Sẽ phải mất bao nhiêu năm để vết thương chiến tranh ở Việt Nam mới liền sẹo? Hàng triệu con người ưu tú của mấy thế hệ đã ngã xuống và ném cả tuổi thanh xuân của mình vào cuộc chiến tàn bạo. Những người không bao giờ trở về đã đành một nhẽ phận người. Song ở hầu hết mỗi con ngõ, mỗi mái nhà trên đất nước đau thương này nỗi đau còn âm ỉ dai dẳng mãi. Đó là nỗi đau của những người mẹ. Những người mẹ của những đứa con chết trận. Nỗi xót xa buồn tủi của những người phụ nữ quá lứa lỡ thì, nhan sắc bị hủy hoại. Sẽ lại có biết bao cuộc đời cô quạnh sau những năm tháng rừng rực tuổi thanh xuân cống hiến cho đất nước. Chỉ riêng trong cái trung đoàn nổi tiếng E3 ấy, bao nhiêu cô gái gặp được hạnh phúc?
Hơn chục năm sau ngày rời Bê Trọc, Nhã có dịp trở lại Quảng – Đà. Chuyến đi gợi lại trong anh biết bao kỷ niệm về những năm tháng sống ở vùng chiến trường ác liệt này. Cảnh trí đã đổi thay nhiều, mầu xanh cây trái đã che phủ dấu ấn của một thời đạn lửa. Đà Nẵng thời ấy là một tổ hợp quân sự. “Con nhím” thép trấn giữ cả miền Trung Việt Nam. Có cảm giác mỗi căn nhà ở cái thành phố này đều là một ổ chiến đấu. Biệt thự sĩ quan chăng rào B40. Đâu đâu cũng có lính tráng và căn cứ quân sự. Cái sân bay khổng lồ rộng hơn cả thành phố mang tên nó cũng không có bóng dáng chiếc máy bay dân sự nào. Nó chỉ chuyên phục vụ cho hành quân tác chiến kiêm luôn chức năng của một tổng kho hậu cần chiến tranh. Chính vì thế một khối lượng lớn chất da cam dioxin cực độc được tàng trữ ở đây.
Quảng – Đà cái địa danh mà trong và sau chiến tranh nhiều năm vẫn để lại một dấu ấn không thể phai mờ cho cả hai bên tham chiến. Một vùng chiến trường đệ nhất ác liệt song cũng đệ nhất anh hùng. Quảng – Đà như một vết thương tấy nhức triền miên trong lòng nước Mỹ. Trong chuyến đi ấy, Nhã được nghe câu chuyện cảm động và khá kỳ lạ về một bà mẹ Mỹ có con chết trận ở vùng đất này. Chuyện từ một nhà lãnh đạo mà Nhã quen biết từ trước, ngày trên Bê Trọc. Ông là người thích làm thơ và có nhiều bài thơ khá hay. Hôm ấy ông tiếp Nhã trên ban công ngôi nhà hai tầng bên dòng sông Hàn thơ mộng. Giọng nói của người con xứ Quảng ấm áp, nhỏ nhẹ. Dường như nội dung câu chuyện làm ông phải suy tư nhiều: “Hơn hai mươi năm sau ngày giải phóng, lãnh đạo tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, nhận được lá thư của một người phụ nữ Mỹ. Một lá thư khá lạ lùng. Bà ta giới thiệu mình là Lady Wishy, có con trai là Wiliam Bosle lính thủy đánh bộ Mỹ tham chiến và đã tử nạn tại chiến trường Quảng – Đà. Kèm theo lá thư là một đôi hoa tai bằng vàng. Nó giống một vật trang sức quen thuộc của người phụ nữ Việt Nam. Người mẹ Mỹ bày tỏ trong thư nỗi băn khoăn trăn trở suốt hai mươi năm qua. Con trai bà là một trong trong số những người lính Mỹ đầu tiên đổ bộ xuống thành phố Đà Nẵng năm 1965. Anh ta đã đánh nhau với quân Giải phóng tại chiến trường này. Mỗi lần hành quân chiến đấu về anh ta lại viết thư cho bà. Anh kể về thành tích của mình sau những trận đối mặt