳ chiến tướng (12) làm tiên phong. Hai khanh tính toán lấy số quân này ở đâu, đưa về luyện tập phối hợp cho nhuần nhuyễn.

    Hòa Thân và Tôn Sĩ Nghị sụp lạy:

    – Chúng thần tuân chỉ. Bệ hạ vạn tuế, vạn tuế, vạn vạn tuế.

    Ra khỏi cung, Hòa Thân bảo Tôn Sĩ Nghị:

    – Sao hoàng thượng tỏ ra lo lắng quá trước bọn giặc cỏ Tây Sơn vậy nhỉ. Hay ngài cao tuổi, mệt mỏi rồi.

    – Tôi cũng bất ngờ trước lo lắng quá đỗi của thánh thượng. Tôi sẽ quyết bắt Nguyễn Huệ làm món quà dâng lên chúc mừng bát tuần đại khánh hoàng đế.

    – Ồ, ông không nhắc ta cũng quên. Thánh thượng sắp tám mươi rồi thật. Hồng phúc lớn cho Đại Thanh ta. Mong ông mau chóng lập công. Dịp bát tuần đại khánh của thánh thượng không có món quà nào ý nghĩa hơn thế đâu.

    Tôn Sĩ Nghị vái Hòa Thân:

    – Ở trong cung, mong đại tổng quản hết sức giúp cho khi chúng tôi có yêu cầu.

    – Việc của ta. Việc của ta. Ông cứ lo lựa chọn tướng soái, đào luyện quân sĩ đi.

    Tay chân thân tín của Tôn Vĩnh Thanh quay về Quảng Tây bẩm báo vua Càn Long chuẩn theo tấu trình của Tôn Sĩ Nghị. Hoàng đế đã ra lệnh điều quân của bốn lộ Quảng Đông, Quảng Tây, Quý Châu và Vân Nam. Cử Tôn Sĩ Nghị thống lĩnh đại quân thiên triều sang đánh Tây Sơn.

    Tôn Vĩnh Thanh biết mình đã thất sủng liền dâng biểu về kinh, cáo bệnh xin nghỉ dưỡng già.

    Càn Long, hoàng đế triều đại Mãn Thanh sinh tại Yên Kinh vào năm 1711. Tên Hán tự là Hoằng Lịch, tên theo tiếng Mãn Châu là Đăng Cách Lý Đặc Cổ Cách Kỳ hãn. Mãn Châu một bộ tộc thiểu số du mục vùng Đông Bắc Trung Quốc. Người Mãn giỏi cưỡi ngựa, bắn cung. Họ sống trên vùng thảo nguyên mênh mông. Giữa thế kỷ XV, bộ tộc Mãn Châu lớn mạnh. Họ tràn xuống Trung Nguyên. Những cuộc chinh phạt liên miên đã giúp họ trở thành đội quân rất thiện chiến. Năm 1661, Mãn Châu đánh bại nhà Minh, thâu tóm toàn bộ đất đai Trung Quốc, lập nên triều đại Mãn Thanh. Nhà Thanh tồn tại 267 năm. Đây là triều đại cuối cùng của chế độ phong kiến Trung Hoa. Càn Long là vị vua thứ sáu nhà Đại Thanh. Sau khi vua cha Ung Chính qua đời, Hoằng Lịch lên nối ngôi đặt hiệu triều đại của mình là Càn Long. Tên tuổi Càn Long gắn liền một trong hai giai đoạn rực rỡ nhất nhà Mãn Thanh. Càn Long cũng là vị hoàng đế có tuổi đời thọ nhất trong lịch sử các hoàng đế Trung Hoa. Vua Càn Long rất khâm phục ông nội mình là Khang Hy. Coi như đấy là hình mẫu cai trị để theo. Càn Long bắt dân chúng học thuộc lòng câu ca ngợi triều đại của hai ông cháu là: “Khang – Càn thịnh thế”. Ở các công trình lớn, câu này được tạc, khắc để nhắc nhở mọi người về công ơn của hai đời vua Khang Hy và Càn Long.

    Gần sáu mươi năm tại vị, Càn Long tiến hành hàng chục cuộc chinh phạt lớn nhỏ. Trong đó chín cuộc xuất quân lớn mở rộng lãnh thổ Đại Thanh. Trung Quốc đến thời Càn long rộng tới mười bốn triệu cây số vuông. Phía nam giáp biển, điểm cuối cùng là đảo Hải Nam. Phía bắc và tây bắc ôm cả vùng đất Ngoại Mông, Nê Pan, Pakistan, Tây Tạng, Tân Cương và một phần Xibêri thuộc Đại Nga. Bờ cõi Đại Thanh thời Càn Long lớn vào hàng thứ hai trên thế giới. Càn Long trấn trị các chư hầu, luôn tự hào về chín cuộc động binh lớn toàn thắng. Do đạt được thành tựu về kinh tế, quân sự, đất đai rộng lớn, Càn Long coi mình là vô địch. Là thiên tử thay trời chăn dắt chư hầu. Các quốc gia khác ngoài Trung Quốc chỉ là phên giậu. Hàng năm các nước này phải triều cống cho Đại Thanh. Càn Long cũng là vị vua văn, võ song toàn. Ông ta làm rất nhiều thơ, phú. Càn Long có sức khỏe hơn người. Khả năng tình dục thuộc loại tuyệt luân. Hàng ngàn cung tần, mỹ nữ qua tay mà vào tuổi gần tám mươi ông ta vẫn rất khang kiện.

    Dẫu đất đai nhà Mãn Thanh đã rộng lớn đến thế, nhưng Càn Long vẫn như kẻ đói khát lãnh thổ. Ông ta nhòm ngó mảnh đất Đại Việt nhỏ bé từ lâu. Cho dù biết các triều đại trước đó như Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh đã dùng sức mạnh chiếm cả vùng đất Bách Việt phía Nam sông Dương Tử, vốn là lãnh thổ của Đại Việt từ thời Trưng Nữ Vương khởi nghĩa thu phục được. Là kẻ thông minh, Càn Long biết lòng yêu nước, sức kháng cự mãnh liệt của người dân Đại Việt lớn thế nào. Năm 1789, quyết định cử Tôn Sĩ Nghị thống lĩnh ba mươi vạn quân sang xâm lược Đại Việt, Càn Long đã bảy mươi chín tuổi trăng. Ông ta muốn hoàn thành ước mơ mười lần xuất đại binh toàn thắng trong triều đại mình để lưu danh sử sách. Cũng muốn đó là võ công rực rỡ mừng tuổi tám mươi của mình. Khả năng kinh tế, quân sự của nhà Thanh lớn hơn một trăm lần Đại Việt. Ra quân lần này chiến thắng gần như không phải bàn, nhưng không hiểu sao Càn Long vẫn mơ hồ cảm thấy lo lắng. Và hình như chỉ mình Càn Long bị nhiễm điều lo lắng đó.

     Nửa năm ở lại Yên Kinh, Tôn Sĩ Nghị dồn hết tâm trí vào việc chuẩn bị chinh phạt Đại Việt. Càn Long cho Tôn Sĩ Nghị toàn quyền lựa chọn các tướng tài giỏi nhất trong quân đội Mãn Thanh làm phó tướng: Đề đốc Quảng Tây Hứa Thế Hanh, Đề đốc Vân Nam Ô Đại Kinh, Tri châu Điền Châu Sầm Nghi Đống, cùng hàng trăm viên tướng giỏi trận mạc chỉ huy các cánh quân chia làm bốn đường thủy bộ. Thượng Duy Thăng và Lý Hóa Long cầm hai đạo binh thiện chiến nhất trong Bát kỳ chiến tướng là “Tương Hoàng kỳ” và “Chính Hồng kỳ”. Mỗi đạo một vạn tinh binh đi tiên phong. Huy động lực lượng hùng hậu đến vậy mà hình như Càn Long vẫn chưa yên lòng. Nhiều lần Càn Long cho gọi Tôn Sĩ Nghị bắt trình báo sự chuẩn bị đến đâu. Càn Long bảo:

    – Ta cho khanh đem theo nhị đạo Bát Kỳ làm tiên phong. Không phải không tin vào sức mạnh và mức độ thiện chiến của đội quân Lục doanh. Nhưng đây là trận “Thập toàn võ công” của ta. Ngươi phải hiểu ý nghĩa đặc biệt của lần ra quân này.

    Tôn Sĩ Nghị tâu:

    – Bẩm hoàng thượng. Hạ thần nghĩ vào Đại Việt kỳ này chỉ như một cuộc đi săn nhỏ. Bắt lũ thỏ, cáo không cần đến hạng sư tử. Hạ thần và các bộ tướng đã quyết tâm. Món quà ý nghĩa nhất dâng lên hoàng thượng vào tết Nguyên Đán Kỷ Dậu là chiến công khuất phục Đại Việt. Chúng hạ thần xin đem đầu mình ra đảm bảo.

    – Hảo, hảo… Ta tin chứ. Ta không nghi ngờ về quyết tâm của các khanh. Cũng không nghi ngờ về chiến thắng. Nhưng ta suy nghĩ nhiều về cách thắng. Lần xuất quân lớn thứ mười trong triều đại Càn Long, cũng có thể nói lần xuất quân lớn cuối cùng trong triều đại của ta phải để lại dấu ấn thật oanh liệt. Dù bắt thỏ, cáo thì tư thế vồ mồi vẫn phải mang dáng dấp, đòn miếng của sư tử.

    – Tuân chỉ thánh thượng. Chúng thần sẽ khiến Đại Việt biết thế nào là sức mạnh và uy dũng của thiên triều ta ạ.

    Bát kỳ quân là lực lượng thiện chiến, uy dũng nhất trong quân đội Mãn Thanh. Nó được thủ lĩnh bộ tộc Nữ Chân, Nộ Nhĩ Cáp Xích lập ra vào cuối triều đại nhà Minh. Bát kỳ quân đã giúp bộ tộc Mãn Châu dựng nên triều đại nhà Thanh. Nó có hai tên gọi là Bát kỳ chiến tướng hay Bát kỳ Mãn Châu để phân biệt đạo quân này với binh lính thông thường gọi là quân Lục doanh gồm đa phần người Hán. Lính Bát kỳ đều tuyển chọn từ bộ tộc Mãn Châu Lý, Mông Cổ và một số ít ưu tú nhất trong người Hán.

    Tôn Sĩ Nghị hiểu tâm trạng và sự khát khao của Càn Long. Đại Việt như cái ung nhọt làm tấy nhức lòng kiêu hãnh của ngàn đời vua chúa Trung Hoa. Càn Long không chỉ muốn đây là một trong mười lần xuất binh lớn nhất trong triều đại trị vì của mình mà còn muốn là vị hoàng đế Trung Hoa đầu tiên bắt Đại Việt phải khuất phục. Điều ấy kích thích Nghị càng khao khát lập đại công. Mười bốn vạn quân sẽ do Tôn Sĩ Nghị thống lĩnh theo đường bộ qua ải Lạng Sơn. Đi đầu là một vạn rưỡi tinh binh Bát kỳ chiến tướng. Ô Đại Kinh Đề đốc Vân Nam cầm ba vạn quân tiến theo ngả Tuyên Quang, Phú Thọ rồi chia hai mũi vượt Tam Giang, Hưng Hóa xuống chiếm giữ Sơn Tây. Năm ngàn lính bát kỳ làm tiên phong. Mũi thứ ba cũng khoảng ba vạn quân do tri châu Điền Châu Sầm Nghi Đống chỉ huy theo đường Long Châu vào Cao Bằng, xuống Thái Nguyên tạo thành thế bao vây thành Đông Kinh. Đạo thủy binh từ Quảng Châu, Phúc Kiến theo đường biển vào Đà Nẵng, Thuận Hóa bọc hậu Nguyễn Huệ. Lính Mãn Thanh huy động từ các tỉnh phía nam sát với Đại Việt. Chúng hợp thông thổ, thời tiết nóng ẩm và địa hình núi cao sông dốc. Càn Long đã chuẩn tấu mọi sự chuẩn bị của Tôn Sĩ Nghị. Nhưng trước ngày Nghị rời Yên Kinh, tin từ Đại Việt cấp báo về, quân của Nguyễn Phúc Ánh đang vây ép Tây Sơn ở đàng Trong. Sáu vạn quân của Lê Chiêu Thống cũng đã hướng vào Đông Kinh. Nguyễn Huệ đứng trước tình thế có thể phải bỏ Bắc hà để chống chọi Nguyễn Ánh. Cuộc chinh phạt Đại Việt lần này vậy là quá nhiều thuận lợi. Tôn Sĩ Nghị giấu biệt tin đó, không bẩm báo lên Càn Long. Cuộc dạo chơi vào Đại Việt quá dễ dàng sẽ làm giảm ý nghĩa của chiến thắng.

    Cuối tháng tám âm lịch, Tôn Sĩ Nghị rời Yên Kinh trở về bản doanh ở Lưỡng Quảng. Đại tổng quản Hòa Thân mở tiệc tiễn Tôn Sĩ Nghị. Hòa Thân nói vui:

    – Hôm nay tôi mừng chiến thắng của Tổng đốc đại nhân trước kẻo sang năm ông ca khúc khải hoàn, Hoàng thượng khao quân lớn, tôi không có cơ hội.

    Tôn Sĩ Nghị cảm động nói:

    – Tổng quản đại thần dành cho Nghị này niềm vinh dự quá.

    – Bao giờ ông lên đường.

    – Sáng mai vào cung bái lạy hoàng thượng rồi tôi đi ngay.

    – Hảo hảo. Chúc thượng lộ bình an. Mã đáo thành công.

    Hòa Thân và Tôn Sĩ Nghị chúc tụng cám ơn nhau đến tận khuya.

