Blog

  • 4

           Rằm tháng Bảy sau gần bốn mươi năm cuộc chiến khép lại, Nhã vào nghĩa trang Trường Sơn dự một lễ cầu siêu cho các chiến sĩ đã hy sinh. Anh đã nhiều lần đến đây thắp hương đồng đội, nhưng dự một lễ cầu siêu lớn thế này thì đây là lần đầu. Duyên do chuyến đi từ lời mời của Nguyễn Đắc, bạn cùng đơn vị ngày ở Trường Sơn:

           – Đi Quảng Trị với tụi tao. Một chương trình cầu siêu ghi ơn đồng đội ở nghĩa trang Trường Sơn và nghĩa trang Đường 9. 

           Nhã chợt nói:

           – Tao cũng đang chuẩn bị trở lại mấy chỗ mà bọn mình từng khốn đốn đây. Không biết vùng Khâm Đức, Đăc Pét giờ thế nào?

           – Để làm gì. Bốn chục năm rồi liệu còn gì mà đi.

           – Biết vậy, nhưng không đi tao vẫn như đeo đẳng một món nợ…

           Quả thật, một lễ cầu siêu hoành tráng mà Nhã chưa từng thấy bao giờ. Máy nổ công suất lớn được kéo từ thành phố Đông Hà lên. Ô tô cắn đuôi nhau nối dài trên con đường vươn tới đỉnh rừng. Hàng chục nhà sư tới từ các chùa trong vùng. Diễn viên văn công cựu chiến binh lên mấy xe. Nghĩa trang Trường Sơn như một thành phố về đêm. Giọng trầm đục của đại hồng chung. Âm thanh nối nhau lan gợn da diết, vời vợi. Tiếng mõ. Tiếng cầu kinh. Tiếng nức nở người sống gọi người chết lãng đãng thâm u. Một đêm kỳ lạ. Nửa âm nửa dương. Nhã chưa đêm nào ở gần nhiều âm hồn như lúc này. Nhưng tuyệt nhiên không hề cảm thấy lạnh lẽo, sợ sệt. Cả chục ngàn đồng đội anh nằm kia. Đêm nay với họ là một dạ hội. Một cuộc đại hội ngộ giữa người sống và người chết. Nhã vẫn tin phía bên kia trần thế, nơi ấy các đồng đội của anh đang dõi theo, đang tham dự vào cuộc hội ngộ này. Một sợi dây liên lạc vô hình nhưng bền chặt. Anh không mê tín mà xác tín điều đó. Trước lễ cầu siêu lần này, Nhã đã nhiều lần vào Quảng Trị thắp hương các liệt sỹ, có một chuyện mà anh không giải thích được. 

           Dịp ấy Nhã có việc ở Huế, trước khi ra Hà Nội anh điện thăm nhà văn Cao Hải, Tổng biên tập tạp chí Cửa Tùng. Cao Hải nhất quyết bảo anh phải ra Quảng Trị đã. Theo Hải anh phải ra vì lý do: Một chiếc đại hồng chung lớn nhất miền Trung vừa đúc xong được cung tiến nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn. Với lại cũng sắp đến Rằm tháng Bảy. Nhắc đến chuyện đó, Nhã không thể chối từ. Cao Hải cho xe đón Nhã ở Huế và chở thẳng lên nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn. Đúng là một khu nhà chuông vừa được khánh thành bề thế, trang nghiêm ngay sau cây bồ đề huyền thoại. Nghe tin có các nhà văn, nhà báo đến thắp hương, ông quản trang ưu ái ngoài quy định. Chuông chỉ thỉnh với những đoàn có đông người viếng. Ba anh em thỉnh một hồi chuông. Nhã đứng lặng nghe âm thanh vang trầm lan lan trong tán rừng chiều. Tiếng chuông da diết, thổn thức dập dờn như cõi lòng người sống gọi người chết. Họ đứng như thế rất lâu. Bóng rừng đã tối sẫm. 

           Cách bố trí lộ trình kiểu bất tử của ông Tổng biên tập Cao Hải khiến Nhã chỉ kịp viếng nghĩa trang Trường Sơn xong thì đã tối. Hải bảo lái xe:

           – Thôi ta về Hội hỉ, mai đưa nhà văn Nguyễn Bá Nhã lên viếng nghĩa trang đường 9 và đi thăm cửa khẩu Lao Bảo.

           Trời tối thui. Cao Hải bố trí thế nào phải theo thế. Xe vừa ra khỏi nghĩa trang khoảng chục cây thì bỗng nhiên đứng khựng lại. Đường vắng tanh. Cái xe còn khá mới. Xăng, điện nghe chừng ngon nghẻ cả. Sao bỗng chốc giở quẻ? Đèn pin, đèn điện thoại xúm vào soi cho bác tài tháo lắp, vệ sinh chế hòa khí, kiểm tra xăng nhớt…. Vẫn không được. Xúm vào đẩy. Vô ích! Làm sao bây giờ? Trời mỗi lúc một khuya. Cao Hải liền bấm máy gọi cho Hoàng Yến, một cộng tác viên thân thiết của tạp chí đang là giáo viên văn một trường gần đấy. Nửa tiếng sau, hai xe máy bật đèn sáng trưng chạy đến. Thì ra nghe tin ông Tổng biên tập tạp chí Cửa Tùng bị hư xe, ba cô giáo dạy văn cùng ra. Nghe kể lại sự cố nhìn chiếc xe, Hoàng Yến chợt hỏi:

           – Các anh đến viếng nghĩa trang Trường Sơn, có qua viếng bên nghĩa trang đường 9 không?

           – Vội quá, mai mới đưa nhà văn Nguyễn Bá Nhã lên đó thắp hương.

           – Thôi chết rồi. Em nói điều này các nhà văn đừng cười. Nhiều trường hợp bị như các anh rồi. Các anh bên “đường 9” giận đấy.

           – Vậy hả? – Cao Hải hỏi – bây giờ phải làm sao?

           – Được để tụi em lo. 

           Ba cô giáo chạy đi đâu một lúc khi quay lại thấy có hương hoa, nến và một túi bánh quy, thuốc lá. Các cô bầy phía trước đầu xe. Một lễ khấn nho nhỏ thành kính hướng về nghĩa trang đường 9. Lời khấn nôm như nói với người sống:“Xin các liệt sĩ thông cảm. Có chương trình viếng cả hai nghĩa trang nhưng do trời đã tối không qua luôn được. Các liệt sĩ thương cho đoàn trở về bình an, suôn sẻ…”. Tàn hương, các cô giáo thu xếp đồ lễ và bảo:

           – Thôi muộn rồi không mời các nhà văn vào thăm trường nữa. Các anh đi đi nhưng nhớ sáng mai phải lên thắp hương nghĩa trang đường 9 như đã hứa đấy. 

           Thế là xong à? Nhã tự hỏi mà lòng bán tín bán nghi. Các cô giáo đã đi khuất, mọi người lên xe. Chú lái xe đề máy. Tiếng nổ giòn tan dường như chưa từng có sự cố xảy ra.

            – Oáo… chuyện này là thật hả? Linh quá. Linh quá… Mình ở đây lâu rồi mà sao giờ mới thấy hể?

            Tiếng Cao Hải đầy vẻ thành kính. Anh quay sang chú lái xe:

           – Chú mày thấy người thật việc thật rồi nhé. Lần sau có khách của Hội hay Tạp chí thì bố trí chương trình đến cả hai nghĩa trang cùng lúc, đừng để các liệt sĩ “ giận” nữa nghe. 

           Nhã cũng bất ngờ khi chứng kiến câu chuyện này. Anh không thuộc tuýp người mê tín, nhưng cái việc vừa bị các liệt sĩ “giận”quả thực là không giải thích được. Trên mảnh đất Quảng Trị này có thể nói chỗ nào cũng có vong linh những người ngã xuống vì chiến tranh. Hình như cái câu nói “chết là hết” chưa hẳn đã đúng. Biết bao bậc tài danh, biết bao anh hùng nghĩa sĩ đã bỏ mình vì đất nước. Họ mang trong mình tinh túy của trời đất. Nguyễn Du vĩ đại đã chẳng đặt vào miệng nàng Kiều lời khẳng định:“Kiều rằng những đấng tài hoa/ thác là thể phách còn là tinh anh”. Ranh giới giữa mất còn, giữa mê và tín là thứ sẽ còn tồn tại mãi trong đời sống tâm linh. Người ta cứ mải mê vươn lên khoảng không gian vô tận mà quãng đường đo bằng hàng tỷ năm ánh sáng để khám phá các thiên hà. Họ dường như quên mất rằng có một “thiên hà” khác cũng bí hiểm và mênh mông không kém chính là mảng đời sống tinh thần, là cõi lòng của chính con người. 

           Lúc này anh đang tiếp xúc trò chuyện với hàng chục ngàn anh linh liệt sĩ. Tuyệt lớn trong số họ ngã xuống vào lúc tuổi thanh xuân phơi phới, thể trạng khỏe mạnh, tinh thần sáng láng. Họ chính là các đấng tài hoa nhất của mấy thế hệ người Việt. Âm dương cách trở nhưng không thể tuyệt nhiên không có liên hệ gì. Xúc động trào dâng, Nhã trang nghiêm đọc một bài cảm tác anh làm mấy ngày trước. Ngoài kia biển Đông đang gồng mình trước những đòn khiêu khích của giặc nước. Anh muốn tâm sự với đồng đội linh thiêng về những điều mà Tổ quốc chúng ta lại đang phải đối mặt. Lòng dân canh cánh nỗi lo. Nhã không phải người làm thơ nhưng trước vận hạn của đất nước anh phải mượn thơ nói lên cõi lòng mình và đặt tên bài thơ ấy là: 

    Nhớ Mỵ Châu

    Chúng giấu mình sau nụ cười nỉ hảo

    Chúng giấu mình trong chữ nghĩa mạ vàng

    Chúng giấu mình cả trong tim thiếu nữ

    Mỵ Châu ơi, em trong trắng vô cùng.

    Đất nước mình oằn theo chiều bão giông

    Mỗi giọt mồ hôi cũng mặn mòi vị biển

    Trẻ lên ba đã ngồi lưng ngựa chiến

    Và đàn bà cũng cưỡi sóng biển Đông.

    Tạo hóa đặt ta bên kẻ cuồng ngông

    Ta đâu có quyền chọn nơi cư ngụ

    Hai con mắt chỉ một bên được ngủ

    Và hình hài cứ mang dáng cung tên.

    Ta tự hào dòng dõi Rồng, Tiên

    Mẹ ta lên rừng, cha ta xuống biển

    Mở cõi sơn hà, sách trời ghi cương vực

    Và bao đời con cháu đắp bồi thêm

    Đất ta nghèo giấc ngủ chẳng đẫy đêm

    Chỉ mong yên hàn để vun trồng hạnh phúc

    Di huấn ông cha, cháu con ghi tạc

    Ta “Bán anh em xa…”,

    mang chữ nhẫn đi liền.

    Lời non sông ta khắc trong tim

    Biển đảo của ta thịt da đất nước

    Ta đổ máu xương giữ từng tấc đất

    Nhưng dạy con ta biết sống nhân hòa

    Hơn ba mươi năm máu thịt mới liền da *

    Ta những muốn quên đi đòn tráo trở

    Song biển Đông lại sôi lên, máu đổ

    Bạch tuộc Bá quyền, hùng hổ giương vây.

