Blog

  • 10

    Biết bao biến cố trong đời. Biết bao vật đổi sao dời vậy mà không hiểu sao có những chi tiết rất nhỏ, những chuyện tưởng vặt vãnh thời con trẻ cứ bám riết lấy Nhã. Năm mười bốn tuổi, đã một lần Nhã được cụ Bảng cho đi theo cụ làm lòng lợn. Làm lòng ở ngay cái bến nước ao chùa chỗ mấy bậc đá cạnh cây ruối sà trên mặt ao. Mẹ anh Tết ấy nuôi được con lợn to và cho mấy nhà ăn đụng. Anh Tế là người đứng chủ dao. Tế gần ba mươi tuổi nhưng được khen là khéo tay nhất đám trai làng. Giỏi nhất của anh Tế là môn chọc tiết và hãm tiết canh lợn. Với con dao bầu trong tay, chỉ một cái lẩy nhẹ, dòng tiết tim đỏ hồng đã gọn ghẽ chảy ra. Anh không lấy tiết phổi. Tiết phổi đỏ đậm, sủi bọt đánh tiết canh thâm lại trông mất ngon. Cách hãm tiết của anh Tế cũng khác người. Anh chỉ cần lắc cái phạng mà tiết cứ nhóng nhánh đổ bọt không đông lại được. Nhiều nhà sợ hỏng phải nhờ anh Tế đến lấy giúp tiết canh mỗi khi mổ lợn. Một tay anh làm ngon ơ. Con lợn dưới tay anh Tế khi đã chia là phần nào ra phần ấy. Bốn phần chân lợn cân lên bằng nhau chằn chặn. Ít khi phải thêm bớt. Nhưng làm lòng lợn thì không ai bằng cụ Bảng. Cụ Bảng đã cao tuổi. Cụ không tham gia mổ lợn, chia phần nữa. Cụ đứng chỉ huy. Song nếu ăn đụng lợn nhà nào thì việc làm lòng cụ không cho ai mó vào. Cụ bảo dân gian nói: “Con lợn có béo thì lòng mới ngon”. Nuôi được con lợn béo mà không biết làm lòng thì cũng vứt. Vứt! Cả con lợn giá trị nhất bát tiết canh, món nội tâm. Làm lòng mà để thủng để vỡ, cứt lợn ngấm vào ăn cứ thum thủm thì còn gì là sự thanh cao, khoan khoái. Cụ bảo cánh thanh niên bây giờ ẩu đả. Mổ con lợn như đánh vật. Chỉ cốt chém to kho mặn. Năm nay cụ chọn Nhã đi theo để chỉ vẽ cho sau này còn biết mà làm.

    – Được cụ Bảng cho đi làm lòng lợn là một vinh dự đấy con ạ. Để ý cụ mà học làm – Bà Mận mẹ Nhã động viên.

    Nhã bê cỗ lòng trong cái rổ đại theo cụ Bảng ra bến ao chùa. Háo hức và hãnh diện. Đúng là chưa đứa nào cùng lứa được cụ Bảng ưu ái như vậy. Thế là cụ coi Nhã đã lớn, đã chững chạc. Trong lúc cụ Bảng vào vườn chùa phạt một tầu lá chuối, Nhã đã mân mê cỗ lòng. Cái đoạn lòng non gần dạ dày rối rắm khó gỡ. Nhã lấy mũi dao cắt một nhát. Phân non phọt ra vàng khè, khăm khẳm. Đúng lúc cụ Bảng ra tới nơi nhìn thấy thế, mắt như lộn tròng sau lớp kính lão. Cụ gầm lên:

    – Mả bố mày. Cắt rời ra thế thì lấy cái l. mẹ mày mà tuôn nước nữa à.

    Nhã tái mét mặt. Cụ Bảng túm đoạn ruột lợn vừa bị cắt run bần bật. Bất ngờ cụ vung tay tát một cái trời giáng vào mặt Nhã. Cứt lợn vung tán tàn. Nhã run rảy, hai mắt len lén nhìn cụ Bảng. Trên má, trên tai, mồm miệng cứt lợn bám đầy mà không dám lau đi. Buổi làm lòng lợn của Nhã trở nên vô cùng nặng nề, sợ hãi. Cụ Bảng gầm gừ suốt buổi:

    – Hỏng, hỏng. Lũ chúng tao chết đi thì chúng

    mày ăn cả cứt. Ăn cả cứt. Biết chửa? Miếng ăn miếng uống là phải cho cẩn tắc, đúng kiểu. Đến miếng ăn vào mồm mà cũng ẩu đả xô bồ thì còn gì là lý thú, ngon miệng.

    Sau lần ấy không bao giờ cụ Bảng cho Nhã đi làm lòng lợn nữa. Đứa nào được cụ chọn đều bị cụ đem tấm gương tầy liếp của Nhã ra đe nẹt. Với Nhã, cái tát của cụ Bảng năm ấy là một bài học nhớ đời. Nó đã trở thành kỷ niệm không bao giờ quên. Sau này mỗi dịp về quê đứng bên bến ao chùa, nhớ tới cụ Bảng, đôi má Nhã lại bất chợt ấm nóng.

    Nhà nghèo một đàn em lít nhít. Tất cả sinh kế đều dồn lên đôi vai của mẹ Nhã. Cha anh công tác gần nhà nhưng lương ba cọc ba đồng, có tằn tiện đến mấy cũng không đủ cho chín miệng ăn. Nhà nghèo lại sống trong một ngôi làng hẻo lánh, khép kín nhưng dường như những năm tháng sống với cha ở Hà Nội đã mở ra cho đầu óc Nhã một tầm nhìn rộng lớn. Nhã luôn luôn khao khát được học lên nữa, được biết tới những chân trời mới. Ở làng Phù đến lúc ấy chưa có ai bước chân vào cổng trường đại học. Nhã khao khát thực hiện ước mơ đó. Cuối tuần cha anh về thăm nhà, sau bữa cơm tối đuổi tất cả lũ em Nhã lên nhà trên, ông bảo bà Mận cùng Nhã xuống bếp nói chuyện. Không khí thật nghiêm trang. Chuyện gì Nhã chưa biết nhưng như thế là bố anh đã coi anh là người lớn. Ông chậm rãi bảo:

    – Năm nay con sắp mười sáu tuổi rồi. Bố biết con muốn đi học tiếp. Nhưng cảnh nhà ta neo quá. Các em con chưa làm được gì. Vì thế bố mẹ nói chuyện với con. Có lẽ con phải dừng việc học tập để đi làm giúp bố mẹ nuôi các em.

    Nhã ngồi cúi đầu nhìn ánh lửa lom dom. Anh biết nhà mình nghèo. Cha anh phải nói thế là không còn cách nào khác. Mà cả cái làng Phù này đã có ai học lên cao hơn đâu.

    – Ở nhà giúp bầm vài năm, các em khôn lớn con đi học tiếp cũng chưa muộn – Bà Mận động viên.

    … Sáng tinh mơ ở cái tuổi mười lăm, mười sáu Nhã đã phải đặt bắp cày lên vai. Cái cầy cao hơn đầu. Mũi cày trắng tởn chỉ chực chọc vào gót chân. Mờ đất trở dậy đặt đôi bàn chân trần lên mặt cỏ còn trắng nguốt sương đêm. Cái tê buốt hất ngược mười ngón chân đỏ rực run rẩy. Cảm tưởng hơi lạnh sộc lên tận óc. Cho tới lúc cánh dơi lia trên mặt ruộng Nhã vẫn còn sờ soạng ngoài đồng. Từ cày bừa tới nhổ mạ, gánh phân… anh phải làm tất. Làm như một lao động chính cho dù anh vẫn chỉ là một lao động phụ. Công điểm bằng nửa người lớn. Rồi làm cỏ, bắt sâu những việc chủ yếu của đàn bà cũng có tên Nhã. Đi làm cỏ lúa phải dàn hàng ngang, lá lúa sắc như cật nứa cào ngang dọc khắp mặt, khắp cổ. Nhưng khốn khổ nhất là phải nghe những chuyện tục tĩu ngoa ngoắt của mấy bà nạ dòng. Giữa thửa ruộng mênh mông, chân dầm trong bùn chẳng chạy đi đâu được. Các bà cũng coi Nhã không hơn gì cái cuốc cái xẻng dựng bên cạnh. Thi thoảng lại một bà tốc quần dạng háng đái tồ tồ xuống mặt ruộng. Nước đái sủi bọt loang ra cả chỗ tay Nhã đang vơ cỏ. Nhã cúi mặt rủa thầm. Nhưng ngày nối ngày Nhã vẫn phải lăn mình vào mọi việc mà đội sản xuất phân công.

    Những hôm việc đồng áng tạm ngơi, anh em Nhã lang thang hai bên triền đê cắt cây phân xanh. Mà đâu chỉ có mình Nhã, đám bạn cùng làng cũng lặn lội đêm hôm tìm cắt đến nỗi bao nhiêu cây lá hôi bị triệt sạch. Muốn có lá phải đi từ mờ đất, đi xa xuống tận chợ Thốn, xuống Giang Hạc. Nhiều hôm đi mà trong bụng rỗng tuếch. Nhã và thằng Nhẫn kéo cái xe cải tiến khô dầu kêu loạch quạch. Mỗi thằng ngó một bên đê. Thấy bụi cây thân mềm nào có thể băm thành phân xanh là dừng lại lao xuống cắt. Ngày nào cũng thế. Đi khoảng chục cây số mới đủ một xe. Chuyến về bao giờ cũng rơi vào giữa trưa. Đói và mệt. Nhã là anh bao giờ cũng phải cầm càng. Mồ hôi rỏ tong tong xuống mặt đường. Thằng Nhẫn đẩy xe nhưng lúc đói, mệt quá nó cũng chẳng còn sức. Nó vịn vào đuôi xe mà bước, cái xe càng thêm nặng. Hôm ấy phải bữa trời oi nồng khủng khiếp. Trời không một sợi gió. Nhã và Nhẫn lệt bệt kéo xe về đến dốc Nú thì hai chân rủn ra. Mắt Nhã nổ hoa cà hoa cải. Hai đầu gối theo nhau sụn xuống. Nhã nằm vắt qua càng xe. Nhểu nhãi. Mặt đỏ găng. Thằng Nhẫn chạy lên ôm lấy Nhã gào:

    – Anh Nhã ơi dậy đi. Đừng chết ở đây.

    Nó lột cái mũ lá xơ tớp trên đầu úp vào mặt Nhã. Nó vừa khóc vừa lay lay thằng anh. Mấy bà tan chợ muộn xúm vào. Người quạt, người cậy miệng Nhã đổ nước. May thay bà Lý người làng Phù cũng đi qua. Biết hai thằng là con bà Mận, bà nói với mấy người đi chợ:

    – Hai đứa này là người làng tôi. Nhờ các bà chăm chúng nó một lúc, tôi chạy ù về gọi mẹ nó.

    Bà Lý cuốn vội quang thúng tong tả. Ngang nhà bà Mận, bà hớt hải đứt quãng:

    – Chị cu Mận ơi. Chị cu Mận ơi…

    – Ai gọi tôi đấy.

    – Chết thôi. Xuống ngay dốc Nú đi. Hai thằng con chị chết lả dưới đó rồi kia kìa…

    – Sao thế hả bà… Ối giời ơi. Các con tôi làm sao hả bà?

    Chẳng còn kịp khép cửa, bà Mận tất tả dưới trời nắng gắt. Vừa chạy bà vừa hức lên. Mặt đê cháy nắng, một nhóm người xúm quanh. Mấy cái nón che bên trên chỗ Nhã nằm. Người che, người quạt. Thằng Nhẫn ngồi bệt giữa hai càng xe cải tiến khóc mếu máo. Nhã được uống nước đã tỉnh lại nhưng mắt vẫn nhắm nghiền thở dốc. Mặt hết đỏ lại chuyển sang tái xanh, đôi khi xám xịt. Bà Mận rẽ mọi người lao vào ôm lấy Nhã:

    – Khổ thân con tôi. Từ sáng hai thằng không có hột cơm nào vào bụng đấy mà.

    Vài tiếng gắt:

    – Phải cho chúng nó ăn tý gì chứ. Làm nặng thế này mà nhịn thì chịu sao nổi…

    Cái bánh tẻ vừa bóc đưa vào:

    – Chị cầm cho cháu nó ăn này. Ăn một tý mới có sức mà về.

    – Cám ơn bà – Bà Mận ngước nhìn người vừa cho bánh rồi quay lại bón vào miệng Nhã:

    – Bà cho, con cố ăn đi – Bà bẻ một miếng đưa cho Nhẫn. Nó lắc đầu không cầm – Nhiều đấy con ăn đi một miếng. Ăn đi rồi về con – Giọng bà Mận nhòe nhợt. Bà nhìn hai đứa con mặt xanh rớt vì đói khát.

    Ăn được vài miếng bánh, Nhã có sức ngồi dậy. Bà Mận thu thu hai tay trước bụng cám ơn mọi người. Rồi bà đỡ Nhã lên, quay sang bảo Nhẫn:

    – Giữ càng xe cho bầm.

    Bà đập đập mấy bó lá hôi cho phẳng phiu dìu Nhã ngồi lên đó. Nhã bảo:

    – Con đi được mà.

    – Chưa được đâu. Cứ nằm lên đó bầm với thằng Nhẫn đưa về. Nhanh lên không say nắng nữa là khốn.

    Bà Mận cầm càng, thằng Nhẫn đẩy sau, ba mẹ con lầm lụi giữa trưa hè gay gắt. Vừa chớm đến đầu làng bà ngoại Nhã đã từ đâu tất tả chạy tới, tiếng bà gầm lên:

    – Bố mày chứ. Để chúng nó nhịn đói đi làm thế này à. Khổ thân cháu tôi. Có mệt lắm không cháu ơi…

    Những ngày tháng thật gian truân với Nhã. Mơ ước lớn nhất của anh lúc ấy là làm sao thoát khỏi cảnh tù túng đó. Đi đâu cũng được. Làm gì cũng được. Miễn là đi khỏi làng.
     

  • 9

    Chỉ mấy năm làm ăn theo mô hình hợp tác xã nông nghiệp đã thấy bộc lộ nhiều điều không ổn. Từ hợp tác xã bậc thấp lên bậc cao quy mô toàn xã, ruộng đất không chỉ ngày càng nghèo kiệt đi mà con người cũng trở nên lười biếng dối dá. Tư tưởng “Cha chung không ai khóc” nhiễm vào suy nghĩ mỗi người. Lãnh đạo hợp tác xã thì ngày càng hách dịch, đổ đốn. Họ tập hợp thành phe nhóm tham ô, vơ vét tài sản tập thể. Đồng đất không nuôi nổi người. Bao nhiêu lời xì xèo phản đối từ âm thầm tới công khai bùng phát trong dân. Làng Phù nảy nòi ra ông giáo Mực. Ông Mực từng là giáo viên, người được coi có chữ nhất làng. Ông Mực trắng trẻo. Môi ăn trầu chon chót như môi con gái. Con trai đầu của ông tên là Vở. Anh Vở đi bộ đội vào Nam vừa báo tử về. Đau nỗi mất con, chuyện làm ăn dở ẹc của hợp tác xã và những trò ăn bẩn của ban quản trị khiến ông Mực nổi điên. Ông bỏ dạy học ở nhà chuyên làm thơ, làm vè phê phán lũ cán bộ nhũng nhiễu, ăn chặn của dân. Ông gọi đó là bọn cường hào mới ở nông thôn. Mỗi tuần ông giáo Mực có vài buổi phát thanh dọc đê làng. Chương trình do ông tự biên tự diễn. Ông gọi là tiết mục “Văn hóa văn nghệ của đài phát thanh công lý”. Đã mấy lần ông bị công an xã bắt giam. Giam rồi lại thả. Người làng đùa gọi là ông “ráo” Mực. Hôm đầu tiên ông vác cái loa bằng bìa các tông leo lên cây đa chỗ cổng làng, nơi xã viên trước khi xuống đồng tụ tập chờ nhau. Mọi người thích thú xúm vào nghe. Tiếng ông véo von:

    Xã viên làm việc bằng hai

    Để cho cán bộ mua đài, mua xe

    Xã viên làm việc bằng ba

    Để cho quản trị xây nhà, xây sân…

    Cánh dân quân xã đạp xe đến. Họ leo lên cây lôi ông Mực xuống. Mấy anh to cao bẻ quặt hai tay ông Mực về phía sau. Buộc chéo cánh khỉ. Ông bị áp giải lên ủy ban. Họ kết tội ông là phần tử phản động, vu cáo cán bộ, làm mất trật tự an ninh thôn xóm. Cứ giam rồi lại thả như bắt cóc bỏ đĩa. Sau mỗi lần như thế ông Mực càng dở chứng. Ông không chỉ phát thanh vào lúc mọi người đi làm đồng. Ông phát cả vào buổi tối. Lần nào ông cũng đeo trước ngực di ảnh anh Vở, liệt sĩ chống Mỹ.

    – Thưa bà con, a lô, a lô… đây là chương trình văn hóa văn nghệ của đài phát thanh công lý …

    Nghe cái câu mở đầu đó của ông Mực là tất cả mọi người lại dừng hết công việc ra sân, ra hè đứng. Giọng ông véo von những câu vè chép được ở đâu đó hoặc do ông sáng tác:

    Mười năm vác sách theo thầy

    Năm thứ mười một vác cày theo trâu

    …Trời làm một trận sương mù

    Người khôn ra trận kẻ ngu làm thầy

    Trời làm một trận gió mây

    Người tốt phải lạy một bầy gian manh…

    Những tối ông Mực đi phát thanh, Nguyễn Bá Nhã cùng thằng Mừng, thằng Vạc, con Ngàn nối theo đít ông như cái đuôi con thằn lằn. Lúc ông Mực đọc thơ, chúng cũng đế theo. Bài thơ của ông chúng đã thuộc lòng.

    Trong đám bạn cùng chà lứa, Nhã thân nhất Cao Mừng. Thằng Mừng là con chị Thứ câm. Chị Thứ gọi bà Mận mẹ Nhã là cô họ. Theo thế, thằng Mừng vai cháu phải gọi Nhã là cậu. Mừng kém Nhã một tuổi, do học cùng lớp, xưng hô với nhau là anh em mãi thành quen rồi. Biết bao trò nghịch ngợm, dại dột của tuổi thơ, Nhã đã cùng Cao Mừng trải qua. Có lần hai anh em Nhã với thằng Vạc, con Ngàn… lội qua nhánh sông Cả mùa nước cạn sang bãi Mục ăn trộm mía. Những cây mía chưa đến cữ thu hoạch nhưng đã cao to lắm. Từng đốt lần lẫn tím ngắt ủ mật trông thèm rỏ rãi. Mỗi đứa đẵn một vác đem xuống vỉa nước, buộc chung lại rồi cùng đẩy về. Đến bờ bên kia đứa nào đứa ấy đánh một bụng no căng. Còn bao nhiêu đem về giấu quanh giấu quẩn vào đâu đó để ăn dần.