    Buổi triều kiến hôm sau, hóa ra Tôn Sĩ Nghị vẫn chưa đi được. Cả Hòa Thân và Tôn Sĩ Nghị lại một lần nữa bất ngờ trước sự cẩn trọng thái quá của vua Càn Long. Hoàng đế Đại Thanh bắt Tôn Sĩ Nghị bẩm báo lại một lượt nữa mọi sự chuẩn bị trước khi xuất binh. Nghe Tôn Sĩ Nghị nói xong, Càn Long ban lệnh:

    – Trong biểu dâng lên ta, cả Tôn ái khanh và Tôn Vĩnh Thanh đều có những kiến nghị xác đáng. Ta ngả theo lời tâu của Tôn ái khanh, nhưng cũng không thể bỏ qua ý kiến của Vĩnh Thanh. Ta biết các ngươi nóng lòng muốn xuất binh. Nhưng việc quân không nên vội vàng. Mục đích lần này sang Đại Việt là gì. Để cứu giúp nhà Lê, dành lại ngôi báu. Vì thế khanh hãy lệnh cho vua quan nhà Lê về nước nắm lấy quân đội của họ. Truyền hịch trong dân chúng mục đích quân thiên triều ta sang để diệt Tây Sơn phò Lê. Nếu lòng dân Đại Việt còn hướng về nhà Lê, quân triều đình đi đến đâu họ sẽ theo đến đó. Cứ để Lê Chiêu Thống đánh nhau với Nguyễn Huệ. Quân thiên triều ta theo sau, làm thanh thế cho nhà Lê. Như thế cái nghĩa phục hưng mới sáng ngời. Còn giả như lòng người Đại Việt không muốn nhà Lê nữa thì Tây Sơn sẽ lấn lướt. Chờ hai đạo thủy binh của ta từ Mân Việt và Quảng Châu vào Thuận Hóa, Quảng Nam bọc sau lưng Nguyễn Huệ. Lúc ấy khanh dùng đại binh giúp Lê Chiêu Thống lấy nước từ châu Hoan, châu Ái trở ra. Thuận Hóa trở vào cho Tây Sơn làm chủ. Ban phúc cho cả hai chư hầu chẳng hay hơn sao. Ta nghĩ nhiều, đắn đo không phải vì sự mạnh yếu của Nguyễn Huệ. Quân ta như cọp đói vào chuồng dê bàn gì đến chuyện thắng thua. Ta nghĩ đến mệnh trời, đến vận số nhà Lê. Nếu trời không dung nhà Lê nữa thì chia cái nước ấy ra làm hai. Còn một việc nữa khiến ta trăn trở. Tôn Vĩnh Thanh nói ta không nên để quân ở lại. Tôn ái khanh thì bảo nhân khi Đại Việt như kẻ giẫy chết hãy nhập nó vào đại quốc ta. Ta chuẩn tấu lời xin của Tôn ái khanh. Sau chiến thắng, quân ta sẽ ở lại đó, tùy tình hình ta sẽ định đoạt. Vừa tránh cái tiếng ăn hiếp, xâm lược nước nhỏ mà vẫn thu nó về trong tay.

    Tôn Sĩ Nghị nhìn Hòa Thân. Giờ cả Hòa Thân và Tôn Sĩ Nghị mới thấu rõ thiên ý của Càn Long. Mới hiểu nỗi băn khoăn, lo nghĩ của hoàng đế những ngày qua. Ngài không luẩn quẩn chuyện đánh chác, thua thắng như thế nào. Hoàng đế nghĩ nhiều đến việc nuốt gọn Đại Việt thế nào. Cái tầm nhìn cao vọi của đấng quân vương hùng lược là như thế. Cái sự thâm hiểm sâu sắc của thánh thượng là thế. Tôn Sĩ Nghị dập đầu lạy tạ cùng bộ tướng gấp rút về Quảng Tây.

    Tới Quảng Tây, Tôn Sĩ Nghị cho gọi ngay sứ giả nhà Lê đến bảo quay về nước. Nghị viết thư cho Lê Chiêu Thống nói đúng ý chỉ của vua Càn Long. Lúc ấy Lê Chiêu Thống đang ở Lạng Sơn. Vua Lê mừng lắm, liền ban ngay “chiếu cần vương” truyền tới các trấn, các lộ kêu gọi cùng đứng dậy đánh đuổi giặc Tây Sơn. Đặc biệt trên các hướng quân Mãn Thanh hành binh, đồn bốt Tây Sơn phải được dọn sạch. Lính nhà Lê tiến đến đâu, đại quân Mãn Thanh sẽ áp sát đến đó. Lê Chiêu Thống cử các tướng Trần Quan Châu trấn thủ Kinh Bắc đi trước dẹp đường cho hướng tiến của Tôn Sĩ Nghị. Nguyễn Đạo đem quân về Hải Dương phối hợp với Hoàng Tố Nghĩa trấn thủ Sơn Nam chặn quân Tây Sơn từ trong Nam ra. Phùng Tứ cầm một đạo binh lớn ở Sơn Tây đón đạo quân của Ô Đại Kinh từ Phú Thọ, Hưng Hóa xuống…

    Tôn Sĩ Nghị lệnh cho Ô Đại Kinh, Sầm Nghi Đống cùng lấy thời điểm ngày 20 tháng 10 Mậu Thân (1788) khởi binh. Chậm nhất một tháng phải áp sát kinh đô Đại Việt. Tôn Sĩ Nghị và Sầm Nghi Đống sẽ vào chiếm Đông Kinh theo hai phía bắc và đông bắc. Ba vạn quân do Ô Đại Kinh chỉ huy chiếm thành Sơn Tây, cùng với quân bản bộ của Phùng Tứ, chặn đường Nguyễn Huệ và bảo vệ sườn tây bắc Đông Kinh. Tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An, lập một trăm kho lương thảo từ biên giới vào theo các ngả tiến quân.

    Lê Chiêu Thống đã định giờ khởi sự thì bỗng nhận tin khắp nơi báo về, quân Tây Sơn đã rút khỏi các tỉnh phía bắc. Vua quan nhà Lê không hiểu ra sao. Trần Quan Châu phỏng đoán:

    – Tâu hoàng thượng, thần đồ rằng nghe đại quân nhà Thanh sắp sang chúng rút về bên kia sông Nhị Hà lập phòng tuyến giữ thành Đông Kinh.

    Trần Danh Án lại bảo:

    – Có thể chúng sợ mà rút chăng. Mấy hôm trước thần có nghe Nguyễn Phúc Ánh đã chiếm lại thành Gia Định. Quân nhà Nguyễn đang vây Quy Nhơn. Nguyễn Huệ bận chống trả với Nguyễn Ánh. Phan Văn Lân, Ngô Văn Sở phải rút quân về hỗ trợ. Không còn bụng dạ nào chống lại quân Mãn Thanh nữa.

    Lê Chiêu Thống vui ra mặt:

    – Nếu đúng thế thì trời giúp nhà Lê ta rồi.

    Vua Lê bẩm báo ngay tin đó cho Tôn Sĩ Nghị. Nghị ra lệnh vua Lê cho quân nhanh chóng truy đuổi Tây Sơn. Trần Quang Châu hộ giá vua Lê về Kinh Bắc. Vừa đến Yên Dũng lại có tin báo quân Tây Sơn rục rịch bỏ Đông Kinh. Tin vui nối tiếp tin vui. Lê Chiêu Thống cười nói bả lả suốt chuyến đi. Không còn mặt ủ mày chau như khi bỏ kinh thành tháo chạy. Tuy vậy, vua Lê cũng không thể một mạch về Kinh Bắc. Từ Lạng Giang xuống lính triều đình đã phát hiện nhiều đội quân Tây Sơn còn trấn giữ nơi hiểm yếu. Trần Quan Châu đưa vua Lê vào thành Quế Ổ ở tạm.

    Vua Lê cho sứ giả đem thư và sản vật sang Quảng Tây hối thúc Tôn Sĩ Nghị xuất binh. Lê Chiêu Thống nóng lòng muốn quân đội Đại Thanh vào Đại Việt. Sự xuất hiện của đại quân Thiên triều làm chỗ dựa rất lớn cho tinh thần quan quân nhà Lê

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương 35. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:
     

    10- “Gân gà” là thứ rất cứng và dai, nhai không vỡ nuốt không trôi, trong tích chuyện Tam Quốc chí. Ý nói Đại Việt như miếng gân gà mà Càn Long muốn cắn muốn nuốt cũng không được.

    11- Quân Lục doanh: Lính thường trong quân đội Mãn Thanh, phần lớn là người Hán.

    12- Bát kỳ chiến tướng hay Bát Kỳ Mãn Châu: “Đạo quân đặc biệt tinh nhuệ. Hành tung xuất quỷ nhập thần vô cùng điêu luyện. Bát kỳ là đội quân trung thành nhất. Mỗi đạo bát kỳ khoảng chín đến mười ngàn lính, chia ra ba binh chủng bộ binh, kỵ binh và thời Càn Long về sau thêm thê đội pháo binh. Lính Bát kỳ được hưởng đãi ngộ hạng nhất, trang bị hạng nhất. Chúng ngồi trên lưng ngựa phi qua mọi địa hình mà vững chãi như ngồi trên đất bằng. Bắn tên bách phát bách trúng. Uy dũng vô song”.
     

  • CHƯƠNG 34: ĐÁNH THỨC LÒNG THAM CỦA QUỶ

    Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị nhận được biểu của Lê Chiêu Thống gửi hoàng đế Càn Long. Bọn Trần Danh Án trình sơ đồ bố phòng của quân Tây Sơn. Tôn Sĩ Nghị lập tức làm tấu trình gửi về Yên Kinh. Nghị không giấu giếm tham vọng: “Hạ thần qua tin tức biết rằng triều đình nhà Lê ở An Nam nay bạc nhược lắm. Họ không còn giữ được nước nữa. Lòng trời đã bỏ nhà Lê. Bọn giặc cỏ Tây Sơn chỉ dấy quân có một trận mà không có tướng nào dám chống lại. Lê Chiêu Thống nay long đong ẩn náu khắp nơi, chả còn ra thể thống gì một vị vua đương triều. Tự tôn nhà Lê dâng biểu cầu xin hoàng thượng rủ lòng thương đem quân thiên triều sang gây lại rường mối. Liệu giúp xong hắn có tự giữ được cái ngai vàng đã mục ruỗng ấy không? Vì thế hạ thần cúi xin bệ hạ cho phép hạ thần dùng quân bản bộ hai tỉnh Lưỡng, Quảng sang An Nam hỏi tội Nguyễn Huệ. Nhưng hạ thần lại nghĩ An Nam vốn là đất cũ của bản triều ta. Nhân dịp này không gì bằng lấy lại. Chúng thần sẽ làm sáng thêm thánh đế uy dũng của bệ hạ. Hạ thần cúi đầu chờ lệnh”. 

    Phó tổng đốc Quảng Tây Tôn Vĩnh Thanh biết ý Tôn Sĩ Nghị muốn nhân dịp này cướp lấy An Nam. Vĩnh Thanh cho thế là không khôn ngoan. Thanh nói với Nghị lần nữa, nhưng Tôn Sĩ Nghị quyết giữ ý mình. Tôn Vĩnh Thanh liền làm một bản tấu khác dâng lên vua Càn Long. Tấu rằng:“Trong nước An Nam hiện nay đang loạn. Họ Nguyễn nổi lên cướp lấy nước của họ Lê. Xét về lý, nhà Lê từ khi Lê Hiển Tông mất, kẻ nối ngôi là Hoàng tự tôn Lê Duy Kỳ, tuy là dòng đích nhưng từ đó Kỳ vẫn chưa có bản tấu xin thiên triều phong vương. Lê Duy Kỳ cũng để lạc mất ấn quốc. Việc này theo lệ phải bẩm báo rõ, thánh thượng xuống chiếu cho đúc lại ấn mới đích danh. Nay Lê Chiêu Thống bỏ kinh thành sống chui nhủi khắp nơi, cầu viện Đại Thanh ta. Việc cứu giúp phiên thuộc hạ thần nghĩ nên làm. Tuy nhiên cần tính toán thật cẩn thận. Đại nhân Thượng Hiến muốn nhân dịp này cất quân sang hỏi tội chúa Tây Sơn Nguyễn Huệ, rồi chiếm luôn đất ấy, mở rộng bờ cõi Đại Thanh. Hạ thần là mệnh quan cả đời trấn giữ ở phía nam nên hiểu rõ. Nếu đánh nhanh giúp Lê Chiêu Thống dựng lại rường mối rồi rút quân về nước thì cuộc ra quân là đại thống. Còn đóng quân lại Đông Kinh, chiếm nước người ta thì hóa ra khởi đầu bằng nghĩa, kết thúc bằng lợi thật không chính đáng. Vả nữa tuy Tây Sơn ngược ngạo vô đạo, nhưng đây là cuộc tranh giành quyền bính của người trong cùng một nước họ. Ta đóng quân lại, người An Nam sẽ nổi lên chống lại, nước ta lại lâm vào một cuộc chiến tranh mới. Hạ thần năm nay đã sắp bảy mươi tuổi, liều tấm thân già cởi hết nỗi lòng kính dâng lên thánh thượng, mong lượng trời soi xét”. 

     Tôn Vĩnh Thanh cho người đi gấp về Yên Kinh. Vua Càn Long gần như cùng lúc nhận được ý kiến trái nhau của Nghị và Thanh. Hoàng đế Đại Thanh thấy vấn đề hệ trọng liền xuống chiếu cử Phúc Khang An tiếp nhận chức tổng đốc Lưỡng Quảng và triệu gấp Tôn Sĩ Nghị về triều. Đại thần nội vụ Phúc Khang An người gốc Mãn Châu, rất được Càn Long sủng ái, tin tưởng. Phúc Khang An thay Tôn Sĩ Nghị làm Tổng đốc Lưỡng Quảng là vị trí rất lớn và rất quan trọng trong ý đồ của Càn Long.

    Tôn Sĩ Nghị người tỉnh Chiết Giang. Kém Càn Long hoàng đế Mãn Thanh chín tuổi. Bình sinh Nghị có nhiều tên gọi: Trí Giã, Bồ Sơn. Nghị học hành giỏi giang, nhưng con đường khoa cử của Nghị khá lật đật. Hai mươi năm liền đi thi, Tôn Sĩ Nghị mới vượt qua kỳ thi hương. Năm 41 tuổi đỗ tiến sĩ. Nhâm Ngọ 1762, Càn Long tuần du phương nam. Vua cho mở khoa thi chọn nhân tài. Tôn Sĩ Nghị dự thi và đỗ đầu được bổ về kinh. Mười chín năm làm quan tại Yên Kinh, Tôn Sĩ Nghị loanh quanh với mấy chức: Thị độc, Biên tu, Nội các Trung thư… Vậy mà vào tuổi 62, Tôn Sĩ Nghị bỗng thăng tiến chóng mặt. Nguyên nhân quãng đời này của Tôn Sĩ Nghị gắn chặt với một nhân vật lừng danh trong các triều đại phong kiến Trung Hoa. Đó là Hòa Thân, đại Tổng quản triều đình Mãn Thanh thời Càn Long.