    Nhớ Mỵ Châu, chiều nay

    giông gió mù trời ta lần về thành Ốc

    Quỳ trước tượng không đầu, am nhỏ, khấn Mỹ nhân

    Trắng một trời lông ngỗng…. Hỡi muôn dân

    Dòng máu Mỵ Châu vẫn còn chảy mãi.

    Nỗi oan Mỵ Châu ngàn đời hoang hoải

    Bài học u mê bởi chữ “tốt”, chữ “vàng”

    Bởi hão huyền những “oa diện xênh xang”

    Bởi nỗi đau tình yêu bội phản.

    Mỵ Châu ơi

    Em rải thân Em trên biển quê Âu Lạc

    Hóa ngọc ngà châu báu biển nâng niu

    Làm tơ hồng đan kết trái tim đau

    Và muôn sau Em mãi là Liệt nữ.

           Giọng anh trầm sâu, đồng đội lặng đi chung một nỗi niềm. Nửa đêm về sáng Nhã thấy mệt. Anh lần vào phía sau mấy chiếc loa thùng trong lán. Ô, hóa ra ở đây lại yên tĩnh thế. Sóng âm dồn cả về phía trước. Chỉ còn tiếng bập bung dịu nhẹ. Gió rừng cũng nhẹ. Xào xạc thì thầm. Tiếng cầu siêu thoảng rõ thoảng mờ. Nhã nhập vào giấc ngủ chập chờn. Trong mơ anh thấy người nhẹ bẫng. Trôi giữa một dòng sông người. Nhã ngỡ ngàng khi thấy mẹ. Mẹ anh đứng lẫn trong trùng điệp những bóng người trong suốt. Rồi tất cả chầm chậm trôi qua trước mắt. Cảnh tượng thật đông đúc. Người người đi lại nườm nượp song tuyệt nhiên im lặng. Nhã hét lên khi nhận ra Ngàn Chi. Lại cả thằng Mừng. Cả Tấm… Ngàn Chi của anh mong manh trong bộ quân phục xuân hè. Miếng dù hoa cuốn ngang eo thật thanh thoát, nhẹ nhõm. Cái mũ tai bèo ấp quanh khuôn mặt kiều diễm càng khiến nụ cười của nàng tỏa rạng, hút hồn. Ngàn Chi đứng đó nhìn anh như ngày nào hai đứa chia tay nhau nơi cửa rừng. Hình như nàng có điều gì đó muốn nói cùng anh. Nhã cố băng bả tới song anh không nhúc nhích được. Anh gào lên: “Ngàn Chi ơi. Anh đây. Đợi anh…”. Tiếng Nhã nhòe nhợt, chìm lấp trong tiếng hú man rại của gió rừng. Bóng Chi mờ dần trong thổn thức. Nhã vùng vẫy bất lực. Chợt khuôn mặt tinh nghịch, đầy góc cạnh của thằng Mừng hiện ra. Nó giơ tay vẫy vẫy. Cánh bãi vàng rộm dưới ánh trăng hiện ra. Cảnh nó lôi Nhã ra đào trộm buồng chuối của thằng Tiệp. Cảnh hai thằng tranh cướp quả bóng lá trong những trận cầu bên dòng sông quê… Phút chốc gương mặt nó lại méo xệch vì khóc thương nhớ mẹ. Hình bóng nó hiên ngang trong khói lửa trên đồi 200 làm cọc tiêu cho pháo bắn, rồi lại nhòa nhợt trong bụi đường bị xe dép của địch kéo lê lết trên đường. Những ảnh hình lộn xộn, méo mó, chập chờn trong đầu Nhã. Anh cố giơ tay ra nắm lấy Cao Mừng. Gần lắm. Gần lắm. Vậy mà bàn tay anh không làm sao co lại được. Họ lướt qua mắt anh như chiếc đèn kéo quân lãng đãng trôi. Tiếng Nhã khản đặc. Anh gọi Ngàn Chi. Gọi Mừng. Gọi Tấm…

           Dòng thác kí ức ùa về! 

           Nhã như con gọng vó hào hển bơi. Bơi ngược dòng kí ức. Nó đưa anh trở lại những cánh rừng não nề mưa. Những cái chết quằn quại tức tưởi. Những trận sốt ác tính sầm sập. Những tháng ngày cô đơn, đói rét thê thảm. Kí ức về mẹ, về đồng đội, về Ngàn Chi, về Cao Mừng, về những phận người, cả những người lính phía bên kia mà anh từng đối mặt… Nó cứ hiển hiện như vết sẹo không xóa đi được. Món nợ từ quá khứ. Chồng chất. Mới phủ lên cũ.

           Chuyện trở lại mấy vùng chiến trường xưa đã được Nhã ấp ủ từ lâu. Anh đi để xả bớt những đeo đẳng về một thời xa vãng. Một chuyến đi quá muộn màng và thực sự chẳng có một chủ định rõ ràng nào. Nhưng lòng cứ thảng thốt không thể không đi. Sau lễ cầu siêu Nhã quyết thực hiện ý định ấy. Trong anh đôi

    khi lại vang lên lời Đắc: “Mày cả nghĩ quá Nhã ơi. Một thằng lính chiến tay nhúng đầy máu me mà cứ tự hành hạ mình thế thì số khổ rồi. Sẽ cực kỳ bất hạnh”.

           Bất hạnh! Bạn anh nói đúng. Suốt bốn chục năm qua, Nhã đã sống nào có ra sống. Kí ức chiến trận, cảnh tàn sát ngập ngụa thê lương chẳng khác gì một khối u quái bám chặt vào xương tủy, tâm can anh. Với nhiều người lính như Nguyễn Đắc có lẽ thời gian và cuộc mưu sinh quay quắt trong những năm tháng sau chiến tranh đã khiến vết thương trong lòng họ lên da non, thành sẹo. Nhưng với Nhã vết thương ấy vẫn rỉ máu. Anh không thể làm sao quên đi được. Anh đã cố gắng hết sức, cố nhập mình vào cuộc sống thời bình. Nhưng càng cố anh càng thấy mình bất lực. Với anh, những năm tháng tàn bạo khủng khiếp ấy đã hủy hoại những gì tốt đẹp nhất trong nhân tính con người. Lòng trắc ẩn, sự cả tin, ổ đề kháng cuối cùng để cứu vớt, nâng đỡ con người vượt qua thời kỳ bạo liệt đã nguôi ngoai. Niềm tin vào con người ngày càng phai nhạt là thảm họa lớn nhất của cuộc sống. Người ta không còn biết tin ai, thậm chí phải cảnh giác đề phòng chính đồng nghiệp, bạn bè mình là nỗi cực nhọc ghê gớm.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:
     

    Chú thích *: Cuộc chiến tranh xâm lược của Trung Quốc vào biên giới phía Bắc nước ta năm 1979.  

  • 4

       Thế hệ của Nguyễn Bá Nhã dường như sinh ra để cầm súng. Nửa đời cầm súng. Câu nói đó không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà chuẩn xác với nghĩa đen của nó. Vào học mới hai năm đất nước lại hai đầu thọ giặc.

           Tin tức chiến sự hàng ngày từ biên giới truyền về làm không khí học đường chộn rộn khác thường. Hai phần ba lớp xám ngắt mầu áo lính. Chẳng ai bảo ai đám sinh viên cựu binh đều viết đơn tình nguyện ra mặt trận. Giờ lên lớp vẫn đều nhưng tâm trạng thì xao xác lắm. Bài vở giáo trình chểnh mảng. Giờ ra chơi từng tốp, từng tốp xoắn vào nhau. Nội dung trao đổi vẫn chỉ là tin chiến sự từ hai đầu đất nước. Cuối buổi học chưa mấy ai vội về phòng. Dềnh dang, cụm lại chỗ bảng tin của khoa, Mỗi ngày có một tờ báo Nhân Dân dán trong đó. Con trai bàn luận đã đành. Đám nữ sinh cũng nhiễm tâm trạng “Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”. Mấy cựu binh Nhã, Rốp, Thuần, Văn… quây quanh bảng tin. Thằng Tỉnh Khoèo tập tễnh chõ vào bình luận. Một dây con gái từ khu nữ sinh dắt díu nhau đi tới.

           – Lớp trưởng Nhã ơi. Cánh này cũng tình nguyện lên phục vụ biên giới đấy – Đỗ Hồng cất tiếng.

           – Này, lên đó cần người nện nhau chứ có phải đi hát với ngâm thơ đâu mà ghi tên hả các “mợ” – Tỉnh khoèo trừng mắt dọa.

          – Đừng khinh thường nhé. Chúng tớ cũng cầm súng chứ sợ gì – Hồng vừa nói vừa giơ tay hình mũi súng chĩa vào Tỉnh khoèo: – “Bòm”! Cho lão khoèo thành năm chân.

          Sân trường rầm rĩ một hồi, nhưng cái không khí căng thẳng của chiến tranh không nuôi lâu những câu chuyện tầm phào. Ai cũng canh cánh một nỗi âu lo cho dù không nói ra.

           Tiểu đoàn sinh viên cựu binh của mấy trường đại học khoác áo lính lên biên giới phía Bắc. Đeo ba lô lên vai, Nhã vẫn cảm nhận một cái gì đó gần gũi với những tháng năm trận mạc. Lần này ngoài mấy thứ thiết dụng cho người lính chiến, còn lại là sách. Tàu hỏa đưa đơn vị của Nhã lên Lạng Sơn vào ban đêm. Đến ga Bắc Giang họ phải xuống di chuyển bằng xe ô tô. Nơi tập kết là địa điểm làm việc của một xí nghiệp bảo dưỡng khai thác lâm sản, đã sơ tán về xuôi. Trong cái tiểu đoàn mới thành lập có nhiều sinh viên các khoa khác cùng trường đại học Tổng hợp Hà Nội. Riêng lớp Văn, mười sáu người, gần đủ một tiểu đội rưỡi. Nhã, Huấn, Rốp, Thuần, Quốc và Nhất cùng lớp nay lại cùng tiểu đội. Tất cả đã tham gia chống Mỹ. Người lâu như Rốp, Nhã cỡ chục năm. Ít hơn: Thuần, Huấn, Quốc… cũng bốn, năm năm.

           Đêm tháng hai trời lạnh. Rừng Đông Bắc ẩm thếch. Cây tạp bám chênh vênh theo những cánh núi đá khiến nó đầy vẻ hoang liêu. Cảnh ấy làm người ta dễ cô quạnh mủi lòng. Buồn se sắt. Dãy lán dài, trước đây vốn là nơi chứa gỗ; đặc kín những cánh võng. Rất ít người ngủ. Tốp sinh viên Văn khoa nằm dạt ở cuối dãy. Lắm lời nhất là Huấn và Nhất. Nhã không tham gia câu chuyện của các bạn. Bỏ lại bút nghiên để cầm lại cây súng, đời Nhã là một chương dằng dặc khói lửa. Phía trước lúc này lại là sự sống cái chết. Nhã không còn lo lắng như thời mười bảy tuổi bước qua hàng rào điện tử Macnamara vào chiến trường. Cái chết không khiến Nhã phải quá bận tâm nữa. Anh không chờ đợi nó. Không muốn nó đến. Nhưng nếu phải chết thì cũng chẳng là điều gì quá ư kinh khủng. Không hiểu sao lúc ấy Nhã lại nghĩ như vậy. Rất có thể sự dạn dầy với hiểm nguy tạo cho Nhã một tâm thế bình tĩnh, vô lo. Duy có một điều làm anh luôn luôn trăn trở trước khi ra trận là nghĩ về cái làng Phù khốn khó của anh. Nhã cũng chính là một mảnh vỡ của ngôi làng kỳ dị ấy.        