với Việt cộng. Và một lần vào đầu năm 1970, bà nhận thư của con trai. Kèm theo thư, anh ta gửi tặng mẹ một đôi khuyên tai bằng vàng. Đó là món quà chúc mừng sinh nhật bà. Cầm món quà của con, lúc đầu bà rất vui. Cũng như bao bà mẹ Mỹ khác có con chiến đấu tại Việt Nam, bà Lady Wishy cũng tin lời chính quyền Mỹ về sứ mệnh cao cả của người Mỹ chống lại hiểm họa Cộng sản trên thế giới. Nhưng cuộc chiến của người Mỹ kéo quá dài. Không biết đến bao giờ con trai bà mới được trở về. Năm tháng qua đi, tin tức về cuộc chiến tranh của người Mỹ ở Việt Nam khiến dư luận Mỹ phân tâm. Số lính Mỹ chết trận ngày càng nhiều. Cái lý đưa quân sang Việt Nam để bảo vệ an ninh của nước Mỹ không nhận được đồng tình của công chúng nữa. Người Mỹ càng về sau càng hiểu ra tính chất phi nhân phi nghĩa của cuộc chiến tranh mà chính phủ họ đang tiến hành ở Việt Nam. Ngày càng nhiều người Mỹ xuống đường biểu tình đòi chấm dứt chiến tranh. Họ hiểu đất nước Việt Nam nhỏ bé quá xa xôi ấy không làm gì phương hại gì đến an ninh và lợi ích của nước Mỹ. Những người phụ nữ Mỹ đòi chính quyền trả chồng con về cho họ. Bà Lady Wishy quá đỗi lo sợ cho tính mạng của con trai. Khi đã hiểu rõ lý do chính quyền Mỹ đẩy hàng triệu thanh niên vào cuộc chiến ở Việt Nam, lời cật vấn về đôi hoa tai vàng bình dị ngày càng xuất hiện nhiều trong mỗi giấc ngủ của bà. Bà linh cảm như nó mang theo một điềm gở. Liệu con bà có làm điều gì ác? Liệu có người phụ nữ Việt Nam nào đó là nạn nhân của con trai bà? Bà không dám đối diện với thực tế quá ư ghê rợn ấy. Không hiểu sao nhiều đêm bà thảng thốt như nhìn thấy bóng một người đàn bà mờ ảo trong giấc ngủ chập chờn. Đầu óc u mơ, lo lắng, bà lập cập trở dậy trong đêm viết thư yêu cầu con trai bà giải thích về đôi khuyên tai anh tặng mẹ. Thư gửi đi và bà thấp thỏm ngóng tin hồi đáp. Song từ ngày đó bà không hề nhận được lá thư nào của con trai bà nữa. Càng chờ càng bặt tăm. Hiệp định Paris về chấm dứt sự dính líu của người Mỹ ở chiến trường Việt Nam được ký, bao nhiêu tin vui về với các gia đình Mỹ, riêng bà Lady Wishy nỗi lo lắng lại lớn thêm. Giữa năm ấy tin về làm bà choáng váng. Con trai bà đã chết trong một trận đánh tại mặt trận Quảng – Đà ngay trước ngày Hiệp định có hiệu lực. Bà ngồi lặng trong đêm. Đôi hoa tai trở nên bỏng rát. Nỗi trăn trở trong lòng bà về kỷ vật của con trai không bao giờ nhận được lời giải thích nữa. Bí mật về nó mãi mãi bị chôn vùi. Cũng như hội chứng chiến tranh Việt Nam làm tấy nhức cuộc sống của người dân Mỹ, đôi hoa tai kia khiến cuộc sống của bà không còn yên ổn. Cứ nhìn thấy nó bà lại nhớ tới con, lại nghĩ đến điềm gở. Lady Wishy quyết định viết thư cho lãnh đạo tỉnh Quảng – Đà. Trong thư bà kể về nỗi day dứt khôn nguôi: “…Từ ngày nhận tin con trai tôi chết trận, cùng với nỗi buồn đau khôn tả là sự lo lắng của tôi về món quà mà con tôi gửi về từ Việt Nam. Một đôi khuyên tai bằng vàng mà tôi luôn đòi hỏi con trai giải thích về nguồn gốc của nó. Là một người Mỹ yêu hòa bình, tôi