    Riêng Nhã với Cao Mừng còn thêm cái trò ăn trộm bưởi. Hôm nào định đi là Nhã giấu trước cái xiên lao cá ngoài bờ rào từ chiều. Cái xiên một mũi có ngạnh nhọn hoắt. Hai thằng sóng bước trong ngõ xóm. Ai hỏi thì bảo đi đâm cá. Nhưng cá mú gì ban đêm ban hôm. Người hỏi cũng chỉ cho qua quýt thế thôi. Họ đâu biết hai thằng quái ấy đã để ý đến cây bưởi nhà mọ Bát. Cây bưởi trồng sát bờ rào, tán lá phủ trùm ra lối đi của xóm. Những trái bưởi xanh thẫm, có trái đã ưng ửng vàng là lúc bưởi ngậm ngọt, hết he. Từ chiều Nhã cầm súng cao su lượn qua lượn lại như đi tìm bắn lũ chim chào mào, chim sẻ thường rúc rích bắt sâu trên cành bưởi. Quả nào to, vàng mà chìa ra ngoài đường là Nhã tia rồi. Chờ mọ Bát đóng cửa tắt đèn đi ngủ là hai thằng hành động.

    Mọ Bát người cao to lừng lững nhưng bệu lắm. Mọ bị run chân tay. Đến thế hệ của Nhã với Mừng thì không còn biết mọ Bát là người gốc gác từ đâu dạt đến làng Phù. Nghe nói hơn chục năm trước mọ cũng có một người con gái. Hai cha con sống với nhau. Mọ Bát không vợ. Người con gái ấy sau chết non vì bệnh sốt rét. Từ đó mọ Bát ở một mình. Mỗi ngày mọ lập cập ra giếng gánh một gánh nước. Hai cái nồi đình đầy nước, mọ thả vào đấy mấy nhánh lá tre cho khỏi sánh ra ngoài. Một gánh nước là mọ đủ dùng trong ngày. Cần tắm, giặt mọ tắm luôn ở giếng. Cởi trần trùng trục, quần áo ướt vắt lên đòn gánh, mọ run rảy gánh hai nồi nước về. Cái bụng mọ xệ ra béo trắng nhưng bệch bạc yếu nhớt. Mọ Bát chỉ mặc độc một bộ quần áo lửng mầu nâu. Nhã chưa thấy mọ mặc bộ quần áo mầu khác. Tối nào mọ Bát cũng “rấp” * cổng đi ngủ từ lúc nhà khác còn đang réo gọi con về ăn cơm. Chỉ cho thằng Mừng quả bưởi định lấy, Nhã lượn lại cổng nhà mọ Bát. Ngó trước ngó sau, rồi phẩy tay. Mừng chọc cái xiên vào trôn quả bưởi. Vặn ngoéo một cái vác lên vai như không có chuyện gì xảy ra.

    Cái xiên là dụng cụ đâm cá của Nhã. Trưa nào nồng trời, cá khó thở nổi lên là Nhã lại thập thò chỗ rặng tre bờ ao thả cá của hợp tác xã gần chùa Tiên. Cá mè, cá trắm rồi những đàn rồng rồng kéo lên. Rồng rồng là đám cá chuối con vừa nở. Chúng chỉ bé như đầu que tăm, đi từng mảng đen đặc. Mỗi đàn hàng vạn con làm sẫm cả một vạt ao. Bên dưới bao giờ cũng có hai con cá bố, mẹ bơi theo canh chừng. Đúng là “cá chuối đắm đuối vì con”. Chúng không bao giờ rời xa lũ con trứng nước. Đám rồng rồng thi nhau nhào lộn hớp không khí, cá bố, mẹ đôi khi mất tỉnh táo, cái sống lưng đen chùi chũi chồi lên lập lờ mặt nước là mũi xiên lao phập xuống. Con cá quật mình dữ dội, song cái mũi xiên có ngạnh, nó không thể thoát được. Nhã đã có lần đâm được một con cá quả mẹ nặng hơn hai cân. Nó lôi lút cả cán xiên xuống nước. Vùng vẫy một hồi mới rạt vào dưới mảng cỏ. Hôm ấy, Nhã vừa kéo được con cá lên thì nghe tiếng ông Viềng bảo vệ hợp tác xã. Đám thằng Vạc phía bên kia ao nháo nhào bỏ chạy. Ông Viềng tay cầm mũ tay nhặt đất ném theo thằng Vạc. Bờ bên này, Nhã vội lôi con cá nép sau bụi tre. Nhưng làm sao bây giờ? Con cá chưa chết hẳn. Thỉnh thoảng nó dướn lên quật đuôi. Máu cá chảy lênh láng. Thế nào ông Viềng cũng quay lại. Chỉ có một lối ra đường. Tiếng ông Viềng nghe đã văng vẳng. Không còn kịp nữa, Nhã vội gỡ con cá mở khuy áo đút vào bụng. Cắm lút cái xiên xuống bùn. Cán xiên bị mảng cỏ trùm lên. Con cá chưa chết hẳn thi thoảng lại quậy một cái. Hàng xương vây lưng cào ngang dọc trên ngực trên bụng Nhã. Nhớt, máu cá ngấm vào vết sước làm Nhã điếng người. Lúc ông Viềng đến gần, Nhã làm ra vẻ như đang bó gối ngồi chơi cất tiếng chào rõ to:

    – Cháu chào bác Viềng.

    Ông Viềng lừ lừ mắt:

    – Mày không đâm trộm cá à?

    – Không ạ!.

    – Mày mà không. Xiên cá giấu đâu rồi?

    – Cháu không ăn trộm thật mà. Cháu chỉ đi xem tụi thằng Vạc thôi.

    – Chúng mày tất cả đều một giuộc…

    Ngó nghiêng một hồi không phát hiện được gì ông Viềng lừ lừ nhìn Nhã lần nữa rồi chắp tay sau đít đi sang mé ao chỗ thằng Vạc vừa ngồi. Hú vía, Nhã thò tay rút cái xiên. Tay kia ôm chặt con cá trong áo cúi lom khom chạy về. Người nhầy nhụa. Máu cá tanh lợm sực lên nghẹt thở. Vụ ấy tuy sợ nhưng làm Nhã rất khoái chí mỗi khi nghĩ đến chuyện đánh lừa được ông Viềng.

    Ký ức đầu đời cứ miên man trong đầu Nhã. Nhiều đêm trong giấc ngủ chập chờn, Nhã lại nhớ những kỷ niệm thơ dại cùng các bạn quê nghèo ven dòng sông Thao đỏ quạch. Con sông vừa vĩ đại, bí ẩn vừa thân thiết đến nao lòng. Mùa nước cạn, cánh bãi trải dài ra mênh mang. Cát trắng lóa mắt dưới ánh trăng kỳ viên mãn. Bãi cát trở thành sân chơi của thanh niên làng. Những năm chưa xảy ra chiến tranh, đêm trăng nào Nhã và Cao Mừng cũng có mặt trên bãi cát. Những trận đá bóng nảy lửa của tụi thanh niên mới lớn. Quả bóng làm bằng trái bưởi xanh. Bưởi đem nướng qua lửa rồi vần cho mềm ra. Hết bóng bưởi lại nghĩ ra cách cuộn lá chuối khô, đan mắt lưới bao quanh thành quả bóng lá. Vậy mà mê mải ganh đua ghê lắm. Mỗi đội đều có cổ động viên hò hét vang trời. Hiếu thắng và máu lửa đến nỗi thằng nào cũng bị sái chân tay, rách quần rách áo. Một hôm xảy ra trận cầu thảm họa. Nhã ham bóng đạp gẫy chân thằng Tá. Đang đêm người làng nháo nhác thay nhau cáng Tá xuống bệnh viện Giang Hạc bó bột. Tiếng khóc gào, tiếng đánh chửi con cái loạn xóm. Từ đấy những trận cầu bị phụ huynh cấm tiệt.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:
    Chú thích *: Kéo ngược ngọn cây tre tạo vật cản ở lối ra vào nhà trước khi đi ngủ. 

  • 8

    Một thời kỳ gian nan ngơ ngáo. Đời sống người dân làng Phù vốn đã đơn điệu càng trở nên u sầu tẻ nhạt sau ngày các công trình tâm linh bị đập phá. Song chuyện chưa dừng ở đấy. Không có gì là vô can vô cớ cả. Chẳng biết có phải vì trải qua quá nhiều tai ương oan khuất mà người làng Phù luôn phấp phỏng về những điều không may xảy ra sau việc phá chùa Tiên.

    – Ngẫu nhiên hay quả báo?

    Câu hỏi ấy ám vào người làng Phù khi mấy tháng sau đó cả hai thằng Ngư chuột và Thủ đều gặp tai ương. Có người cho là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Có người bảo chả phải. Gieo gió thì gặt bão. Mỗi người mỗi ý, mỗi cách giải thích nhưng dường như tất cả đều cho rằng sự ngạo ngược, vô đạo tất phải nhận lấy

    hậu họa. Người làng Phù ngồi đâu cũng dè bửu:

    – Chả Thần, Phật vật cho chết thì là gì. Đáng kiếp cái lũ vô phúc mất mả.

    – Đụng vào chùa vào chiền mà thoát được à?….

    Cái chết của thằng Thủ khiến người làng Phù nháo nhác, kinh sợ cả tháng trời. Nguyên nhân khá kỳ quặc vơ với. Chuyện xảy ra vào một ngày giữa hè, sau khi chùa Tiên bị phá gần bốn tháng.

    Hôm ấy trời oi bức. Cái nóng khan rấm rẳn cả người. Thủ mắc võng ngoài hè. Hắn lim dim đôi mắt lúc nào cũng đỏ khé nhìn ra chân đê. Thủ không chỉ có cái cười nhếch một bên mép rất đểu mà hai con mắt hắn tuy lim dim thế nhưng không gì lọt qua được. Người ta bảo đó là lúc Thủ đang chứa chất một âm mưu nào đó trong lòng. Có âm mưu là Thủ vui. Vừa đu đưa cái võng miệng Thủ vừa ê a những câu chẳng ra hát cũng chẳng ra nói:“Ê ê… chạng vạng chiều rơi/ Con chó hoang ê… ê/ Ngoạm vành khăn tang/ Tới ngã ba nhớn nhác/ mặt trời đang tắt/ Ê… ê rơi vành khăn tang… Con chó hoang… chạng vạng chiều rơi…” *. Câu hát chẳng có đầu có cuối nhưng đẫm điềm gở. Thủ cứ ê ê như thế, bỗng hắn ngẩng cổ lên. Có cái gì động đậy chỗ cây rạ ở ta-luy đê. Ồ, một con chó lạ. Con chó lông mầu vàng, đầu chúi chúi đánh hơi. Thỉnh thoảng nó lại ngỏng cổ ngúc ngoắc cái đầu như cố rũ cái gì vướng bận trong họng. Thủ cười hích hích. Tiếng hát của hắn càng vống to: “Thánh thật! “Ê… ê con cho hoang…”. Thủ rời võng đi ra sát hàng rào. Con chó cứ ngúc ngoắc cái đầu, nhớt nhãi chảy lòng thòng. Nó cố chúi đầu vào khoảng bóng râm ít ỏi dưới chân cây rơm lúc nắng gắt. Thủ vào lay Thỉ, thằng em trai đang ngủ. Hai thằng Thủ, Thỉ lò dò ra cổng thì trông thấy lão Vậm. Vậm cởi trần trùng trục. Mảnh áo nâu vắt trên vai đang ngồi thở dưới gốc bàng cạnh giếng đình. Đình thì chúng vừa phá, cái giếng khơi còn đó nhưng đã cạn trơ đáy. Thủ ngoắc Vậm lại. Hai thằng cầm lưới, một thằng cầm gậy lom khom ra sau cây rơm. Chỉ nghe thấy một tiếng “oẳng”, con chó đã lùng nhùng nằm gọn trong lưới. Tự nhiên được bữa tươi thật lực. Phải hơn hai chục cân. Chúng thịt con chó ngay ở sân nhà Thủ. Chiều hôm ấy người làng Phù nghe rổn rảng tiếng cười nói. Cả cái âm sắc khá nặng của Ngư chuột làng Xá, giọng the thé của đĩ Thớ, rễ Viện… Đám chuỗi rễ cải cách đủ mặt.

     Gần hai tháng sau bữa thịt chó từ trên trời rơi xuống ấy, đang đêm cô Nhụ vợ Thủ hớt hải chạy sang đập cổng nhà bủ Sáu:

    – Mọ Sáu ơi?.

    – Ai gọi gì đêm hôm vậy?

    – Cháu Nhụ vợ anh Thủ đây. Mọ cho cháu xin nhánh gừng tươi. Chả hiểu làm sao nhà cháu hôm nay người cứ ớn lạnh. Từ chập tối đến giờ thấy khác lắm.

    Bủ Sáu tay che ngọn đèn dầu, lật đật ra mở cổng.

    – Gừng kia, có xén chửa?

    – Mọ cho cháu mượn cái xén. Thấy bảo gừng tươi hấp cách thủy cho người bị lạnh ngậm thì hết sốt.

    – Cái thứ này trị gió máy tốt lắm. Cứ lấy nhiều nhiều vào. Tôi cắm bỏ đấy mà nó cứ tốt bời bời.

    Hai người đàn bà một già một trẻ hí húi đào gừng chuyện vãn trong đêm.

    Sáng sớm hôm sau nhà Thủ đã nhiều bóng người ra vào. Để ý thấy một cái võng đay buộc chặt vào hai đầu cây đòn. Hỏi thăm thì biết suốt đêm Thủ sốt cao, lên cơn co giật nên phải cáng xuống bệnh viện Giang Hạc.

    Chuyện về Thủ rộ lên ngay trưa hôm đó. Chỗ rặng tre đầu con đường chính ra bờ kênh tụ tập hơn chục người. Phần lớn phụ nữ cao tuổi. Bà Biện nhai trầu bỏm bẻm, miệng bĩu ra thông báo:

    – Nhà thương trả về rồi. Chờ chết thôi.

    – Anh ta bị bệnh gì mà chóng thế hở bà?

    – Tôi cũng không hỏi kỹ, nhưng thấy bảo bệnh điên.

    – Điên á? Đang khỏe mạnh thế cơ mà.

    – Điên hay động kinh chả biết. Mồm miệng cứ sùi bọt mép. Tay chân đập loạn xạ. Nghe đâu phải trói vào giường…

    – Thế là trời vật rồi – Giọng một bà diễu nhại – Từ ngày phá chùa đập tượng được nhiều tiền nhiều thóc nên béo tốt khỏe mạnh. Nhưng khỏe mà lại với trời được à?

    Cái hội nghị đầu bờ ấy chẳng ai triệu tập mà mỗi lúc lại thêm người. Câu ra câu vào ran ran trưa hè… Vãn chuyện các bà đứng dậy vuỗi đít về. Bệnh điên khiến Thủ nằm chờ chết là đề tài đặc biệt cuốn hút người làng Phù mấy ngày liền.

    Lúc Thủ lên cơn, tiếng hú chẳng khác gì chó tru thê thiết. Mắt trợn. Răng nhe. Người Thủ quằn quại. Hàng xóm bảo nghe thấy cả tiếng sủa như chó cắn ma. Mấy gia đình sát nhà anh ta nhớn nhác, náo loạn. Đám trẻ con phải đưa đi sơ tán. Ngày thứ năm, Thủ chết. Một cái chết cực kỳ đau đớn. Chẳng ai biết Thủ chết vì bệnh gì. Sau này hỏi ra mới biết hình như thằng Thủ bị con chó dại cắn phải. Đám bạn nhậu thịt chó với Thủ kể lúc giữ con chó để cắt tiết, Thủ bị nó táp một cái. Răng con chó chỉ sướt da tay, không thấy máu chảy nên chủ quan. Chắc nhãi nhớt nó dây vào mà không biết.

    Tai nạn của Ngư chuột nghe ra còn ly kỳ hơn. Do quá ghét hai thằng phát vãng đập tượng phá chùa nên câu chuyện về cái chết của Thủ và Ngư được người ta thêu dệt cho thêm phần bí hiểm. Thằng Ngư gặp họa bởi đúng cái nghề mà người làng Xá phong hắn là cao thủ. Mùa gặt năm đó, Ngư đi bắt chuột ngoài đồng Ruổi Thượng. Được mệnh danh là khắc tinh, là rắn chúa của bầy chuột đồng, Ngư không chỉ giỏi giăng bẫy loài gậm nhấm này, mà hắn còn có thể nhận biết hang của từng loài vật. Chỉ cần liếc nhìn độ nhẵn của hang, nhìn cái “mà”, cái nhúm đất mùn ở cửa hang là Ngư biết trong đó có cua, ếch, chuột hay rắn. Ngư phát hiện một cái hang chắc chắn chuột mẹ đang ủ bầy chuột con trong đó. Con chuột này mới đẻ, chưa thể ra ngoài. Tóm con mẹ và cả ổ chuột chưa mở mắt. Hí, hí… Ngư khoái trá nghĩ đến bữa nhắm khoái khẩu. Lũ chuột con đỏ hỏn đang giai đoạn bú sữa. Cái bọng cứt chứa toàn chất bổ, cứ thế ném vào chảo mỡ đang sôi xèo xèo. Con nào con ấy săn chắc lại, ươm vàng. Giòn rau ráu mà lại bùi lại béo… Nhòm trước ngó sau, Ngư chuột cắm mấy cái thón bịt những ngách có thể chuột chạy ra. Xong việc hắn xắn cao tay áo, thọc vào hang một cách đầy khoái trá. Bỗng người hắn dựng lên, vặn xoắn lại như cái vỏ đỗ, như sờ vào điện. Chân Ngư khuỵu xuống. Một con rắn hổ chúa đã đến hang chuột trước Ngư. Đúng lúc nó đang xơi đám chuột con thì có kẻ phá đám. Lượng nọc của con rắn chúa vào lúc ấy là nhiều nhất, độc nhất. Nhát đớp chí mạng trúng bắp tay khiến Ngư mê mụ. Bệnh viện Giang Hạc phải tháo khớp vai để cứu mạng sống cho Ngư. Người làng Xá từ đó cho hắn một cái tên mới là Ngư cụt.

    – Ờ mà không khéo cái tai nạn này lại cứu hắn, làm cho hắn tu tỉnh. Loanh quanh chịu khó làm lụng thì cũng chẳng đến nỗi chết đói.

    Người làng Phù, làng Xá bảo nhau thế. Đấy là cái lý, cái lòng của mọi người muốn Ngư cụt sống tử tế hơn. Song cái nết bợm bãi đã ngấm vào xương tủy thì khó mà tẩy rửa được. Không bắt được chuột nữa, Ngư cụt càng đổ đốn. Hắn sinh trò ăn cắp vặt. Lúc thó của nhà này con gà, khi trộm của nhà kia mấy củ su hào, túm tỏi. Cứ chập tối mà thấy bóng thằng Ngư cụt vật vờ ở đâu là người ta lại ngầm báo cho nhau đề phòng. Tiền, thóc ban quản trị hợp tác xã hậu hĩnh trả công cho trong vụ phá chùa Tiên cũng còn vô khối. Có mà ăn cả năm nữa cũng chưa hết. Ăn cắp không phải vì thiếu đói. Nó như cái bệnh, như cơn nghiện khiến những kẻ như Ngư, như Thủ không bỏ được.