           Ngay từ đợt Nhã về nghỉ hè năm học thứ nhất, ông Nguyễn Bá Lễ đã làm cơm mời các bậc cha chú trong họ đến và tuyên bố từ nay ông chuyển giao việc hương khói tổ tiên cho con trưởng Nguyễn Bá Nhã. Ông giao cả gia phả và những điều ông ghi chép về dòng họ, về quê hương cho anh giữ. Tuy đã nhiều lần nghe cha nói, đã đọc gia phả họ Nguyễn Bá và lịch sử làng Phù Việt Trang, nhưng khi tiếp nối công việc của cha, Nhã vẫn không khỏi sững sờ trước biết bao cảnh đời, số phận người làng Phù. Điều mà cha anh, ông Nguyễn Bá Lễ băn khoăn nhất là liệu cái bùa yểm mang tên “Hình nhân bái tướng” chém vào long mạch làng từ hơn hai trăm năm trước đến nay đã hết linh nghiệm hay chưa? Đến đời ông sự phát triển của làng Phù dù không bằng các làng khác trong xã nhưng cũng không đến nỗi đói rách. Tuy thế cái nền văn nghiệp của làng thì vẫn lẹt đẹt lắm. Đó là điều mà người làng Phù trăn trở bao lâu nay. Tới năm kết thúc chiến tranh chống Mỹ, cả làng Phù vẫn không có một ai thi nổi vào đại học. Cuối những năm 1960, nhà nước không tổ chức thi tuyển mà xét tuyển. Làng Phù có vài người được gọi đi đại học. Phần lớn là con cái mấy ông cán bộ xã, hợp tác xã đã tốt nghiệp cấp ba. Một thuận lợi lớn cho con đường học hành của làng Phù. Nhưng rồi có điều rất lạ là tất cả số sinh viên ấy của làng Phù lại phải gác bút nghiên để nhập ngũ. Sau chiến tranh một số hy sinh, số còn lại không ai trở lại giảng đường đại học. Họ theo binh nghiệp cho đến lúc về hưu. Vậy là làng Phù vẫn chưa có người nào dự thi và tốt nghiệp đại học. Nguyễn Bá Nhã là người đầu tiên của làng Phù thi tuyển và trúng tuyển vào khoa Văn trường đại học Tổng hợp Hà Nội. Điều đó không chỉ khiến gia đình, dòng họ Nguyễn Bá hết sức mừng mà người làng cũng vui lây. Nó như tín hiệu rằng con cháu làng Phù đã vượt qua cái dớp của bùa yểm vào long mạch. 

           Vậy mà bây giờ Nguyễn Bá Nhã lại ôm cấy súng ra trận. Trước hôm lên biên giới, Nhã tranh thủ về thăm nhà. Tâm trạng người thân rất nặng nề. Chẳng khác gì ngày anh trở lại chiến trường sau kỳ nghỉ phép năm 1971. Các bậc cao niên trong họ Nguyễn Bá đều đến. Vận nước lâm nguy, không ai tỏ ra băn khoăn trước quyết định của Nhã, nhưng trong lòng mỗi người đều tiếc cho học hành dở dang của anh. Nhã đã nhận sự ký thác công việc của dòng họ. Anh lại là người đầu tiên của làng Phù bước qua cái lằn ranh dìm làng Phù vào cảnh tăm tối hơn hai trăm năm nay. Liệu mơ ước của anh của dòng họ và người làng Phù có bị cuộc chiến tranh này phá hỏng lần nữa?

           Cuộc đổ bộ chớp nhoáng của hơn nửa triệu quân xâm lược vào biên giới phía Bắc nước ta như một cơn lũ quét, một miếng táp quá bất ngờ của con thú dữ miệng đầy lông lá. Các đơn vị chủ lực của ta hầu hết đang đứng chân ở phía Nam và sang giúp đất nước Cămpuchia bảo vệ thành quả mùng Bảy tháng Giêng. Đầu tháng ba, Chủ tịch nước ra lệnh Tổng động viên. Những chuyến chuyên cơ đầu tiên chở quân chủ lực từ Cămpuchia trở về đã tới miền Bắc. Đúng lúc ấy, kẻ xâm lược đột ngột tuyên bố rút quân. Mỗi người lính đang hừng hực quyết tâm giáng cho bọn chúng biết thế nào là sức mạnh, lòng quả cảm và khả năng tác chiến của đội quân vừa hạ gục tên đế quốc sừng sỏ nhất thế giới. Tin giặc rút đến với đơn vị Nhã khi mà tất cả đã sẵn sàng. Mỗi người mỗi tâm trạng. Thậm chí có người tiếc nuối: “Mẹ nó chứ. Lúc nào cũng ngoác mồm ra là anh em, đồng chí. Cứ lỳ ra vài ngày nữa xem. Quân chủ lực lên thì ra cám. Giỏi được bằng thằng Mỹ à?”. Song tâm trạng của đám cựu binh Văn khoa thì nghiêng về quan điểm hòa bình vẫn hơn: “Tha cho nó. Chẳng cần đến quân chủ lực, chỉ lực lượng tại chỗ đánh vuốt theo lúc chúng tháo lui cũng đủ ốm đòn. Khổ nỗi Tạo hóa đã đặt đất nước mình bên cạnh cái thằng to xác, thâm hiểm thế. Đã bao lần ông cha mình sau chiến thắng, rải chiếu hoa cho nó rút. Âu cũng là số phận của dân tộc mình…”. 

           Đơn vị của Nguyễn Bá Nhã được lệnh quay về trường tiếp tục học tập. Một tín hiệu rất vui cho anh và cả dòng họ.

           Thời gian Nhã theo học tại Hà Nội, nhà báo Đinh Thư vẫn liên lạc thường xuyên. Sau ý đồ xuất bản tờ báo “Dân tộc miền Nam” thất bại, anh về làm trưởng phòng chính trị của đài Truyền hình thành phố. Đã mấy lần anh gọi điện bảo vào Sài Gòn cùng làm báo với anh, song Nhã không thể đi được. Cha mẹ anh đã cao tuổi, việc khói hương của dòng họ giờ lại đến tay anh đảm đương. Hình như cái căn số Nhã không tránh được những gì mà cha anh và giờ đến anh phải gánh vác. 

             Nhã về làm việc ở một tờ báo đoàn thể. Nghiệp báo chí vẫn chọn anh. Cuộc sống mưu sinh ở một thành phố lắm người tài nhưng cũng đầy sự đua tranh, kèn cựa nhiều khi khiến Nhã như nghẹt thở. Cuộc sống thời hậu chiến tuy không hiểm nguy bởi bom đạn, nhưng lại khá ngỡ ngàng, âu lo. Với những người nhiều năm khoác áo lính như Nhã, ngoài việc học kiến thức, để tồn tại ở chốn đô thành này, còn phải học cả cách sống cho phù hợp với cái thời không giản dị, thẳng tưng như thời quân ngũ. Bên cạnh công việc của một công chức, trách phận của anh với dòng họ, với quê hương cũng luôn canh cánh trong lòng. Anh cố gắng thu xếp công việc để có mặt ở quê vào những lúc làng có công có việc. Chuyện cưới xin, tiệc tùng đôi khi anh ủy quyền cho Nhẫn hoặc các cô em gái thay mặt anh tham dự. Nhưng các cụ cao tuổi về với tổ tiên Nhã đều thu xếp để về viếng. Nghĩa tử là nghĩa tận.

           Mấy hôm nay, làng Phù của Nhã lại vừa trải qua những ngày thật đắng lòng. Hai sự kiện đang gây nháo nhác làng Phù. Việc Hoàng Vĩnh Trạm chạy theo địch chính thức được xác nhận. Mấy ngày liền ông Phổ, bố nó phải lọ mọ lên xã nghe thông báo việc con trai phản bội. Đã hơn tám mươi tuổi, cái dáng ông vốn còm cõi, những ngày này trông càng dúm tứ túc. Cũng may là ba mươi năm chiến tranh đi qua rồi, quan niệm và suy nghĩ đã thoáng đãng, cảm thông hơn nhiều. Chuyện này mà xác minh được từ ngày còn đang chiến tranh thì nặng nề lắm. Anh hỏi Nhẫn:

           – Dư luận dân làng mình thế nào?

           – Thì cũng có người này người kia, nhưng nói chung là thấy tội nghiệp cho ông bà Phổ.

           – Tao nghĩ hành động của Trạm là tồi tệ, là sai lầm. Nó bất mãn từ khi bị truất việc đi học Liên xô. Ngày trên đường Trường Sơn, tao vẫn cứ lởn vởn nhận thấy suy nghĩ của nó không đơn giản. Không ngờ nó lại làm chuyện bậy bạ thế. Đó cũng là nỗi đau bởi chiến tranh. Theo tao mọi người đừng tỏ ra khinh thị gì ông bà Phổ, tội nghiệp họ. Chắc sau tin này họ cũng chẳng sống được bao lâu.

           – Em thì không sợ cái tin anh Trạm chiêu hồi làm ông bà Phổ bị sốc. Ông bà ấy đã đau buồn mấy chục năm rồi. Có lẽ ông Phổ cũng linh cảm con mình chạy theo giặc từ ngày có tin đồn về làng. Việc Hoàng Vĩnh Trạm chết mất xác ngoài biển mới là cú đánh gục ông bà ấy.

           – Chuyện xảy ra thế nào?

           – Thấy bảo anh Trạm bị bắt đi cải tạo sau ngày Sài Gòn giải phóng. Trong lúc còn đang phân loại hồ sơ thì trốn trại rồi di tản bằng đường biển. Con tầu mà anh ta đi bị bão đánh chìm không một ai sống sót. Trong lòng Nhã chợt nhói đau vì một lẽ khác. Phút chia tay nhau trên Trường Sơn, chính Hoàng Vĩnh Trạm chủ động ôm Nhã nói: “Tao sẽ không làm cho bố mẹ phải thất vọng lần nữa đâu”. Không ngờ hành động sau đó của nó lại như thế. Nguyễn Bá Nhã cảm thấy như chính mình bị phản bội.

           Chuyện thứ hai là Đặng Hoàng Vạc gặp vận đen dễ có cơ tan gia bại sản. Vài năm nay cánh Việt kiều khắp nơi đổ về. Họ đem theo tiền bạc, kiến thức, phong cách làm ăn mới về cùng. Bao nhiêu mảnh đất vàng xưa kia là trụ sở của cơ quan, xí nghiệp nhà nước nay chuyển sang tay tư nhân. Trên con phố chính nơi siêu thị của Vạc đứng chân, mọc thêm ba cửa hàng mới. Quy mô nhỏ hơn, nhưng năng động, phương thức kinh doanh linh hoạt, hấp dẫn, ưu đãi hơn. Họ cạnh tranh quyết liệt khiến thị phần của Vạc giảm hẳn. Vạc sa thải một loạt nhân viên. Đau nhất là đứa con trai lớn của Vạc chết thảm vì đua xe máy với chúng bạn. Vụ thằng con chưa đầy năm thì Đặng Hoàng Vạc bị bắt tạm giam để điều tra. Người ta kết tội Vạc đứng ra huy động vốn lớn cho một đường dây đánh hàng lậu từ Trung Quốc về. Kẻ liên doanh với Vạc ôm tiền trốn mất. 