    Hòa Thân, người gốc Mãn Châu, sinh năm Bính Dần (1746), xuất thân từ một thị vệ khiêng kiệu. Cuộc đời Hòa Thân hội đủ các yếu tố may mắn. Cùng là người Mãn Châu với vua Càn Long. Sự thăng tiến của Hòa Thân bắt nguồn từ một một câu chuyện mang tính cơ duyên tiền kiếp giữa vua Càn Long với một cung phi tên là Năm Hương Phi. Viên đại tổng quản này rất có tài năng quản lý ngân khố. Nhưng có lẽ điều khiến vua Càn Long đặc biệt quý Hòa Thân là hắn rất biết nịnh. Hòa Thân chỉ nói những điều mà Càn Long thích nghe. Cung cúc hầu hạ bất cứ điều gì Càn Long muốn. Kể cả đưa Càn Long trốn khỏi cung tới lầu xanh chơi gái. Là vị hoàng đế bị cả ngàn con mắt nhìn vào, Càn Long ngồi cao chót vót chẳng ai dám làm bạn. Tâm hồn nhạy cảm của một người làm thơ không khỏi khiến Càn Long cô đơn. Chỉ Hòa Thân giúp Càn Long có được những vui thú trần tục dân dã ấy. Chỉ có Hòa Thân biết nói những lời thuận tai. Hòa Thân cũng lợi dụng sự sủng ái ấy để vơ vét của cải, hà lạm công quỹ. Nhiều đại thần dâng biểu xin Càn Long trị tội Hòa Thân. Vua đều gạt đi. Càn Long cũng biết Hòa Thân đục khoét công quỹ triều đình, nhưng hình như số kiếp Càn Long không thể rời Hòa Thân. Một lần Càn Long hỏi Hòa Thân:

    – Khanh là trung thần hay gian thần?

    Hòa Thân thật thà thưa:

    – Bẩm hoàng thượng, thần không phải trung thần, cũng không phải gian thần. Thần là nịnh thần.

    Càn Long hỏi:

    – Tại sao?

    – Bẩm hoàng thượng trung thần dễ chết. Gian thần càng dễ chết. Chỉ có nịnh thần sống lâu nhất.

    Có lẽ vì thế mà chỉ hai mươi bốn năm làm quan dưới thời Càn Long, Hòa Thân được phong chức tới 47 lần, giữ 6 chức vụ trọng yếu trong triều đình. Năm 1776, mới 30 tuổi, Hòa Thân đã leo chức Hộ bộ Thị lang, đại thần tổng quản Nội vụ phủ, hàm nhất phẩm, được cưỡi ngựa vào Tử Cấm thành. Vua Càn Long còn gả con gái thứ mười là công chúa Hòa Hiếu cho con trai Hòa Thân. Cung Vương phủ của Hòa Thân rộng tới 60 nghìn mét vuông. Bên trong đắp hai ngọn giả sơn rất lớn. Trong lòng mỗi ngọn giả sơn, Hòa Thân đặt một vật trấn trạch. Đó là con tỳ hưu rất to tạc bằng ngọc phỉ thúy xanh vô cùng quý hiếm. To hơn cả con tì hưu bằng bạch ngọc của vua Càn Long. Một hành động đại phạm thượng. Vật trấn trạch thứ hai là chữ “Phúc” do chính vua Càn Long viết tặng bà nội mình nhân dịp thượng thọ. Không biết vì sao lại lọt vào tay Hòa Thân. Chữ Phúc ấy, Hòa Thân cho tạc vào một khối đá quý và sau này không vua nào dám phá bỏ. Sự gặp gỡ giữa Tôn Sĩ Nghị và đại tổng quản Hòa Thân là câu chuyện khá hi hữu.

    Lần ấy Tôn Sĩ Nghị vào cung gặp vua Càn Long. Nghị muốn dâng lên vua Đại Thanh một chiếc hộp bằng đá quý. Bất ngờ Tôn Sĩ Nghị gặp Hòa Thân ở sân rồng. Tuy kém Tôn Sĩ Nghị tới hai mươi sáu tuổi, Hòa Thân vẫn hếch hàm xếch xược hỏi:

    – Ê, cái gì trong tay nhà ngươi thế?

    Nghị bảo:

    – Chẳng có gì cả. Chỉ là cái hộp đựng thuốc hít thôi.

    – Đưa ta xem.

    Vừa nói vừa giằng lấy chiếc hộp, Hòa Thân ngắm nghía một lúc rồi bảo:

    – Đúng là vật đẹp. Vật báu. Ngươi cho ta đi.

    Tôn Sĩ Nghị hốt hoảng:

    – Không được đâu. Đây là kỷ vật dâng lên Thánh thượng. Tôi đã hứa với Thánh thượng rồi.

    Hòa Thân trả lại chiếc hôp, nhếch mép nói:

    – Ta đùa ngươi thôi. Rồi ta cũng sẽ có nó.

    Tôn Sĩ Nghị dâng hộp đựng thuốc biếu Càn Long. Câu chuyện về chiếc hộp hôm nói với Hòa Thân, Nghị đã quên. Chợt ít ngày sau nhân một buổi chầu, Hòa Thân vẫy Tôn Sĩ Nghị lại gần rút trong tay áo ra chiếc hộp bảo:

    – Ta cũng có báu vật giống của Hoàng Thượng. Ngươi xem đây.

    Tôn Sĩ Nghị cầm cái hộp lật đi lật lại nhận ra đúng là vật mình đã dâng vua. Mặt Nghị tái dại. Dường như muốn làm cho Tôn Sĩ Nghị sợ hơn, Hòa Thân nhướng mắt, trề môi:

    – Hoàng thượng tặng ta đó. Ngươi nên nhớ Hoàng thượng có gì, Hòa Thân có cái đó. Hoàng thượng không có cái gì thì Hòa Thân ta vẫn có cái đó.

    Câu nói xấc xược, láo lếu ấy sau này trở thành lời chứng cho mức độ hà lạm, tham nhũng của Hòa Thân. Tôn Sĩ Nghị mồ hôi toát ra như tắm, run lẩy bẩy. Từ đó Tôn Sĩ Nghị tìm mọi cách lấy lòng Hòa Thân. Và được Hòa Thân nâng đỡ. Con đường công danh của Nghị như diều gặp gió.

    Năm 1782, Tôn Sĩ Nghị được bổ làm Bố chính tỉnh Sơn Đông. Chưa đầy một năm thăng lên Tuần phủ Quảng Tây. Tiếp năm sau làm Tuần phủ Quảng Đông, một vùng đất hết sức mầu mỡ. Tiếp đến năm 1786, Nghị đã leo lên Tổng đốc Lưỡng Quảng (Quảng Đông và Quảng Tây), tước Nhất đẳng mưu dũng công.
     

  • CHƯƠNG 33: LÊ CHIÊU THỐNG CẦU CỨU GIẶC THANH

    Triều đình Lê Chiêu Thống chạy khỏi Đông Kinh tá túc nhiều nơi. Nghe tin Nguyễn Huệ lại trở vào Phú Xuân, triều thần hộ giá vua Lê về Kinh Bắc. Chọn Lạng Giang làm nơi ở tạm. Nhiều quan lại nhà Lê tìm đến ra mắt vua. Tham tri chính sự Lê Duy Đán và Phó đô ngự sử Trần Danh Án tâu:

    – Giặc Tây Sơn hiện giao thái tử Lê Duy Cẩn làm giám quốc. Ý đồ cướp nước ta để lên ngôi thiên tử của Nguyễn Huệ đã rõ. Lần này ra Đông Kinh, Nguyễn Huệ cũng đã vời được nhiều danh sĩ Bắc hà theo chúng. Đám văn thần do Ngô Thì Nhậm cầm đầu có Phan Huy Ích, Bùi Dương Lịch, Nguyễn Huy Lượng, Ninh Tốn… theo Huệ cả rồi.

    Lê Chiêu Thống ngồi lặng.

    – Đã đến nước ấy, quả nhân cũng hết đường quay lại kinh thành. Vậy các ngươi có cao kiến gì giúp trẫm.

    Lê Duy Đán thưa:

    – Tâu bệ hạ, Lạng Giang cũng chỉ ở tạm được mươi bữa, nửa tháng. Chỗ nào cũng có tai mắt của Tây Sơn. Chi bằng chúng thần hộ giá bệ hạ lên Cao Bằng, trên ấy đốc đồng Nguyễn Huy Túc có lực lượng lại là chỗ tin cậy.

    – Đức Thái hậu và hậu cung hiện giờ ở đâu?

    – Tâu bệ hạ, Thái hậu và hậu cung đã lên Cao Bằng từ hôm trước rồi ạ.

    – Ta nhớ đã cử Nội hầu Lê Thì Chí đi liên kết với các phiên trấn. Không hiểu kết quả ra sao.

    – Tâu bệ hạ, Ngô Thì Chí đi chưa đến nơi thì ốm chết. Trong lúc bệ hạ đang lo lắng chúng thần không bẩm báo khiến bệ hạ thêm đau buồn.

    Vua Lê chảy nước mắt:

    – Ngô Thì Chí là một bậc lương thần. Thật thương thay.

    Tham tri chính sự Lê Duy Đán thưa:

    – Tâu bệ hạ, có lẽ lúc này chỉ còn một cách sai sứ sang cấp báo với tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị. (Nghị được gọi cung kính là quan Thượng Hiến). Nhà Lê ta hàng năm vẫn giữ lễ phiên giậu, nộp cống phẩm đều đặn. Xảy ra việc trọng cũng phải cấp báo. Vừa rồi tiên đế Cảnh Hưng băng, theo lệ phải sang bẩm báo, xin phong vương mới. Nhưng giặc Huệ tràn ra những việc ấy đều còn gác lại.

    Phó đô ngự sử Trần Danh Án nói rõ hơn:

     – Bệ hạ nên cử sứ thần sang bẩm báo rõ cho quan Thượng Hiến biết, kèm theo bản tấu xin vua Càn Long cho quân sang hỏi tội Nguyễn Huệ. Chỉ có cách đó ta mới củng cố lại được rường mối nhà Lê. Hạ thần nghĩ thực lực trong nước hiên giờ không ai có thể chống được Tây Sơn.

    Lê Chiêu Thống nghe tả hữu dâng kế trong lòng thấy sáng ra. Mấy tháng nay chạy quanh chạy quẩn không biết tương lai rồi đến đâu. Vua Lê chấp thuận lời tâu. Vua bảo Lê Duy Đán:

    – Theo ta, nên viết thư trước cho Thượng Hiến. Xem ý ngài ấy ra sao rồi bẩm tấu vua Càn Long sau. Khanh thảo thư giúp trẫm, đại ý rằng: “Gần bốn trăm năm nay nước tôi được hưởng mưa móc ơn đức của thiên triều, nối đời làm phiên giậu. Nhờ oai linh của hoàng đế Thanh triều trong nước vẫn yên an. Đức Hiển Tông mất đi, Nguyễn Huệ là con rể không giữ tình hòa hiếu, bội nghĩa, đánh hạ người trong lúc có tang, chiếm lấy nước Nam. Tôi là người nối dòng chính thống phải bỏ thành mà chạy. Việc báo tang, cầu phong chưa kịp cử người sang. Nay mẹ già, vợ con đang phải tạm tá túc ở châu Bình Nguyên. Bản thân lang thang chưa biết tương lai sẽ ra sao. Xưa nay nước Nam tôi vẫn một lòng kính thuận đại quốc, nay bị phải nạn này, cầu mong nhận được sự che chở, bảo vệ của Thiên triều. Tôi viết thư này xin bẩm báo hết duyên do với ngài. Nhờ ngài bẩm lên hoàng đế Càn Long cử một đội quân sang đánh kẻ có tội, dựng lại rường mối nhà Lê. Ơn đức ấy ngàn đời không dám quên…”.

     Vua lại nói với Trần Danh Án:

    – Khanh lựa cho trẫm một đoàn sứ bộ. Lễ vật thế nào? Tuy vàng bạc không còn nhiều, nhưng vẫn phải có. Hãy xem sản vật địa phương đây có gì quý hiếm thì chuẩn bị một ít đem theo.

    Đoàn sứ bộ nhà Lê do Tham tri chính sự Lê Duy Đán làm chánh sứ, Phó đô ngự sử Trần Danh Án làm phó sứ cùng vài tên tùy tùng đem thư vua Lê gấp sang Quảng Tây dâng lên Tôn Sĩ Nghị. Lê Chiêu Thống thân tiễn hai sứ giả một đoạn đường xa. Trước phút chia tay vua bùi ngùi:

    – Xã tắc đang trong cơn nước sôi lửa bỏng. Thành bại, còn mất là nhờ cả vào chuyến đi này của hai khanh.

    Đán và Án quỳ lạy vua:

    – Chúng hạ thần xin hết lòng. Kính mong bệ hạ cứ tin vào chúng thần.

    Đoàn sứ bộ nhà Lê cải dạng giống người đi buôn, ngày đêm gấp lên Lạng Sơn. Lê Duy Đán nói với Trần Danh Án:

     – Bọn ta phải hết sức cẩn thận. Chưa đi đến biên giới mà giặc Tây Sơn biết, tóm được thì hỏng việc lớn, cái mạng mình cũng khó toàn.

    Trần Danh Án bảo:

    – Nếu như trời còn để nhà Lê thì chuyến đi sẽ trót lọt. Đây lên đến trấn Nam Quan cũng không quá xa. Ta nên khôn khéo một tí. Chỉ có điều từ xưa đến nay chắc chưa có chuyến đi sứ nào lạ lùng, khốn nhục như chuyến này.

    Đến biên giới Lê Duy Đán thấy người buôn chuyến qua lại khá đông. Việc kiểm soát cũng không có gì ngặt nghèo lắm. Để đi trót lọt, Đán nói với Trần Danh Án:

    – Tôi với ông cầm sẵn trong người vài lạng bạc. Ta lẩn vào đoàn người buôn kia. Đến chỗ ải Pha Lũy mới có bọn lính canh xét hỏi. Nếu nó hỏi trúng vào mình thì đưa bạc cho chúng, chắc qua được.

    – Ngài tính vậy là chu đáo.