    – Có người chết ngoài đồng Vực bà con ơi.

    Tiếng bước chân rầm rập. Người làng Phù nháo nhác sau tiếng kêu của ai đó.

    – Khổ, tết nhất đến nơi…

    Người ta phát hiện thằng Ngư cụt nằm chết bên rệ kênh dẫn nước. Chỗ nó nằm vương vãi su hào, cà chua và một bó hành to…Đầu Ngư cụt bị mấy vết bầm lớn. Máu rỉ ra đã đen bết lại. Trời rét căm căm, người làng Xá và làng Phù hôm ấy bỏ làm. Họ đứng đen đặc hai bên bờ kênh. Tổ điều tra án mạng của công an huyện Thao Giang cùng công an xã Cao Phong quây cót tìm dấu vết kẻ giết người. Gần trưa xác Ngư cụt mới được bó chiếu đưa về nhà đem chôn. Ngư cụt không còn ai thân thích ruột rà nên đám tang cũng chóng vánh, gần như không thấy tiếng khóc.

    Chuyện Ngư cụt lại là đề tài của người làng Phù suốt cái Tết năm đó. Chẳng ai kiêng nói chuyện xui xẻo ngày xuân. Hàng tá dị bản về cái chết của hắn. Mọi người cũng chờ đợi kết luận của công an. Song cái Tết sầm sập vào cửa từng nhà. Ai giết Ngư cụt chẳng bao giờ có câu trả lời. Với lại thái độ của người làng Phù đối với thằng Ngư thì cũng như với thằng Thủ: “Nam mô a di đà Phật! Trời, Phật có mắt”.

    Người ta thốt lên như thế mỗi khi kết thúc câu chuyện mang mầu sắc có vẻ báo ân báo oán này.

    Hai cái chết bất đắc kỳ tử của hai thằng phá chùa đập tượng ở làng Phù cũng giống như bao nhiêu chuyện quái dị diễn ra ở mảnh đất này. Đúng sai không biết được rạch ròi. Quả thật ngẫm lại hầu hết đám chuỗi, rễ thời cải cách ruộng đất không mấy đứa ngẩng mặt lên được. Chúng vẫn là những kẻ lười nhác, bần tiện, rị mọ. Còn cái lý của người làng Phù thì vẫn thế. Những kẻ làm chuyện ác, ngậm máu phun người, không tránh khỏi trời vật. Thời nào cũng thế cả.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:
    Chú thích *:Trích bài thơ “Chạng vạng” của Nhà thơ Phùng Cung.
     

  • 7

    “Ai qua Phú Thọ/ Ai xuôi Trung Hà…Đường ta đó tự do cuồn cuộn/ Bốt đồn Tây đã cuốn sạch rồi/ Thao giang nao nức sóng dồi/ Ai về Hà Nội thì xuôi cùng thuyền…” *. Miền Bắc được giải phóng. Cuộc sống hòa bình làm dịu đi bao ẩn ức xót đau trong lòng người làng Phù. Không khí tươi mới, tưng bừng phủ tràn trên quê hương. Hòa bình là liều thuốc thần kỳ để người làng Phù trỗi dậy sau những năm tháng tai ương. Cùng với việc khôi phục sản xuất, các công trình tín ngưỡng là nơi neo giữ tâm hồn người làng đã lần lượt được trùng tu. Tuy nhà cửa của mỗi gia đình còn trong cảnh tùng tiệm nhưng người làng Phù vẫn dồn công sức cho việc vun trồng đời sống tâm linh. Đình làng đổ nát trong chiến tranh được sửa chữa lại làm nơi hội họp và bàn việc của bô lão trong làng. Đặc biệt ngôi chùa Tiên được tu sửa khang trang. Đây có lẽ là công trình có tuổi đời lâu nhất của làng Phù. Chùa Tiên xây dựng từ đầu thế kỷ khi lập làng mới trong đê. Có một điều rất lạ là dù trải qua mười tám lần giặc Pháp đốt làng, bom đạn cày xới hàng trăm trận, giặc Nhật chiếm đóng cả năm trời, nhưng chùa Tiên không hề bị dính một phát đạn nào. Bọn giặc lục lọi khắp nơi tìm hầm bí mật, chúng xới tung cả vườn chùa nhưng chùa vẫn đứng vững. Hơn trăm pho tượng Phật vẫn bình an. Hình như cái uy linh của chùa Tiên khiến cho tất cả phải nể sợ. Còn người dân làng Phù thì tin rằng Phật độ. Chỉ có Phật độ chùa Tiên mới tránh được thiên tai địch họa như thế. Điều này lý giải vì sao dù thiếu thốn gian khổ đến đâu người làng Phù vẫn xác tín một đời sống tinh thần là yếu tố quyết định để người dân làng Phù vượt qua dằng dặc những tai ương.

    Làng Phù hồ hởi tham gia các chủ trương mới của nhà nước. Để thay đổi cung cách làm ăn, người dân làng Phù đi đầu góp ruộng góp công cụ sản xuất vào làm ăn chung theo mô hình hợp tác xã nông nghiệp đợt một, chỉ ba năm sau ngày miền Bắc được giải phóng. Tuy chưa hiểu làm ăn chung sẽ tốt hay xấu hơn làm ăn cá thể, nhưng không một ai băn khoăn chần chừ. Tâm trạng phấn khởi ngự trị trong thôn xóm. Hợp tác xã nông nghiệp của người lớn rồi có cả hợp tác xã măng non cho thiếu nhi. Không khí tưng bừng “nghiêng trời đổ nước ra sông”. Dẫu đời sống còn vô vàn thiếu thốn, nhưng thoát khỏi cảnh bom đạn, tâm trí được bình an thì mọi trở ngại khác chỉ còn là chuyện nhỏ. Cái ước mơ giản dị và tưởng như tất yếu ấy sẽ đến cùng với cuộc sống hòa bình. Nhưng một lần nữa người làng Phù lại ngã ngửa về việc làm quái đản của chính quyền địa phương. Mọi người choáng váng nghe tin lãnh đạo xã ra lệnh đập bỏ hết đình, chùa, miếu, điện.

    – Sao lại đập đình, chùa?

    – Đập để làm gì?

    – Họ rồ hết cả rồi…

    Người làng Phù bức xúc. Các bô lão cùng hội phật tử, hội phụ nữ… rồng rắn kéo nhau lên ủy ban xã. Một câu trả lời rõ ràng dứt khoát đầy lạnh lùng:

    – Đó là những tụ điểm mê tín dị đoan. Đời sống mới rồi, phải thanh lọc đầu óc cho nó văn minh tiến bộ.

    Xã không nghe họ lại kéo nhau về gặp chủ nhiệm hợp tác xã. Sau khi nghe kiến nghị một hồi, Cao Cù chủ nhiệm hợp tác xã Cao Phong còn hợm hĩnh, khinh miệt hơn:

    – Dào ời. Tín với chả ngưỡng. Phật với chả Thần. Nam mô mỏi mồm, Phật có nhét cho miếng nào vào họng không? Đất ấy cứ nhốt nửa ngàn đầu lợn, vài trăm cặp hươu, cuối năm hái ra tiền. Lộc đấy, phúc đấy chứ cầu cúng đâu xa…

    Thì ra những kẻ luôn vỗ ngực là văn minh tiến bộ

    hô đập bỏ đình chùa và các công trình tâm linh để lấy đất làm trại chăn nuôi, làm nơi chứa phân…

    – Có ở đâu, có nơi nào ngược ngạo đến thế không hỡi trời?

    Tiếng kêu ai oán của người làng Phù cứ tan vào thinh không. Có một cái gì đó như điềm gở vẫn bám riết số phận người làng Phù. Phải chăng cái đoạn vòi voi phản chủ lại cựa mình, quẫy đạp?

    *

    * *

    Chủ trương phá chùa, đập đình, miếu phát động rầm rộ chẳng kém những ngày đấu tố địa chủ, cường hào. Thanh thiếu niên được huy động đi mít tinh, hội họp tuần hành mấy ngày liền. Họ khuyến khích học sinh về thuyết phục người thân ủng hộ chủ trương của trên. Loa thông tin đêm nào cũng ra rả giải thích ích lợi của việc dẹp bỏ hủ tục mê tín dị đoan. Nhưng tâm trạng người làng Phù sao cứ chống chếnh, bơ vơ. Sau nửa tháng tuyên truyền ngày phá chùa, đập đình đã đến. Người làng Phù đau xót hồi hộp quây kín chùa Tiên chứng kiến sự kiện quái dị chưa từng xảy ra. Chờ mãi, chờ mãi mà không thấy ai ra tay. Nghe đâu ban chủ nhiệm hợp tác xã không kiếm được người làm cái việc thất đức đó. Vậy là ách tắc ngay từ khâu đầu. Đám con cái anh em nhà mấy ông lãnh đạo hô khẩu hiệu thì to thế nhưng chúng bị chính bố mẹ ông bà cấm tiệt tham gia vào cái việc làm vô đạo ấy.

    Nhùng nhằng nửa tháng trời. Chủ nhiệm Cao Cù lo sốt vó. Kế hoạch đã báo cáo lên trên. Tiền cọc mua lợn giống của huyện đã đặt rồi, sắp đến ngày bắt về. Không có chuồng, trại thì nhốt chúng vào đâu. Phân xanh phân chuồng cũng đến ngày nhập, phải có chỗ để ủ. Hết họp với dân quân, thanh niên xã, động viên khích lệ mỏi mồm mà chẳng thấy vai trò tiên phong của lớp trẻ đâu. Mãi sau có người hiến kế:

    – Cứ trả công thật cao cho mấy thằng cha căng chú kiết, thế nào chả có đứa nhận làm.

    Thần tình! Cái kế tưởng như ất ơ nói chơi vậy mà hiệu nghiệm thật. Chủ nhiệm Cao Cù ngoắc mấy tay cấp dưới ngồi lại họp kín:

    – Đằng ấy khi nãy nói mấy thằng cha căng chú kiết là ai?

    – Thì vẫn mấy đứa chuỗi, rễ dạo cải cách ruộng đất chứ ai. Cứ có tiền, nhiều tiền thì bảo đốt nhà bố nó, nó cũng làm.

    Cao Cù gật gật đầu cười đầy đắc chí:

    – Vậy giao cho lão gọi thằng Thủ, đĩ Thớ lên đây ngay gặp tớ.

    Chiều hôm ấy, Thủ lên gặp chủ nhiệm hợp tác xã. Nghe Cao Cù nói Thủ háo hức ra mặt. Hắn nhận khoán gọn công việc phá đình đập chùa ở làng Phù. Với số công và tiền quy ra thóc mà ông chủ nhiệm hứa thì thật có nằm mơ Thủ cũng không dám nghĩ tới. Hắn lên ngay làng Xá bàn với thằng Ngư chuột. Chúng hinh hích thích chí kéo nhau ra quán rượu ngồi nhẩm tính món công sá từ trên trời rơi xuống. “Một công lao động và năm đồng cho mỗi tượng Phật dù lớn hay bé, bằng đất hay bằng gỗ. Thêm năm mươi công lao động nữa cho đập bỏ chùa và đình. Việc dọn dẹp có tụi thanh niên gánh vác…”.

    Chủ nhiệm hợp tác xã Cao Cù tuyên bố rõ ràng thế. Trong cái thời buổi một ngày công lao động của xã viên chưa đến hai đồng bạc, đập mỗi pho tượng Phật bằng công sức bốn ngày đổ mồ hôi trên đồng ruộng thì thật quá hời. Quá ngon ăn. Chỉ riêng chùa Tiên với hàng trăm pho tượng, hai thằng bợm bãi ấy sẽ nhận số tiền và thóc bằng mấy năm lao động cật lực.

    Tìm được hai thằng Thủ và Ngư, việc phá chùa Tiên cùng các công trình tâm linh khác tiến hành rất nhanh. Đúng hôm chùa bị đập, không khí trong làng lại một lần nữa phủ mầu tang thương. Các vị bô lão chống gậy ngán ngẩm lắc đầu trong tiếng thở dải thườn thượt. Hội vãi sắm lễ, oản vàng hương bày trên con đường sau chùa xì sụp khấn vọng. Họ khóc than tiễn các Phật ra đi trong khói bụi mù trời. Họ khóc cho chốn bình an trong tâm thế bị phá nát. Dân quân chặn lối dẫn vào chùa. Đám thanh niên đánh trống cổ vũ vang trời. Thần tượng một thời biến thành đống phế liệu ngổn ngang đất đá. Những pho tượng Phật bằng gỗ bị thả trôi sông. Phật đã không còn, chùa cũng chỉ là cái xác nhà hoang. Đám thanh niên trống rong cờ mở chặt phá cây cối, đập bỏ tường chùa với khí thế cách mạng dời non lấp biển. Suốt mấy ngày kinh hoàng man rợ ấy, các vãi làng Phù không ngủ. Họ quỳ lạy dọc bờ sông tụng kinh tiễn các Phật thọ nạn về nơi vô định. Nhìn các ngài chập chồi trên dòng nước, chân tay khua lên yếu đuối, vô nghĩa đến thảm hại.

    Khuôn viên chùa Tiên liền sau đó mọc lên một khu trại chăn nuôi hoành tráng. Nền đình thành khu nhà chứa phân. Miếu bà Đen biến thành sân kho của hợp tác xã… Làng Phù vốn đã ủ dột nay như cái cây bị tuốt hết lá. Gió trời lùa qua đám cành cây khô khốc, xác xơ chẳng để lại một chút cuốn quýt, gian díu nào. Tiếng chim cũng tạnh vắng đến rợn người.

    Chú thích *:Thơ Tố Hữu
     

  • 6

    Sống với cha hơn năm năm ở Hà Nội, Nguyễn Bá Nhã trở lại làng Phù. Ông Lễ xin chuyển công tác về tỉnh. Năm ấy chiến tranh đã lan ra khu Bốn. Làng Phù dốc hết trai tráng ra mặt trận. Chỉ còn lại loáng thoáng bóng đàn ông. Rặt người già với trai hoi cùng những đứa tật nguyền, còi cọc chẳng khác gì cái kẹo. Lũ con gái cũng đua nhau đi khỏi làng. Người xin đi thanh niên xung phong, người vào làm công nhân nông trường. Sau mỗi đợt như thế làng Phù lại heo hắt, duễnh doãng ra. Tối tối làng chìm đắm trong bóng đêm như một đống rạ ẩm thếch, mốc meo. Không một ánh đèn. Không một tiếng người. Chỉ thi thoảng tiếng loa của ông Bỉnh què trưởng thôn thông báo việc nộp thuế nông nghiệp, huy động người đi đắp đê, làm thủy lợi… là thấy làng còn đang thoi thóp sống.

    – A lố… a lồ… phù phù. A lố… Đây là bản tin của ban thông tin văn hóa làng Phù Vân. Bà con nghe rõ không.

    – “A lố… a lồ… alo… ố… a lo… ồ”…

    Hai anh em Nhã nhại tiếng ông Bỉnh cười ngặt nghẽo. Buổi phát thanh của ông Bỉnh què dài lê thê. Câu chữ rối rắm. Ngọng líu ngọng lo. Có lúc tưởng ông vừa nói vừa ngủ gật. Chán hoét. Nhã và Nhẫn vừa bắt chước ông Bỉnh vừa cười tóa lóa khiến bà Mận phải gắt tướng lên:

    – Câm mồm đi để tao còn nghe.

    Hai đứa lại rúc vào cái ổ rơm chỗ nền bếp. Chúng cứ a lố a lồ… trêu nhau cho tới lúc mắt díu vào. Phổ biến xong ở xóm dưới ông Bỉnh chuyển chỗ lên xóm trên. Cái loa trên tay ông lại phát ra cái câu mở đầu mà ai cũng thuộc lòng: “A lố… phù phù a lố… bà con nghe rõ không…”. Cái tên đệm Bỉnh què do người làng Phù đặt bởi bên bàn chân trái của ông chỉ có ba ngón. Nghe đâu thời chống Pháp, một lần máy bay “bà già”* của địch ném bom, bắn đạn đum đum xuống làng Phù. Ông Bỉnh khi đó trong đội tự vệ nằm cùng hầm với mấy người nữa. Hầm bị trúng bom. Một góc bàn chân bên trái từ ngón giữa tới ngón út bị băm nát. Sau tai nạn đó chân ông bước tập tễnh. Thế là ông còn bị nhẹ. Bà Tựu vợ ông Láng chết. Anh Quyến bị tiện mất một cẳng chân. Thầy thuốc cắt lên gần gối, phải đi nạng. Người làng gọi là anh Quyến cụt còn ông là Bỉnh què.

    Dăm năm ăn trắng mặc trơn ở đất Kinh kỳ, Nguyễn Bá Nhã trở về đằm mình trong đất quê. Vào đúng cái tuổi biết nhận thức. Nhận thức của một thằng trai đã có cơ hội nhìn vượt qua lũy tre ủ dột, đã biết tới nhiều chân trời khác lạ so với bạn bè cùng lứa càng hằn sâu trong tâm tưởng,

    Những trưa trang nắng Nhã cùng đám bạn vắt vẻo trên rặng ruối quanh chùa Tiên nhấm nháp vị ngọt lừ của nó. Người lớn bảo cây ruối thân rỗng là nơi trú ngụ của loài ma trơi. Nhà chùa hay trồng nó quanh rào để ma trơi có chỗ ở không vào chùa quấy nhiễu.

    – Ăn quả ruối khéo mà chết “ đẩm” – Người lớn đi qua nhắc bọn Nhã như thế.

    – Chết đẩm á? Các ông các bà ấy dọa đấy. Ăn mãi rồi có sao đâu.

    Một lần Nhã hỏi, cha anh giải thích:

    – Ruối là cây thiêng. Ở trên tán ruối lũ rắn hay nằm phơi nắng. Nếu rắn nhả nhãi ra quả ruối, ăn phải quả đó có khi chết người.

    Nghe cha nói Nhã hơi sợ. Nhưng cái tính nghịch ngợm, ham chơi của tuổi học trò quên ngay những lời khuyên của người lớn. Bao lần nằm phơi bụng trên tán cây ruối, chưa lần nào Nhã nhìn thấy rắn. Còn ma trơi, nói vậy chứ mặt ngang mũi dọc nó ra sao Nhã cũng chưa hình dung ra. Một đêm đi theo các anh lớn ra cầu kênh nhìn về bãi tha ma, Nhã thấy có những tia sáng xanh lét vọt lên. Trong đêm đen thứ ánh sáng ấy khiến người ta rờn rợn da gà. Các anh ấy bảo Nhã:

    – Đấy, ma trơi đấy.

    – Có ma trơi thật hả anh?