           Nhã xuống nhà Vạc thăm bà Én và hỏi thăm nó. Bà Én đã chín mươi tuổi. Hết cháu rồi con gặp nạn bà nằm bẹp giường mấy tháng nay. Vợ chồng Sếu phải dọn xuống ở để chăm sóc bà. Viễn cảnh xám ngắt bủa vây trên đầu thằng Vạc. Trong lòng Nhã khá nặng nề. Ôi cái làng Phù quá đỗi nhọc nhằn của anh.

  • 3

    Thế hệ của Nguyễn Bá Nhã dường như sinh ra để cầm súng. Nửa đời cầm súng. Câu nói đó không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà chuẩn xác với nghĩa đen của nó. Vào học mới hai năm đất nước lại hai đầu thọ giặc.

    Tin tức chiến sự hàng ngày từ biên giới truyền về làm không khí học đường chộn rộn khác thường. Hai phần ba lớp xám ngắt mầu áo lính. Chẳng ai bảo ai đám sinh viên cựu binh đều viết đơn tình nguyện ra mặt trận. Giờ lên lớp vẫn đều nhưng tâm trạng thì xao xác lắm. Bài vở giáo trình chểnh mảng. Giờ ra chơi từng tốp, từng tốp xoắn vào nhau. Nội dung trao đổi vẫn chỉ là tin chiến sự từ hai đầu đất nước. Cuối buổi học chưa mấy ai vội về phòng. Dềnh dang, cụm lại chỗ bảng tin của khoa, Mỗi ngày có một tờ báo Nhân Dân dán trong đó. Con trai bàn luận đã đành. Đám nữ sinh cũng nhiễm tâm trạng “Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”. Mấy cựu binh Nhã, Rốp, Thuần, Văn… quây quanh bảng tin. Thằng Tỉnh Khoèo tập tễnh chõ vào bình luận. Một dây con gái từ khu nữ sinh dắt díu nhau đi tới.

    – Lớp trưởng Nhã ơi. Cánh này cũng tình nguyện lên phục vụ biên giới đấy – Đỗ Hồng cất tiếng.

    – Này, lên đó cần người nện nhau chứ có phải đi hát với ngâm thơ đâu mà ghi tên hả các “mợ” – Tỉnh khoèo trừng mắt dọa.

    – Đừng khinh thường nhé. Chúng tớ cũng cầm súng chứ sợ gì – Hồng vừa nói vừa giơ tay hình mũi súng chĩa vào Tỉnh khoèo: – “Bòm”! Cho lão khoèo thành năm chân.

    Sân trường rầm rĩ một hồi, nhưng cái không khí căng thẳng của chiến tranh không nuôi lâu những câu chuyện tầm phào. Ai cũng canh cánh một nỗi âu lo cho dù không nói ra.

    Tiểu đoàn sinh viên cựu binh của mấy trường đại học khoác áo lính lên biên giới phía Bắc. Đeo ba lô lên vai, Nhã vẫn cảm nhận một cái gì đó gần gũi với những tháng năm trận mạc. Lần này ngoài mấy thứ thiết dụng cho người lính chiến, còn lại là sách. Tàu hỏa đưa đơn vị của Nhã lên Lạng Sơn vào ban đêm. Đến ga Bắc Giang họ phải xuống di chuyển bằng xe ô tô. Nơi tập kết là địa điểm làm việc của một xí nghiệp bảo dưỡng khai thác lâm sản, đã sơ tán về xuôi. Trong cái tiểu đoàn mới thành lập có nhiều sinh viên các khoa khác cùng trường đại học Tổng hợp Hà Nội. Riêng lớp Văn, mười sáu người, gần đủ một tiểu đội rưỡi. Nhã, Huấn, Rốp, Thuần, Quốc và Nhất cùng lớp nay lại cùng tiểu đội. Tất cả đã tham gia chống Mỹ. Người lâu như Rốp, Nhã cỡ chục năm. Ít hơn: Thuần, Huấn, Quốc… cũng bốn, năm năm.

    Đêm tháng hai trời lạnh. Rừng Đông Bắc ẩm thếch. Cây tạp bám chênh vênh theo những cánh núi đá khiến nó đầy vẻ hoang liêu. Cảnh ấy làm người ta dễ cô quạnh mủi lòng. Buồn se sắt. Dãy lán dài, trước đây vốn là nơi chứa gỗ; đặc kín những cánh võng. Rất ít người ngủ. Tốp sinh viên Văn khoa nằm dạt ở cuối dãy. Lắm lời nhất là Huấn và Nhất. Nhã không tham gia câu chuyện của các bạn. Bỏ lại bút nghiên để cầm lại cây súng, đời Nhã là một chương dằng dặc khói lửa. Phía trước lúc này lại là sự sống cái chết. Nhã không còn lo lắng như thời mười bảy tuổi bước qua hàng rào điện tử Macnamara vào chiến trường. Cái chết không khiến Nhã phải quá bận tâm nữa. Anh không chờ đợi nó. Không muốn nó đến. Nhưng nếu phải chết thì cũng chẳng là điều gì quá ư kinh khủng. Không hiểu sao lúc ấy Nhã lại nghĩ như vậy. Rất có thể sự dạn dầy với hiểm nguy tạo cho Nhã một tâm thế bình tĩnh, vô lo. Duy có một điều làm anh luôn luôn trăn trở trước khi ra trận là nghĩ về cái làng Phù khốn khó của anh. Nhã cũng chính là một mảnh vỡ của ngôi làng kỳ dị ấy.

    Ngay từ đợt Nhã về nghỉ hè năm học thứ nhất, ông Nguyễn Bá Lễ đã làm cơm mời các bậc cha chú trong họ đến và tuyên bố từ nay ông chuyển giao việc hương khói tổ tiên cho con trưởng Nguyễn Bá Nhã. Ông giao cả gia phả và những điều ông ghi chép về dòng họ, về quê hương cho anh giữ. Tuy đã nhiều lần nghe cha nói, đã đọc gia phả họ Nguyễn Bá và lịch sử làng Phù Việt Trang, nhưng khi tiếp nối công việc của cha, Nhã vẫn không khỏi sững sờ trước biết bao cảnh đời, số phận người làng Phù. Điều mà cha anh, ông Nguyễn Bá Lễ băn khoăn nhất là liệu cái bùa yểm mang tên “Hình nhân bái tướng” chém vào long mạch làng từ hơn hai trăm năm trước đến nay đã hết linh nghiệm hay chưa? Đến đời ông sự phát triển của làng Phù dù không bằng các làng khác trong xã nhưng cũng không đến nỗi đói rách. Tuy thế cái nền văn nghiệp của làng thì vẫn lẹt đẹt lắm. Đó là điều mà người làng Phù trăn trở bao lâu nay. Tới năm kết thúc chiến tranh chống Mỹ, cả làng Phù vẫn không có một ai thi nổi vào đại học. Cuối những năm 1960, nhà nước không tổ chức thi tuyển mà xét tuyển. Làng Phù có vài người được gọi đi đại học. Phần lớn là con cái mấy ông cán bộ xã, hợp tác xã đã tốt nghiệp cấp ba. Một thuận lợi lớn cho con đường học hành của làng Phù. Nhưng rồi có điều rất lạ là tất cả số sinh viên ấy của làng Phù lại phải gác bút nghiên để nhập ngũ. Sau chiến tranh một số hy sinh, số còn lại không ai trở lại giảng đường đại học. Họ theo binh nghiệp cho đến lúc về hưu. Vậy là làng Phù vẫn chưa có người nào dự thi và tốt nghiệp đại học. Nguyễn Bá Nhã là người đầu tiên của làng Phù thi tuyển và trúng tuyển vào khoa Văn trường đại học Tổng hợp Hà Nội. Điều đó không chỉ khiến gia đình, dòng họ Nguyễn Bá hết sức mừng mà người làng cũng vui lây. Nó như tín hiệu rằng con cháu làng Phù đã vượt qua cái dớp của bùa yểm vào long mạch.

    Vậy mà bây giờ Nguyễn Bá Nhã lại ôm cấy súng ra trận. Trước hôm lên biên giới, Nhã tranh thủ về thăm nhà. Tâm trạng người thân rất nặng nề. Chẳng khác gì ngày anh trở lại chiến trường sau kỳ nghỉ phép năm 1971. Các bậc cao niên trong họ Nguyễn Bá đều đến. Vận nước lâm nguy, không ai tỏ ra băn khoăn trước quyết định của Nhã, nhưng trong lòng mỗi người đều tiếc cho học hành dở dang của anh. Nhã đã nhận sự ký thác công việc của dòng họ. Anh lại là người đầu tiên của làng Phù bước qua cái lằn ranh dìm làng Phù vào cảnh tăm tối hơn hai trăm năm nay. Liệu mơ ước của anh của dòng họ và người làng Phù có bị cuộc chiến tranh này phá hỏng lần nữa?

    Cuộc đổ bộ chớp nhoáng của hơn nửa triệu quân xâm lược vào biên giới phía Bắc nước ta như một cơn lũ quét, một miếng táp quá bất ngờ của con thú dữ miệng đầy lông lá. Các đơn vị chủ lực của ta hầu hết đang đứng chân ở phía Nam và sang giúp đất nước Cămpuchia bảo vệ thành quả mùng Bảy tháng Giêng. Đầu tháng ba, Chủ tịch nước ra lệnh Tổng động viên. Những chuyến chuyên cơ đầu tiên chở quân chủ lực từ Cămpuchia trở về đã tới miền Bắc. Đúng lúc ấy, kẻ xâm lược đột ngột tuyên bố rút quân. Mỗi người lính đang hừng hực quyết tâm giáng cho bọn chúng biết thế nào là sức mạnh, lòng quả cảm và khả năng tác chiến của đội quân vừa hạ gục tên đế quốc sừng sỏ nhất thế giới. Tin giặc rút đến với đơn vị Nhã khi mà tất cả đã sẵn sàng. Mỗi người mỗi tâm trạng. Thậm chí có người tiếc nuối: “Mẹ nó chứ. Lúc nào cũng ngoác mồm ra là anh em, đồng chí. Cứ lỳ ra vài ngày nữa xem. Quân chủ lực lên thì ra cám. Giỏi được bằng thằng Mỹ à?”. Song tâm trạng của đám cựu binh Văn khoa thì nghiêng về quan điểm hòa bình vẫn hơn: “Tha cho nó. Chẳng cần đến quân chủ lực, chỉ lực lượng tại chỗ đánh vuốt theo lúc chúng tháo lui cũng đủ ốm đòn. Khổ nỗi Tạo hóa đã đặt đất nước mình bên cạnh cái thằng to xác, thâm hiểm thế. Đã bao lần ông cha mình sau chiến thắng, rải chiếu hoa cho nó rút. Âu cũng là số phận của dân tộc mình…”.