    Lê Duy Đán và Trần Danh Án qua ải nhằm hướng Bằng Tường không gặp khó khăn gì. Tới một làng nhỏ thì bỗng nhiên gặp Nguyễn Huy Túc, tri châu Sơn Bình và mấy người nữa là Nguyễn Đình Quân, Nguyễn Quốc Luyện, Lê Quỳnh. Mấy năm nay Nguyễn Huy Túc vẫn giữ mối quan hệ với các quan chức sở tại vùng biên của nhà Đại Thanh nên khá thạo đường. Từ đó Nguyễn Huy Túc dẫn cả bọn sang Quảng Tây. Vừa lúc sắp vào tiết thu năm Mậu Thân. Tôn Sĩ Nghị Tổng đốc Lưỡng Quảng đọc thư của Lê Chiêu Thống liền gọi chánh, phó sứ bộ vào hỏi thật kỹ ngọn ngành. Lệnh thu xếp chỗ nghỉ cho họ rồi mời Tôn Vĩnh Thanh cấp phó của mình đến thương nghị:

    – Tôi vừa nhận được thư xin viện binh sang cứu giá của vua An Nam. Việc này bất ngờ và lớn quá. Đưa quân sang một nước khác phải do thánh thượng quyết định. Nhưng quả thật tình cảnh nhà Lê giờ như kẻ hấp hối. Việc cứu giá gấp như chữa lửa. Tôi chợt nghĩ biết đâu trời cho ta dịp này mở mang thêm lãnh thổ Đại Thanh.

    Tôn Vĩnh Thanh đã cao tuổi, gần như cả đời trấn giữ vùng Quảng Tây. Đọc thư của Lê Chiêu Thống, Thanh bảo:

    – Cứ theo cái lẽ trong thư thì có phần hơi lạ. Nguyễn Huệ là một tên giặc cỏ, khởi lên từ xứ lau lách mà đánh một trận lấy được cái nước đã gần bốn trăm năm vua Lê cai trị thì phải là kẻ dùng binh như thần. Thượng Hiến là đại thần nhà nước nắm cờ tiết chốn biên thùy, nên hết sức cẩn trọng. Ngài cứ lưu bọn sứ giả lại, chờ thánh chỉ rồi hãy quyết. Chứ chúng ta không nên tự chuyên.

    Tôn Sĩ Nghị vẫn giữ ý mình:

    – Xưa nay nhà Lê vẫn ngoan ngoãn giữ phận cống thần. Nay bọn giặc cỏ Tây Sơn làm điều ngược đạo. Thiên triều ta tỏa bóng xuống che chở các nước chư hầu, họ cầu cứu thì không thể không cứu. Tội của Tây Sơn không thể không trị. Ta làm điều nhân nghĩa, các nước bề tôi khác của Đại Thanh nhìn vào đó mới yên lòng, càng giữ phận làm tôi. Chẳng há làm một việc mà được nhiều việc hay sao.

    – Đã đành phải cứu chư hầu nhưng mấy chục năm nay nhà Đại Thanh không xuất binh ra ngoài biên ải. Việc này là rất hệ trọng. Theo tôi ngài cứ cấp báo về triều để thánh thượng quyết định.

    Tôn Sĩ Nghị thấy Tôn Vĩnh Thanh cương quyết vậy đành nghe theo. Ngựa trạm ngày đêm đem bản tấu của Tôn Sĩ Nghị về Yên Kinh dâng lên vua Càn Long. Thỉnh thoảng bọn Lê Duy Đán lại thấy Nghị gọi vào hỏi cặn kẽ tình hình Đại Việt. Mùa màng mấy năm qua thế nào? Gia quyến vua Lê Chiêu Thống ở đâu? Tâm trạng kẻ sĩ Bắc hà lúc này ra sao?… Lê Duy Đán và Trần Danh Án trình báo tất cả. Lần khác Tôn Sĩ Nghị cho viên thư lại đem tấm bản đồ Đại Việt ra hỏi kỹ về hiện trạng đường sá, cầu cống. Quân sĩ triều đình nhà Lê còn giữ được vùng đất nào? Lực lượng mạnh yếu ra sao? Lê Duy Đán và Trần Danh Án nghĩ Tôn Sĩ Nghị muốn biết kỹ như vậy hẳn là nhà Đại Thanh chuẩn bị đem quân sang giúp vua Lê. Họ mừng lắm. Lần sau gặp, Trần Danh Án hỏi Tôn Sĩ Nghị:

    Xin mạo muội hỏi Thượng Hiến, lời cầu xin của đấng Quốc quân nước tôi có được thánh thượng Càn Long chuẩn tấu không ạ?

    Tôn Sĩ Nghị bảo:

    – Ta biết các ông nóng lòng nhưng cất đại quân sang nước khác là chuyện lớn, không thể vội vã. Ta đã cho ngựa trạm ngày đêm về kinh tấu trình lên hoàng đế. Chắc chỉ mươi hôm nữa sẽ có thánh chỉ. Bồ đoàn các ngươi đã sang đây cứ yên tâm ra công quán nghỉ. Ta cấp lương ăn, vật dụng. Ngoài hai chánh, phó sứ bộ, quan lại đi theo còn ai không?

    – Dạ, thưa Thượng Hiến. Đi theo chúng tôi còn Nguyễn Huy Túc tri châu Bình Sơn và vài viên tri huyện, thư lại ạ

    – Vậy theo ta chỉ mình Lê Duy Đán ở lại chờ thánh chỉ. Còn số kia Trần Danh Án và Nguyễn Huy Túc dẫn họ quay về nước chia việc mà làm. Khi có chiếu chỉ của thánh thượng, quân thiên triều chỉ ào sang một trận là bọn giặc Tây Sơn sẽ tan tác thôi.

    – Bọn tôi vô cùng biết ơn quý quốc. Nay chúng tôi phải làm gì, xin ngài chỉ vẽ cho.

    – Các ngươi chia hai đường về tìm Tự tôn báo lại cho vua các ngươi biết, thiên triều sẽ rủ bóng che chở củng cố rường mối cho nhà Lê. Nguyễn Huy Túc thông thạo vùng này lên châu Quảng Uyên tìm gia quyến vua Lê đưa sang Trung Quốc cho họ yên lòng.

    Đoàn sứ bộ nghe lời Tôn Sĩ Nghị đem nhau trở về. Trần Danh Án đến chào, Nghị dặn thêm:

    – Ngươi tâu với Tự tôn cử các tướng dò la kỹ xem lực lượng và việc phòng bị của quân Tây Sơn từ biên giới về Đông Kinh ra sao. Vẽ sơ đồ rồi cho người sang đây báo cho ta. Càng nhanh càng tốt. Khi nhận được chiếu chỉ ta lập tức xuất binh không mất thời gian dò đường, tìm hiểu nữa.

    Bọn Án, Túc quay lại An Nam. Đi đường không gặp trở ngại gì. Trần Danh Án tìm được Lê Chiêu Thống lúc ấy vẫn quanh quẩn ở vùng Kinh Bắc. Án đem lời Tôn Sĩ Nghị tâu trình lại một lượt. Mấy hôm sau có tin Nguyễn Huy Túc đã đưa được Thái Hậu và hậu cung sang Long Châu, vua Lê mừng lắm. Lê Chiêu Thống xuống chiếu ban thưởng Lê Duy Đán, Trần Danh Án, Nguyễn Huy Túc. Vua chắp tay ngước lên trời khấn:

    – Kẻ tiểu tử bất tài này không ngờ lại còn được thấy bóng thiên nhật. Cơ hội trung hưng nhà Lê chắc sẽ thành. Kính cầu xin các đấng tiên tổ phù hộ độ trì cho.

    Trần Danh Án thưa:

    – Như chúng thần đã hẹn với ngài tổng đốc Tôn Sĩ Nghị, thần phải quay lại Quảng Tây đem sơ đồ bố phòng của quân Tây trình cho ngài ấy. Rồi việc phối hợp giữa quân thiên triều với quân triều đình ta để khi họ vào cho nhịp nhàng. Bệ hạ nên viết thư cám ơn ngài Thượng Hiến. Bệ hạ cũng nên có tờ biểu chính thức gửi đức thánh thượng Càn Long. Mọi thư từ bẩm trình vừa qua mới chỉ đến ngài Thượng Hiến. Không có biểu chính thức dâng lên hoàng đế Càn Long e rằng thánh thượng quở trách.

    Lê Chiêu thống nghe thế bảo:

    – Ta chuẩn tấu. Ý kiến của Khanh thật chu đáo. Thư sẽ có ngay, nhưng các ngươi đã vất vả rồi để ta cử một võ tướng am hiểu quân sự đem sang.

    – Tâu bệ hạ, trước hôm chúng thần về ngài Thượng Hiến Tôn Sĩ Nghị bảo chúng thần vẫn phải sang. Họ sợ người mới chưa quen nhỡ có chuyện giả mạo.

    – Thế a. Vậy khanh lại phải khó nhọc chuyến nữa vậy.

    Sau khi thu thập được tin tức bố phòng của Tây Sơn, Trần Danh Án thu xếp một bồ đoàn gọn nhẹ. Phần nhiều là chỉ huy quân đội nhà Lê có hiểu biết về đường sá và kiến thức quân sự sang trình báo với Tôn Sĩ Nghị. Đoàn đi mấy ngày thì sang đến Quảng Tây, không phải lén lút như chuyến trước.
     

  • CHƯƠNG 32: CHỮ NHÂN TRONG LÒNG CHIẾN TƯỚNG

    Mấy hôm sau buổi đàm đạo thân tình đó, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ lại làm Ngô Thì Nhậm sửng sốt, bất ngờ. Nguyễn Huệ hỏi Nhậm:

    – Người ta chôn Nguyễn Hữu Chỉnh ở đâu?

    – Bẩm chúa công, mộ ông Bằng trong một nghĩa địa bình dân phía nam thành Đông Kinh.

    – Ta muốn đến thắp cho ông ấy nén hương. Chẳng gì Nguyễn Hữu Chỉnh cũng là danh sĩ nhà Lê. Riêng ta còn có chút ơn với Chỉnh.

    Ngô Thì Nhậm lặng đi trước thái độ hành xử của Nguyễn Huệ. Nhậm hỏi nhỏ:

    – Chúa công muốn dùng lễ gì?

    – Chỉ là cá nhân ta thôi. Ông đi với ta. Đem theo vài tên lính là đủ.

    Chập chiều, tốp người xuống khu nghĩa địa nằm giữa cánh đồng bỏ hoang thuộc phủ Thanh Trì. Không ai biết đó là vị chủ tướng Tây Sơn lừng danh Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Lính bày hoa quả, đồ lễ, châm hương. Nguyễn Huệ cắm hương lên nấm đất. Một nấm đất không có bia, tượng gì. Lơ thơ cỏ gà. Chỉnh chết cũng mới vài tháng. Ngô Thì Nhậm ý tứ lui ra xa. Trông Nguyễn Huệ lúc này thật khác lạ. Không dáng vẻ uy nghiêm, oai phong của một bậc chiến tướng. Đôi mắt không sáng quắc phát ra ánh nhìn mà bề tôi lắm khi phải sởn da gà. Dáng Huệ lòng khòng, lui cui bên mộ Chỉnh. Một con người yếu lòng, rầu rĩ và cô đơn. Nguyễn Huệ đầu cúi, bùi ngùi. Đứng thế một lúc khá lâu. Huệ ra hiệu cho Ngô Thì Nhậm đến bên cạnh. Giọng Huệ gần như thì thào:

    – Quân sư biết không, lần đầu gặp Nguyễn Hữu Chỉnh ở Quy Nhơn, ta đã bị Chỉnh cuốn hút rất mạnh. Ông ta thực sự là một nhân tài đất Bắc. Một chỉ huy thủy chiến bậc thầy. Nguyễn Hữu Chỉnh đã chia sẻ với ta kinh nghiệm, mẹo mực xây dựng đội thủy binh. Chỉnh cũng là người nối kết ta với vua Lê Hiển Tông. Và chắc hẳn việc vua Lê gả công chúa Ngọc Hân cho ta cũng có bàn tay sắp đặt của Chỉnh.

    – Dạ, chúa công là người thật nhân hậu.

    Nguyễn Huệ lặng phắc chăm chăm nhìn nấm đất đang sẫm dần. Trời sập tối. Ngô Thì Nhậm khẽ khàng thưa:

    – Ở Đông Kinh mùa này sương xuống nhiều, không tốt cho sức khỏe. Thỉnh chúa công về nghỉ.

    Nguyễn Huệ như không nghe thấy lời Nhậm:

    – Vậy đấy. Nguyễn Hữu Chỉnh hưởng dương được bốn mươi bảy tuổi nhỉ.

    – Vâng Bằng Trung công sinh năm Tân Dậu.

    Nguyễn Huệ thở dài:

    – Cùng cầm tinh con gà với ta. Ôi…tân biến vi toan… Đời người chẳng biết thế nào. Giờ Bằng Trung công đã trút sạch bụi trần. Quân sư cho tìm người thân của ông ta. Nếu họ muốn đưa hài cốt về quê, hay để nằm lại đây thì xây cất cho đàng hoàng. Hãy giúp họ một tay.

    – Chúa công cho phép thế, con cháu ông ta sẽ đội ơn suốt đời.

    Dường như gánh nặng triều chính vẫn chưa ra khỏi đầu óc Nguyễn Huệ. Ngồi bệt xuống một bờ đất bên cạnh, Huệ nói như quên chuyện đang thăm mộ Nguyễn Hữu Chỉnh:

    – Khi ta cất quân ra đây, sự hiểu biết về chính sự, tập tục, văn hóa của người Bắc hà quá ít. Rất may được các ông khai sáng cho đôi phần. Ta rất muốn được đàm đạo với ông như hai người bạn.

    – Chúa công khiến kẻ bề tôi này xúc động quá. Quả thật tôi đã không chọn lầm minh chủ. Những việc làm của chúa công cho nhà Lê, cho người dân Bắc hà vừa qua thể hiện cái minh, cái tâm, cái dũng của bậc chí thành. Ngài đến thắp hương cho Nguyễn Hữu Chỉnh hôm nay là thể hiện cái nhân sáng chói, thật là việc làm không nhỏ chút nào.

    Khí lạnh đã trùm phủ lên cánh đồng. Ngô Thì Nhậm vẫy mấy tên lính soi đèn dẫn Bắc Bình vương rời khỏi nghĩa địa. Về đến quân doanh, Nguyễn Huệ kéo Ngô Thì Nhậm ở lại. Nỗi trăn trở lớn về phương Bắc vẫn luẩn quẩn trong đầu. Huệ nhắc lại lời dặn Nhậm mấy hôm trước:

    – Ta để Bắc hà lại cho quân sư và hai tướng Lân, Sở. Lòng chưa hẳn yên. Ngô Văn Lân và Phan Văn Sở đều là hùm beo khi lâm trận. Song cũng như ta, cái mưu cái chí thì chưa đủ một vốc tay. Mong ông hết lòng chỉ dẫn các tướng cho.