    – Chúng tao nghe nói sau khi người chết chôn xuống mồ gặp mưa, linh hồn sẽ thoát ra để bay về trời. Cái vệt sáng hôm nãy chắc là linh hồn ông Tíu ở xóm trên. Ông ấy chết vừa chôn hôm qua. Chiều nay trời mưa nên hồn ông đi báo cáo Diêm vương đấy. Trước khi đi ma trơi thường múa may, nhảy nhót như còn luyến tiếc trần gian. Nhã bất chợt kéo hai tà áo sát vào người, ghìm cơn run trong bụng. Trong lòng vẫn bán tín bán nghi. Sau này lớn, Nhã được giải thích là hiện tượng phụt sáng lên ở những ngôi mộ người mới chết là do hai con ngươi trong mắt tử thi nổ. Ánh sáng lân tinh phụt lên chứ chẳng có chuyện linh hồn người chết biến thành ma trơi trước khi về trời.

    Tuổi thơ của Nhã gắn với làng Phù là mảng ký ức vừa đau buồn vừa trớ trêu mà đẹp một cách lạ thường. Nó là những thước phim đầu đời vừa trong trắng thơ ngây vừa lấm lem bùn đất. Và không hiểu sao hình ảnh những cây ruối quanh chùa Tiên cứ hằn sâu trong tâm trưởng mỗi khi Nhã nhớ về làng Phù.

    Rặng ruối đã nhiều tuổi lắm. Tán của nó kết thành tầng tầng lớp lớp lá xanh rì. Nhã và lũ bạn thích nhất là leo lên cây ruối ngả trên mặt ao chùa. Tán nó xòa như tấm thảm rộng bằng cái chiếu hoa. Có thể mở được cả một hội tam cúc trên đó. Vừa đánh bài vừa hái ruối ăn. Rồi những ngày lang thang đi học. Từ nhà đến trường là con đê to nhưng tụi Nhã chẳng mấy khi đi trên con đường ấy. Dắt díu nhau xuống chân bãi, len lỏi mép vườn chui rào mà đi. Chỉ tụi học trò gái có túi đựng sách bút còn đám con trai thì kẹp nách, cuộn lại như cái ống thổi lửa. Hôm nào có giờ lao động, thầy cô giáo phân công mang dụng cụ bao giờ Nhã cũng nhận đem theo cái xẻng. Cuốc và quang gánh… nhường cho đứa khác. Đem cái xẻng, lao động xong, tháo cán vứt đi. Cái lưỡi xẻng nhỏ mỏng Nhã đúc vào trong áo, trước bụng tha hồ chạy nhảy. Chiều về lại kiếm đoạn tre làm cái cán khác. Từ vườn này len qua vườn kia, Nhã và đám bạn vừa đi vừa săm soi tổ chim. Mắt không quên nhớn nhác xem có buồng chuối nào ương ương là vặt trộm. Quả chuối còn xanh lét mới tước được lớp vỏ giấy bên ngoài. Ăn sường sượng, chát xít, nhựa chuối bám lằng nhằng quanh mép.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:

    Chú thích*: Loại máy bay DAKOTA cánh bằng của Pháp.

  • 5

    Sau ngày tham gia tiếp quản Thủ đô, ông Nguyễn Bá Lễ chuyển ngành sang làm cán bộ văn hóa ở Chi nhánh Điện ảnh I, Hà Nội. Ông bà sinh tới tám người con, năm trai ba gái. Người con đầu Nguyễn Bá Tín mất sớm, bốn người con trai còn lại tiếp tục làm sum suê thêm cành nhánh của dòng họ Nguyễn Bá. Thời gian diễn ra cải cách ruộng đất ở làng Phù, Nhã vừa đến tuổi nhận biết. Làng Phù khi ấy không có trường học. Tất cả đám trẻ con đều dồn vào lớp vỡ lòng của cô giáo Vấn. Gọi là lớp học nhưng thực chất là cái phòng nhốt trẻ để bố mẹ chúng rảnh tay làm đồng. Lớp đặt ngoài đình. Ngày nào cũng ê a mấy câu thuộc lòng. Đọc chán thì làm trò chạy đèn kéo quân. Đám con gái chơi chi chi chành chành, chồng nụ chồng hoa…Tuổi thơ của Nhã gắn với làng Phù không dài, nhưng đó là những năm tháng đầy nước mắt, tối tăm. Nhã đã phải khôn ra rất sớm. Nó như một chương đời non nớt nhuốm đầy sự thù hận, phản kháng trẻ con mà anh không thể nào quên. Sau này dù lớn tuổi nhưng có một kỷ niệm mà mỗi khi nghĩ về làng Phù Nhã lại nhớ tới đầu tiên. Đó là cuộc nói chuyện của mẹ với hai anh em Nhã sau ngày đội cải cách ruộng đất về làng mấy tháng. Lúc ấy Nhã đã sáu tuổi. Người em trai tên là Nhẫn lên bốn. Ở cuộc họp của xóm về mẹ Nhã thất thần gọi hai con xuống bếp. Giọng bà thảng thốt:

    – Bầm dặn thằng Nhã với thằng Nhẫn từ hôm nay không được đi học nữa. Phải đóng cửa ở nhà.

    – Sao thế ạ? – Nhã hỏi.

    – Con còn nhỏ chưa hiểu. Nhà ta từ nay là thành phần bóc lột rồi con ơi. Không ai chơi với anh em mày nữa, phải đóng cửa ở nhà nghe chửa?

    Nhã phụng phịu phản ứng:

    – Kệ, cứ chơi. Ở nhà chán lắm.

    Bà Mận bất ngờ dang tay tát vào mặt Nhã. Cái tát khiến cu cậu nổ đom đóm mắt. Liền đó bà ôm chầm lấy hai con khóc ngằn ngặt.

    Anh em Nhã đang tuổi ăn tuổi chơi với đám bạn bè cùng lứa bị cấm học hành, giao lưu. Cùng tuổi mà Nhã và Nhẫn phải gọi chúng là ông, bà xưng con. Thằng Nhẫn còn nhỏ chưa biết phản ứng, nhưng Nhã thì rất bất bình ra mặt. Ba mẹ con bị giam lỏng trong ngôi nhà ủ dột trước sự dè bửu, khinh ghét của hàng xóm láng giềng. Bà Mận cắn răng chịu nhục vì hai đứa con thơ, mong cho cái thời đoạn đảo điên, oan khuất ấy chóng qua đi. Song Nhã thì hăng máu vịt lắm. Trẻ con hiếu thắng biết chó gì chuyện đấu tranh giai cấp, đối địch, trắng đen của người lớn. Không được chơi bời với đám bạn nối khố, Nhã khùng lên gây sự chửi nhau với chúng. Một hôm đám bạn cùng lớp vỡ lòng đứng ngoài bờ rào trêu chọc anh em Nhã. Không biết chúng nói với nhau những gì chợt bà Mận nghe tiếng Nhã gào to:

    – Tao đút bòi chơi với đám con nhà nông dân chúng mày nữa. Tao chỉ chơi với thằng Vạc, con Ngàn nhà địa chủ, phú nông thôi.

    Câu nói ngỗ ngược bạo gan khiến bà Mận toát mồ hôi hột. Làm sao một đứa trẻ như nó lại thốt ra những lời chết người như thế. Bà lật đật chạy ra lôi con vào nhà. Bà tra hỏi nó vì sao lại ăn nói dại dột thế nhưng Nhã cứ lỳ ra. Mặt nó câng câng bất cần. Từ hôm ấy bà Mận phải canh chừng Nhã không cho nó gặp đám bạn cùng xóm. Cuối năm ông Lễ về thăm nhà, nghe vợ kể ông sửng sốt. Không thể ngờ sự phản ứng rất người lớn đó lại bật ra từ một đứa trẻ còn hôi mùi sữa mẹ. Ông biết để Nhã ở nhà sẽ có chuyện chẳng lành. Ông bàn với vợ:

    – Thằng này để ở nhà không ổn. Tai ương không chừng sẽ từ nó mà ra. Thôi để tôi đưa nó về Hà Nội. Năm nay nó cũng đến tuổi vào lớp một rồi.

    Nguyễn Bá Nhã dời làng Phù theo cha về Hà Nội trong một tâm trạng khó tả. Nói tới Hà Nội là thấy xa vời vợi. Nơi ấy theo mô tả của cha là có tầu điện chạy lenh keng, có người giầu ngồi xe xích lô, có nhà cao vút mấy tầng, trẻ con đi học mặc quần sóc trắng với giầy tây, mũ cát…Trong trí tưởng tượng của một thằng bé nhà quê như Nhã thì Hà Nội quả là vầng trăng đêm rằm so với cái ánh đèn dầu le lói nơi cái làng Phù “chiêm khê mùa thối”. Hôm Nhã lếch thếch theo cha sang bến xe Trung Hà để xuôi Hà Nội, bà Mận khóc hết nước mắt. Bà cõng thằng Nhẫn đi theo lên tận bến đò Lời để tiễn hai bố con. Tính theo đường chim bay, làng Phù chỉ cách bến xe Trung Hà một tầm nhìn gần. Vậy mà muốn đi Hà Nội người làng phải qua đò sang bến Cổ Đô rồi đi bộ thêm dăm cây nữa. Bước chân theo cha, Nhã vừa háo hức vừa lạ lẫm. Điều đầu tiên chàm khắc vào bộ óc non nớt của Nhã cho đến tận bây giờ là cái mùi ô tô. Mùi khét khét, thơm thơm, ngai ngái. Mùi của xăng cháy. Cái mùi không thể lẫn với bất cứ mùi gì khác. Nó gợi trong Nhã về một điều gì đó mới mẻ, rộng mở đang đến với cuộc đời cậu. Rồi nữa, những chiếc xe ô tô chở khách. Trông chúng chả khác gì những con bọ hung to lớn. Mỗi xe chở được hơn chục người. Vài chiếc còn nhỏ hơn gọi là xe đít vịt. Cái đuôi xe cong sát xuống đất rồi vểnh lên chẳng khác gì đuôi con vịt bầu, đen chũi. Lần đầu tiên trong đời Nhã được bước lên cái phương tiện giao thông lạ lẫm đó. Mùi thơm nồng của xăng cháy, giữa một khung cảnh hùng vĩ núi Ba Vì soi bóng xuống sông Đà một ngày nắng rực đó mãi in vào trí nhớ của Nhã về một đoạn đời khác đã đến. Trước lúc lên xe Nhã tần ngần nhìn về làng Phù. Vệt tre xanh thẫm viền theo triền đê. Ngọn tre hiu hiu phơ phất. Nước mắt tự dưng theo nhau trào ra. Nhã nhớ mẹ, nhớ thằng Nhẫn, nhớ những con chim chào mào còn đỏ hỏn trong cái tổ trên buồng chuối. Chắc lúc này chúng đang ngoác những cái mỏ viền vàng rộng quá cỡ đòi ăn. Nhã nhớ tới những lỗ dế mà hai anh em hàng ngày tha thẩn trút nước để dế bò ra… Có lẽ Nhã là đứa trẻ đầu tiên của làng Phù được biết tới cái chân trời ngoài ngôi làng ủ dột đang oằn mình dưới những cuộc đấu tố đẫm nước mắt trong những năm tháng kỳ quặc này.

    Nhã vào học lớp một trường tiểu học Lý Thường Kiệt ở phố Sinh Từ vào cuối năm đó. Ông Lễ đón bà Mận và cu Nhẫn xuống Hà Nội chơi. Nhã sống cùng cha trong căn hộ tầng hai ở rạp chiếu bóng Kinh Đô, phố Cửa Nam. Ông Lễ lúc ấy là chủ nhiệm rạp chiếu bóng Kinh Đô kiêm phụ trách các rạp chiếu bóng Hà Nội. Từ nơi ở Nhã đi bộ tới trường chỉ hết mười phút. Từ ngày xuống Hà Nội, Nguyễn Bá Nhã đã trở thành cậu ấm. Một cậu ấm nhà quê. Tuổi thơ đầm mình trong môi trường điện ảnh, Nhã cũng nhiễm lòng say mê bộ môn nghệ thuật thứ bảy này. Hà Nội những năm sau giải phóng còn thưa người. Khung cảnh yên bình và nét hào hoa của người Hà Nội đem đến cho Thủ đô một vẻ đẹp vừa sang cả vừa dung dị. Trước cửa rạp Kinh Đô tối nào cũng một dòng người dài xếp hàng mua vé vào xem phim. Chiếm lĩnh phông hình là các bộ phim của Liên xô và Trung Quốc. Việt Nam chưa sản xuất được phim truyện. Vài bộ phim tài liệu: Việt Nam trên đường thắng lợi, Giải phóng Điện Biên, Cây tre Việt Nam... bao giờ cũng được chiếu mở màn trước khi xem phim chính. Nhã tiếp xúc lần đầu tiên với điện ảnh bằng những bộ phim của người lớn. Toàn là phim về chiến tranh vệ quốc của Liên xô, Trung Quốc: Người thứ 41; Mây đen rời khỏi bầu trời; Khi đàn sếu bay qua; Đổng Tồn Thụy, Bạch Mao Nữ…Ngày cuối tuần rạp chiếu hai ba xuất mà người xếp hàng vẫn đông.

    Tối tối Nhã tha thẩn cùng với các cô chú làm nhiệm vụ vệ sinh lau ghế, quét rạp. Sau mỗi xuất chiếu Nhã đi từng hàng ghế nhặt những que kem, vỏ quýt, giấy gói lạc rang, hạt táo…Tất cả những thứ đó hóa ra rất có ích cho cuộc sống của hai bố con. Giấy gói lạc để nhóm bếp; vỏ quýt, hạt táo khi tích cóp được nhiều đem ra phố Lãn Ông bán cho hiệu thuốc Nam; que kem bó lại đem bán cho tiệm kem Long Vân cạnh bờ hồ Hoàn Kiếm. Sau mảng đời đen đúa, thù hận những năm sống ở làng Phù, một chương tươi sáng hơn khi sống với cha ở Hà Nội làm cho tuổi thơ của Nhã sinh động đa sắc hơn đám trẻ cùng lứa.

    Ngày khai giảng năm học đầu tiên, Nguyễn Bá Nhã diện quần soóc áo cộc tay trắng. Hai cái răng thỏ làm sáng lên khuôn mặt bầu bĩnh. Duy chỉ đôi mắt vẫn ẩn chứa nét buồn cố hữu khiến mỗi khi đăm chiêu đôi mắt ấy cứ hoang hoải vô định. Có người bảo nhìn mắt thằng Nhã như mắt con chiên vời vợi hướng lên Chúa trời. Mơ màng thăm thẳm. Học trò chen nhau lên tầng hai nhận lớp, Nhã tháo đôi dép nhựa cầm tay. Cứ thế chân đất cu cậu chen bật mấy cậu ấm cô chiêu thị thành ẻo lả phóng lên cái ban công. Nhã chúi cổ gào tướng:

    – Bầm ơi? Em ở đây này…

    Bà Mận sợ xanh mặt chỉ sợ con ngã. Nhã đứng trên ban công vẫy mãi. Vừa vẫy vừa gọi toáng lên. Tiếng vẫy gọi như con chim sổ lồng đập cánh tung mình lên khoảng trời cao rộng, tự do. Đám trẻ con Hà Nội lạ lẫm nhìn Nhã một tay xách dép ngoái ra ban công làm ầm ĩ. Chúng bĩu môi ra cái điều khinh thị.
     

  • 4

    Cường hào Lê Thị Mận không bị đem ra cho bần cố nông đấu tố, nhưng thằng Thủ đã tính chuyện ân oán với bà từ khi nó được đội cải cách tin dùng. Cái cách hại người của nó cũng rất ti tiện, hèn hạ. Đầu tiên nó nhắm tới hai cây hồng quý nhà bà mà hắn ghen tức từ lâu. Năm ấy hồng rất xanh tốt, được mùa. Cành lá vươn dài che cả một đoạn mặt đê. Thằng Thủ đã tính toán cả. Nó sai tay chân chuẩn bị mấy cái cán cờ thật dài. Mỗi lần biểu tình diễu hành trên đê, Thủ bảo đám thanh niên cầm cờ giương lên thật cao. Cờ chạm vào cành nào, Thủ lệnh cho chặt cành hồng đó. Chặt thật phũ, thật đau. Hai cây hồng héo rũ rồi chết dần. Người làng Phù tiếc mãi giống hồng quý hiếm. Mấy chục năm sau, dù không còn hai cây hồng ấy, người dân vẫn gọi con dốc xuống bến sông là dốc Hồng. Ngày chồng bà Mận từ mặt trận về, ông thấy mầm hồng vẫn ngoi lên chỗ hai gốc cây đã mục. Ông đánh về trồng lại trong vườn nhưng nó không sống được.

    Thủ không chỉ trở thành một thứ tay thước dưới sự điều khiển của các ông đội. Từ lúc được đôn lên làm cán bộ cải cách làng Phù, hắn cùng đám rễ Viện, đĩ Thớ gây ra biết bao ân oán với người làng. Không hiểu cơn cớ gì mà một hôm giữa trưa nắng, chúng lôi phú nông Chỉnh ra bờ ao. Chúng bắt bà xắn quần lên đến bẹn rồi trói hai tay bà lại. Hai thằng đẩy bà ngâm mình trong nước ao tù hàng tiếng đồng hồ. Cái ao nhung nhúc đỉa. Những con đỉa đói to như đầu chiếc đũa cái. Ngửi thấy mùi người lũ đỉa cong người guồng tới. Đen ngòm cả mặt ao. Bà Chỉnh run cầm cập, nước mắt nước mũi đổ nháng. Bà gập người lạy thằng Thủ với đám rễ chuỗi nhưng chúng không tha. Đám hung thần này đứng trên bờ hô lớn:

    – Trí phú địa hào đào tận gốc trốc tận rễ!

    – Lũ hút máu nông dân phải bị trả giá.

    – Cho lũ đỉa hút máu mày để mày biết đè nén hút máu bần, cố nông là như thế nào?…

    Thằng Thủ hung nộ nhất trong đám. Nó nhảy xuống mép ao, tay ngửa ra vớt một con đỉa đói đang cung quăng lao tới. Chưa ai hiểu nó định làm gì thì tay kia nó bất ngờ bóp mạnh vào hai má bà Chỉnh. Bị cái bàn tay như gọng kìm bóp cứng, miệng bà Chỉnh ngoác ra. Thẳng Thủ ném con đỉa vào rồi bịt chặt miệng bà lại. Mắt trợn trừng trợn trạc miệng ú ớ không thành lời, phú nông Chỉnh giãy giụa trong tay thằng chuỗi, rễ. Thủ lồng lộn như con quỷ khát máu. Nửa người bà Chỉnh đỉa bám như chùm sung. Chỉ một lúc sau con nào con ấy đẫy máu to phồng lên chẳng khác con sên. Chúng tự rụng xuống thì con khác leo lên thế chỗ. Bà Chỉnh mặt mày thất thần, tái dại. Mãi đến lúc bà không còn sức để đứng, sắp đổ vật xuống ao bọn chúng mới lôi bà lên. Bà nằm bất động. Hàng trăm con đỉa nhúc nhỉu bám kín người. Có con leo cả lên cổ, chui vào tóc bà cũng không còn sức hất chúng ra. Lũ con bà Chỉnh chạy đến đỡ mẹ dậy. Bà ôm ngực hộc lên. Tiếng nôn ọe tưởng rách họng. Miệng bà há hốc, lưỡi thè dài. Con đỉa mọng máu đủng điểng trên đó. Thằng con bà Chỉnh lôi được con đỉa ra thì bà cũng đuội đi. Vừa cõng mẹ về chúng vừa khóc ông ổng.