    Đơn vị của Nguyễn Bá Nhã được lệnh quay về trường tiếp tục học tập. Một tín hiệu rất vui cho anh và cả dòng họ.

    Thời gian Nhã theo học tại Hà Nội, nhà báo Đinh Thư vẫn liên lạc thường xuyên. Sau ý đồ xuất bản tờ báo “Dân tộc miền Nam” thất bại, anh về làm trưởng phòng chính trị của đài Truyền hình thành phố. Đã mấy lần anh gọi điện bảo vào Sài Gòn cùng làm báo với anh, song Nhã không thể đi được. Cha mẹ anh đã cao tuổi, việc khói hương của dòng họ giờ lại đến tay anh đảm đương. Hình như cái căn số Nhã không tránh được những gì mà cha anh và giờ đến anh phải gánh vác.

    Nhã về làm việc ở một tờ báo đoàn thể. Nghiệp báo chí vẫn chọn anh. Cuộc sống mưu sinh ở một thành phố lắm người tài nhưng cũng đầy sự đua tranh, kèn cựa nhiều khi khiến Nhã như nghẹt thở. Cuộc sống thời hậu chiến tuy không hiểm nguy bởi bom đạn, nhưng lại khá ngỡ ngàng, âu lo. Với những người nhiều năm khoác áo lính như Nhã, ngoài việc học kiến thức, để tồn tại ở chốn đô thành này, còn phải học cả cách sống cho phù hợp với cái thời không giản dị, thẳng tưng như thời quân ngũ. Bên cạnh công việc của một công chức, trách phận của anh với dòng họ, với quê hương cũng luôn canh cánh trong lòng. Anh cố gắng thu xếp công việc để có mặt ở quê vào những lúc làng có công có việc. Chuyện cưới xin, tiệc tùng đôi khi anh ủy quyền cho Nhẫn hoặc các cô em gái thay mặt anh tham dự. Nhưng các cụ cao tuổi về với tổ tiên Nhã đều thu xếp để về viếng. Nghĩa tử là nghĩa tận.

    Mấy hôm nay, làng Phù của Nhã lại vừa trải qua những ngày thật đắng lòng. Hai sự kiện đang gây nháo nhác làng Phù. Việc Hoàng Vĩnh Trạm chạy theo địch chính thức được xác nhận. Mấy ngày liền ông Phổ, bố nó phải lọ mọ lên xã nghe thông báo việc con trai phản bội. Đã hơn tám mươi tuổi, cái dáng ông vốn còm cõi, những ngày này trông càng dúm tứ túc. Cũng may là ba mươi năm chiến tranh đi qua rồi, quan niệm và suy nghĩ đã thoáng đãng, cảm thông hơn nhiều. Chuyện này mà xác minh được từ ngày còn đang chiến tranh thì nặng nề lắm. Anh hỏi Nhẫn:

    – Dư luận dân làng mình thế nào?

    – Thì cũng có người này người kia, nhưng nói chung là thấy tội nghiệp cho ông bà Phổ.

    – Tao nghĩ hành động của Trạm là tồi tệ, là sai lầm. Nó bất mãn từ khi bị truất việc đi học Liên xô. Ngày trên đường Trường Sơn, tao vẫn cứ lởn vởn nhận thấy suy nghĩ của nó không đơn giản. Không ngờ nó lại làm chuyện bậy bạ thế. Đó cũng là nỗi đau bởi chiến tranh. Theo tao mọi người đừng tỏ ra khinh thị gì ông bà Phổ, tội nghiệp họ. Chắc sau tin này họ cũng chẳng sống được bao lâu.

    – Em thì không sợ cái tin anh Trạm chiêu hồi làm ông bà Phổ bị sốc. Ông bà ấy đã đau buồn mấy chục năm rồi. Có lẽ ông Phổ cũng linh cảm con mình chạy theo giặc từ ngày có tin đồn về làng. Việc Hoàng Vĩnh Trạm chết mất xác ngoài biển mới là cú đánh gục ông bà ấy.

    – Chuyện xảy ra thế nào?

    – Thấy bảo anh Trạm bị bắt đi cải tạo sau ngày Sài Gòn giải phóng. Trong lúc còn đang phân loại hồ sơ thì trốn trại rồi di tản bằng đường biển. Con tầu mà anh ta đi bị bão đánh chìm không một ai sống sót. Trong lòng Nhã chợt nhói đau vì một lẽ khác. Phút chia tay nhau trên Trường Sơn, chính Hoàng Vĩnh Trạm chủ động ôm Nhã nói: “Tao sẽ không làm cho bố mẹ phải thất vọng lần nữa đâu”. Không ngờ hành động sau đó của nó lại như thế. Nguyễn Bá Nhã cảm thấy như chính mình bị phản bội.

    Chuyện thứ hai là Đặng Hoàng Vạc gặp vận đen dễ có cơ tan gia bại sản. Vài năm nay cánh Việt kiều khắp nơi đổ về. Họ đem theo tiền bạc, kiến thức, phong cách làm ăn mới về cùng. Bao nhiêu mảnh đất vàng xưa kia là trụ sở của cơ quan, xí nghiệp nhà nước nay chuyển sang tay tư nhân. Trên con phố chính nơi siêu thị của Vạc đứng chân, mọc thêm ba cửa hàng mới. Quy mô nhỏ hơn, nhưng năng động, phương thức kinh doanh linh hoạt, hấp dẫn, ưu đãi hơn. Họ cạnh tranh quyết liệt khiến thị phần của Vạc giảm hẳn. Vạc sa thải một loạt nhân viên. Đau nhất là đứa con trai lớn của Vạc chết thảm vì đua xe máy với chúng bạn. Vụ thằng con chưa đầy năm thì Đặng Hoàng Vạc bị bắt tạm giam để điều tra. Người ta kết tội Vạc đứng ra huy động vốn lớn cho một đường dây đánh hàng lậu từ Trung Quốc về. Kẻ liên doanh với Vạc ôm tiền trốn mất.

    Nhã xuống nhà Vạc thăm bà Én và hỏi thăm nó. Bà Én đã chín mươi tuổi. Hết cháu rồi con gặp nạn bà nằm bẹp giường mấy tháng nay. Vợ chồng Sếu phải dọn xuống ở để chăm sóc bà. Viễn cảnh xám ngắt bủa vây trên đầu thằng Vạc. Trong lòng Nhã khá nặng nề. Ôi cái làng Phù quá đỗi nhọc nhằn của anh.
     

  • 2

    Sau chiến tranh Nguyễn Bá Nhã mới có điều kiện thực hiện điều mình mơ ước thời trẻ. Từ chiến trường ra Nhã nộp đơn thi vào khoa Văn trường đại học Tổng hợp Hà Nội. Một quyết định liều lĩnh khi mà kiến thức thời phổ thông đã rơi rụng hết sau mười năm cầm súng. Nhưng từ trong sâu thẳm suy nghĩ Nhã vẫn tin mình có thể thi và học được. Văn chính là cuộc đời. Nhã có kinh nghiệm từ cuộc sống chiến đấu. Nhã lại có niềm đam mê văn học. Và niềm tin đó không phản bội Nhã. Bước chân vào đại học khi đã ở cái tuổi “tam thập” bên cạnh sự cứng cỏi của một cựu binh là nỗi ngơ ngác trong môi trường sư phạm tươi trẻ. Khóa Văn năm ấy là một tập thể với nhiều tính cách lạ. Hai phần ba lớp xanh mầu áo lính. Cánh bộ đội, thanh niên xung phong về, thâm trầm, phớt đời, ngang tàng, có anh đã vào tuổi bốn lăm. Một lớp học của hai thế hệ. Bên cạnh các sinh viên cựu binh là các cô, các cậu vừa rời ghế nhà trường tròn tuổi mười sáu. Họ trúng tuyển đại học ngay sau năm đầu chiến tranh chấm dứt. Số học sinh nông thôn mới đầu tỏ ra e ngại, tự ti. Không chỉ khác biệt về tuổi tác, lớp học còn nhiều số phận, hoàn cảnh khá kỳ lạ. Bộ đội, Thanh niên xung phong, cán bộ đi học. Ngoài những thương binh trải đời trận mạc còn có cả những sinh viên không may bị tật nguyền từ nhỏ. Phải nói họ là những tấm gương học tập, phấn đấu phi thường. Học trò Văn khoa khóa ấy sôi nổi, nghịch ngợm, lãng mạn trẻ con lại đậm chất ắc ê, quân sự. Giảng đường đại học lạ lẫm mà có gì đó quen quen. Lớp học có chi bộ đảng, chi đoàn, tổ trật tự, ban đời sống… Mỗi sáng đội cờ đỏ đi kiểm tra nội vụ. Sinh viên phải gập chăn màn vuông vức như cục gạch. Rất lính. Cái không khí doanh trại chuyển vào ký túc xá sinh viên làm già đi lớp học sinh vừa rời ghế phổ thông. Cùng lớp mà nhiều người xưng hô với nhau là chú, cháu. Một đặc điểm dễ nhận biết của cánh sinh viên Văn khoa là cá tính riêng rất nổi trội: Triết nhân, mơ mộng. Hầu như thằng nào cũng nghĩ mình là “cái rốn của vũ trụ”. Một tấc đến trời. Chỉ nội cái lớp Văn của Nhã thôi đã có tới bốn năm “nhân vật” rất dị thường. Tay Tỉnh Khoèo đã gần tuổi “băm”. Chẳng hiểu là thương binh hay tàn tật. Cái chân bên phải của hắn teo tóp, ẻo lả như ống sậy. Ngay hôm đầu nhập học, tự hắn đi làm quen và bô bô giới thiệu: “Trẫm tên là Tỉnh khoèo. Các mợ đừng ngại cứ gọi đúng như thế là trẫm vui. Nhớ chửa Tỉnh Khoèo”. Lúc nào Tỉnh cũng chống một cây gậy trúc. Đầu gậy tạc hình rồng. Ăn mặc y hệt đạo sĩ. Loẻo khoẻo thế nhưng chúa nghịch ngầm. Tỉnh khoèo là kẻ chuyên nghĩ ra những trò chọc ngoáy. Mỗi bước đi hắn ném cái chân bên phải teo tóp theo hình cánh cung. Mắt thì hấp ha hấp háy, đặc biệt lúc nhìn đám con gái. Cái động tác múa chân của thằng Tỉnh như con thạch sùng ném lưỡi làm duyên gọi bạn tình. Thêm một tay Hoá đen có đôi tai kì lạ. Tai Hóa nhọn khác thường. Song đặc biệt nhất là lúc căng thẳng hai cái tai ấy cứ vẫy vẫy như tai chó. Đám con gái tròn mắt bảo: “Lão này hình như tiến hóa không đều…”. Ngoài Tỉnh, Hoá lớp Nhã thêm thằng Sĩnh mới siêu. Bọn con trai kháo nhau rằng Sĩnh có biệt tài làm các nàng sinh viên chết mê chết mệt. Cứ mỗi lần Sĩnh gãi vào nách là hai hàng nước mắt chảy dầm dề. Nhờ khả năng đó mà tới gần chục nàng “chết” dưới tay Sĩnh chỉ trong mấy năm học. Tán tỉnh em nào, lúc đến độ mùi mẫn Sĩnh lén đưa tay gãi nách. Nước mắt tã tượi, giọng hắn bẹt đi đau khổ: “Đời anh không có em thì chỉ một con đường chết”... Đã mấy cô tính chuyện tự tử vì Sĩnh. Tự tử giả vờ thôi, làm mình làm mẩy vì ghen tuông. Sĩnh sát gái đến độ mối tình với cô sinh viên khóa trước chưa nhạt, đã có cô khóa sau gặp bạn gái Sĩnh hỏi thẳng: “Chị còn yêu anh Sĩnh không? Nếu chia tay rồi thì để em yêu”…

    Cánh cựu binh như Nhã vừa học vừa phải làm cán bộ lớp. Mấy cái chức bí thư chi bộ, chi đoàn, lớp trưởng cứ luân phiên trong mấy tay cựu binh lớn tuổi. Nhã muốn rảnh thân để học tập nhưng không thoát được. Những người lọt được khoa Văn Tổng hợp năm ấy đều là dạng không phải vừa đâu. Xã hội chả truyền nhau câu nói: “Toán Bách khoa, văn Tổng hợp là gì”. Trong lớp Nhã nhiều cô cậu học sinh phổ thông từng đoạt giải nhất, giải nhì văn miền Bắc. Món kiến thức cũ đã qua mười năm chiến tranh trở nên lỗ mỗ của Nhã liệu có theo được họ?. Đó cũng là nỗi lo thường trực của không ít cựu binh ngày đầu vào học.
     