    – Chúa công quá khiêm nhường. Nhậm này bỏ cõi tối theo về nẻo sáng, được chúa công ủy thác việc lớn lòng thấy lo sợ hơn vui mừng. Ngày đêm không dám trễ nải.

    – Ta thực lòng muốn được nghe quân sư. Giả sử vạn bất đắc dĩ triều chính có biến nên ứng biến thế nào?

    – Trộm nghĩ hiện nay tuy thế lực ủng hộ họ Trịnh còn đông. Chúa công rút đi sự trỗi dậy cũng có thể xảy ra. Nhưng khả năng ấy rất ít. Sẽ tùy cơ mà liệu, khó nói trước được. Triều đình nhà Lê còn trên danh nghĩa, song lực đã cạn cũng khó mà làm cuộc trung hưng. Chúa công cứ yên lòng. Mong chúa công thu xếp xong việc nhà. Chúng tôi ngóng đợi từng ngày.

    Nguyễn Huệ bảo:

    – Ta cũng suy nghĩ giống như quân sư. Sự biến trong nước không còn đáng ngại lắm. Nhưng nếu như biên giới xuất hiện những chuyện đáng ngờ?

    – Thưa chúa công, tôi vẫn ngả theo hướng lấy hòa khí làm quý, lấy lễ làm đầu. Quân yên thì theo lễ. Quân động thì dùng uy. Cơ mưu từ khi đóng trại, ứng biến lúc lâm nguy.

    – Nghe quân sư nói ta thấy yên lòng rồi. Gần đây ta đọc sách Binh thư. Có một điều này rất lấy làm tâm đắc. Nói về quân cơ: “Một là uy nghiêm, hai là hiệu lệnh, ba là chỉnh túc, bốn là tinh nhuệ, năm là tử tế, sáu là thanh liêm”. Tướng cầm quân xa càng phải nên nhớ sáu điều này.

    – Chúa công dạy rất phải. Tôi hiểu binh là hung khí, bất đắc dĩ mới phải dùng đến. Binh cần nhưng phải tinh chứ không cốt nhiều, tướng lấy mưu làm đầu.

    – Cái kết cho Nguyễn Hữu Chỉnh và Vũ Văn Nhậm là bài học tốt cho mỗi người cầm quân. Lòng tham không đáy. Tối mắt vì danh lợi. Biết người mà không biết mình. Giết người hiền, ghen người tài. Coi thường mạng sống quân sĩ luôn là lưỡi gươm vô hình kề vào cổ tướng. Mong các ông hãy là một Ngô Khởi thì không lúc nào phải lo cho tính mạng mình.

    – Vâng, Tôi và hai tướng sẽ không phụ lòng tin tưởng của chúa công.

    Hôm sau Nguyễn Huệ rút quân về Nam. Với Ngô Thì Nhậm và giới sĩ phu Bắc hà, Nguyễn Huệ là một khối bí ẩn lớn. Tài thao lược. Sự nhìn xa trông rộng. Không ai có thể phủ nhận trí lự hơn người của một vị quân vương. Chuyện Bắc Bình vương Nguyễn Huệ đến viếng mộ Nguyễn Hữu Chỉnh lan ra trong quần thần và chúng dân, gây xôn xao dư luận. Nhiều người trong giới sĩ phu Bắc hà sửng sốt. Nhưng tất cả đều trân trọng cử chỉ ấy. Nó rất con người. Tiếng đồn tốt đẹp về Nguyễn Huệ truyền lan mãi. Hình ảnh Nguyễn Huệ trong mắt mọi người đã khác hẳn trước đây. Các tướng tiễn Bắc Bình vương Nguyễn Huệ mấy dặm đường mới bịn rịn chia tay. Nguyễn Huệ đưa cho Ngô Thì Nhậm tờ lệnh viết tay mà lời lẽ như tâm sự: “Đại Tư mã Ngô Văn Sở, Nội hầu Phan Văn Lân là nanh vuốt của ta; Chưởng phủ Nguyễn Văn Dụng, Hộ bộ thị lang Trần Thuận Ngôn là tâm phúc của ta. Lại bộ thị lang Ngô Thì Nhậm tuy là người mới, nhưng là bậc tân thần, ta coi như khách, làm quân sư cho hai tướng. Nay ta giao cho các khanh hết thảy mọi việc quân quốc, coi quản mười một trấn của Bắc hà. Hễ có điều chi, ta cho cứ được tiện nghi mà làm. Song các khanh cần phải bàn với nhau, chứ đừng tách bạch kẻ mới người cũ, miễn sao cho được việc, ta mới yên lòng”.

    Nguyễn Huệ đem quân ra Thăng Long giết phò mã Vũ Văn Nhậm khiến hiềm khích với vua anh Nguyễn Nhạc rất có thể lại bùng lên. Bắc Bình vương giữ đạo làm tôi. Về đến Phú Xuân, Huệ cho người vào thành Quy Nhơn bẩm rõ với Thái Đức hoàng đế tội trạng của Nhậm. Vua Thái Đức Nguyễn Nhạc không nói gì. Mấy tháng sau, Nguyễn Nhạc có một quyết định bất ngờ. Vua Thái Đức bố cáo thiên hạ, chủ động thoái vị, chỉ giữ lại đất Bình Định và thành Quy Nhơn. Giao toàn bộ cương thổ Tây Sơn cho Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Nguyễn Nhạc tự phong mình là Tây Sơn vương. Trong chiếu nhường ngôi, Nguyễn Nhạc muốn Nguyễn Huệ lên làm vua tiếp tục triều đại Tây Sơn Thái Đức đời thứ hai. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ nhận chiếu chỉ, thu nạp cương thổ nhưng không kế vị. Vậy là triều đại Tây Sơn Thái Đức chỉ tồn tại một đời kéo dài mười năm.
     

  • CHƯƠNG 31: NGUYỄN HUỆ – NGÔ THÌ NHẬM TRI ÂM KỲ NGỘ

    Trong lòng đã nhẹ nhõm nhiều nhưng Ngô Thì Nhậm đêm ấy lại không tài nào ngủ được. Ông muốn làm hai việc nữa là vào thăm chùa Thầy và về làng Tó thắp hương xin phép anh linh cha. Từ lâu, mỗi lần đứng trước thử thách lớn của cuộc đời ông lại về thắp hương tổ tiên và vào chùa Thầy để tâm trí mình tĩnh lại. Ngô Thì Nhậm cảm thấy mình có căn duyên sâu sắc với ngôi chùa này. Thuở sinh thời cha ông, danh thần Ngô Thì Sĩ đã nhiều lần đến đây cung tiến cho việc tôn tạo chùa. Ngô Thì Nhậm còn một kỷ niệm không thể quên. Trong một lần hội chùa, ông đã gặp được một nửa cuộc đời mình.

    Chùa Thầy là cửa Phật nhưng có lẽ là cửa Phật gần với đời sống, tình cảm chúng sinh nhất. Chẳng thế từ bao đời nay người dân trong vùng vẫn tự hào về câu ca:“Trai chưa vợ đi hội chùa Thầy / Gái chưa chồng đi hang Cắc Cớ”. Cái câu ca tưởng như lạc lõng tréo ngoe. Cảnh rộn rã hội hè, yêu đương trai gái lại đem nó gắn với một nơi thanh tịnh, náu đời của những bậc tu hành. Không hiểu từ bao giờ, nơi linh thiêng thờ Phật này cũng là nơi tỏ tình của nam thanh nữ tú. Ngày xuân, chùa Thầy náo nức dập dìu du khách. Mà khách phần đông là người trẻ tuổi. Trang phục muôn mầu. Các cuộc tình tươi mởn nảy sinh.

    Lần ấy chàng trai trẻ Ngô Thì Nhậm đã gặp được người bạn đời của mình trong một dịp hội chùa như thế. Cô thôn nữ hiền đảm Doãn Hoàng My quê phủ Quốc Oai đã trở thành phu nhân Doãn Thị. Hơn thế nàng còn trở thành người bạn đời tâm giao tri kỷ của ông. Ngô Thì Nhậm đã nhiều lần cùng người vợ yêu đi hội chùa. Lần này Nhậm đi một mình. Trước một quyết định lớn, Nhậm muốn được thụ giáo vị hòa thượng uyên thâm trụ trì chùa. Hòa thượng Thích Minh Tuệ, bạn của cha ông. Tuy quyết liệt thuyết phục các bậc túc nho hàng đầu nhà Lê ra hợp tác với Tây Sơn, Nguyễn Huệ. Nhưng sâu thẳm trong lòng Ngô Thì Nhậm vẫn như còn chút băn khoăn. Hiểu cho đúng hai chữ “trung quân” trong bối cảnh dân, nước hiện nay như thế nào? Đã bao đời nay “trung quân” là cái “vòng Kim cô”, là cái khuôn thước đạo đức bất biến trói buộc mối quan hệ quân, thần. Ngày mai Ngô Thì Nhậm sẽ là người dẫn đầu kẻ sĩ xé bỏ cái “vòng Kim cô” ấy. Chắc chắn ông phải đối mặt với bão tố dư luận. Ngô Thì Nhậm sẵn sàng chấp nhận nó. Ông không cảm thấy sợ khi bị hiểu lầm. Ông sợ mình quyết định sai. Ngô Thì Nhậm muốn tìm thêm lời giải nơi cửa Phật. Hòa thượng Thích Minh Tuệ bao giờ cũng dành cho Ngô Thì Nhậm sự đón tiếp rất thân tình, bình đẳng. Câu chuyện của hai người những lần trước đây chỉ xoay quanh quan niệm về quy luật nhân quả. Về mối nhân duyên trong cuộc sống… Hôm nay Ngô Thì Nhậm muốn thụ giáo Hòa thượng Thích Minh Tuệ về sự đổi thay của thời thế. Về quan niệm “trung quân”. Về bổn phận của kẻ sĩ trong thời buổi trắng đen lẫn lộn này. Nhậm thưa:

    – Bạch thầy, tôi là mệnh quan nhà Lê hơn hai chục năm, giờ triều chính như con thuyền đắm. Kẻ trung thần nên chết theo vua hay tìm đến bờ bến mới?

    Hòa thượng Thích Minh Tuệ đáp lại bằng một câu hỏi:

    – Nam mô A Di Đà Phật. Tôi hiểu nguồn cơn sóng gió trong lòng quan Thị lang. Vận nước và vận hạn mỗi chúng sinh nước Đại Việt ta lúc này đang trong cơn chuyển động bất thường. Ngài mang trên vai không chỉ sứ mệnh của một mệnh quan, một kẻ sĩ, một chúng sinh. Lấy cái chết báo đáp một cái chết có rũ bỏ được trách nhiệm của kẻ thất phu hay không?

    – Bạch thầy, kẻ sĩ là hồn cốt của dân tộc. Dù hoàn cảnh nào cũng không rũ bỏ được. Nó gắn chặt với nhục vinh của số phận mà thôi.

    – Vậy thì chết theo một cái chết là sự mù quáng của kẻ học chữ thánh hiền vậy.

    – Bạch thầy, tôi ngộ ra rồi. Nhà Lê tồn tại bốn trăm năm. Sự diệt vong này là thường lẽ hay bất thường?

    – Phật dạy mọi điều đều do nhân duyên gặp gỡ mà thành. Vô thường cũng là ở đấy. Mọi sự vật, hiện tượng trong vũ trụ này đều bị chi phối bởi chu trình: Thành – Trụ – Hoại – Tan. Sinh, diệt là quy luật của tự nhiên. Vận số một triều đại cũng không khác vận số một con người. Nó đều bị chi phối bởi quy luật chuyển động và gặp gỡ của nhân duyên. Ngay khi sinh đã ôm mầm cái chết. Và trong cái chết đã sinh thành một mầm sống mới. Nhà Lê diệt, Tây Sơn khởi, suy cho cùng cũng là do nhân duyên cả. Cũng là thuận thiên thường lẽ mà thôi.

    Ngô Thì Nhậm thấy lòng đã sáng ra nhiều.

    – Bạch thầy, tôi đã từng gọi chúa Tây Sơn Nguyễn Huệ là giặc. Thề không bao giờ hợp tác với họ. Tôi cũng đã từng lấy hai chữ “trung quân” làm thước đo phẩm chất đạo đức của một thần tử, một kẻ sĩ. Nay tôi sắp phải làm ngược lại những điều ấy. Lòng trăn trở khôn xiết.

    – Tôi hiểu những trăn trở của quan Thị lang. Nhưng ngài đừng tự giam mình trong cái khuôn thước đã hết vật để đo. Phật dạy các sự vật hiện tượng trong vũ trụ đều bị chi phối bởi quy luật nhân duyên. Hạt thóc là nhân. Đất, nước, ánh sáng, không khí, tri thức… là duyên. Quá trình hình thành nhận thức nhiều khi thật đau đớn, trớ trêu. Chân lý không phụ thuộc vào lời nói mà là kết quả cụ thể của hành động. Người thông tuệ nhìn thấy ánh sáng khi nó còn bị ngăn cản bởi bóng tối.

    – Bạch thầy, vậy là tôi đã bước trên con đường đúng. Dẫu con đường ấy lúc này còn đầy rẫy chông gai, sương phủ.

    – Nam mô A Di Đà Phật. Quan Thị lang là người thông tuệ. Thông tuệ thì không câu nệ. Phật dạy, chúng sinh chìm trong bi đát bởi chưa biết mình trong bến mê. Một khi đã nhận ra mình đang mê thì không còn mê nữa. Có thể hoán cải được hoàn cảnh, tạo lập cuộc sống mới. Và chỉ bản thân mình giúp được mình mà thôi.

    Ngô Thì Nhậm bừng ngộ ra mình đang chìm đắm trong bến mê. Vậy là không còn mê nữa. Ông cảm tạ hòa thượng Thích Minh Tuệ. Không gian như tràn ngập ánh sáng. Lòng nhẹ nhõm gỡ bỏ bao dây dợ chằng buộc mình bấy lâu nay.