    Thời gian đội cải cách ở làng Phù, cuộc sống của dân làng bị đảo tung lên. Một làng quê nghèo như làng Phù vốn yên hàn ấm áp tình người đã trở nên vô cùng khác lạ. Các bậc cao niên trong làng ngao ngán lắc đầu:

    – Chưa bao giờ thấy con cháu hỗn hào với ông bà cha mẹ như thời này. Đúng là tôm lộn cứt lên đầu.

    Oan khiên, điên đảo, ngậm máu phun người…rồi cũng theo chân đội cải cách ra khỏi làng Phù. Niềm mong mỏi của những người bị tố oan như bà Mận cũng tới. Sau một thời gian được phong làm cường hào, ngồi trên cái ghế của tầng lớp bóc lột, ngấm đủ nỗi ê chề nhục nhã của đối tượng cần thanh trừng tiêu diệt, bà Mận được sửa sai. Họ hạ bà xuống thành phần bần nông. Hàng xóm nối nhau đến thăm, chúc mừng nhưng bà Mận không thấy vui. Nghe tin được hạ thành phần bà đổ gục. Nỗi uất ức trào dâng. Nào bà giầu có, ăn trên ngồi trốc cho cam. Vừa nghèo rớt mồng tơi vừa mang tiếng là đồ ác bá, bóc lột. Cái gông tròng vào cổ bà mang cả nỗi thống khổ lẫn nỗi nhục nhã ê chề. Khổ thì đời bà đã ăn dầm nằm dề với nó quen rồi, nhưng nhục thì đây là lần đầu bà nếm trải. Nỗi nhục của kẻ bị khinh thị xa lánh. Nỗi khổ còn san sẻ được chứ nỗi nhục thì chỉ mình bà nuốt ngược vào trong. Bà khóc thảm thiết. Khóc như gạt rửa hết nỗi tủi phận bấy lâu. Bà không một lời oán hận, kết tội ai nhưng trong lòng bà bao gương mặt người xen lẫn những bóng hình hôn ám vẫn lưu dấu không bao giờ quên.

    Sau này chồng bà Mận thi thoảng nhắc lại chuyện cũ. Ông trêu bà:

    – Cứ hẳn là địa chủ, cường hào đi thì lại sướng cái thân. Nhục nhưng mà hoành tráng. Đằng này bà đóng mấy vai vừa là cường hào vừa là bần nông. Ai ở làng này bằng bà.

    – Thì tôi đã được cái tiếng là con dâu cụ Chánh. Được vinh dự là người họ Nguyễn Bá nhà ông.

    Ông Lễ cười hích hích:

    – Ấy là chưa kể cái tội đem súng đạn của cách mạng đổ xuống sông.Tội tầy đình. Đám thằng Thủ, đĩ Thớ mà biết thì bà dựa cột là cái chắc.

    Cải cách ruộng đất giải phóng người nông dân thoát khỏi ách bóc lột của bọn địa chủ ác bá là một chủ trương lớn đem lại ruộng đất cho người cày, tự do cho người nghèo. Nhưng cách làm tràn lan, quan điểm dùng người của đội cải cách ở nhiều nơi làm cho ý nghĩa của cuộc đấu tranh giai cấp nhuốm mầu thanh trừng, trả thù ân oán cá nhân. Chọn rễ, chuỗi từ những phần tử vô học, lười nhác, bợm bãi để thực hiện một ý tưởng nhân ái là nối dáo cho giặc. Đám vô sản lưu manh không bao giờ có thể đại diện cho giai cấp vô sản đúng nghĩa của nó. Sử dụng những kẻ như vậy không chỉ làm sai lệch mục tiêu của cuộc đấu tranh giai cấp mà còn để lại hậu họa lâu dài mà mọi việc diễn ra ở làng Phù là một biểu hiện rõ nhất.
     

  • 3

    Đã trải bao tai ương kinh khiếp, đối mặt với biến cố bất thường, người làng Phù tưởng không còn gì quá đáng sợ trong cuộc sống của họ nữa. Thiên tai, địch họa chỉ tôi thêm lòng kiên gan vượt lên trong bão tố. Cái khổ cái nghèo càng giúp họ cảm nhận sự ấm áp khi nương dựa vào nhau. Đầu những năm năm mươi, một không khí hồ hởi ngút trời. Đồn bốt địch bên kia sông Cả đã bị nhổ bỏ. Thanh niên nam nữ làng Phù thi nhau ghi tên tham gia dân công hỏa tuyến phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ. Người già, phụ nữ ở lại làng cũng không nguôi tay. Phong trào vót chông cho vùng bị địch tạm chiếm kéo cả làng vào cái không khí tất bật. Tất bật mà vui. Những cây tre già được hạ xuống. Nhà nào còn dây phơi quần áo bằng thép, bằng đồng cũng gỡ ra hiến cho chiến dịch vót chông. Hình ảnh anh bộ đội cụ Hồ đầy trìu mến trong lòng biết bao thôn nữ. Tiếng hát tiếng hò rộn từ đầu làng tới cuối xóm:“Ai cũng yêu tang tình… là… anh bộ đội/ Cây súng nhỏ đeo…èo …ngang vai/ Tà áo xanh tang tình là ngôi sao sáng/ Nở… nở nụ cười như đóa hoa thật tươi…”.Mọi khó khăn, mọi tai ương tưởng như đã buông tha người làng Phù thì bỗng nhiên một tai họa mới lại từ đâu sầm sập về. Tai ương lần này không phải đẩy làng Phù vào cái đói cái rét, mà nó đánh vào tâm can, vào mối quan hệ làm nên cuộc sống yên hàn đùm bọc lẫn nhau của người làng Phù. Nó chẳng khác gì cơn cuồng phong đúng lúc cả làng đang dồn hết người và vật lực cho kháng chiến.

    Dưới khẩu hiệu đấu tranh giai cấp, tiêu diệt giai cấp bóc lột, cuộc cải cách ruộng đất thổi vào làng Phù một không khí rất khác lạ với cuộc sống vốn có của họ xưa nay. Nó len lỏi vào từng gia đình, tấp vào mặt từng con người. Không một ai tránh khỏi lưỡi gió tàn độc của nó. Thời gian đội cải cách ruộng đất ở làng Phù đã biến cái làng thuần nông, u tối nhưng yên hàn ấy trở nên điên đảo. Bao nhiêu kẻ lười nhác, bợm bãi trở thành chuỗi rễ, cốt cán. Đang đói rách bần hàn đến lõ đít, bỗng trở thành cán bộ cách mạng chúng lên mặt, hách dịch. Chúng gieo rắc thù hận, nghi kỵ giữa những người vốn xưa nay sớm lửa tối đèn có nhau. Chúng phá vỡ nếp sống tốt đẹp nhất được bồi đắp từ bao đời. Quan hệ kỷ cương trên dưới, nề nếp gia phong bị dính nhát chém chí tử. Vết nứt rạn trong mối quan hệ của người làng từ đó cứ luỗng rộng mãi ra.

    Làng Phù vốn bao đời chuyên cắm mặt xuống với cây lúa. Chỉ có dăm bảy nhà “mọc mũi sủi tăm” gọi là khá giả hơn một tí. Khá hơn bởi họ biết tính toán, gặp may trong làm ăn. Họ xây được nhà gạch, lợp ngói. Đội cải cách ruộng đất vận động người làng Phù vạch mặt chỉ tên kẻ bóc lột, bọn đè đầu cưỡi cổ nông dân. Người làng Phù ngơ ngác. Họ chẳng thấy ai trong làng có tội như các ông đội nói. Phi nội tác ngoại hầu như cả làng đều có họ với nhau. Có chăng chỉ vài nhà nhiều ruộng hơn thuê mướn người làm khi vào mùa thu hoạch. Người làm thuê được trả công sòng phẳng, nào có ai đè đầu cưỡi cổ ai. Vừa đe nẹt vừa đem lợi lộc ra nhử, đội cải cách rồi cũng có trong tay năm, sáu gia đình để quy vào thành phần bóc lột.

    Ngạc nhiên nhất là bà Lê Thị Mận thuộc diện nghèo của xóm. Chồng đi kháng chiến. Không hiểu cơn cớ gì đội cải cách điệu cổ bà lên truy xét rồi quy thành phần cường hào. Bà Mận sững sờ không hiểu một người đàn bà mù chữ như mình, một nách hai con dại suốt ngày cắm mặt xuống mấy sào ruộng để sống thì bóc lột, ăn hiếp ai? Nhà bà chỉ có hơn bốn sào ruộng, chưa đủ tiêu chuẩn ruộng đất của một bần nông mà người ta quy bà thành cường hào? Bà hỏi nhưng người ta không trả lời. Mãi sau này có người giải thích rằng bà bị “phong chức” cường hào vì bà là con dâu Chánh tổng Hiếu. Trời ạ, cụ Chánh chết từ tám hoánh nào. Đến ngày người ta làm cải cách ruộng đất, cụ đã về với tổ tiên hơn hai chục năm trời. Là con dâu nhưng nào bà có được gặp bố chồng. Nào có được hưởng chút của nả gì của nhà chồng. Vậy mà người ta tròng vào cổ bà cái gông cường hào ác bá. Bị quy thành phần bóc lột, bà biết xóm giềng không còn ai quan hệ với bà nữa. Nhiều người biết bà bị oan ức, nhưng sợ sệt không dám hỏi han chuyện trò. Mẹ bà cùng các dì em gái cũng không dám công khai thăm nom giúp đỡ. Đó là nỗi uất ức nhất trong lòng bà Mận. Cái đói cái thiếu bây giờ trở thành chuyện vặt. Hàng năm trời mẹ con bà sống trong sự ghẻ lạnh của dân làng. Niềm động viên duy nhất là việc cứ cách vài đêm, lợi dụng lúc không có dân quân du kích tuần tra, mẹ bà và các dì em gái lại giả vờ đi qua. Họ ném vào vườn chuối khi cân gạo, lúc túm ngô, vài củ khoai lang…Nghe tiếng “ bụp, bụp” trong đêm vắng, bà biết mẹ và các em lại tiếp tế cho mấy mẹ con.

    Bần, cố nông cứ cứu đói cho cường hào như thế suốt thời kỳ cải cách ruộng đất mà không ai biết.

    Trong đám rễ chuỗi làng Phù có thằng Thủ. Rễ Thủ tính táy máy chuyên ăn cắp vặt. Hàng ngày hắn cứ lượn lờ ngó nghiêng nhà ai hở ra cái gì là lấy trộm cái đó. Bộ dạng Thủ dúm dó. Vừa lùn vừa đen. Trên mặt thằng Thủ nảy ra một mụn cứt ruồi với mấy cái lông xoăn xoăn trông vừa bẩn vừa đểu. Đểu nhất là lúc hắn cười. Cái cười nhếch một bên mép khiến vùng da mặt Thủ vẽ thành mấy cái nếp nhăn kì quái. Thằng Thủ có biệt tài len lỏi chui rào trèo cây nhanh như sóc. Con gà buổi trưa đẻ xong chưa kịp nhảy ổ Thủ đã thó mất trứng. Nghe tiếng gà quang quác chủ nhà cứ nghĩ là nó tác khi đẻ xong. Chẳng ai vội nhặt trứng. Chiều ra thì ổ trống trơ. Nhiều nhà mất trứng lấy làm lạ. Để công rình thì phát hiện cái trò ăn trộm rất cáo của thằng Thủ. Các bà ngồi bán hàng xén dưới chợ Phù cứ thấy mặt thằng Thủ là nhắc nhau cảnh giác:

    – Ngứa thế. Các bủ có thấy ngứa không. Để mắt xem khéo không lại có bọ ghẻ.

    – Đậy đụm kẻo ruồi bọ nó vầy vào đấy…

    Họ nói lóng ra hiệu với nhau. Các bà bảo thằng Thủ như con bọ ghẻ lẩn trong gấu váy. Đến là khó chịu. Thủ ghen tức ra mặt với bà Mận vì nhà bà có hai cây hồng quý. Hai cây hồng vươn cao trùm bóng mát cho cả đoạn dốc xuống bãi của người làng. Người làng gọi tên con dốc ấy là dốc Hồng. Thủ đã mấy lần ăn trộm hồng bị bà Mận bắt được nhưng bà chỉ cảnh cáo chứ chưa làm hắn mất mặt bao giờ.

    Làng Phù chưa nổi trăm nóc nhà nhưng dưới tài

    phù phép của đội cải cách đã có đủ số gia đình để quy địa chủ, cường hào, phú nông. Tên họ bị bêu ở ngoài đình. Đứng đầu là bà Én. Địa chủ Én giầu có nhất làng. Trước khi tiến hành đấu tố diện rộng có một phiên làm điểm cho toàn xã. Buổi đấu tố mẫu diễn ra ở bãi chợ làng Phù. Hôm ấy là một ngày đặc biệt. Làng Phù như trong cơn động đất. Chẳng mấy ai ngủ nổi vì không khí nhộn nhạo, rầm rĩ. Trời còn tối đen, tiếng trống đã thúc liên hồi như cháy nhà, như vỡ đê. Mỗi xóm một đoàn diễu hành trống giong cờ mở tiến về bãi chợ. Người ta dùng tiếng trống cái làm lệnh. Để đe dọa tinh thần, hùa theo là tiếng kẻng rồi mõ tre, thanh la, tù và… đến vỡ óc. Bước chân người rầm rập kèm theo tiếng hô còn khê nặc ngái ngủ. “Đả đảo bọn địa chủ, cường hào hút máu bần cố nông!”. “Trí phú địa hào, đào tận gốc chốc tận rễ!”. “Hoan hô cải cách ruộng đất giành quyền lợi về tay người nghèo!”…

    Cường hào Lê Thị Mận ngồi bệt trên đất, dúm dó cùng đám thành phần bóc lột xế bên hàng ghế dành cho các ông đội và tòa án cải cách. Vòng trong vòng ngoài những người nông dân vốn là xóm giềng thân thuộc lâu nay. Gương mặt họ khô héo, bệch bạc. Trừ một nhóm nhỏ đám chuỗi rễ quá khích hung nộ, lăng xăng còn lại đều tỏ ra mệt mỏi thất thần. Mệt mỏi vì thiếu đói, vì căng thẳng, mất ngủ. Mệt mỏi vì bị cuốn vào phong trào đấu tố theo kiểu a dua và sợ sệt mấy tháng trời. Hôm nay họ bị xua dậy từ lúc tinh mơ trong cái giá lạnh thấu xương. Chân đất, mắt nhử nhèm. Áo quần xơ tớp vá chằng vá đụp. Có người cuốn trong manh chiếu rách ngắn cũn cỡn. Họ vật vờ chẳng khác gì đám hình nhân lê bước trên đê. Họ giơ tay thụi ngược lên trời sau mỗi câu khẩu hiệu. Miệng hô “Đả đảo”, “Hoan hô”…mà dường như chẳng biết đả đảo ai, hoan hô cái gì. Họ cũng chẳng có khái niệm gì về sự căm thù hay vui sướng. Ở cái làng Phù nghèo túng của họ bao đời nay có ai là người đè nén, bóc lột họ đâu. Cuộc đấu tố hôm ấy chỉ tập trung vào hạch tội địa chủ Thuật trên làng Xá. Nhưng đây là phiên thí điểm nên làng Phù cũng phải chọn ra kẻ có máu mặt nhất trong đám bóc lột để cho nông dân kể tội. Địa chủ Én của làng Phù sẽ phải đối mặt với lực lượng bần cố nông. Đám cường hào, phú nông kiểu như Lê Thị Mận, Hồ Quang Thự, Lão Ngoãn, Nguyễn Thị Chinh… bị điệu đến chỉ để chứng kiến đồng bọn đối mặt với sức mạnh long trời lở đất của ông bà nông dân dưới chiếc gậy chỉ huy của đội cải cách ruộng đất. Cường hào mà như Lê Thị Mận thì chẳng có gì để nông dân có thể kể thành tội cũng chẳng có của nả gì để tịch thu chia quả thực.

    Địa chủ Thuật người giầu có nhất làng Xá và cả tổng Cao Phong. Con trai lớn của ông ta là sĩ quan quân đội nghe đâu đang đóng quân trên sân bay Nà Sản, Nghĩa Lộ. Kỳ này anh ta cũng bị bắt giải về quê chứng kiến cha mình đền tội. Thuật người cao to, để bộ ria vểnh ngược trông thật uy nghiêm. Chỉ mấy ngày bị bắt giam mà Thuật đã như tầu chuối héo. Ông ta lom khom chạy theo cái dây buộc vào cổ. Một anh dân quân cầm đầu dây kéo tên địa chủ như kéo con chó. Một anh đi sau thỉnh thoảng lại đạp vào mông Thuật. Đũng quần tên địa ướt nhoét. Nước đái, mồ hôi, bùn đất loang lổ hai ống quần. Thuật bị ấn dựa vào cái cọc tre chôn nơi bãi chợ. Tay trói quặt ra phía sau. Người hắn trĩu xuống như cái xác không hồn. Mặt mũi sưng vù thâm tím, nhiều vết rách còn rỉ máu. Tiếng đả đảo cháy họng của đám đông khiến tên địa càng rùng mình vón cục lại. Hai anh du kích vừa quay đi, một bóng người đã nhào tới. Anh nông dân mặt như gà chọi, hoa tay múa chân, miệng gào thảm thiết:

    – Thằng uống máu người không tanh này, hãy mở cái mắt chó của mày ra xem ông là ai. Mày nhận ra bố mày chưa hở quân khát máu kia? – Lúc ấy mọi người mới biết là lão Ngư chuột. Ngư chuột chuyên cày thuê cho địa chủ Thuật. Ông ta có biệt tài cả tổng này không ai theo kịp. Vào mùa gặt, mùa cày ngày nào Ngư cũng bắt được cả sâu chuột. Những con chuột đồng béo múp dù sống trong hang hay lao ra chạy lổm nhổm trên dõng cày, nếu vô phúc mà Ngư nhìn thấy thì chỉ có nước chết. Liếc qua miệng hang chuột Ngư biết ngách sau của hang là đâu. Cắm cái thón vào đó. Làm nụm rơm đốt cửa trước. Quạt cho khói ùa vào là thế nào cu cậu cũng vọt ra. Cái hơn người ở chỗ không hiểu vì sao, nhìn thấy mặt Ngư là lũ chuột rúm cả bốn vó lại. Chạy không nổi. Ngư chuột thành tên lão từ đấy. Lúc này Ngư nhảy choi choi trước mặt thằng địa chủ. Tay hắn đấm, miệng hắn gào. Hắn nhổ nước miếng vào mặt Thuật, kể lể:

    – Hôm nay cải cách về ông mới được sống cho ra cái hồn người. Bao năm làm thuê cuốc mướn cho nhà mày ông sống chẳng khác con chó, con lợn nhà mày. Mà không bằng con chó, con lợn. Đến miếng ăn mày cũng kiểm tra, theo dõi ông. Mày nhớ chửa thằng uống máu nông dân kia?