  • 1

    Ra khỏi chiến tranh, Nhã mất mười năm đẹp nhất cuộc đời. Ngoảnh trước ngoảnh sau gia tài vẫn một chiếc ba lô lính. Không nghề nghiệp. Không nhà cửa. Không có ai để nương nhờ. Và phía trước cuộc sống thời hậu chiến vô cùng châng lâng, u ám…Tương lai với Nhã thật mịt mù hư ảo. Bài hát lính nhại lếu láo cất vang lên sao nghe thật hợp hoàn cảnh anh lúc ấy:

    “ Giải phóng miền Nam anh về thăm quê

    Lộn trái ba lô anh leo lên tầu

    Ra đi, ra đi nhớ lời cha nhé

    Ra đi, ra đi mày nhớ chưa con

    Người ta bảo đứng thì mày phải ngồi

    Người ta bảo tiến thì mày phải lùi…”.

    Nhã không lùi, không tụt tạt. Anh là một quân nhân có kỷ luật. Thậm chí khắc kỷ, vì thế anh khá trọn vẹn trong con mắt người đời. “Tôi – Nguyễn Bá Nhã, một hạt bụi hồng trong khúc tráng ca chiến thắng”. Song cái giá mà những người lính chiến như Nhã phải trả không rẻ chút nào. Đó là kí ức. Nó cắm rễ vào cuộc đời anh. Dai dẳng triền miên. Nó biến anh thành kẻ khác lạ đến không ngờ. Nhã không còn được sống yên ổn như bao con người bình thường. Anh lạc lõng, trầm cảm và hay triết lý suông. Nhã co mình lại trong cái tổ kén kí ức. Di họa chiến tranh còn đè nặng không biết đến bao giờ. Với Nhã có lẽ là cả cuộc đời. Chỉ có cái chết mới giải tỏa cho anh khỏi những kí ức của những tháng ngày đã sống. “Cái chết sẽ khép kín vòng đời của hạt bụi trong cái thế giới nhân quần này”. Ai đã nói như thế nhỉ. Con người sinh ra từ đất rồi lại trở về với đất. Đó là cái lẽ tự nhiên của tạo hóa. Cần gì phải cật vấn, khổ đau. Thật vậy! Chẳng đau khổ làm chi nếu không phải trải qua những tháng ngày tàn bạo mà những người lính như Nhã đã trải qua. Nhã đã từng đọc đâu đó rằng: “Mỗi con người là một tiểu vũ trụ, là một thế giới riêng”. Hạnh phúc thay vòng đời của cái tiểu vũ trụ ấy được khép kín trong sự bình an. Thế hệ của Nhã sinh ra trong thời đoạn không bình an. Chiến tranh, đói nghèo và đầy rẫy bất công.

    Mười năm như một giấc mơ dài. Cơn ác mộng ấy bám riết lấy Nguyễn Bá Nhã suốt mười mấy ngàn ngày qua. Nó can dự vào cuộc sống của anh. Nó cật vấn lương tâm. Tấy nhức triền miên. Năm tháng trôi đi, “kỷ niệm” càng làm anh khổ sở. Tuổi già đêm cứ dài ra. Trong sâu thẳm mịt mùng, kỷ niệm về đồng đội, những người đã chết lũ lượt hiện về như chiếc đèn kéo quân không bao giờ dứt. Lúc ấy trong anh lại xuất hiện câu hỏi muôn thủa mà đã bao lần anh tự hỏi mình. Câu hỏi mà chính anh không được trả lời: “Làm sao mình thoát khỏi cuộc chiến này? Làm sao mình sống được đến ngày hôm nay?”.

    Mấy ngàn ngày, đã bao lần thần chết vờn bàn tay xám ngoét của lão trên đầu anh. Nhưng rồi mảnh bom mũi đạn chỉ sướt qua. Những vết thương trên da thịt không làm Nhã trở thành phế binh. Thậm chí sốt rét ác tính đã mấy lần ném anh vào nhà xác mà rồi vẫn có những bàn tay lôi dậy. Nhã chỉ có thể tin vào câu “bom đạn tránh mình”.Nó hoàn toàn là chuyện may rủi vậy thôi. Và anh là người may mắn chăng? Trời để anh sống và anh mắc nợ. Món nợ ấy anh phải trả. Thoát khỏi lửa đạn nhưng không được hưởng sự thanh thản tĩnh tâm trong cuộc sống hòa bình. Từ đâu đó trong cõi vô cùng kia, Nhã như vẳng nghe tiếng thúc giục phải làm cái gì đó để những ngày tháng đã qua, để biết bao con người phải bỏ mạng trong chiến tranh không bị lãng quên. Hãy làm cái gì đó để bộ mặt thật của chiến tranh phơi bày bản chất phi nhân, man rợ của nó.“Máu người không phải nước lã”. Tiếng kêu thống thiết ấy của một nhà văn hối thúc anh. Và Nhã biết mình được trao gửi một thiên mệnh. Anh có trách nhiệm phải thực hiện sự trao gửi ấy.

    Cảnh chém giết tàn độc không bao giờ lãng quên trong hàng ngàn giấc mộng mị của Nhã. Có một điều kỳ lạ là những người chết, dù thân hay sơ, đồng đội anh hay những người lính phía bên kia cứ lần lượt hiện về. Họ dắt Nhã trở lại với quá khứ, lật giở từng trang kí ức. Nhã đặc biệt thảng thốt, run rảy mỗi khi gặp lại ánh mắt của họ. Cái nhìn của những người đã chết. Tất cả họ dường như đều dồn hết tinh lực vào đáy mắt khi trút hơi thở cuối cùng. Mọi điều muốn gửi lại trần gian dồn tụ cả vào hốc mắt đờ đẫn ấy.

    Trước hôm tập kích vào sân bay Thành Sơn, Nhã được lệnh dẫn một tổ chiến đấu đi tìm mũi trinh sát của trung đoàn được tung vào phía Tây triền núi Đá Mài. Đó là một ngày không có tiếng súng. Trời cao vống. Nền trời vần vũ ráng đỏ rờn rợn. Không khí đặc quánh. Bức bối. Ngột ngạt. Tâm trạng âu lo choán ngợp. Đã trải qua đủ cung bậc của chiến trận, linh cảm đã trở thành một thuộc tính của những cựu binh dạn dày như Nhã, anh mường tượng khung cảnh lúc ấy như nằm trong mắt bão. Hình như móng vuốt của thần chết đang giương lên. Nó đang lựa chọn con mồi Một sự lặng yên đầy thấp thỏm, ghê sợ. Khi đến khu vực rừng thưa sau ấp Ba Ngòi, cảnh tượng làm Nhã khuỵu xuống. Gần hai chục đồng đội anh nằm ngả ngớn. Họ lịm nín như đang ngủ vùi. Rừng chỗ ấy sạch tinh tươm. Cây cối, mặt đất không một chút xáo trộn. Máu từ tai, mũi và khóe mắt họ rỉ ra, đã khô đét, thâm xịt. Nhiều người giơ tay ôm xiết lấy ngực, tư thế kỳ quặc. Mắt lồi hết tròng. Thảm thiết hơn, tất cả họ đều thè dài lưỡi ra khỏi vòm miệng… Tư thế mỗi người một vẻ nhưng dường như họ đã rất đau đớn, bấn loạn trước khi chết. Họ ghì chặt súng, xà cột, ba lô và cả cành cây vào ngực. Hai tay họ cào cấu như muốn dứt, muốn xé một cái gì đó. Nhã quỳ xuống cố gỡ khẩu AK trong tay một chiến sĩ chết trong tư thế quỳ mọp, mắt mở trừng trừng, lưỡi thè trông rất tội nghiệp. Nhưng anh không tài nào gỡ nổi. Đôi tay người đồng đội cứng ngắc như một khối thép. Nhã run bắn lên khi nhìn vào mắt người lính ấy. Ở đó toát lên sự kinh hoàng, khó hiểu, cực kỳ đớn đau. Ở đó như còn vẳng lên câu hỏi đầy tức tưởi “Cái gì khiến cái chết đến thảm khốc như vậy?”. “Loại vũ khí gì gây ra sự hủy diệt ghê rợn đến thế?”.

    Sau chiến tranh đã nhiều lần Nhã để tâm tìm trong tài liệu của cả hai phía về những trận đánh năm ấy trên cụm phòng thủ Du Long – Ba Tháp. Nhưng tuyệt nhiên không ai nhắc đến trận đối địch nào trong cánh rừng thưa gần ấp Ba Ngòi. Mãi gần đây Nhã mới đọc được bài báo nước ngoài nói tới việc cố vấn Mỹ đã từng bật đèn xanh cho chính quyền Sài Gòn ném xuống phòng tuyến Xuân Lộc và Phan Rang những trái bom CBU để ngăn đà tiến của quân Giải phóng trên hai cửa ngõ vào Sài Gòn. Đó là loại bom hủy diệt có sức sát thương khủng khiếp bị cấm sử dụng trong chiến tranh thông thường. Theo mô tả thì loại bom này phát nổ trên không như bom nguyên tử. Nó tạo nên một quầng lửa cực lớn. Nó hút sạch không khí của một khoảng không gian rất rộng. Cây rừng, mặt đất vẫn nguyên lành nhưng mọi sinh vật trong phạm vi ấy sẽ bị tiêu diệt hoàn toàn. Cái chết đến một cách nghẹt thở, tức tưởi, đau đớn. Mọi sinh vật trong phạm vi tác dụng của bom chỉ còn giãy giụa cào cấu và chết… Liệu có phải đồng đội anh là nạn nhân của loại bom CBU này gây ra? Và nếu đúng như vậy vì sao người ta im lặng?