    Từ biệt Hòa thượng, Ngô Thì Nhậm thơ thới lần theo bước chân ngày đầu gặp người bạn đời. Doãn Hoàng My là con gái một vị túc nho bên chân núi Sài. Tuy phận gái nhưng nàng được cha cho học chữ. Và Doãn Thị tỏ ra là một người rất hiểu biết. Cuộc gặp như duyên kỳ ngộ. Chỉ một lần ấy để rồi họ không thể xa dời nhau. Nhậm đứng lại bên hồ. Ngoài kia là Thủy đình. Chính tại chỗ này, qua phút giây lúng túng ngượng ngịu ban đầu, nàng tựa trong lòng Nhậm. Cả hai xem múa rối nước mà dường như lòng chỉ nghĩ đến nhau. Ngô Thì Nhậm nhắm mắt lại, nhớ kỷ niệm ngày ấy. Rồi Nhậm nắm tay nàng lần bước xuống hang Cắc Cớ. Hơi thở đôi lứa có lúc tưởng như bện vào nhau.

    Trở về làng Tó, Ngô Thì Nhậm quỳ trước hương án. Những lời hòa thượng Thích Minh Tuệ như tiếng búa khai mở tâm trí ông. Giờ đây Nhậm muốn xin phép cha cho ông bước trên con đường mới. Ông tin cha sẽ đồng ý. Cha ông cả đời tận trung với nhà Lê. Song Nhậm biết cha cũng rất hiểu lẽ tiến lui ở đời. Những người học chữ thánh hiền bao giờ cũng lấy sự an vui của muôn dân làm trọng. Trung quân hay ngu trung đều phải lấy tiêu chuẩn này mà phân định.

    Tiếng bước chân của người vợ yêu nhẹ đến sau lưng. Doãn Thị lùi lại quỳ sau lưng chồng. Họ cùng chìm trong suy tưởng. Một lúc sau Doãn Thị khẽ khàng thưa:

    – Đêm cũng đã khuya rồi, thiếp xin phu quân đi nghỉ.

    Ngô Thì Nhậm đỡ vợ dậy. Ông muốn cùng nàng ngồi lại chút nữa bên hiên nhà. Nơi đây thật yên tĩnh, thơ mộng. Qua hàng tre thưa, dòng Nhuệ Giang như dải lụa mềm khoe dáng mượt mà dưới ánh trăng. Con sông này gắn bó với Ngô Thì Nhậm từ thuở ấu thơ. Mỗi vui buồn suy tư ông đều về đây, đến bên cánh song này ngắm dòng Nhuệ Giang. Và hình như lần nào ông cũng được dòng sông mách bảo.

    – Chúng mình ngồi đây một lát nữa. Mình ơi, ngày mai tôi phải làm một việc hệ trọng trong đời. Lòng đã quyết nhưng vẫn không tránh khỏi trút lăn tăn.

    – Phu quân có muốn chia sẻ với thiếp không.

    – Ồ có chứ. Ta rất muốn được nghe lời khuyên của nàng. Đã bao lần vào những lúc khó khăn nhất nàng đã vực đỡ ta.

    – Thiếp thật hạnh phúc khi được phu quân coi là bạn tri âm.

    – Nàng ơi, ngày mai ta cùng các văn thần về đầu quân dưới trướng Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Gia đình ta đã bao đời nối nhau là trung thần nhà Lê, ăn lộc chúa. Nhưng vận nhà Lê – Trịnh đã hết. Đám thất phu ta phải chọn cho mình một con đường xuất xử mới. Hưng nước và an dân. Song hẳn người đời và miệng lưỡi thế gian chưa hiểu được lòng ta. Rất có thể ta lại phải đối mặt với những thị phi như mấy năm trước.

    – Thiếp nghĩ mệnh lớn thì gánh đời càng lớn. Quyết định của phu quân là sáng suốt và dũng cảm. Anh hùng đoán giữa trần ai. Rồi đây mọi nghi kỵ, xiểm xúc cũng sẽ qua. Mọi người sẽ hiểu tấm lòng của phu quân thôi.

    – Một lời này của nàng đã cởi nốt cho ta mọi vấn vương rồi. Ta sẽ buông bỏ hai chữ “trung quân” lỗi thời. Ta cám ơn nàng một lần nữa đã san sẻ gánh nặng cho ta.

    Lặng đi trước vong linh cha, bên người vợ yêu, người bạn đời tri kỷ. Tất cả những câu hỏi trên giờ đã sáng rõ ra. Ngô Thì Nhậm tin vào quyết định của mình.

     Những việc làm của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ lần thứ hai ra Đông Kinh khiến cái nhìn về ông đã khác. Trong mắt dân chúng, việc phò vực nhà Lê của Nguyễn Huệ là chân thành, là đại thống. Quần thần dù không muốn cũng đã hiểu trời không còn dung nhà Lê thì tất trời đem Nguyễn Huệ đến. Cái lẽ xoay vần càn khôn là thế. Muôn một, nói gì thì nói ai làm vua, triều đình nào trị nước thì vẫn phải là làm cho nước cường dân thịnh. Muôn dân được sống trong an lành. Lê Chiêu Thống, Trịnh Sâm hay Nguyễn Huệ chỉ là những cá nhân được lịch sử lựa chọn ở giai đoạn đặc biệt của Đại Việt trong thế kỷ này.

    Ngô Thì Nhậm dẫn các văn thần hàng đầu đất Bắc ra mắt Nguyễn Huệ. Một cuộc hội ngộ có một không hai. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ mừng lắm. Huệ cầm tay Ngô Thì Nhậm chân thành: “Thật là trời để dành ông cho ta vậy”. Bắc Bình vương giao thái tử Lê Duy Cẩn làm giám quốc, lo việc thờ cúng tiên liệt nhà Lê và điều hành công việc triều chính. Phong Ngô Thì Nhậm làm Lại bộ Tả thị lang tước Tịnh Phái hầu, giúp Cẩn coi sóc chính sự. Phan Huy Ích làm Hình bộ Tả thị lang, tước Thùy Nhân hầu, Ninh Tốn giữ chức Hàn lâm trực học sĩ. Chưởng phủ Nguyễn Văn Dụng, Hộ bộ thị lang Trần Thuận Ngôn lo việc hành chính, hậu cần. Các văn thần khác đều được phong chức và giữ các trọng trách trong triều. Về quân sự, Đại tư mã Ngô Văn Sở, Nội hầu Phan Văn Lân thống lĩnh quân đội.

    Cương thổ nhà Tây Sơn trên thực tế lúc này đã bao phủ miền Bắc Đại Việt, giáp với Trung Hoa, Ai Lao. Các đại thần sau khi ra gánh vác công việc triều chính đều nghĩ: “Nước không thể một ngày không có vua”. Thay mặt quần thần, Ngô Thì Nhậm dâng thư thể hiện mong muốn Bắc Bình vương Nguyễn Huệ lên ngôi thiên tử. Nguyễn Huệ tiếp thư, lòng cảm kích lắm. Nhưng Nguyễn Huệ vẫn một mực từ chối. Mọi người lấy làm lạ, không hiểu lý do gì mà Bắc Bình vương không nắm lấy cái ngai đã bỏ trống. Lần thứ hai Nguyễn Huệ từ chối lên ngôi báu. Quần thần hỏi Ngô Thì Nhậm. Nhậm cũng không biết gì hơn. Tuy nhiên ông cũng không dám hỏi Nguyễn Huệ dù trong lòng vô cũng băn khoăn.

     Những ngày lưu lại Đông Kinh, Nguyễn Huệ có nhiều cuộc đàm đạo với Ngô Thì Nhậm. Huệ trân trọng gọi Nhậm là quân sư. Trước ngày trở vào Phú Xuân, Nguyễn Huệ lưu Ngô Thì Nhậm lại trong doanh. Hai người trò chuyện rất khuya. Huệ bảo:

    – Ta muốn trò chuyện với quân sư như hai người bạn.

    Ngô Thì Nhậm thưa:

    – Xin đa tạ tấm thịnh tình của chúa công. Có gì cần nói với Nhậm này, chúa công đừng ngại

    Huệ chợt tỏ ra rất yếu lòng:

    – Quân sư biết không, gần đây nhiều khi ta thấy lo sợ và cô đơn khủng khiếp. Lần này việc chẳng đặng đừng ta phải đem quân ra trừ hậu hoạn Vũ Văn Nhậm. Nhưng Nhậm là cháu ta, con rể vua anh Thái Đức. Chuyện này rồi cũng rắc rối không nhỏ. Triều chính Bắc hà thì đang ở cái thế châng lâng như vậy. Lê Chiêu Thống bỏ nước mà đi. Quần thần muốn ta lên ngôi báu. Giới sĩ phu Bắc hà cũng đã hiểu tấm lòng và cái chí của ta. Việc ta từ chối hẳn làm không ít người thấy lạ. Thắc mắc và tò mò. Nhưng ta nghĩ tới điều lớn hơn. Lê Chiêu Thống còn đó, đang trốn chui nhủi trên biên giới. Về danh nghĩa Thống vẫn là vua nhà Lê. Mà các triều đại Trung Quốc thì chưa bao giờ nguôi mộng ăn cướp nước ta. Đừng vì chuyện cái ngai vàng có cũng như không ấy khiến giặc lấy cớ đem quân vào dày đạp lên tôn miếu, xã tắc.

    Giờ Ngô Thì Nhậm mới hiểu những suy nghĩ thâm sâu, ý thức và trọng trách với dân với nước của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Tuy chưa lên ngôi báu, nhưng Nguyễn Huệ đã mang trên vai mình gánh nặng non sông. Ngô Thì Nhậm sửng sốt bật dậy thưa :

    – Điều Bắc Bình vương vừa nói trong đám quần thần chúng tôi không ai nghĩ tới. Không ai lượng định nổi. Giờ Nhậm này mới hiểu được sức nghĩ, tầm nhìn và tấm lòng của chúa công đối với đất nước và muôn dân.

    Huệ vẫy vẫy tay bảo Nhậm không phải trân trọng đa lễ thế:

    – Vài ngày nữa ta rời Đông Kinh. Ta tâm sự riêng với quân sư để thấy nước nhà lúc này đang trong một cảnh ngộ rất đáng ngại. Quân sư hãy cùng bá quan văn, võ suy nghĩ theo hướng đó. Mặt Bắc luôn phải đề phòng, không thể lơ là.

    – Xin vâng mệnh chúa công.

    – Quân sư có gì trao đổi với ta không?

    – Thưa, những điều chúa công dặn đã thể hiện ngài là bậc thánh võ trị đời. Ít lâu nay tôi nghĩ nhiều đến hai chữ “hòa mục”. Có lẽ lúc này đó là điều cốt tử để giữ nước. Hòa, thì trong nước thì không phải dụng binh. Hòa, khiến ngoài biên thì không sợ báo động. Vua tôi hòa mục thì lôi kéo được người tài. Tướng sĩ hòa mục thì làm nên công nghiệp.

    Nguyễn Huệ nói:

    – Tôi nghe chuyện ngày trước tướng Ngô Khởi bên Trung Hoa được người dân biếu một vò rượu. Ngô Khởi trút vò rượu ấy xuống sông rồi tướng sĩ cùng nhau uống mà sau này lâm trận không một người lính nào quay lưng bỏ chạy. Phải chăng Ngô Khởi nắm được cái lẽ của sự hòa mục. Phải chăng quân sư cũng nhắc khéo ta chuyện ấy?

    – Dạ, không dám nhưng đúng thế, thưa chúa công. Không gì bằng lòng người quy thuận. Hòa mục là một đạo rất hay trong việc dùng người, trị nước.

    – Hiện nay Lê Chiêu Thống đang lẩn trốn ở Cao Bằng, việc hòa mục ở biên cương cách sao?

    – Trên danh nghĩa, Lê Chiêu Thống vẫn là vua nước Nam, nhưng thực không còn cơ hội quay lại. Nếu biết an phận thì may cho nước. Nếu không sẽ trở thành con bài cho giặc phương bắc. Vì thế chúa công nên nhanh chóng ổn định triều chính. Trù tính đến các tình huống xấu nhất. Mạn bắc, con mắt chúng thần cũng không bao giờ được ngủ.

    – Đấy điều ta trăn trở là ở đó. Trong quần thần có lẽ chỉ ông Nhậm là hiểu được lòng ta. Chuyện không vui trong nội bộ nhà Tây Sơn khiến ta chưa thể ở lại Đông Kinh. Song nỗi lo về phương bắc mới khiến ta lao tâm khổ tứ. Những ngày này ta lại nhớ lời dặn lại hậu thế của vua Phật, thượng hoàng Trần Nhân Tông: “Các ngươi chớ quên chính nước lớn mới làm những điều bậy bạ, trái đạo. Vì họ cho mình cái quyền nói một đường làm một nẻo. Cho nên cái họa lâu dài của ta là họa Trung Hoa. Chớ coi thường chuyện vụn vặt xảy ra trên biên ải”. Hai tướng Lân, Sở tuy là chiến tướng nhưng mưu chước chẳng được thâm sâu. Ta hết sức nhờ cậy vào quân sư.

    – Mong chúa công đừng quá lo lắng. Tôi sẽ dốc lòng tận trung báo quốc. Mọi việc sẽ lựa tình hình mà khu xử.

     

  • CHƯƠNG 30: NGUYỄN HUỆ CẦU HIỀN TÀI KẺ SĨ BẮC HÀ XUẤT XỬ ĐỚN ĐAU

    Ra Đông Kinh lần này, vị thế của Nguyễn Huệ trong mắt giới quan lại nhà Lê và sĩ phu Bắc hà đã rất khác. Bắc Bình vương bố cáo chiêu hiền đãi sĩ mong người tài ra giúp nhà Lê. Huệ vô cùng vui mừng khi người đầu tiên tới ra mắt là danh thần Ngô Thì Nhậm. Từ khi lấy công chúa Lê Ngọc Hân, Nguyễn Huệ đã được nàng giới thiệu về các bậc đại khoa nổi danh kinh thành Đông Kinh. Nàng nhắc nhiều đến tài học, tư cách, phẩm hạnh của vị văn thần hàng đầu đất Bắc này. Nguyễn Huệ có ý phải tìm cách thâu nạp giới sĩ phu, dùng họ mưu việc lớn. Ngô Thì Nhậm là cái tên ông luôn ghi trong đầu. Mặc dù lần trước Nguyễn Huệ ra Đông Kinh, Ngô Thì Nhậm khước từ hợp tác với nhà Tây Sơn. Cũng như đối với danh thần Nguyễn Thiếp lúc đầu chưa hiểu Huệ. Ngô Thì Nhậm chưa hiểu cái chí, cái tâm và cả gánh nặng thiên mệnh Nguyễn Huệ phải mang nên căm ghét, lánh mặt. Nguyễn Huệ không giận. Người thực tài thì quyết định con đường xuất xử của họ khó khăn hơn, cẩn trọng hơn và có thể cả đau đớn, vật vã hơn. Nguyễn Huệ tin thời gian và sự chí thành sẽ mang Ngô Thì Nhậm đến với ông.