không thể yên lòng khi cứ nghĩ có thể con tôi đã phạm tội ác. Một người phụ nữ nào đó ở mảnh đất Quảng- Đà xa xôi là nạn nhân của con trai tôi. Và đôi khuyên tai kia là thứ mà nó đã cướp của người phụ nữ xấu số ấy? Tôi không thể sống yên ổn được với ý nghĩ đó. Nó hành hạ đêm ngày buộc tôi phải có hành động. Tôi viết lá thư này kèm đôi khuyên tai mà con trai tôi gửi về từ mấy chục năm trước. Tôi tha thiết nhờ các vị lãnh đạo tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng hãy chôn nó xuống mảnh đất đã chịu quá nhiều đau thương mất mát bởi cuộc chiến tranh vừa qua. Làm việc này tôi muốn thay mặt cả con trai tôi cúi đầu tạ lỗi người dân Quảng Nam – Đà Nẵng, tạ lỗi người dân Việt Nam vì con tôi đã tham gia vào cuộc chiến phi nghĩa ở đó, tôi cũng xin cúi đầu tạ lỗi nếu con tôi đã phạm tội với người phụ nữ nào đó, nếu đúng như tôi nghĩ…Chỉ có thế tôi mới bình thản để sống nốt những ngày cuối đời mình. Cho dù tôi biết hai từ Việt Nam và cái tên Quảng Nam – Đà Nẵng, sẽ đeo đẳng theo tôi cho đến lúc chết. Ở đó con trai tôi đã ngã xuống và ở đó tôi vẫn còn treo lơ lửng một câu hỏi mà mãi mãi không có lời giải thích…”
Ở đâu trên thế gian này mọi người mẹ đều có chung một nỗi đau khi con mình chết trận. Họ sinh ra những đứa con và không ai muốn nó bị đẩy vào nơi hòn tên mũi đạn. Chiến tranh là một thứ bệnh hoạn cuồng tín. Bà mẹ của anh lính Mỹ William Bosle không chỉ nói lên tiếng nói của lương tri. Hành động của bà còn tỏa sáng một nhân cách sống cao đẹp. Trong nỗi đau riêng vẫn tỏa rạng sự lương thiện và sự đồng cảm nhân loại.
Công việc xong, Nhã dành ít ngày tìm kiếm thông tin về chị Ba Quảng – Đà và các cô gái E3. Nhã quen chị Ba từ ngày ở trên Thạnh Mỹ. Chị là cán bộ hành chính tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng. Thạnh Mỹ ngày ấy như một hậu cứ kháng chiến. Trụ sở của nhiều cơ quan tỉnh đứng chân. Có trường học, chợ búa và cửa hàng bách hóa… Mọi nhu cầu của đơn vị Nhã đều nhờ chị Ba mua sắm giúp. Chuyến nào xuống cứ, Nhã cũng nghỉ lại cơ quan chị Ba. Chị chăm sóc quan tâm tới Nhã như một người chị cả trong gia đình.
Sau chiến tranh bao nhiêu công việc cứ cuốn đi. Không có liên lạc gì nhưng Nhã vẫn rất nhớ người chị Quảng – Đà tốt bụng ấy. Anh đem theo những tấm ảnh chụp chị Ba thời trên Thạnh Mỹ với ý định tìm lại chị. Cho dù Nhã biết nó thật mong manh. Nguyễn Bá Nhã chợt nhớ tới Thuần học cùng lớp Văn, Tổng hợp. Thuần cũng là lính chống Mỹ, ít hơn Nhã vài tuổi. Chàng trai người Hà Tĩnh, mảnh khảnh hay tủm tỉm cười duyên của lớp Văn năm ấy nay đã là Trưởng đại diện của một tờ báo Trung ương tại miền Trung. Trên điện thoại,Thuần vồn vã:
– Rồi rồi. Mọi chuyện để tính. Bây giờ ông xong việc chưa? Mời ông về chỗ tôi uống bia cỏ.
– Bia cỏ là bia gì?
– Cũng như bia hơi ở Hà Nội ấy mà.
Lai rai chuyện về lớp về thầy, lại xoay sang chuyện lấy vợ. Thuần bảo:
– Ông ám thị bỏ mẹ. Ngàn Chi mất gần hai chục năm rồi, biết bao ả ở lớp mòn mỏi chờ ông ngỏ lời mà cứ ôm lấy kí ức để sống.