    Ngư chuột ôm mặt nức lên. Khóc như bò rống. Nỗi đau đớn uất ức bao năm của ông ta giờ mới được dịp tuôn xả, Ngư rên rẩm:

    – Ông không bao giờ quên được mỗi buổi sáng ông đến nhà mày trước khi đi cày. Mày nhìn ông từ đầu tới chân như nhìn con trâu, con bò. Sáng nào mày cũng bắt thợ cày ăn cơm. Mày đứng cạnh săm soi từng người. Ai ăn được ba bát trở lên mày mới cho ra đồng cày thuê. Ăn ít hơn là mày đuổi thẳng cổ. Mà cái bát nhà mày có nhỏ bé cho cam. Nó là loạt bát chiết yêu to gấp rưỡi bát nhà khác. Những hôm ông mệt ăn không nổi ba bát, mày không cho ông đi cày. Bữa đó ông không có thóc. Không đi cày cho nhà mày là vợ con ông đói. Càng nghĩ càng thấy mày thâm. Cực kỳ thâm hiểm.

    Đám đông nghe Ngư chuột kể tội Thuật đã rộ lên xì xào. Có người khùng khục cười. Tiếng Ngư vẫn xối xả:

    – Người không đi cày thuê cho nhà mày thì khen mày cho thợ cày ăn no, mày tốt bụng. Nhưng chúng ông thì nhận ra cái bụng dạ rắn độc của mày. Mày bắt nông dân chúng ông ăn như thế là để chọn được người khỏe mạnh cho mày bóc lột. Ăn sáng được ba bát trở lên thì đi cày cho mày mới năng suất, mới được nhiều diện tích. Mày vắt kiệt sức của chúng ông một cách thâm hiểm như thế mày còn che giấu tội ác nữa hay không hở thằng hút máu nông dân kia?…

    Nói xong một câu Ngư lại vung tay đấm vào mặt địa chủ Thuật. Ông ta cứ gào cứ nhảy như không biết mệt. Thuật oằn người rũ xuống sau những cú đấm đá của Ngư.

    – Miếng cơm của nhà mày là lá ngón, là bả chuột chứ bổ béo gì. Mày muốn hút hết sức lực nông dân. Thằng chó thâm độc này.

    Ngư nhảy một bước song phi vào mạng sườn Thuật rồi lại gào lên:

    – Mày đã nhận ra cái tội ác tày trời độc địa của mày chưa thằng chó kia?

    Chỗ đám đông tiếng cười ngày càng loang rộng. Ai đó giễu: “Mỗi sáng đến nhà nó, ăn hai bát là no mẹ nó bụng rồi cần gì đi cày cho mệt”… “Lá ngón, thuốc độc mà khỏe thế. Nhảy nhót, đánh đấm từ nãy giờ không biết mệt…”. Từ hàng ghế quan tòa, đội trưởng Trần Văn Xuấn đột ngột đứng dậy. Ông ta bước lên cái bục đất, cầm tay Ngư giơ cao như trọng tài công nhận chiến thắng của một võ sĩ đấm bốc. Xuấn hoan hô tinh thần đấu tranh giai cấp quyết liệt, sâu sắc của rễ Ngư chuột. Lời động viên của ông đội trưởng cải cách càng làm Ngư thêm phấn khích. Hắn giằng ra khỏi tay Xuấn. Mặt tía lên như mào gà chọi. Ngư xông tới trước mặt Thuật định đấu tiếp. Nhưng viên đội trưởng một lần nữa sáp tới. Ông ta đặt tay lên vai Ngư bóp chặt, vừa như ra lệnh vừa như dìu Ngư xuống. Đội trưởng Trần đã nhận ra cái nội dung đấu tố của rễ Ngư đi theo hướng bất lợi. Nó có vẻ ca ngợi lòng tốt của thằng địa chủ. Nó biến cuộc đấu tố trở thành trò cười cho thiên hạ. Đang hăng máu nhưng nhìn vào đôi mắt đầy hăm dọa của ông đội, Ngư đành ngoan ngoãn bước xuống lủi vào chỗ đám rễ chuỗi.

    Bóng Ngư vừa khuất, một bà vỗ bèn bẹt vào háng nhảy lên chỗ Thuật. Mỗi lần vỗ, hai tay bà ta lại ngoáy tít lên trời rồi bất ngờ sục xuống. Động tác như múc cái của quý của bà ta hắt vào mặt tên địa. Giọng the thé:

    – Thằng dê già mặt chó dái kia. Hôm nay bà phải vạch cái mặt chó dái dê cụ của mày trước bàn dân thiên hạ…

    Mọi người nhớn nhác ngó cổ lên nhận ra cố nông Viện. Bà Viện kể rành rõ cái buổi sáng bà đến để đi gặt thuê cho nhà thằng địa. Lúc ấy còn mờ đất. Bà ta đến sớm quá chưa có ai. Mắt nhắm mắt mở bà ghé lưng gà gật cạnh chân cây rơm nhà địa chủ Thuật. Không ngờ thằng địa dậy đi đái đêm. Bà thu lu hoảng sợ nhìn Thuật. Đái xong, Thuật vẫy tay gọi bà lại hỏi chuyện. Thằng chó dái bất ngờ chộp lấy bà. Nó lôi bà vào chái rơm đầu nhà. Nó hất tung váy áo bà lên… Bà kể lể chi tiết vụ việc rồi bà khóc tu tu:

    – Thằng chó dái, dê già này mày đã nhận ra tội ác

    tày trời chưa?

    – Bẩm bà con không làm chuyện ấy ạ!

    – Chối hả, bây giờ mày chối hả, thằng chó dái dê già này… À thì ra bà tố điêu cho mày phải không?

    Bà Viện sán lại trước mặt tên địa. Hai tay chống lưng, bà lại ngoáy tít mông rồi hất hất ngược lên:

    – Mày mở cái mắt chó dái ra nhìn lại đi. Dám cãi à? Bây giờ mày cãi à?

    Địa chủ Thuật từ lúc bị lôi lên cho nông dân kể tội chỉ thấy cắn răng nuốt nhục, giờ bỗng lớn giọng thanh minh cho mình.

    Cố nông Viện rên rẩm kể lể từng chi tiết trơn tru về vụ làm tình ngoài ý muốn như học thuộc lòng, như nó vừa xảy ra hôm qua. Câu chuyện của Viện có vẻ hấp dẫn đám người nghe mệt mỏi bên dưới. Nhiều tiếng vỗ tay cổ vũ. Cuộc đấu tố lại nhuốm màu cợt nhả. Đội trưởng Xuấn một lần nữa nhận ra sự lạc đề bất lợi. Hắn đứng lên vẫy tay bảo cố nông Viện đi xuống.

    Trời bắt đầu nắng gắt. Một vài người nữa lên, nhưng nội dung na ná nhau. Nghe giống đến nỗi như được một người viết sẵn rồi mớm cho đám rễ chuỗi. Sự lăng nhục, hành hạ của họ với tên địa chủ bây giờ chỉ để các ông đội nghe. Dân tình đã chán ngán mỏi mệt. Địa chủ Thuật lúc này trông chẳng khác một cái thây ma. Cổ vẹo gục xuống vai. Mồ hôi, nhớt nhãi và cả nước mắt của lão chảy rầm rề nhoèn ngực áo. Để ý mới thấy hơi thở khẽ làm lồng ngực chồi lên xẹp xuống là biết Thuật chưa chết hẳn.

    Sau Thuật đến lượt địa chủ Én của làng Phù.Tấm thân xơ xác của mụ bị mấy vòng dây thừng cuốn vào cột tre cách Thuật vài mét. Một anh nông dân còn trẻ xông tới. Hắn tát một cái trời giáng vào mặt bà Én:

    – Con đĩ già đĩ rạc. Mày mở hai cái mắt chó ra nhìn xem ông là ai? Ông từng là con chó con lợn trong nhà mày đây.

    Đám đông dật dờ bỗng choàng tỉnh như chính mình bị tát. Họ sững sờ, hoang mang. Tưởng ai hóa ra thằng Cấn con rể bà Én. Cô Cốc con gái lớn bà Én chẳng hiểu xí xớn thế nào có thai với tay thợ cày này. Vợ chồng bà Én phải gọi Cấn đến nhận làm con rể. Bố mẹ Cấn mất sớm, bà Én dựng cho hai vợ chồng ngôi nhà ngay trong vườn của bà. Tiếng là ở rể nhưng Cấn cũng quyền thế ra phết. Hắn được bà Én giao trông nom cánh thợ cày thuê mỗi vụ làm đất. Người làng bảo Cấn thuộc loại chuột sa chĩnh gạo. Đang nghèo lõ đít bỗng dưng trở thành con rể nhà bà Én giầu có sang cả nhất làng Phù. Không chỉ ăn sung mặc sướng, đến con cái hắn bà Én cũng một tay chăm bẵm. Đứa nào đứa ấy béo tốt, phây phây. Vậy hà cớ gì anh ta trở mặt ghê gớm đến thế nhỉ. Lúc này nhìn Cấn mặt mũi bặm trợn, hung nộ:

    – Mang tiếng là con rể mày nhưng thân ông có khác gì con trâu đi cày cho nhà mày. Con chó liếm cứt cho con mày?

    Người làng chứng kiến màn hạ nhục bà Én của Cấn cứ ô a, ngạc nhiên. Ai đấu tố bà Én còn có thể hiểu được. Thằng Cấn làm chuyện này khiến họ thấy lạ quá. Các ông đội có tài phép gì mà biến một thằng khố rách được bà Én cưu mang đổi đời cho, nay trở mặt sấp ngửa như trò đùa thế nhỉ?

    – Con đĩ già đĩ rạc hút máu bần, cố nông kia. Mày ngẩng cái mặt chó lên nhìn bố mày đây. Bao năm nay ông làm không công cho nhà mày. Miếng cơm không đủ no. Manh áo không đủ kín. Vàng bạc trên người mày là công sức mồ hôi của ông cả đấy mày hiểu chưa? – Cấn sán tới, bất ngờ túm cái mấm vàng trên tai bà Én. Vành tai căng đỏ. Cấn nghiến răng giật. Lá tai bà Én bị xé rách tướp. Máu túa ra. Máu tràn xuống cổ thấm loang đỏ một bên vai áo. Địa chủ Én thét lên đau đớn cùng cực. Giọng Cấn vẫn vổng ngược- Từ nay ông được giải phóng khỏi chốn địa ngục trần gian trong nhà mày.

    Cấn giơ cao chiếc mấm vàng nhuốm máu hua hua trên đầu đi vòng quanh khán đài. Vài tiếng vỗ tay lẹt đẹt từ hàng ghế các ông đội. Cả đám đông người dự lặng phắc. Họ quá ngỡ ngàng bởi cái chất lưu manh, cơ hội trong hành động của Cấn. Nó làm cho không khí cuộc đấu tố trở nên bất nhẫn, điêu hớt. Việc làm của thằng Cấn khiến người làng Phù lờ mờ nhận ra sự giả dối, gượng ép của trò đấu tố này. Trắng đen, phải trái lẫn lộn, đảo điên hết cả rồi. Tội ác của địa chủ Thuật ở làng Xá như thế nào thì người làng Phù không hiểu rõ lắm, nhưng địa chủ Én nào có ác độc, có bóc lột ai đến tàn tệ như thế. Đối với thằng Cấn thì càng không. Nhà bà Én thuộc loại giầu có. Nhưng của cải phần nhiều đều do buôn bán, làm ăn gặp may mà ra. Bà có quầy hàng xén lớn nhất chợ Phù. Khi có đồng ra đồng vào, vợ chồng bà tậu thêm ruộng thuê mướn người làm theo vụ. Trong nhà bà không nuôi người ở. Cũng phải nói bà rất có duyên buôn bán. Vợ chồng bà mát tay, nên mùa vụ nào hoa lợi cũng thu hoạch vượt trội hơn nhà khác. Người làng còn biết thế mà chẳng lẽ thằng Cấn không biết. Nó được các ông đội cải cách móc lên đôn thành chuỗi, rễ. Lợi lộc, danh giá gì mà khiến nó lật mặt, đểu giả đến như thế thì thật quá sức tưởng tượng của người làng Phù. Thời buổi chẳng còn hiểu ra làm sao nữa.

    Cấn xuống, đội Xuấn bắc loa kêu gọi người làng Phù tiếp tục vạch mặt địa chủ Én, nhưng đám đông tuyệt nhiên im lặng. Không một ai bước lên. Hình như màn đấu tố của thằng Cấn đối với bà Én đánh thức sự liêm sỉ trong bản chất người làng Phù. Cái gì quá trớn, điêu xảo, lá mặt lá trái đến độ không chịu được là người làng Phù phản ứng ngay. Mớm cho thằng Cấn tố điêu bà Én hóa ra phản tác dụng. Những ánh mắt khinh thị nhìn đám chuỗi, rễ. Cái nhìn lạnh tanh pha chút giễu nhại khiến không khí cuộc đấu tố không còn sức sống nữa. Trần Văn Xuấn nhận ra rất nhanh cách thức phản ứng của người làng Phù. Nhưng chẳng lẽ buổi đấu tố làm điểm cho các làng lại chỉ có một nông dân lên kể tội địa chủ. Xuấn gọi đích danh rễ Thủ, đĩ Thớ… gọi mãi mà không thấy đứa nào đứng dậy. Anh ta nhìn quanh thì ra chúng biến từ lúc nào. Bọn này thính như cáo. Vừa nãy còn hăng tiết lắm, nhảy choi choi hô hoán rầm rĩ. Hình như nghe cái hơi biết thái độ người làng Phù, chúng ngán. Cái tài của bọn lưu manh cơ hội là ở chỗ đó. Các ông đội có trách mắng không sao. Ông ở một thời gian ông đi, nhưng để cho người làng Phù khinh bỉ thì khó sống lắm. Không bán xới khỏi làng thì chỉ còn biết cắm mặt, lủi thủi khác gì con gọng vó hào hển ven bãi chứ chẳng còn ngẩng mặt lên chơi được với ai. Hối thúc mãi không được thêm người, buổi đấu tố chuyển sang màn hành quyết địa chủ Thuật. Thuật bị tuyên án tử hình và thi hành ngay tại bãi đấu. Lúc Thuật bị bắn, mọi người quay mặt đi không dám nhìn. Họ chưa thấy cảnh nào giết người công khai thế.

    Sau những ngày đầu hừng hực khí thế, cuộc cải cách ruộng đất ở làng Phù đã khiến không ít người mang máng nhận ra hình như mình đang bị lợi dụng vào việc ngậm máu phun người. Cái chất ngang tàng, kiêu bạc “nhất thì bét” trong huyết quản người làng Phù cụ cựa trỗi dậy. Nói thế chứ đã bao lần người làng Phù bị vùi dập, bị vu oan. Chỉ trừ vài đứa dị hợm, ươn hèn theo voi ăn bã mía, còn người nào vẫn ra người đó đấy chứ. Cách đấu tố địa chủ của đám rễ chuỗi như Ngư chuột, như Cấn, như rễ Viện, đĩ Thớ…có gì đó khuất tất đểu giả lắm. Họ nhận ra ngay chân tướng bọn cơ hội. Một lũ lưu manh. Họ có thể bị lừa phỉnh lúc ban đầu, có thể bị phong trào hừng hực cuốn đi song tĩnh trí lại họ rất sớm biết thế nào là phải trái là đạo lý.

    Chập tối hôm ấy, bà Mận thấy có tiếng động chỗ bờ rào liền với vườn chuối nhà bà Chỉnh. Giọng người lào phào:

    – Bà Mận ơi?

    Vừa ngó ra bà Mận đã thấy phú nông Chỉnh chui rào sang.

    – Có chuyện gì thế hở bà.

    Bà Chỉnh vén lại mái tóc hơ hải nói:

    – Tôi vừa nghe người ta bảo thằng Thủ kéo một bọn chuỗi, rễ xóm mình lên phá đám tang ông Thuật.

    – Việc gì đến thằng Thủ mà nó làm thế hở bà.

    – Thì thế mới thành chuyện. Nghe đâu thằng Ngư chuột trên làng Xá nhờ đám chuỗi rễ làng Phù lên gây sự để thằng rễ Ngư có cớ cùng xúm vào phá phách, cướp bóc.

    – Thật khổ! Chết rồi vẫn không được yên.

    – Tôi nghe nói lúc đám rễ chuỗi kéo đến, người nhà ông Thuật chạy trốn hết cả. Chỉ còn có cô Biển vợ ba ông Thuật lăn vào can ngăn. Vậy mà chúng nó khốn nạn quá bà ơi – Tiếng bà Chỉnh bẹt đi. Câu nói nấc nghẹn giữa họng. Bà Mận rót cốc nước mời bà Chỉnh:

    – Bà uống hớp nước đi đã. Có gì cứ từ từ nói.

    – Tôi nghe kể thằng Thủ hô đạp đổ quan tài, lôi ông Thuật ra. Cô Biển lăn xả vào ôm lấy chồng. Chúng nó thi nhau dẫm đạp lên người, giở trò sàm sỡ cô ngay bên xác ông Thuật. Lúc ấy chỉ có đám chuỗi, rễ ở đó. Cô Biển uất quá cắn lưỡi chết theo chồng rồi bà ơi.

    Bà Mận run lật bật, mặt tái dại:

    – Bọn ác quỷ. Lũ súc sinh. Chúng nó làm thế thật hả bà? Trời ơi là trời. Đến thú vật cũng không táng tận lương tâm như thế. Cách mạng cách miệc gì chúng…

    Hai kẻ bị ghép vào thành phần bóc lột ngồi khóc tức tưởi trong căn nhà tối đen tự hũ nút.

    Hành động của đám chuỗi, rễ gây ra ở làng Xá, tuy chỉ có bọn chúng biết với nhau, nhưng rồi chuyện cũng lộ ra ngoài. Người dân trong vùng truyền tai nhau ran ran. Đặc biệt ở làng Phù, lúc ra đường nhìn thấy chúng người ta lại quay mặt đi nhổ nước miếng. Ấy vậy mà chúng cứ nhơn nhơn. Sau buổi đấu tố thí điểm, người làng Phù tỏ thái độ khác với lúc đầu họ tham gia cải cách ruộng đất. Đây có lẽ là một trong những địa phương mà chuyện quy thành phần, chuyện đấu tố mang tính gượng ép nhất. Cái làng đã mấy lần bị nhân tai địch họa hủy diệt nào ai được gọi là người giầu có. Ruộng đất đã ít, cơ ngơi tài sản chẳng đáng gì. Nhưng đến đâu đội cải cách cũng phải tìm ra cho đủ thành phần bóc lột theo quy định. Những phú nông, cường hào như bà Mận, bà Chỉnh, Vú Ngoãn… chỉ cốt cho đủ số lượng. Đáng giận hơn là nhân chuyện này một đám lười nhác, bợm bãi như rễ Thủ, rễ Cấn, rễ Viện, rễ Ngư, đĩ Thớ… đang là loại hèn mọn nhất làng trở thành người có quyền có chức. Chúng nghĩ ra đủ trò để tác oai tác quái. Nó là thứ đắc chí tiểu nhân của một bọn vô giáo dục được đội cải cách ruộng đất sử dụng như cái gậy cái roi trong tay họ.
     