    Và chỉ sau đó mấy hôm, khi phòng tuyến Phan Rang thất thủ, Nhã lại một lần nữa phải chứng kiến những cái chết kinh hoàng ở chân đồi Ba Tháp. Nhưng đó là cái chết của những người lính ở phía bên kia. Mấy quả B40 cùng nhằm vào hai chiếc M113 ngoan cố co cụm. Tốp địch dựa lưng vào nhau thành một ổ đề kháng. Một ổ đề kháng cuối cùng trơ trọi. Chúng quyết không hàng. Hơn chục lính địch bám sau xe bị hất tung lên. Sức ép làm họ hộc máu, xương cốt như bị rút hết, mềm oặt. Nhã lao tới lật một người lính có vẻ còn nguyên vẹn lên xem anh ta còn sống không và giật thót mình lúc nhìn vào đôi mắt mở trừng trừng. Một đôi mắt thật trong, ngây thơ như con trẻ phủ tràn nỗi ngơ ngác. Nhã như thấy trong đó những lời trăn trối. Hình như anh ta gọi mẹ. Hình như anh ta mới cầm súng ra trận lần đầu. Nét thơ dại, hoảng loạn hiện rõ trong ánh mắt phút lâm chung. Ruột gan Nhã quặn lên, tức thở ghê gớm. Nhã buông người lính ấy xuống lao về chỗ những người lính khác nằm rải rác quanh đấy. Lại hối hả lật từng người nhưng không một ai còn sống. Người Nhã gai lạnh. Trong ánh mắt của những người lính chết trận ấy cũng phát ra một luồng sáng nhức nhối chẳng khác gì ánh mắt của đồng đội anh trong cánh rừng gần ấp Ba Ngòi hôm nào. Một cái gì đó chói gắt, uất hận khó tả. Con quỷ hút máu người đang khà khà cất tiếng từ những hốc mắt kia như chọc tức anh. Nhã lập cập vuốt mắt cho từng người. Thương cảm ứ tràn. Máu và mồ hôi đen đúa nhoèn đôi bàn tay. Tay anh run rảy cố khép những cái nhìn ứa máu. Nhã cứ làm như thế một cách vô thức. Anh cũng không hiểu sao mình lại làm như vậy. Tại sao? Chỉ ít phút trước họ còn là kẻ thù của anh. Họ có thể đã giết chết anh. Theo lẽ thông thường anh phải căm giận họ. Nhưng lúc này nhìn sâu vào những đôi mắt ấy, Nhã lại có một suy nghĩ khác. Họ chẳng khác gì anh. Cũng xương thịt con người. Cũng tinh cha huyết mẹ hợp duyên mà thành. Họ cũng khát khao được sống. Đối mặt với cái chết trên chiến trường, họ cũng lưu giữ bất diệt trong lòng ước vọng về một cuộc sống yên hàn… Suy nghĩ ấy làm cho Nhã dường như lẫn lộn. Anh là kẻ nhu nhược và yếu mềm chăng? Cho dù cũng đã không ít lần Nhã say máu xiết cò giết chết đối phương trong bản năng kháng cự tìm đường sống cho mình. Tâm trạng ấy nhiễm vào Nhã và không rời ra nữa. Nó như mở ra một lối tranh sáng tranh tối. Trên cái lối ấy, sau này những hồn ma đua nhau kéo về trong kí ức anh. Chết hình như không phải là hết. Nhã như kẻ nửa sống nửa chết. Anh vẫn trò chuyện với những người đã chết theo cách của riêng mình. Con người là linh vật của Tạo hóa. Không thể biến mất một cách dễ dàng như thế. Dù vùi thây ở một ngách rừng cô quạnh nào đó. Dù đã hòa vào cát bụi, lẫn trong nước hay kết thành sa thạch nơi đáy sông, họ vẫn chiếm giữ một khoảng không gian nhất định trên thế gian này và mãi mãi hiển hiện trong tâm tưởng những người còn sống.
     

  • 4

    Những người trong dòng họ Nguyễn Bá đều ít nhiều mang cái dớp phong trần từ cụ thủy tổ Nguyễn Bá Hiến. Thôi thì phá sản, tai ương, oan trái, chết chóc đủ cả. Ngoài chuyện ông bác Nguyễn Bá Trí vỡ ty rượu rồi chết trong tù, bà Mận mẹ Nhã bị quy oan trong cải cách ruộng đất, người chú ruột Nguyễn Bá Độ, cũng bị giặc Pháp giết chết khi mới mười sáu tuổi.

    Tuy không bị giặc Pháp chiếm đóng, nhưng làng Phù Vân đứng ở vị trí tiền tiêu của vùng tự do kháng chiến. Bên kia sông Cả, lính Pháp đóng đồn bốt từ Sơn Tây lên Trung Hà, Đá Chông… Tính theo đường chim bay chỉ cách cụm lô cốt ấy chưa đến ba ngàn mét, làng Phù trở thành nơi hứng đủ mọi loại bom pháo. Mỗi năm lính Pháp tràn sang càn quét, truy lùng Việt Minh vài lần. Người dân làng Phù cứ chân trước chân sau. Vừa làm ăn vừa chạy giặc. Trên mặt đê đặt ba điếm gác. Mỗi khi thấy địch chuyển quân, tiếng kẻng thúc liên hồi, người làng Phù lại bồng bế nhau chạy lên đồi Dục cách đó vài cây số. Đồi Dục là miệt đất cao trội, nền toàn đá ong được viền một doi đất tựa con đê. Người ta bảo đó là di tích thành nhà Mạc xưa. Mỗi nhà làm sẵn một cái lán lợp lá cọ. Lán ở trên, hầm tránh bom pháo đào khoét hàm ếch bên dưới chân thành. Từ đồi Dục trở ngược là miên man đồi cây bát úp nối với chiến khu Vạn Thắng, nơi bộ đội chủ lực đứng chân. Cảnh nửa yên nửa loạn ngay bên nách địch khiến cuộc sống người làng Phù cũng tuềnh toàng, tạm bợ. Tối đến nhà nào cũng chuẩn bị sẵn quang gánh. Bất cứ đêm ngày cứ nghe tiếng kẻng thúc là các bà, các mẹ lại đặt trẻ con vào thúng, chèn mớ áo quần xung quanh, bên kia là nồi niêu gạo, muối… Cái gánh gia tài ấy kĩu kịt chạy tắt đồng, ra đường Cổ Ngư. Dân làng Phù tách làm hai mặt trận. Người già phụ nữ trẻ con sơ tán đảm bảo hậu phương, lựa lúc không có bom đạn lại tranh thủ về làng chăm sóc hoa mầu, cung cấp lương thực cho người ở lại chống càn. Đội du kích thôn bám hầm bí mật. Họ theo sát gót địch thông báo cho các đơn vị chủ lực phối hợp chống càn. Cảnh mèo vờn chuột ấy chẳng biết diễn ra bao lâu nhưng tính ra làng Phù bị quân Pháp đốt phá tới mười tám lần.

    Trận tập kích của quân Pháp sang làng Phù vào cuối năm 1947 là đụng độ lớn nhất của bộ đội địa phương trong vùng với hơn hai tiểu đoàn viễn chinh. Phía ta đã lường đoán được âm mưu mở cuộc càn lớn của chúng. Dân làng Phù và các làng ven đê của hai xã Cao Phong, Trinh Đà được lệnh sơ tán từ mấy hôm trước. Tiểu đoàn bộ đội chủ lực Nghĩa Lĩnh từ chiến khu Vạn Thắng về hỗ trợ du kích mấy xã ven sông. Ban chỉ huy tiểu đoàn đóng ở làng Xá.

    Nguyễn Bá Độ được giao nhiệm vụ liên lạc giữa các tổ chiến đấu làng Phù và ban chỉ huy tiểu đoàn Nghĩa Lĩnh. Đã mấy hôm liền du kích tăng cường cảnh giới nhưng chưa thấy địch động tĩnh gì. Nguyễn Bá Độ nằm ở điếm canh dốc cây Bàng giữa xóm Thượng và xóm Chùa. Lần này giặc Pháp đổi chiến thuật. Chúng không bắn pháo dọn đường rồi ca nô ào ạt đem quân tràn sang như mọi lần vào ban ngày. Đêm ấy, địch dùng mấy chiếc xuồng gỗ chở đặc nhiệm lặng lẽ tiến sang lúc ba giờ sáng. Chúng định bất ngờ khống chế các chốt gác. Vào khắc đó hầu hết mọi người đều gà gật mệt mỏi. Không hiểu sao Nguyễn Bá Độ thấy khó ngủ. Ông đeo thanh kiếm lên vai đi ra mé bờ sông. Đứng sau gốc bàng nhìn bâng quơ dòng sông giữa độ trăng non. Không gian lặng phắc. Cây cối tuồng như cũng dật dờ. Độ căng mắt, hình như sóng nước xao động. Rất nhẹ. Nhẹ nhưng không bình thường. Trời không có gió. Có cái gì đó tác động làm mặt nước vỡ ra. Độ cúi người lom khom chạy xuống mái đê, nấp sau một búi cây đơn. Ông giật mình nhận ra lờ mờ mấy bóng thuyền đang lặng lẽ hướng vào bờ. Địch sang! Độ lập tức chạy về điếm canh hô mọi người:

    – Dậy mau. Quân Pháp tới rồi!

    – Đâu có nghe thấy gì?

    – Chúng ngay dưới bến kia kìa. Các anh mau chạy tắt đường lên báo cho bộ đội…

    Vừa nói, Nguyễn Bá Độ vừa nhào ra chỗ treo cái kẻng bằng thanh tà vẹt tầu hỏa. Tiếng kẻng cất lên róng riết trong đêm phá vỡ khung cảnh yên tĩnh, mụ mị. Tiếng kẻng lan trên mặt nước, thúc cả làng bừng dậy. Lập tức từ hai trạm gác đầu và cuối làng Phù tiếng kẻng cũng hòa theo báo hiệu có giặc.

    Tốp đặc nhiệm địch đang lò dò nơi mép nước giật bắn mình. Chúng bắn loạn xạ về phía điếm canh. Độ vất dùi lăn xuống rệ đê. Định nhào vào bên trong bờ rào ngôi nhà gần nhất, bỗng ông ngã chúi xuống. Một viên đạn găm trúng lưng Độ. Giặc chiếu đèn pin về phía tiếng động. Tiếng xì xồ sáp đến. Nguyễn Bá Độ bị bắt. Chúng lôi ông lên điếm canh. Vừa đánh chúng vừa tra hỏi. Tiếng thằng thông ngôn rít theo:

    – Bộ đội ở đâu?

    – Du kích nằm ở hầm nào?

    – Mày tên gì?…

    Lúc ấy đạn pháo địch đã rít lạnh gáy trên bầu trời. Tiếng ca nô chở quân ào sang. Độ cứ lì ra. Máu mồm máu mũi đổ tràn xuống ngực. Tức tối trước thái độ bất hợp tác của Nguyễn Bá Độ, tên chỉ huy ra lệnh lôi anh xuống con đường chính của làng. Một thằng vừa đá bồi vào lưng ông vừa liên tục hỏi:

    – Hầm bí mật ở đâu? Việt Minh ở đâu?

    Độ khụy hai gối không chịu bước tiếp. Chúng kéo lê ông một đoạn. Tức khí, tên chỉ huy rút thanh kiếm của Độ chém đứt cổ ông. Nó rít lên sằng sặc, tay xách cái thủ cấp liệng xuống ao bèo cạnh đó. Thân thể Độ bị bỏ lại chân đê.