Thuần đã làm mấy vại. Bắt đầu nóng mặt. Xưa nay hắn vốn là người ít nói nhưng khi đã nói thì thẳng thắn, chân tình. Cái âm sắc người Hà Tĩnh rất đỗi ấm áp. Nghi Sơn quê Thuần có lẽ là nơi tích hợp dày đặc nhất những gì là tinh túy của vùng đất được gọi là “địa linh nhân kiệt”. Trong cuộc đời làm báo Nhã đã tới nhiều nơi nhưng không ở đâu chỉ trong một dải đất hẹp bên dòng sông Lam ấy lại hội tụ nhiều danh nhân bậc nhất nước như thế. Một lần, đứng trên gác hai của tòa nhà Ủy ban huyện Nghi Sơn, anh Phó chủ tịch huyện khoát tay một vòng giới thiệu: Đấy chỗ mấy vòm cây lớn là nhà Đại thi hào Nguyễn Du, kế đó không xa là làng của cụ Nguyễn Công Trứ. Bên kia – anh kéo tay Nhã – là trang ấp của Tả Ao tiên sinh, còn bên này, ngôi nhà mái ngói mới ấy là của cụ Trần Trọng Kim… Nhã ngớ người. Bao nhiêu con người siêu phàm ấy đều sinh ra ở mảnh đất hẹp này ư?
– Thì tôi cũng đang khốn khổ vì chuyện vợ con đây – Nhã phân trần với Thuần – Không lúc nào là không bị hối thúc. Nhưng chẳng hiểu sao lòng tôi cứ băng lạnh thế ông ạ. Tình cảm với Ngàn Chi là một lẽ. Lẽ khác có lẽ tôi đã cao tuổi quá rồi. Gần bốn mươi rồi. Không còn ở cái thời lãng mạn, bay bổng nữa. Không còn cái hứng lang thang tán gái được nữa. Tôi đang định theo gương ông về quê lấy một cô thôn nữ cho yên phận.
– Tôi khác. Hai đứa tôi yêu nhau từ trước khi vào đại học. Còn ông đang là người tự do. Cái Hồng, cái Lam Ngọc ở lớp mình chúng nó yêu ông thế. Chuyện tuổi tác với họ đâu có quan trọng gì.
Đang uống Thuần giơ tay lên vẫy. Một chàng trai cũng cỡ tuổi Thuần tươi cười bước tới. Thuần giới thiệu:
– Anh Xuân, Chánh văn phòng Ủy ban Nhân dân tỉnh. Bọn tôi thi thoảng lại ngồi với nhau bia cỏ lai rai.
Nhã đứng dậy bắt tay làm quen. Tiếng Thuần:
– Nguyễn Bá Nhã bạn học đại học với tôi. Hơn anh em mình vài tuổi đang phụ trách một tờ báo ngành ở Hà Nội.
Anh Xuân người tầm thước, rất nhanh nhẹn và dễ gần. Đặc biệt trên môi lúc nào cũng sẵn nở nụ cười thân thiện. Đúng tác phong chánh văn phòng, một chức phận luôn ở tư thế làm dâu trăm họ.
– Anh Nhã vào lâu chưa?
– Dạ, được mấy bữa rồi anh. Việc xong, nấn ná muốn tìm mấy người bạn chiến đấu cũ. Mảnh đất Quảng – Đà này gắn bó đặc biệt với tôi từ ngày vào chiến trường.
– Đây, đây – Thuần chỉ anh Xuân – trên điện thoại ông hỏi về đơn vị nữ gùi E3 rồi về chị Ba Quảng – Đà nào đó. Tôi nghĩ chỉ ông Xuân là thổ địa có thể giúp được.
Nhã đưa mấy tấm ảnh đen trắng chụp cùng chị Ba ngày trên cứ. Anh Xuân nhìn qua chợt à lên:
– Chị Ba này tôi biết. Vợ anh Thiết bên Thương nghiệp – Anh Xuân đưa tôi tấm các – Điện thoại văn phòng tôi đây. Mai tôi hỏi địa chỉ ta liên lạc lại.
– Anh có biết đoàn nữ gùi E3 dạo trên Bê Trọc?
– Tôi có nghe về họ, nhưng cụ thể thì không quen ai. Anh hỏi chị Ba chắc chắn biết.
Ba anh em chuyện trò rôm rả. Họ cùng thế hệ chống Mỹ. Hơn thua nhau vài tuổi. Mỗi người mỗi phận. Thuần và Nhã theo nghề làm báo. Anh Xuân theo nghiệp chính trị. Buổi đầu sơ giao nhưng hầu như không có khoảng cách của sự xa lạ. Nhã hỏi thăm anh Xuân về chuyện gia đình. Anh lúc lắc mái tóc có khuôn trán cao cười cười bảo:
– Vẫn phòng không mà anh. Sắp ba mươi rồi. Thua ông Thuần xa. Còn anh mấy nhóc?