    Cái trí lự hơn người của Nguyễn Huệ là ở chỗ này!

    Ngô Thì Nhậm có tên khác là Hy Doãn, hiệu Đạt Hiên. Danh sĩ, nhà văn nổi tiếng nhất thời Cảnh Hưng. Nhậm hơn Nguyễn Huệ bảy tuổi. Ông sinh năm Bính Dần (1746) ở làng Tó, Tả Thanh Oai, xứ Đoài, cách Đông Kinh không xa. Ngô Thì Nhậm là con văn thần Ngô Thì Sĩ. Năm mười sáu tuổi Ngô Thì Nhậm đã viết: “Nhị thập tứ sử toát yếu”. Mười chín tuổi đỗ đầu kỳ thi Hương. Hai mươi chín tuổi đỗ tam giáp tiến sĩ, đạt học vị cao nhất thời ấy. Cuối triều Hậu Lê dòng họ Ngô Thì nổi tiếng hay chữ. Ngô Thì Sĩ, làm đốc đồng lưỡng tỉnh Kinh Bắc – Thái Nguyên. Sau làm tổng trấn Lạng Giang. Em rể Nhậm, tiến sĩ Phan Huy Ích đỗ cùng khoa thi với Nhậm. Ba cha con đều là đại quan trong triều đình Lê – Trịnh. Học trò theo học đông nườm nượp. Chúa Trịnh Sâm rất quý trọng Ngô Thì Nhậm. Từng có câu khen: “Tài học không ở dưới người”. Nhưng khoảng mười năm trước khi nhà Lê -Trịnh mất, cha con Ngô Thì Nhậm lâm vào cảnh tang tóc, thị phi.

    Loạn phủ chúa bắt nguồn từ chuyện Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm bỏ con trưởng lập con thứ. Trịnh Khải làm đảo chính cướp lại ngôi Chúa. Quan đốc đồng Kinh Bắc Nguyễn Khang, đốc đồng Sơn Tây Nguyễn Khắc Tuân, tiến sĩ Nguyễn Huy Đĩnh đều là bạn của Ngô Thì Sĩ đem quân về giúp Khải. Đảo chính thất bại, các đại thần đều bị tội chết. Dư luận kinh thành truyền tai nhau rằng chính Ngô Thì Nhậm đã tố giác vụ đảo chính. Ngô Thì Nhậm vô cùng đau khổ vì bị hàm oan nhưng không thể thanh minh nổi. Chuyện ầm ĩ chưa bao lâu thì Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc dẹp bỏ nhà Trịnh. Ngô Thì Nhậm cùng nhiều danh sĩ hàng đầu đất Đông Kinh lúc ấy coi quân Tây Sơn giặc cướp quyết không hợp tác. Nhậm bỏ kinh thành về làng Tó. Giấu thân ở ẩn nhưng sự thế chính trị, diễn biến trong triều chính Lê Chiêu Thống ông vẫn dõi theo chặt chẽ. Cuộc tranh đoạt quyền bính giữa vua Lê, chúa Trịnh rồi sự hiếp đáp vua Lê của Nguyễn Hữu Chỉnh đẩy đất nước vào loạn lạc triền miên khiến kẻ sĩ như ông đêm ngày phải đau buồn. Triều chính chẳng khác gì một vở bi hài kịch đầy máu và nước mắt.

    Tây Sơn nổi lên như một thế lực mới. Khởi dậy từ hang ổ mà như sấm động. Chỉ thời gian ngắn họ đã quét sạch hai trăm năm thù hận đàng Trong, đàng Ngoài. Trị vì nhà Tây Sơn, vua Thái Đức hoàng đế đóng đô ở Quy Nhơn, nhưng người dân Bắc hà chỉ biết đến vị tướng trẻ tuổi Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ cầm quân đánh bại chúa Nguyễn thu phục đất từ Nghệ An trở vào, tiêu diệt sáu vạn quân Xiêm La ở Rạch Gầm – Soài Mút. Huệ ra bắc vào nam bắt Chỉnh, giết Nhậm như lấy đồ trong túi. Nhưng điều khiến Ngô Thì Nhậm và giới sĩ phu Bắc hà rất đỗi ngạc nhiên là cả hai lần ra Đông Kinh, Nguyễn Huệ không nắm lấy ngai vàng như mọi người tưởng. Cả hai lần Nguyễn Huệ dựng lại nhà Lê rồi rút về nam. Điều ấy tác động rất mạnh, làm thay đổi suy nghĩ của kẻ sĩ đất Bắc.

    Giới học giả phong kiến hình thành từ cái nôi triết học Khổng, Mạnh mà đại diện là kẻ sĩ Bắc hà chưa có thời kỳ nào phân rã mạnh như giai đoạn lịch sử này. Lớp “người tài” được gọi là “nguyên khí quốc gia” ấy vật vã, đau khổ, tìm đường xuất xử cho mình vô cùng nhọc nhằn trong tâm trạng bế tắc. Một đằng họ quẫy đạp trong vô vọng cố gắng níu giữ trật tự, định chế phong kiến đã ăn sâu vào tiềm thức bao đời. Phía khác chính họ là lớp người có tư tưởng tiến bộ, nhạy cảm, sớm nhìn ra sự vần xoay của trời đất. Họ muốn thoát khỏi cái gông xiềng ngàn năm của nền văn hóa phong kiến Trung Hoa. Trong đầu họ vần vũ một câu hỏi lớn, tưởng như sáng rõ mà rất khó trả lời: “Sự khép lại vai trò dòng họ Trịnh. Vận số nhà Hậu Lê đến hồi kết. Liệu có phải là cuộc khép mở rất lớn của trời đất đối với quốc gia Đại Việt?”

    Đại diện cho các danh sĩ có tư tưởng canh tân là Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Thiếp, Ninh Tốn, Bùi Dương Lịch… Họ hiểu đã đến lúc phải chọn cho mình một lối đi khác. Phải dũng cảm bước qua rào cản của quan niệm “trung quân” như một định chế đạo đức trói buộc quân thần. Song sự vượt thoát ấy sẽ không tránh khỏi danh phận đẫm bùn nhơ dư luận.

    Phía khác những kẻ ôm khư khư mớ lý thuyết đạo đức cũ như: Trần Công Sáng, Phan Lê Phiên, Uông Sĩ Điển… Trong số họ không ít người tìm đến cái chết theo vua, chúa. Số đông hơn khóc than, tự vỗ về lòng cao ngạo trước cái thi thể vương triều đang thối rữa!

    Với cá nhân Ngô Thì Nhậm cuộc tìm đường càng gian nan trớ trêu. Nguyễn Huệ ra Đông Kinh lần thứ nhất, Nhậm kêu gọi các văn thần, võ tướng bỏ kinh thành đi lánh ẩn. Nguyễn Huệ ra Đông Kinh lần thứ hai, Ngô Thì Nhậm đứng trước một thực tế đã rất khác, phải trả lời câu hỏi không dễ chút nào: “Tây Sơn như ánh sáng ngày mới! Vận mệnh thống nhất giang san đã đặt vào tay họ! Lịch sử đã chọn Tây Sơn? Thiên mệnh đã đặt lên vai Nguyễn Huệ? Vậy lớp người được ăn học, có bổn phận phục vụ xã tắc, phục vụ người dân lúc này có nên theo Nguyễn Huệ?”. Dù nuối tiếc nhà Lê, không ưa Tây Sơn nhưng trước thực tế không chối cãi được vai trò thế thiên hành đạo của Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ dẹp Trịnh Tông, trao nước cho Lê Chiêu Thống nhưng rồi vua Lê cũng không giữ được nước. Trịnh Bồng và cánh đại quan hủ lậu gây lại cuộc tranh quyền. Họ tham lam và đê tiện. Rất nhiều người mang danh kẻ sĩ cũng trở nên đê tiện đến không ngờ. Cái bả vinh hoa là phép thử hiệu nghiệm nhất của một nền chính trị thịnh hay suy. Nguyễn Hữu Chỉnh, Vũ Văn Nhậm là bài học đau xót, nhỡn tiền nhất. Nay Nguyễn Huệ lại lần nữa trả nước cho Lê Duy Cẩn? Ai ghét Nguyễn Huệ đến mấy cũng phải thừa nhận hành động đó là cao thượng, là tôn phò đại thống. Nhưng dẫu thế Nguyễn Huệ vẫn là một khối bí ẩn lớn khiến giới sĩ phu Bắc hà ngại ngần. Việc làm tốt, xấu của Huệ đan xen dồn dập trong mấy năm qua khiến ông ta lãnh đủ ác cảm cùng bao điều tiếng thị phi và cái nhìn sai lệch của người đời. Chỉ những người thông tuệ, bình tĩnh lắm mới nhận ra tầm vóc và sứ mệnh mà Nguyễn Huệ mang trên vai.

    Ngô Thì Nhậm linh cảm trời đã chọn Nguyễn Huệ vậy mà nhiều khi vẫn luẩn quẩn về chuyện đúng sai. Mâu thuẫn. Lẫn lộn. Bất lực. Bế tắc và cô đơn khủng khiếp. Ngô Thì Nhậm lang thang nhiều nơi tìm bạn tâm giao. Trong lòng cật vấn: “Mình được dân nuôi cho ăn học. Trách nhiệm của kẻ sĩ trong lúc tranh tối tranh sáng này phải làm gì? Vì cái gì và vì ai?”. Lời tiền nhân vọng buốt tim gan: “Quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách”. Và rồi hình như Nhậm đã tìm ra. Câu trả lời giờ đây là: “Phải vì đất nước. Vì người dân! Nếu trời chọn Nguyễn Huệ thay trời trị vì đất nước, thì đi theo Huệ là để phục vụ xã tắc, phục vụ người dân!”. Ngô Thì Nhậm đem cái lý đó giãi bày và nhận được nhiều sự đồng cảm. Song cũng không ít người cho rằng đó là bao biện, xảo ngôn để che giấu sự trở cờ hợp tác với giặc.

    Bắc Bình vương Nguyễn Huệ bố cáo vời các văn thần, võ tướng Bắc hà vì vận mệnh quốc gia hợp tác với nhà Tây Sơn. Ngô Thì Nhậm hiểu đây là cơ hội cuối cùng. Nhậm trở về làng Tó. Một cuộc đàm đạo với các danh sĩ khoa bảng treo mũ từ quan diễn ra tại dinh cơ của ông. Nguyễn Huy Lượng, Bùi Dương Lịch, Ninh Tốn, Phan Huy Ích…có thể gọi là đại diện cho phe có tư tưởng tiến bộ. Ngạc nhiên xen lẫn niềm vui khi các công thần phe bảo thủ như Trần Công Sáng, Phan Lê Phiêu, Uông Sĩ Điển… cũng có mặt. Bọn họ ở đây không phải để theo Tây Sơn. Họ cũng đang phân tâm và nóng lòng như Ngô Thì Nhậm. Mẫu số chung khiến họ gặp nhau là phải trả lời được câu hỏi; “Bổn phận của kẻ sĩ trước vận mệnh quốc gia lúc này là gì?”. “Theo hay không theo Nguyễn Huệ?”.

    Là chủ nhà, Ngô Thì Nhậm khởi đầu cuộc tọa đàm. Nhậm cầm trong tay bản “Chiếu cầu hiền” của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Ông biết tất cả những danh sĩ có mặt ở đây ai cũng thuộc lòng lời lẽ trong bản chiếu ngắn ngủi này. Ngắn ngủi nhưng sức nặng của mỗi chữ làm ông phải suy nghĩ trăn trở nhiều ngày nay: “Tôi đang ghé chiếu lắng nghe, thức ngủ mong mỏi mà người tài cao học rộng chưa thấy đến. Hay tôi ít đức không đáng để phò tá chăng? Hay đang thời đổ nát chưa thể ra phụng sự chăng?… Tôi nơm nớp lo nghĩ, một ngày, hai ngày cũng có hàng vạn sự việc nảy sinh. Ngẫm cho kỹ: Cái nhà to lớn – sức một cây không dễ gì chống đỡ, sự nghiệp thái bình – sức một người không thể đảm đương”.

    Ngô Thì Nhậm nói chậm rãi: 

    – Thưa các vị. Thực sự lòng tôi đau xót, tiếc nuối khôn cùng khi phải nói rằng vận nhà Lê đã hết. Từ đức Thái Tổ, Thái Tông đến nay nhà Lê tồn tại gần bốn trăm năm. Trước đó chưa có triều đại nào được thế. Song trời không để nhà Lê còn. Vậy chúng ta những thần tử của nhà Lê bây giờ phải làm gì?

    Phan Huy Ích, từ sau chuyện khoác lác bắt Chỉnh nhốt vào trống, xấu hổ mà về quê lánh mặt. Nghe Ngô Thì Nhậm động viên, Ích đồng ý quay ra ủng hộ nhà Tây Sơn. Phan Huy Ích nói:

    – Bản bố cáo chiêu hiền của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ, chắc các vị đã đọc cả. Xét trên lời lẽ và ý tứ thì nhận thấy Nguyễn Huệ chân thành.

    Bùi Dương Lịch:

    – Tôi nghe nói nhiều danh sĩ ẩn mình ở miền Trung trong đó có La sơn Phu tử cũng đã xuống núi gặp Nguyễn Huệ.

    Ninh Tốn:

    – Lần thứ nhất Nguyễn Huệ ra Thăng Long, triều thần coi là giặc cướp. Lần thứ hai này suy nghĩ ấy đã khác rồi.