  • 2

    Lần theo gia phả, chỉ nội trong ba đời gần gụi với mình nhất, Nguyễn Bá Nhã đã chứng kiến biết bao số phận trái ngang cơ khổ. Mỗi cảnh đời y như một cái vảy, một mẩu vỡ thậm chí một hạt bụi rụng ra từ làng Phù. Nó là nét chấm phá trong bức tranh toàn cảnh quá đỗi dữ dằn, kỳ quặc của ngôi làng này.

    Cha anh, ông Nguyễn Bá Lễ là con trai thứ hai của cụ Nguyễn Bá Hiếu với người vợ thứ Lại Thị Tựa. Cụ Hiếu hai vợ. Bà cả Lại Thị Nương sinh một trai và bốn gái. Bà thứ không ai khác chính là em gái của bà cả, sau khi về cùng chị gái nâng khăn sửa túi cho cụ Hiếu bà thứ sinh thêm hai người con trai. Nguyễn Bá Trí, Nguyễn Bá Lễ và Nguyễn Bá Độ thuộc nhánh trưởng họ Nguyễn Bá làng Phù. Cụ Hiếu ngày ấy là một người giầu có nức tiếng. Giầu không phải do tích tụ ruộng đất, thuê người canh tác. Nhà cụ chỉ có hơn ba mẫu Bắc bộ trồng cấy lương thực đủ dùng cho gia đình. Cụ kinh doanh rượu. Ty rượu của cụ mang tên Phù Vân tửu quán. Vừa là tên làng, vừa mang cái âm hưởng phiêu du của đám đệ tử lưu linh. Do mát tay thế nào, ty rượu của cụ phất lên vù vù. Cả làng, cả tổng mặt đỏ chân khua vì cái hương vị rượu cụ Hiếu. Nhiều nhà cũng rắp tâm làm theo nhưng chẳng hiểu có bí quyết gì mà Phù Vân tửu quán vẫn bỏ xa bao hãng rượu khác. Tiếng tăm đến nỗi các loại rượu của ty cụ Hiếu cứ theo chân thương lái bành trướng chiếm lĩnh khách hàng suốt dải từ thành phố Giang Hạc lên đến tận miệt Vũ Ẻn, Khe Hoa, một điểm buôn bán nhộn nhịp nhất ngay cửa ngõ đi vào Việt Bắc. Gần chục năm cuối đời do những đóng góp của cụ cho làng xã, hội đồng kỳ mục mời cụ giữ chân Chánh tổng. Nhưng cái chân Chánh tổng của cụ không toàn tâm toàn ý cho việc làng việc xã. Cụ chỉ giữ nó làm cái danh. Mọi việc hàng ngày do các ông Chánh hội, Lý trưởng các làng đảm nhiệm cả. Khi nào có công to việc lớn Chánh tổng Hiếu mới can dự vào. Con nhà khá giả, Nguyễn Bá Lễ được học hành chu đáo. Cụ Chánh gửi Lễ về thành phố Giang Hạc thụ giáo thầy đồ Lạng, một nhà giáo có tiếng khắp vùng Tam Giang. Nhưng rồi việc học hành của Nguyễn Bá Lễ cũng chỉ xuôn thuận được vài năm. Chín tuổi Lễ thôi học vì cụ Chánh đột ngột qua đời. Các con trai đều còn non dại, bà cả Lại Thị Nương tiếp tục quán xuyến chuỗi cửa hàng rượu và hướng dẫn công việc kinh doanh cho người con trai trưởng Nguyễn Bá Trí. Song sức đàn bà cùng con trẻ không nối được chí cha. Do thiếu kinh nghiệm, ty rượu của Nguyễn Bá Trí bị các hãng khác cạnh tranh, o ép. Vài năm sau ngày cụ Chánh quy tiên, Phù Vân tửu quán phá sản. Nguyễn Bá Trí lúc ấy đã có vợ và hai con gái. Chán chường vì thất bại, ông đem bầu đoàn thê tử lên vùng Thác Bà, Yên Bái sinh sống. Khi ấy bà cả Lại Thị Nương đã qua đời. Lý do bỏ làng ra đi theo như Trí nói là cái số ông không thể làm ăn được ở làng Phù. Ông lại không có con trai, mọi việc hương khói, báo hiếu tổ tiên ông giao lại cho hai người em là Nguyễn Bá Lễ và Nguyễn Bá Độ. Nhà cụ Chánh tan đàn xẻ nghé sau biến cố đó. Đất đai nhà cửa phần thì phân chia, phần lớn bán đi để ông Trí trả nợ. Ba mẹ con bà thứ Lại Thị Tựa được chia một ngôi nhà lá ba gian hai chái và hơn bốn sào ruộng.

    Thao Giang một trong ba địa bàn đứng chân của phong trào Quốc Dân đảng. Từ Vĩnh Phúc qua Thao Giang tới Yên Bái như thế chân kiềng của tổ chức chống Pháp nổi tiếng này. Nhiều người ở làng Phù có chân trong hội kín. Nguyễn Bá Lễ khi ấy còn quá nhỏ, ông chỉ biết về Quốc Dân đảng khi người anh cả Nguyễn Bá Trí bị bắt. Giặc Pháp buộc tội Trí lợi dụng việc mở ty rượu để tuyên truyền chống lại chính phủ bảo hộ. Vậy Nguyễn Bá Trí không phải chỉ là chân đảng viên thường mà là người có vị trí trong tổ chức. Ấy là người Pháp loan tin thế chứ cả nhà ông Lễ chẳng ai biết ông Trí tham gia Quốc Dân đảng như thế nào. Việc bán xới khỏi làng là do ông thất bại trong làm ăn. Lại có người bảo số ông không thể có con trai nên ông phẫn chí bỏ đi. Bây giờ thêm cái lý do ông là người của Quốc Dân đảng vì thế mới đưa gia đình lên Yên Bái…Chẳng biết nguyên nhân nào là đúng. Mật thám Pháp có về làng Phù truy sát gốc gác của Nguyễn Bá Trí nhưng chẳng còn ai để hạch tội. Mối liên hệ gần nhất với Nguyễn Bá Trí là hai người em trai cùng cha khác mẹ thì đều còn quá nhỏ. Sau này tin tức về Nguyễn Bá Trí cũng mờ mịt. Nghe nói ông phải đi tù và chết trong trại giam.

    Trưởng thành vào đúng thời điểm những cuộc

    vận động sâu rộng của phong trào Việt Minh chống lại ách thống trị của thực dân Pháp, ông Nguyễn Bá Lễ hăng hái tham gia cách mạng tại địa phương. Năm 1943, ông kết hôn với bà Lê Thị Mận, một thôn nữ cùng xóm. Lấy vợ chưa đầy nửa năm thì mẹ ông, cụ Lại Thị Tựa qua đời. Vợ chồng ông Lễ được thừa hưởng căn nhà lá ba gian vào loại tuềnh toàng như hầu hết các gia đình nghèo ở làng Phù. Nguyễn Bá Lễ cùng một vài thanh niên khác thoát ly lên chiến khu. Ngày mà cả nước sùng sục khí thế giành chính quyền, ông đột ngột trở lại làng Phù. Ủy ban khởi nghĩa được thành lập. Ông Lễ giữ chân Chủ tịch lâm thời. Làng Phù bừng dậy tấn công trại lính Nhật, phá kho thóc chia cho dân. Khởi nghĩa thành công có chính quyền mới, ông lại biến khỏi làng. Đó là những năm tháng đầy biến động, ông Lễ hoạt động nửa công khai nửa bí mật. Nguyễn Bá Độ em trai ông Lễ, mồ côi cả cha mẹ lúc tuổi đời còn nhỏ nên ở với chị dâu. Bà Mận chăm sóc em chồng đến lúc trưởng thành. Cuộc sống quả là hết sức gian nan.

    Bà Lê Thị Mận, mẹ Nhã là một người phụ nữ đảm lược và kiên gan. Cuộc đời bà là hình ảnh quá đỗi sinh động về làng Phù dằng dặc những bất trắc tai ương. Gọi là con dâu Chánh tổng Hiếu, nhưng sự giầu có và danh vọng sang cả của cụ chưa bao giờ che rợp

    trên mái đầu vợ chồng bà Mận.

    Đứa con đầu Nguyễn Bá Tín vừa chào đời vài tháng làng Phù của bà nháo nhác. Đúng phiên chợ, người buôn bán đông đặc thì trên đê náo loạn. Bụi cuốn mù trời. Một đoàn người ngựa sầm sập từ đâu sộc tới. Họ bao quanh chợ Phù. Những người lính đầu tiên nhảy khỏi lưng ngựa. Chúng mặc quần áo rộm vàng, mũ vàng. Dáng hình thấp béo. Mắt ti hí. Thằng nào cũng đeo một thanh gươm dài quá thân người. Đứng cạnh tên có vẻ chỉ huy là một gã lêu nghêu. Thằng Việt gian vung tay hét:

    – Quân đội Thiên hoàng đã về. Mọi người hãy giải tán. Giải tán hết!

    – Bọn Nhật đến nhanh thế nhỉ? Chưa ai nghe nói gì mà giờ chúng đã ở đây.

    Tiếng ai đó lào phào vào tai bà Mận. Nháo nhác, cuống cuồng họ vơ vội hàng hóa dời khỏi chợ.

    Nhật chiếm làng Phù. Chúng đóng bốt ngay sân đình. Có một chuyện mà bà Mận sống để dạ chết mang theo. Đến cả mẹ, các dì em gái bà cũng không cho biết. Ấy là việc ông Lễ theo người của Việt Minh lên chiến khu. Ai hỏi thì bà bảo ông đi làm ăn xa. Trước ngày giặc Nhật chiếm làng, Nguyễn Bá Lễ có nhiều chuyến bí mật trở về nhà vào buổi tối. Ông đi bằng thuyền cùng vài người nữa. Lần nào cũng chở theo súng đạn. Ông thì thào với vợ rằng đang phụ trách một tổ thu mua vũ khí cho chiến khu Vạn Thắng. Mua được ít nào ông đem về vườn nhà chôn dưới các gốc chuối. Khi đủ chuyến mới đem đi. Những hôm như thế bà Mận lại đứng canh gác cho họ. Ông dặn bà phải hết sức kín miệng, bình tĩnh, tuyệt đối không nói với ai, hở ra là chết cả nhà.

    Bọn Nhật lùa hết dân ra đình nghe phổ biến. Một tên sĩ quan thấp lùn, đi đôi ủng da. Đầu hắn trọc lóc, trên mắt ngoắc một cái kính trắng tròn xoe rất dữ tợn. Miệng đe nẹt, tay hắn cầm thanh kiếm dài vung lên. Tên thông ngôn cũng vung tay gào theo:

    – Quân đội Thiên hoàng về đây là để bảo vệ người dân. Mọi người hãy phối hợp với quân đội. Nhà nào có hầm bí mật, hay chôn giấu vũ khí phải báo cho quân đội Thiên hoàng biết.

    Bà Mận đứng lẫn trong số dân làng bị triệu tập ra đình. Người run bắn khi nghe thằng chỉ huy nói lớn:

    – Mọi người hãy nghe cho kỹ. Quân đội Thiên hoàng có cây kiếm thần. Cắm cây kiếm này xuống đất sẽ biết nhà nào có hầm bí mật nuôi giấu bộ đội, du kích hay chôn vũ khí. Các quan Nhật kêu gọi sự tự giác của người dân. Trong vòng mười ngày phải tố giác Việt Minh, giao nộp vũ khí. Sau đó quân đội Thiên hoàng sẽ dùng kiếm thần này để kiểm tra từng nhà. Tự giác khai ra thì được thưởng lớn. Ai cố tình che giấu sẽ bị chém chết cả nhà.

    Tai bà Mận ù đi. Mấy ngày liền bà như người sốt rét. Ngoài vườn còn đầy súng đạn. Bọn Nhật mà có cây kiếm ấy thật thì phen này mẹ con bà chết chắc. Một thân một mình bà chẳng biết phải làm gì lúc ấy. Bà như đứng ngồi trên lửa, bồn chồn vào ra. Miệng cầu Thần khấn Phật xui rủi cho chồng bà về. Đêm đêm bà thao thức ngóng tin. Hai rồi ba ngày. Ngày dài đằng đẵng. Bà chỉ mong cho mau đến tối. Ngoài bến sông vẫn lặng như tờ. Nhìn đứa con thơ dại, lo sợ cho tính mạng của con. Lúc này bà chẳng khác gì con gà mái ghẹ xù lông lên để che chắn cho cái ổ của mình. Một người đàn bà mù chữ biết làm gì ngoài cách “gà mái giữ lấy con”. “Không được! Thằng chỉ huy nói rõ ràng thế. Không thể đánh liều mạng sống của cả nhà. Phải đem đi…phải phi tang”. Bà Mận lẩm bẩm trong đêm. Một ý nghĩ táo tợn. Tối ngày thứ tư, sau bữa cơm chiều, ru rín cho con ngủ yên, bà Mận lẳng lặng lấy đôi thùng gỗ, cuốn khăn quanh cổ, ra vườn. Bà chợt sững lại mấy giây. Bà nghĩ đến chồng. Việc bà sắp làm có sai trái, mang tội với chồng bà không? Nhưng lời đe nẹt của thằng sĩ quan Nhật khiến bà còn sợ hơn. Bà cắm mũi xén xuống cạnh gốc chuối. Đào hối hả và lôi lên từng bọc súng đạn. Bà giả như người đi gánh nước đêm. Ra đến vỉa nước bà bước né xuống dưới bến một đoạn đổ nó xuống sông. Trời lạnh mà người bà đầm đìa mồ hôi. Ngó trước ngó sau tịnh không một bóng người. Vục nước vào thùng bà quảy về nhà. Bà tính chắc phải chục chuyến mới hết. Nhưng làm xong chuyến đầu bà thấy không còn run như lúc trước nữa. Chuyến thứ hai rồi chuyến thứ ba… Đúng lúc bà vừa nghiêng thùng thì lờ mờ trong làn sương trắng có bóng thuyền tiến vào. Ơn Trời, chồng bà về. Tự nhiên sao lúc ấy bà thấy nhược nhã cả người. Bà quỵ gối. Nước mắt từ đâu kéo về đầm đìa. Miệng bà hức lên gọi tên chồng.

    – Có chuyện gì thế này?

    Ông Lễ vội đỡ bà dậy. Bà Mận cứng cả mồm. Tay chỉ ra mép nước giọng thều thào:

    – Súng… đạn…

    Nguyễn Bá Lễ cùng mọi người nhào xuống. Họ vớt lại số vũ khí bà Mận vừa đổ. Ông nói với bà :

    – Mình đừng sợ, bọn Nhật dọa thế thôi, không có cây kiếm thần như chúng nóiđâu.

    Ông vục cho bà gánh nước, giọng thì thào:

    – Bây giờ mình gánh nước đi trước, bình tĩnh quan sát xem có người không. Bọn anh theo sau, có gì khả nghi thì đặt gánh nước xuống nghỉ.

    Đêm ấy bà lại đứng gác cho chồng và đồng đội của ông. Họ đem hết số vũ khí trong vườn lên chiến khu.

    Ông Lễ biền biệt xa nhà. Mấy mẹ con bà Mận bìu ríu lấy nhau. Người con đầu của bà là Nguyễn Bá Tín ốm đau sài đẹn luôn. Sau ngày ông Lễ thoát ly theo cách mạng, bệnh tình của Tín ngày càng nặng. Không biết con bị bệnh gì, chỉ thấy nóng sốt kéo dài. Trong tai nước với mủ vàng chảy ra, mùi rất nặng. Bà Mận chạy đôn chạy đáo, ai mách thuốc gì cũng tìm chữa cho con. Bà lấy cẵng lá cây thầu dầu đốt thành than. Hàng ngày thổi loại than ấy vào tai Tín. Bệnh tình không giảm. Giữa năm 1947, Nguyễn Bá Tín qua đời. Năm sau bà sinh người con thứ hai là Nguyễn Bá Nhã.

    Những ngày thật cơ khổ! Bà Mận quay quắt với bốn sào ruộng và mấy chục gốc chuối trong vườn mà cái nghèo vẫn chẳng buông tha. May mắn nhà bà còn hai cây hồng quý đã mấy chục tuổi ở chân làng cũ ngoài bờ đê. Giống hồng không hạt nổi tiếng của đất Hạc Trì. Mỗi năm hai cây hồng cũng cho vài tạ quả. Hồng đến vụ thu hoạch, bà nhờ người hái về ngâm vào một dãy chum đặt dọc hiên nhà. Quả hồng ngâm hết độ chát, vỏ ngả mầu xanh thẫm. Ruột ửng vàng, lên phấn. Ăn giòn khâng khấc, ngọt lịm. Cả xã Cao Phong chỉ mình nhà bà có hai cây hồng quý thế. Mùa nào bà cũng dành ít trái biếu bà con hàng xóm. Còn lại bà gánh sang tận chợ Nhông bên Quảng Oai, Sơn Tây bán. Mỗi phiên chợ bà đi từ mờ đất. Cuốc bộ hơn ba cây số thì đi đò qua sông Cả. Đi tiếp gần chục cây nữa thì đến chợ. Cứ tần tảo một nắng hai sương như thế. Mỗi mùa hồng bà Mận thu nhập thêm bằng cả bốn sào lúa. Mỗi thứ một tí, mẹ con bà tằn tiện vượt qua những năm tháng gian nan.
     

  • 1

    Gia phả họ Nguyễn Bá và lịch sử làng Phù Việt Trang như ngọn đèn rọi vào quá khứ đầy tăm tối. Nguyễn Bá Nhã nâng niu từng trang sách, giữ gìn chắp nối từng mẩu tư liệu. Anh chuyên chú vào giải mã những điều mà dòng họ và bà con trong làng khát khao muốn biết. Nguyễn Bá Nhã cũng lờ mờ nhận ra dường như số phận đã chọn anh là người viết tiếp lịch sử dòng họ, lịch sử làng Phù. Nhã tin điều đó bởi đã bao nhiêu năm, trải hàng chục đời mà đến nay kỷ vật tổ tiên lại về vào đúng lúc anh tốt nghiệp đại học, sau những năm tháng dài hoàn thành trách phận cùng thế hệ mình cầm súng tham gia giải phóng đất nước. Ý nghĩ ấy khiến Nhã thoải mái trong tâm tưởng. Anh lặng lẽ, cẩn trọng sắp xếp mọi chi tiết, kết nối những sự kiện trong những tháng năm dài trầm luân của dòng họ từ thời làng mang tên Phù Việt Trang. Ngoài gia phả của chi thứ nhất mà các hậu duệ trên Vàng đem về, các bậc tiên chỉ thuộc chi thứ hai từ cụ Nguyễn Bá Trang về sau cũng có gia phả riêng. Hai nguồn tài liệu quý giá ấy giúp anh hình dung khá rõ ràng về lịch sử dòng họ kể từ cụ thủy tổ thứ nhất Nguyễn Bá Hiến. Cũng từ tài liệu này, Nguyễn Bá Nhã muốn giúp cho các thế hệ người làng Phù hiểu một cách ngọn ngành giai đoạn bể dâu mà làng Phù trải qua. Nó như cây cầu nối những câu chuyện đầu Ngô mình Sở mà trước đó người làng chỉ biết một cách bập bõm, mơ hồ qua những giai thoại, những truyền miệng khó tránh khỏi tam sao thất bản.