Nhã bảo:
– Cũng như anh thôi. Vừa bị Thuần phê bình đó. Ông Thuần số đào hoa. Ngày học đại học biết bao cô mê, đùng cái về quê lấy vợ khiến các em rụng rời hồn vía.
Anh Xuân góp lời:
– Ông Thuần ít tuổi nhất trong ba anh em mình mà “còi to cho vượt”. Khá hể.
– Cũng phải thôi, dẫu gì ông ấy cũng là cơ quan Trung ương. Anh em mình dân địa phương chậm chân là phải…
Buổi hội ngộ giữa họ thật ấm áp. Hôm sau đúng lời hứa, anh Xuân điện báo tin đã nhắn được chị Ba. Nhã tìm đến nhà chị gần chợ Hàn. Hơn chục năm mới gặp lại, chị già đi nhiều nhưng cái vóc dáng xương xương vẫn khiến chị nhanh nhẹn như hồi ở trên cứ. Nhã tặng chị mấy tấm ảnh. Nghe Nhã hỏi về E3, chị nói ngay:
– Cái Huỳnh Thị Sao chính trị viên đó, bây giờ là giám đốc cửa hàng bách hóa tổng hợp Chợ Nổi. Mai chị gọi xe đưa cậu xuống đó.
– Chị ghi cho em cái địa chỉ. Em tự vào, có việc kết hợp làm báo trong đó nữa mà.
Không ngờ chuyến đi Quảng Nam – Đà Nẵng ấy Nhã làm được nhiều việc thế.
Năm sau, Nhã kết hôn với một thôn nữ cùng quê, đúng như hôm anh nói với Thuần. Một người con gái do bố mẹ anh lựa chọn theo tiêu chuẩn “chồng bộ đội vợ nông thôn”. Chăm chỉ, ngoan hiền và kém Nhã mười tuổi. Ngày cưới, anh có điện báo hỉ cho chị Ba. Thật bất ngờ, vợ chồng Nhã nhận được một món quà mừng cưới. Chiếc khăn voan, mảnh vải láng cây dừa và cả một cái ví nháy mà các cô gái nông thôn miền Bắc khi ấy rất thích… Chị Ba nhờ anh Xuân gửi.Vợ Nhã thích mê. Cô ấy cứ nắc nỏm khen:
– Mới quen mà anh Xuân nhiệt tình thế. Bạn anh toàn người tốt thật đấy.
Gặp lại người nữ chính ủy nổi tiếng của E3 gợi lại trong Nhã biết bao kỷ niệm đẹp về Bê Trọc về chiến trường Quảng – Đà. Hoàng Thị Sao vẫn giữ được dáng người thon gọn, ánh nhìn như ngọn lửa ấm. Sự khắc nghiệt của chiến tranh dường như không làm phai lợt cái duyên thầm của chị. Bà giám đốc cửa hàng bách hóa tổng hợp vùng Chợ Nổi Hoàng Thị Sao bây giờ, sau bao nhiêu quăng quật của cuộc sống đạn bom, vẫn lưu dấu được dung nhan sắc sảo của một thời. Ngày ấy sau khi chuyển về đơn vị chiến đấu, Nguyễn Bá Nhã không còn thông tin gì về các cô gái E3. Hoàng Thị Sao cho biết cho đến ngày kết thúc chiến tranh, E3 mất mấy chục chiến sĩ. Quá nửa do sốt rét, tai nạn. Số nữa hy sinh trên đường vận chuyển. Út Huyền, Nhạn, Tia, Nhường ngã xuống trong chiến dịch Tây Nguyên. Số đông các cô gái của E3 nay sống ở Đà Nẵng, Quảng Nam. Họ vẫn thi thoảng gặp nhau vào ngày hội truyền thống của chiến trường Quảng – Đà. Mỗi người mỗi cảnh, đa phần khó khăn. Không ít người trong số họ nhan sắc bị hủy hoại, quá lứa lỡ thì. Họ ở vậy trong nỗi cô đơn cuối đời. Song với họ những tháng ngày ở Bê Trọc vẫn là quãng đời đáng nhớ nhất của thời con gái. Cho dù thế hệ họ bị quăng quật trong lửa đạn, trong gian nan mà ngày nay nói ra nhiều người không thể hình dung nổi.