    Ngồi đây là những bậc đại khoa đỗ đạt ở các khoa thi khác nhau nhưng cùng chịu ơn nhà Lê, cùng được đúc ra từ một khuôn đào tạo Khổng, Mạnh. Hai chữ “trung quân” đối với họ không chỉ là bổn phận của thần tử mà còn là phẩm hạnh làm người. Là sự tiết tháo và liêm sỉ của kẻ sĩ. Vì thế nó nặng nề, khó khăn biết bao trước ngã ba đường. Nhưng “trung quân” không phải là cái thước đo bất biến. Người trí lự, thông tuệ phải hiểu ý nghĩa của “trung quân” là phục vụ xã tắc. Phải làm đầy tớ của chúng dân. Chứ không bó hẹp với quan niệm tận trung với một ông vua cụ thể nào đó. Tình thế lúc này là vậy. Tuy rằng không phải ai đến đây cũng nghĩ theo hướng ấy. Rồi kẻ đang vời hiền tài kia là ai? Nguyễn Huệ! Mỗi danh sĩ lại nhìn và đánh giá Nguyễn Huệ rất khác nhau. Thậm chí rất trái ngược nhau. Căng ứ trong đầu mỗi người biết bao suy nghĩ. Chưa ai bộc lộ thái độ của mình. Hình như họ đều chờ Ngô Thì Nhậm. Ông là người có uy tín bậc nhất. Người đỗ đạt cao nhất. Nhiều người ở đây là học trò của cha ông. Lần trước Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc hà chính ông là người đầu tiên hô hào kẻ sĩ không ra hợp tác với giặc Tây Sơn. Vậy lúc này chính Nhậm phải là người nói rõ ý định thay đổi của mình. Ngô Thì Nhậm rành rẽ:

    – Thưa các vị. Nhậm này đã rất nhiều đêm không ngủ. Nước mắt chan gối. Nhưng rồi phải quay về hiện thực không thể khác: “Đất nước là của muôn dân”. Kẻ sĩ được dân nuôi ăn học. Cái đạo lớn nhất của kẻ sĩ là phải lấy lợi ích của dân làm trọng. Vua là trời chọn để trao thiên mệnh quản lý xã tắc, chăm lo cho dân. Lần trước Bắc Bình vương Nguyễn Huệ ra Đông Kinh dẹp bỏ sự tiếm quyền của họ Trịnh, rất nhiều người nghĩ Nguyễn Huệ sẽ đoạt ngôi, lấy nước ta về cho Tây Sơn. Nhưng rồi Nguyễn Huệ không làm thế. Đó là thực tế. Một thực tế bất ngờ với suy nghĩ của chúng ta. Điều đó tác động đến nhận thức của tôi rất nhiều. Lần này Nguyễn Huệ cũng không ngồi lên cái ngai vàng vua Lê đã bỏ trống. Nguyễn Huệ cầu người hiền tài của nhà Lê để trao lại triều chính…

    Ý kiến đột ngột cắt ngang:

    – Ý quan Thị lang là sẽ ra mắt Nguyễn Huệ?

    – Vâng, tôi đã quyết như vậy.

    – Tôi thì cho rằng việc Nguyễn Huệ cướp ngôi nhà Lê chỉ là thời gian. Lần trước là vì Nguyễn Nhạc sợ Huệ lớn mạnh chống lại mình mà lôi Huệ về để kiềm chế. Lần này nội bộ Tây Sơn đang lục đục, huynh đệ tương tàn.

    Uông Sĩ Điểu nói rất ác:

    – Tôi cũng đã nghĩ về chuyện đó. Một vị Quân vương mà đem lính đánh giết anh mình. Quyền huynh thế phụ. Nguyễn Huệ làm thế có khác gì đánh lại cha. Một kẻ bất hiếu bất mục như vậy, ta có nên theo?

    Tiến sĩ Trần Công Sáng đứng đầu số công thần nhà Lê. Khi Lê Chiêu Thống lên kế ngôi, tuy tuổi đã cao Trần Công Sáng vẫn ra gánh vác việc triều chính, được coi là một phụ quốc cứng rắn. Sáng nói:

    – Bốn trăm năm nay, người dân nước Nam ăn lộc nhà Lê. Cái nghĩa cái tình ấy không dễ gì mà phai lạt trong một sớm một chiều. Hay chúng ta tìm một ngọn cờ trong Hoàng tộc. Hô hào dân chúng đứng dậy đánh đuổi quân Tây Sơn gây dựng lại rường mối nhà Lê.

    Ngô Thì Nhậm chia sẻ:

    – Có lẽ trong lòng chúng ta, ai cũng mong như ý đại nhân vừa nói. Song mấy năm nay nếu hoàng tộc nhà Lê còn có người khá hơn Hoàng Tự tôn Lê Duy Kỳ và Lê Duy Cẩn chắc trời đã cho điềm giữ nhà Lê lại. Hết Nguyễn Huệ, qua Nguyễn Hữu Chỉnh rồi Vũ Văn Nhậm nhà Lê không phải không có thời cơ nhưng rồi tất cả chỉ là tranh giành, chém giết nhau. Không một ai đủ trí dũng để nắm lấy vận mệnh trung hưng.

    – Vì chúng ta chưa hiến kế hay giúp vua và tập hợp dân chúng.

    Cuộc đàm đạo rơi vào luẩn quẩn trong chính những người được coi là bộ óc của nền chính trị Bắc hà. Họ như con hạc muốn tung cánh trên trời cao nhưng đôi chân cổ hủ gắn chặt với cái đế rùa rêu mốc. Ngô Thì Nhậm lại thuyết phục:

    – Theo thiển nghĩ của tôi, dân chúng là một lực lượng làm nghiêng trời, dời non. Dân chúng như bể lớn có thể tạo nên cơn hồng thủy phá nát thế gian này. Dân chúng là biển lửa thiêu cháy mọi vương triều. Điều ấy là không nghi ngờ. Nhưng để tạo ra sức mạnh ấy, dân chúng cần một ngọn cờ, cần một thủ lĩnh. Vua Lê Chiêu Thống đã được trao ngọn cờ ấy. Chúa Trịnh Sâm cũng đã nắm được ngọn cờ ấy. Rồi Trịnh Tông, Trịnh Bồng… Nước của mình, dân của mình, một thời gian dài Tây Sơn rút về Nam, nhưng những vị ấy có tập hợp được người dân để xây dựng đất nước bình yên không? Có trở thành ngọn cờ dẫn dắt không? Thời thế tạo anh hùng. Ngọn cờ có sức tập hợp được chúng sinh là do trời lựa chọn. Từ thời Đinh, Lê, Lý, Trần rồi nhà Hậu Lê ta đều thấy vua có đạo thì giữ được triều đại lâu bền. Vua suy vi thì trời chọn người khác. Đó cũng là sự hưng phế tất yếu của lịch sử.

    Uông Sĩ Điển bảo:

    – Tôi đồng ý với quan Thị lang về sự đào thải của lịch sử. Điều ấy người thường không thể bàn tới được. Nhưng Nguyễn Huệ là kẻ vô đạo. Một ngọn cờ không sạch sẽ, còn mang nặng thói hủ lậu, man mọi rừng rú. Ông ta sẽ tạo ra một nền chính trị hoang dã, trí trá. Liệu gương mặt như vậy có xứng với ngôi báu không?

    Phan Lê Phiên:

    – Nguyễn Huệ còn thể hiện là một kẻ gian hùng, phản phúc và nhẫn tâm. Ông ta giết cả cháu mình là Vũ Văn Nhậm. Giết sứ giả nhà Lê và làm nhiều điều bất tín khác. Cứ nghĩ đến Nguyễn Huệ là tôi lại nhớ Nguyễn Hữu Chỉnh. Chỉnh chạy theo Tây Sơn rồi đem Nguyễn Huệ ra Bắc hà. Rồi Chỉnh lại bỏ Tây Sơn về với nhà Lê, xui vua Lê đòi đất chống lại Tây Sơn. Nguyễn Hữu Chỉnh là điển hình của loại người trí trá, trở cờ, đón gió. Nguyễn Huệ liệu có hơn gì Chỉnh.

    Sau ý kiến của Uông Sĩ Điển, Phan Lê Phiên không khí trở nên nghẹt thở. Dường như đây là nơi duy nhất công thần nhà Lê trút mọi nỗi căm giận lên đầu Nguyễn Huệ. Ngô Thì Nhậm cảm thông với họ. Nhưng ông không nhận ra trong lời họ sự chống đối. Cũng không thấy họ tìm ra lối thoát nào. Không chỉ ra ai là người hơn Nguyễn Huệ. Một khi họ có mặt ở đây là trong lòng họ đang phân tâm. Tất cả đều chỉ là những câu hỏi ném vào thinh không. Tiết tháo. Nhạy cảm. Nghi kỵ là phẩm chất của kẻ sĩ. Ngô Thì Nhậm cứ để họ xả sự căm tức. Cuối cùng Nhậm từ tốn giữ quan điểm của mình:

    – Tôi lại có suy nghĩ hơi khác các vị. Hình như chúng ta đang nệ quá nhiều vào sách vở. Nệ quá nhiều về những chuẩn mực toàn mỹ, khuôn sáo của thời thịnh trị. Những điều đó chỉ hợp với thói nghĩ của người thường. Vua, chúa là bậc thiên tử. Không phải người thường. Thiên tử không bị lệ thuộc bởi có đạo hay vô đạo. Nguyễn Huệ cũng là bậc thiên tử, không bị ràng buộc vào những điều ta gọi là hủ lậu, man mọi thậm chí cả nhẫn tâm, gian trá. Ở khía cạnh con người, Nguyễn Huệ cũng chất chứa đầy dục vọng. Nếu so sánh Nguyễn Huệ với Nguyễn Hữu Chỉnh thì cái tưởng giống nhau ấy lại rất khác nhau. Nguyễn Hữu Chỉnh gian hùng, trí trá kiểu con buôn. Lấy danh lợi cá nhân gia tộc làm mục đích. Khi nắm được quyền lực rồi thì trở nên ác độc. Mục hạ vô nhân. Nguyễn Huệ xét về trí lự là người nhìn xa trông rộng. Sự trí trá của Nguyễn Huệ là mưu chước có chủ đích của một người đứng cao hơn và nhìn rõ thời thế. Ông ta dùng mưu chước để thúc đẩy cả một dân tộc chuyển động. Mấy lần có cơ hội nhưng ông ta không vội nắm lấy. Vì thế ông ta là một thống soái, một ngọn cờ biết cương nhu, biết chờ đợi. Dân chúng sau lưng ông ta trở nên một lực lượng có thể đạp bằng bất cứ thành lũy nào. Nếu không có ngọn cờ ấy thì đám đông dân chúng kia trở nên vô nghĩa, yếu ớt như đám bọt rều, chỉ một cơn gió nhẹ cũng tan tác. Không thể đo Nguyễn Huệ bằng cái thước đo người thường. Tôi cũng không cho rằng Nguyễn Huệ sẽ xây dựng một nền chính trị hoang dã, trí trá. Trong chính trị không có khái niệm trong sạch hay bẩn thỉu. Thậm chí nhiều khi không có cả đúng hay sai. Nó lấy kết quả và sự tiện lợi làm mục đích. Xã tắc và chúng dân lúc này đang cần một người như Nguyễn Huệ. Nhưng hãy gác Nguyễn Huệ sang một bên. Nếu không chúng ta mãi quẩn quanh không tìm được lối đi khi đồng nghĩa xã tắc với cá nhân Nguyễn Huệ. Vận mệnh đất nước, chuyện sinh tử của người dân. Ai giữ được nước, vỗ yên được dân thì đó chính là người chúng ta phải hiệp tác. Chọn đúng minh chủ lúc này mới là xuất xử sáng suốt. Mới đem được tài học ra phụng sự đất nước.

    Tất cả ngồi lặng sau những lời gan ruột song cũng đầy quyết liệt của Ngô Thì Nhậm. Dù còn băn khoăn nhưng không ai đủ lý lẽ để bẻ lại.

    Danh sĩ Bùi Dương Lịch ngồi im từ đầu cuộc tranh luận giờ mới bật lên:

    – Trong đầu tôi rối trí và u mơ không biết tìm cái đầu chỉ của mớ bòng bong này ở đâu. Tả Thị lang vừa giúp chúng ta tìm ra rồi.

    Ninh Tốn sốt sắng hỏi:

    – Đại nhân hãy nói rõ hơn xem nào?

    Bùi Dương Lịch giải thích:

    – Lúc này chúng ta cần gạt khỏi đầu mình những gì còn lấn cấn về bản thân Nguyễn Huệ. Đừng nghĩ chúng ta ra giúp việc triều chính là đi theo cá nhân Nguyễn Huệ. Hãy xem ông ta có phải do trời chọn để trao “Thiên mệnh” không? Ngọn cờ dẫn lối có đặt vào tay ông ta không? Và tôi ủng hộ quan Thị lang: “Ai giữ được nước, vỗ yên được dân thì đó chính là người chúng ta phải hiệp tác”.

    Tiến sĩ Phan Huy Ích tham gia:

    – Trước đây tôi có nghe câu sấm từ đàng Trong: “Tây Sơn khởi, Bắc thu công. Gà cất tiếng, phất cờ hồng. Dựng đại nghiệp, trong ngoài thông”. Ngẫm ra bây giờ hoàn toàn ứng vào mệnh Nguyễn Huệ. Tôi cũng xin theo quan Thị lang.

    Cuộc đàm đạo của các bậc danh thần xứ Bắc nghe ra đã sáng rõ con đường họ chọn. Dù còn nuối tiếc nhà Lê, nhưng thực tại đều cho họ thấy Lê Chiêu Thống, Trịnh Tông, Trịnh Bồng, Lê Duy Cẩn… chỉ là những tay lái non bấy. Họ được trao vận mệnh chèo lái con thuyền quốc gia. Nhưng bản thân họ không phát sáng lên được. Vận nước trong tay họ cứ chìm đắm trong tăm tối, quẩn quanh không tìm được lối ra. Mỗi người trong họ giống như một vũng xoáy nhỏ trên dòng chảy lịch sử. Nó chỉ đủ sức khuấy lên rác rưởi của thù hận, tranh dành chút đỉnh chung, chứ không thắng được lực hướng tâm của định chế cũ lỗi thời. Nguyễn Huệ như một con trào lớn. Nó đủ sức cuốn phăng đi mọi trở ngại, đưa con thuyền đất nước đi vào dòng chảy lớn. Khiến lịch sử vận hành trở lại đúng quy luật của nó. Khởi sắc hơn.

    Trừ vài người không tỏ rõ thái độ, còn lại đều đồng tâm cử Ngô Thì Nhậm thay mặt các danh sĩ Bắc hà soạn bản tấu ra mắt Bắc Bình vương Nguyễn Huệ.