    – Liệu có phải bắt nguồn từ phong thủy?

    – Cái vạ tru di tam tộc xưa kia cho đến bao tai ương, chìm nổi về sau này có nguyên do từ đâu?

    Những câu hỏi ấy thường trực trong từng giấc ngủ của Nhã. Bao đời nay mọi tai ương vẫn được người làng Phù giải thích do phong thủy. Cái “dớp” lên voi xuống chó của làng Phù, mà chẳng phải lên voi xuống chó, phải gọi là lên bờ xuống ruộng mới đúng, được gắn với câu chuyện Quốc tổ Hùng Vương dựng nước.

    Quốc tổ chọn núi Nghĩa Lĩnh để định đô. Từ đỉnh núi nhìn ra thấy trùng điệp đồi núi với muôn hình vạn trạng. Ba con sông lớn nhất nước cùng chảy về hội tụ chỗ Tam Giang. Vùng bình nguyên xòe ra như tấm quạt mở, trù phú khoáng đạt. Hai bên tả hữu là một trăm quả đồi rất giống hình bầy voi chầu về núi Tổ. Đếm được cả thảy 100 con, nhưng trong đàn voi ấy, con đứng cuối lại ngoảnh đầu về phương Bắc. Quốc tổ ra lệnh chém đầu, xả thân con voi phản chủ. Mình voi bị san thành một dãy gò nhỏ. Cái vòi trườn về phía tiếp giáp với sông Cả. Làng Phù Việt Trang nằm đúng trên cái vòi của con voi phản nghịch ấy. Mỗi lần vòi voi cựa mình là một lần tai ương ập xuống. Tiếp đến chuyện long mạch làng bị chém đứt năm xảy ra vụ án tru di tam tộc. Đến tận bây giờ vết chém còn nhận ra. Người làng Phù đi đâu, làm gì cũng vẫn bị cái dớp ấy bám theo. Không biến cố long trời lở đất thì cũng nảy nòi ra bao phận người truân chuyên dị hợm. Dường như thế hệ nào, đời nào ở làng Phù cũng có những nhân vật đặc biệt, những số phận oái oăm, kỳ quái. Mỗi người, mỗi phận đều là một mảnh của làng Phù.

    – Nhanh chân lên bà con ơi.

    – Cắm thật rộng ra. Thanh niên trai tráng đóng cọc. Phụ nữ chăng dây làm cõi.

    – Quàng lên một chút nào làng Mục họ chiếm hết bây giờ…

    Cái loa trên tay Lý trưởng Oánh vống ngược. Giọng khản đặc. Bước chân chạy rình rịch. Mọi người đổ xô ra chiếm bãi nổi, từ mờ đất tiếng trống đã thúc liên hồi.

    Đầu thế kỷ hai mươi, dòng sông Cả như người mẹ vĩ đại ngả bầu vú phì nhiêu thưởng công cho con cháu làng Phù nghiến răng chịu nhục hơn trăm năm. Một đụn phù sa nhóng nhánh rộng mênh mông đùn lên giữa làng Phù với làng Mục. Làng Mục khi ấy chơi vơi như một cù lao nằm giữa hai nhánh của dòng sông. Chỉ cách làng Phù một lạch nước nhỏ, nhưng không hiểu vì sao làng Mục lại thuộc địa giới tỉnh Sơn Tây, tít bên kia sông Cả. Vào mùa cạn người làng Mục xắn quần lội qua cái lạch nước ấy vào làng Phù buôn bán, giao lưu. Thanh niên làng Phù chơi với làng Mục thì chơi nhưng vẫn gọi họ là đồ ngụ cư. Có điều không giải thích được là dù sống bên cạnh nhau mấy chục năm trời mà trai gái hai làng không có một mối tình nào nảy nở.

    Sự mầu mỡ của miệt bãi nổi khiến cây trái bừng bừng trỗi dậy. Mầu xanh ngút ngát. Người hai làng kéo nhau ra vùng đất mới. Họ cắm xuống đấy giống mía bầu thân mềm chan chứa mật ngọt. Bạt ngàn mía, chuối, rau xanh… đem lại cho làng Phù những vụ bội thu mà chẳng mất mấy công sức. Mía chất đống trong sân, chất dọc đường làng. Những lò quay mía mọc lên như nấm sau mưa. Mùa mía không khí cũng trở nên ngọt lừ. Ruồi muỗi kéo về đậu đen trên những luống bã mía dọc đường làng. Mật để làm đường, làm bánh, mật nhiều quá không ăn hết, trở thành thứ vật liệu xây dựng tuyệt hảo. Những công trình xây bằng vữa trộn mật mía coi như vĩnh hằng với thời gian. Giả sử nếu có phải đập bỏ thì chỉ nát gạch, loại vữa gắn kết bằng mật mía cứng như thép nguội. Chỉ mấy năm mà người làng Phù có một cuộc sống sung túc không ngờ.

    Cái bãi nổi chỉ nhô lên vào mùa cạn. Lũ về nước rửa sạch lượt đất đã đem hết dưỡng chất nuôi cây trái, trở nên bạc mầu. Lượt phù sa mới đỏ sánh hiện ra. Một cù lao mênh mang, nhóng nhánh chạy dài tít tắp, phẳng lì. Người hai làng lại kéo nhau ra tranh chiếm. Làng Phù dựng cả một cái chòi canh đồ sộ trên đầu mỏm lở. Ngày đêm cử người quan sát. Cái lưng bãi non lập lờ như lưng con cá voi thập thò dưới làn nước là thuyền là mảng ào sang. Trung niên, trai đinh, thanh nữ ai có sức khỏe đều được huy động vào công cuộc mở cõi. Tranh giành quyết liệt. Làng ít làng nhiều dẫn đến cự cãi mâu thuẫn. Đã không ít lần xảy ra xô sát giữa các nhà liền ranh giới. Các cụ cao tuổi hai làng phải ngồi lại với nhau vài lần nhưng có vẻ không cải thiện là bao.

    Năm ấy, làng Phù chiếm gần hai phần ba bãi nổi. Cái bãi chẳng khác gì kho đụn mênh mông. Mía đứng chen chân kết thành rừng. Viễn cảnh một mùa no ấm nữa hiển hiện trước mắt người làng. Đêm đêm dưới ánh trăng, một miệt cát phẳng lỳ như tấm lụa dát vàng óng ánh tít tắp chạy đến mép nước. Bức tường thành mía soi bóng xuống sông tạo nên một khung cảnh ấm no, trù phú. Lòng người làng Phù thơ thới. Đám trai gái đêm nào cũng lang thang trên bãi cát. Tiếng trẻ nô đùa, tiếng hát hò rộn rã bức tranh quê.

    Vào một nửa đêm về sáng cả làng Phù vùng tỉnh dậy, hốt hoảng sau tiếng thét xuyên màn sương mộng mị:

    – Cháy bãi rồi bà con ơi.

    – Tùng tùng tùng…tùng tùng tùng…tùng tùng tùng…

    – U…ù…rúc…U…ù…rúc…U…ù…rúc…

    Nhoáng nhoàng, hấp hả. Trống báo động. Kẻng khua, tù và rúc… Người làng Phù ai vớ được cái gì cầm theo cái đó. Vừa chạy vừa la:

    – Bọn làng Mục đốt mía rồi…

    Hàng trăm người lao đến lạch nước thì lửa đã bốc như Hỏa Diệm Sơn. Cả một rừng mía vừa đến độ tuốt lá đỏ rực trong lửa. Bức tường mía thành tường lửa. Tàn tro theo gió cuộn lên cao xoay tròn chẳng khác gì nham thạch của núi lửa phun. Ngùn ngụt. Hầm hập. Đúng kỳ gió Tây. Lửa táp ngược vào mặt người làng Phù. Mùi mía cháy ngọt thơm khé cổ mà ai cũng thấy đắng ngắt trong lòng. Tiếng khóc ran ran. Đàn bà con gái ngồi phệt trên bãi rúm ró vào nhau nhìn lửa hoành hoành trong bất lực. Chợt rầm rập sau lưng cánh trai làng tựa bầy trâu điên phi sang phía làng Mục.

    Mấy chục thanh niên làng Mục cởi trần, tay còn cầm nọn rơm, dao quắm vừa từ bãi mía bơi về. Gậy gộc, dáo mác vung theo tiếng hét khản đặc. Họ nhảy bổ vào nhau. Từ hai làng tiếng trống đại, tiếng thanh la, kẻng, mõ…theo nhịp ngũ liên thúc đến rách nhĩ. Hàng trăm người làng Mục xô ra đẩy cánh trai làng Phù lùi dần về giữa bãi cát. Đúng lúc ấy đội quân làng Phù ra tiếp ứng. Tầm vông, đòn càn, đòn gánh, cả xiên đâm cá…mấy trăm con người quây tròn vào nhau. Tiếng chửi rủa say máu của đàn ông. Tiếng than khóc rầm trời của đàn bà:

    – Đ. Mẹ chúng mày làm trò hèn hạ.

    – Chém chết mấy thằng đốt mía đi…

    – Ới bà con ơi…Ới dân làng ơi… Thế này thì giết hết nhau mất thôi…

    Bóng người gục xuống. Máu đổ lênh láng. Xác người nằm rải rác trên nền cát trắng phau.

    – Đ. Mẹ bọn tham lam, chèn ép.

    – Đ. Mẹ bọn ngụ cư khốn nạn.

    – Các ông ơi. Cây mía mạng người khổ nhục chưa hỡi trời…

    – Đốt mẹ làng nó đi. Quân phá hại sản xuất.

    Trận thư hùng kéo dài cho đến lúc trời sáng bạch. Người chết người bị thương nằm ngả ngớn. Dễ từ vụ án tru di tam tộc đến nay người làng Phù mới chịu cái tang thê thảm thế. Hơn hai chục người chết. Sáu mươi người nữa bị thương. Bể đầu, mù mắt, cụt tay, gẫy chân. Làng Phù trắng xóa khăn tang. Phải ba ngày mới chôn hết người. Khói hương quẩn quanh từ đầu làng tới cuối xóm. Tiếng than ai oán não nùng:

    – Cái vòi voi lại cựa mình đấy.

    – Ác độc chi bấy ông trời. Ông thí cho một tý rồi ông vật chết mấy chục con người…

    Người làng Phù chìm trong nỗi ám ảnh về cái bùa yểm đến kỳ phát tác.

    Bên làng Mục số người chết, bị thương cũng tới cả trăm mạng. Từ đó làng Phù và làng Mục trở thành thù địch. Hai làng không chơi bời quan hệ với nhau nữa. Người làng Mục vượt sông Cả về buôn bán làm ăn với người bên Ba Vì chứ không thèm lội qua cái lạch nông để sang làng Phù như trước.

    Chính quyền thực dân có cho người xuống điều tra vụ xô xát nhưng cũng chỉ qua quýt cho xong.

    Việc trồi lên cái bãi nổi không biết là may hay họa. Từ năm đó dòng sông Cả thay đổi tính nết đến kinh ngạc. Giống như giấc ngủ ngàn năm của thủy thần tỉnh giấc. Nó cựa mình liên tục. Mùa nước thứ năm, một đụn cát lớn vồng lên ngay chỗ hợp lưu của hai con sông. Nước bị chặn bất ngờ liền bẻ dòng lao về bên tả ngạn. Nó lừng lững tiến đến, vấp phải chân bãi làng Phù, sóng dựng bờm lên cao vài chục mét. Mỗi lần rút trở ra là lôi theo một tảng bãi xuống sông. Vỉa đất có tuổi đời mấy trăm năm bỗng chốc rùng mình theo nhau tan biến trong dòng chảy cuồn cuộn. Đêm thanh vắng tiếng bãi lở ùm ùm làm cả làng thao thức. Người người giật mình thon thót nghe bước chân chạy thi với nước lũ để nhổ vội rau mầu. Người già đứng xúm ở đầu làng than thở: “Cứ đà này chỉ một hai mùa nước là hết làng”. Sông gặm hết đất canh tác, tiếp đến liếm vào khu dân cư. Đầu làng Phù có một dãy cây gạo đã nhiều tuổi lắm. Những thần mộc ấy được trồng cùng thời điểm người làng Phù bị biếm ra bãi. Thân gốc xù xì tới mấy người ôm. Mùa tháng ba dẫy gạo cổ thụ làng Phù làm nên vẻ đẹp thật nên thơ đầy vẻ kiêu hùng. Mấy chục lẵng hoa lửa rực rỡ cháy suốt mùa xuân. Đứng từ rất xa người ta đã nhìn thấy sắc đỏ hoa gạo. Nó làm ấm cả một vùng không gian bên ngã ba sông Cả. Người làng Phù có việc đi đâu mỗi khi về tới bến Trung Hà, hay miệt Phú Châu, Bạch Hạc…nhìn những lẵng hoa lửa làng mình lòng lại bồi hồi, xao xuyến.

    Cây gạo cổ đầu tiên bị thủy thần lôi xuống sông vào một buổi sáng đẹp trời. Hôm ấy không ai ra đồng. Cả làng kéo ra đứng nhìn theo mà lòng nặng trĩu u buồn. Họ nhìn thấy trước số phận làng sẽ chẳng khác gì cây gạo kia trong nay mai. Mùa nước kế tiếp, người làng Phù đã phải bìu díu sơ tán lên mặt đê. Tiếng hò hét hối thúc nhau tập trung cứu những căn nhà gần vực lở trước. Người cứng vía đợi đến tận lúc ngọn nước chỉ cách vài mét. Song cuối cùng cũng phải gạt nước mắt nhìn đất làng tan biến trước sức mạnh của thủy thần. Ảm đạm thê lương. Tiếng khóc tiếng than não nề. Dòng phù sa đỏ ối kéo theo củi gỗ, xác súc vật chết băng băng lao về xuôi. Cả một vùng dân cư trù phú nay thông thống một biển nước. Làng Mục đã bị xóa sổ từ mùa lũ năm ngoái, nay đến lượt làng Phù. Công sức cả trăm năm trời chớp mắt biến mất như chưa bao giờ tồn tại. Đau xót nhất là mồ mả cha ông bao đời không biết nằm ở đâu dưới cái dòng lũ lạnh lẽo kia.

    Tất cả lại chui rúc trong những căn lều dựng tạm

    trên mặt đê. Bô lão bàn nhau vào xin đất xã Cao Phong lập làng mới. Một vệt ao chuôm triền miên cỏ lác bên trong đê quai trở thành nơi cư ngụ mới của dân làng Phù. Dải dân cư mỏng tang như sợi thừng trâu. Xung quanh mỗi căn nhà là những hố vỡ, ao chuôm. Chứng tích của những lần lấy đất đắp đê, vợt nền. Làng chia thành hai xóm. Chỗ dày nhất chỉ có dăm nóc nhà, còn lại cứ bám theo thẻo ven đê. Thoát cảnh lụt lội, nhưng sức vóc của làng Phù èo uột sau mấy lần đại họa. Người làng Phù chẳng khác gì cái cây hai lần bị bứng khỏi mảnh đất đã bén rễ, xanh cành. Cuộc sống mất chân đế từ đấy tưởng không còn ngóc đầu lên được. Một số người ngao ngán đùm núm vợ con bỏ làng tha hương. Người ở lại chỉ biết cắm cúi với cây lúa cố gắng đắp đổi đủ cho miếng ăn đạm bạc hàng ngày.

    Có một điều không ai giải thích nổi là dù sống bên vực bãi cả trăm năm liền mà người làng Phù không ai dựa vào sông nước để mưu sinh. Lúc chạy lở chạy lụt chẳng nhà nào có thuyền mảng. Cũng không một ai biết bơi, lặn cho giỏi. Người làng Phù lúc tắm sông, vớt củi cái dáng bơi cứ như chó hàng vạn. Sau này có vài nhà sắm thuyền buôn chuyến. Họ ngược chợ Bờ, Mai Châu… chở hàng thuê. Vài nhà khác mở bến làm nghề chở khách ngang sông. Nhưng chẳng bao lâu tất cả đều phá sản, thua lỗ. Bán thuyền, dẹp bến trở lại với cái nghề trồng lúa nước. Quanh năm “bán mặt cho đất bán lưng cho trời”. Lúc nông nhàn rủ nhau gánh phân, gio vào đất làng cũ trồng sắn. Mới đầu ít nhà làm nhưng sau cứ nối nhau làm theo. Làng có thêm nghề trồng hái của dân vùng đồi. Người làng Phù hoàn toàn quay đít lại với sông nước. Làm nông nghiệp chay, không giao thương, không nghề phụ, vắt mũi đút miệng, người làng Phù cứ mãi nghèo. Con cháu học hành sa sút. Chẳng một ai nổi máu mặt được với thiên hạ. Nghe đâu tới tận thời đánh Mỹ, tức gần hai trăm năm sau ngày làng bị chặt đứt long mạch, có ông tiến sĩ chuyên về phong thủy nhân một lần về chơi làng Phù. Nhìn mặt người làng, nhìn thế đất ông ta phán rằng người làng Phù vốn gốc là dân kẻ đồi bán sơn địa. Hàng ngàn năm cái máu người vùng đồi đã ngấm trong huyết quản, nó là cái gien truyền đời này sang đời khác. Dù bị biếm ra ở bãi sông cái gien ấy vẫn không thay đổi. Người làng Phù giỏi trồng sơn, trồng sắn, hái củi chứ không có duyên với nghề sông nước.

    Các cụ cao niên nghe giải thích đều gật gù tán thưởng. Quả tình có thế. Sống bám sông, chết gửi đất sông mà sông nước với người làng Phù có bén duyên bao giờ. Một điều lạ nữa là dù đã bị bật khỏi làng cũ, đã sống với đồng bãi qua cả chục thế hệ, nhưng từ trong sâu thẳm huyết mạch, thói quen, tập tục người làng Phù vẫn vận động theo một dòng chảy riêng. Từ giọng nói, từ ngữ đến cái cách thức ăn uống, thói quen canh tác người làng Phù cũng không giống các làng xung quanh. Âm sắc người làng Phù trong, rõ như người kinh kỳ. Nó phân biệt hẳn với giọng nói

    khá nặng của mấy xã trong vùng.