    Yếu tố bất ngờ của cuộc càn lớn thất bại ngay từ đầu khiến quân Pháp luẩn quẩn đối phó suốt một ngày. Mấy chục lính viễn chinh bị tiêu diệt. Bên ta cũng thương vong hơn hai chục. Riêng làng Phù năm chiến sĩ du kích hy sinh. Đồi Dục bị trúng pháo hai người chết sáu người khác bị thương. Nhập nhoạng tối, địch rút về bên kia sông. Trận càn đó gây nhiều thiệt hại nhất cho làng Phù. Sau này nó trở thành ngày tưởng niệm chung của dân làng.

    Hơn chục người nhào xuống ao tìm thủ cấp Nguyễn Bá Độ. Đội du kích làng Phù đêm ấy không ai về nhà. Người dân thì vẫn ở trên đồi Dục. Nguyễn Bá Lễ ôm thủ cấp em, dùng tấm chăn vải diềm bâu bọc thi thể Độ. Một lễ truy điệu đơn giản nhưng trang nghiêm được du kích làng Phù và bộ đội tiểu đoàn Nghĩa Lĩnh tổ chức ngay trong sân nhà ông Lễ. Năm ấy Nguyễn Bá Độ mới chớm mười sáu tuổi.

    Tiểu đoàn Nghĩa Lĩnh sau thời gian sát cánh với lực lượng du kích mấy xã ven sông Cả chống lại những trận càn của địch được điều động bổ sung cho một sư đoàn chính quy tiến lên mặt trận Tây Bắc. Tiểu đoàn làm lễ xuất quân đầy xúc động trước mộ liệt sĩ Nguyễn Bá Độ. Đội thiếu niên xã Cao Phong cùng các chiến sĩ hát vang ca ngợi sự hy sinh anh dũng của người du kích thiếu niên làng Phù. Lời bài hát do một chiến sĩ dựa theo nền nhạc bài “Làng tôi” của nhạc sĩ Văn cao: “Làng quê nghèo mái lá xác xơ/ Quyết một lòng theo đoàn quân du kích/ Kìa non sông trời mây tươi thắm/ Chúng ta thề diệt lũ sói lang/ Gương anh hùng thề xin theo đòi/ Ngày Độ chết giữa đời vẻ vang/ Độ ơi nào biết cùng chăng/ Vĩnh biệt anh, chúng tôi theo gương anh mãi mãi… ”.

    Lịch sử, số phận con người làng Phù đã trở thành một phần máu thịt trong cuộc đời Nhã. Mỗi lần về quê Nhã lại tha thẩn trên đường làng. Lòng ngổn ngang chuyện cũ chuyện mới. Bao nhiêu gương mặt người, bao nhiêu câu chuyện buồn vui lại lần lượt hiện lên. Và đã thành một thói quen, dù có vội đến đâu Nhã cũng tranh thủ tới thăm cây ruối cổ sau chùa Tiên. Anh dừng chân rất lâu, đi quanh và vỗ tay bồm bộp vào thân cây ruối. Anh trò chuyện với nó, gợi lại những kỷ niệm tuổi ấu thơ mà anh cùng lũ bạn vẫn vắt vẻo trên cây ruối này để chơi đùa hái quả. Những quả ruối vàng ươm mọng nước như hạt ngô non thơm phức trưa hè. Đám cành lá đã bệch bạc của nó hơi xao động như lời đáp lại từ một thời xa vãng. Cây ruối là chứng tích duy nhất của làng Phù từ thời mới lập làng. Nó đã đứng đó sau bao biến động dập vùi. Cũng như phận người cây ruối thoát chết kỳ lạ sau bao cuộc dâu bể giáng xuống đất này. Đứng bên cây ruối, anh lại nhớ đến ngôi chùa Tiên, giờ nó chỉ còn bóng dáng nhạt nhòa trong cây ruối cổ này. Cây ruối đã bao nhiêu tuổi rồi không ai biết. Nó đứng chơ vơ trên lối đi. Từ sáu mươi năm trước Nhã đã thấy nó thế. Dường như nó không lớn thêm chút nào. Có phải vì người ta đã đổ bê tông bít chặt khoảng đất ít ỏi quanh gốc cây. Liệu nó còn đứng đó được bao lâu nếu rễ cây không còn nước và không khí để thở. Anh thấy thật tiếc nếu chứng tích cuối cùng của làng Phù, của chùa Tiên gục ngã. Bao nhiêu câu hỏi lại vần vũ trong đầu: Tại sao làng bây giờ Phù trơ khấc, nhạt nhòa trên cái nền lịch sử oai hùng của nó? Hồn làng vía đất liệu còn chỗ nào trú ngụ khi dấu tích ngàn đời bị tàn phá hết? Con cháu làng Phù liệu có bơ vơ, cằn cỗi trên chính mảnh đất cha ông để lại? Điện đã về làng. Nước sạch cũng đã về làng. Con đê trở thành đường cao tốc. Những tiệm Internet, cửa hàng váy cưới, nhà nghỉ… sáng đèn thâu đêm. Rặng ô rô, dâm bụt giữa cõi các nhà bây giờ được thay thế bằng tường gạch. Thậm chí có người còn đổ bê tông, chăng dây kẽm gai, cắm mảnh chai trông rợn da gà.

    Nhã theo bờ kênh tha thẩn lên ao chùa. Đứng đây anh lại chợt nhớ tới cụ Bảng, tới anh cu Tế người lấy tiết canh vào loại thượng hạng của làng Phù ngày trước. Ông Tế có lẽ đã hơn bảy mươi tuổi rồi, thành ông lão Tế rồi. Vợ mất sớm, loanh quanh ở nhà mãi cũng chán. Con cái đứa nào cũng có gia đình riêng. Không muốn làm phiền chúng, nghe nói lão Tế quây một vạt ruộng mãi tận ngoài đồng Vực, làm lều chăn thả hơn trăm con vịt. Cánh đồng chiêm trũng đó mỗi năm chỉ cấy được một vụ lúa. Lão Tế ở luôn ngoài đồng có khi cả tháng mới đáo về làng. Đã mấy lần Nhã muốn ra thăm ông lão nhưng lần nào về làng cũng vội. Chợt thấy một đám thôn nữ đi làm đồng qua, Nhã cất lời hỏi thăm:

    – Các cháu lâu nay có gặp ông Tế không. Ông lão còn khỏe chứ?

    – Chúng cháu làm sao có phúc có phận gặp được ông Tế. Hí… hí…

    Đám thiếu nữ trả lời như cố tình trêu đùa rồi che miệng cười. Chúng rúc ríc vào với nhau làm Nhã chẳng hiểu ra làm sao.

    – Chú hỏi thật mà.

    Một đứa ra chiều thương hại trước sự ngơ ngác của Nhã, bảo:

    – Chú chả phải lo cho ông Tế đâu. Ông lão khỏe lắm. Ga lăng chán. Hơn đứt cánh đàn ông làng Phù đấy.

    Thế là thế nào? Trả lời thế thì có khác gì chọc ngoáy thêm vào nỗi tò mò của Nhã. Chúng kéo nhau đi rồi mà tiếng cười vẫn văng vẳng đầy tinh nghịch. “Ông lão ga lăng chán. Hơn đứt cánh đàn ông làng Phù đấy?”. Trên đường về, Nhã tạt vào nhà ông Miện, một người bạn cùng lứa. Sau hớp nước trà, người bạn già tủm tỉm:

    – Lão Tế hở. Khỏe. Khỏe lắm. Mà nổi tiếng khắp vùng ấy chứ.

    Lại cái cách mở chuyện của ông Miện làm Nhã thêm hoang mang quá đỗi. Cái làng này mới giẫm vào lốt chân của Hỷ thần hay sao mà từ người già đến cánh trẻ cứ mở miệng là tếu táo:

    – Nổi tiếng về chuyện gì cơ? Hôm nãy gặp đám con Hường, con Hoa tôi hỏi thăm ông Tế mà chúng cứ cười cợt như giễu tôi. Giờ lại đến ông – Nhã căn vặn ông Miện.

    – Thì lão cứ uống nước đi rồi tớ kể.

    Ông Miện dềnh dang như cố khoáy vào nỗi sốt ruột của Nhã. Thì ra lão Tế, người lấy tiết canh lợn lừng danh ngày nào, giờ đã con đàn cháu đống đề huề cả. Cuối năm vừa rồi bỗng người làng đồn ầm lên lão Tế bị công an xã bắt giam. Cơn cớ gì mà bắt giam một ông già chăn vịt. Hay lão Tế làm chuyện phi pháp. Làng Phù nhộn nhạo lên một hồi, đến khi nghe thủng chuyện thì ra lão Tế bị bắt là do ăn trộm chuối.

    Cuối năm, nhà nào cũng quây vài buồng chuối để dùng cho ngày tết. Vườn chuối nhà ông Luyện nằm ngoài rìa làng gần bờ kênh được mùa lớn, chuối đẹp nhất xóm. Nhà ai không có chuối bày mâm ngũ quả đã đến đặt mua của ông Luyện. Mua non, để đấy như người Hà Nội đặt mua quất, mua đào từ trước Tết. Năm ấy trước Giao thừa gần tháng đã mất một buồng. Ông Luyện thấy lạ. Chưa bao giờ có chuyện đó, nhưng cũng tặc lưỡi bỏ qua. Xưa nay ai lấy trộm chuối bao giờ. Có khi tụi trẻ con nó lấy dấm dúi dụi vào đâu đó ăn với nhau cho vui. Nghĩ thế nên ông cũng không để tâm. Nhưng rồi mất liền hai buồng nữa, mà cả hai buồng đã có người đặt tiền mua cho Tết thì bực quá mới bỏ công ra rình. Trời rét căm căm. Tên trộm vác buồng chuối đi tít mãi ra ngoài cánh đồng. Bố con ông Luyện lặng lẽ đi theo quyết bắt quả tang. Đến lều vịt mới biết kẻ trộm chuối là lão Tế. Lão Tế xưa nay vẫn được tiếng lành hiền. Có thiếu thốn gì mà phải đi trộm vặt. Quyết xông vào lều để bắt tận tay day tận trán, lại lần nữa bố con ông mất chuối ngã ngửa. Thì ra lão Tế có bồ. Chị Tũn người xóm bên chuyên bắt cua, ốc gần lều vịt lão Tế. Miếng nước lúc trời nắng. Câu chuyện xẻ chia khi trời mưa. Hai con người tự do tự tại giữa trời nước đem lòng cảm mến nhau. Thi thoảng chị Tũn ở lại qua đêm với lão Tế. Chuyện cũng đã lâu rồi. Mỗi lần như thế, sáng ra lúc chục trứng, khi mẻ cá lão Tế làm quà chia tay người tình. Nhưng tặng cá với trứng mãi cũng nhàm. Tình yêu dù ở lứa tuổi nào cũng cần được làm mới. Lão Tế nghĩ cách làm mới món quà tặng bồ. Lão quyết định thi thoảng tặng người tình buồng chuối. Cá với trứng vịt thì lão có sẵn, nhưng chuối thì phải đi lấy trộm. Thế là lão Tế vào làng. Ba lần trước chót lọt, lần này lão bị cha con nhà mất chuối truy bắt tận nơi.

    Chuyện vỡ lở, lão Tế bị bắt giam, phải bồi thường cho nhà mất chuối mấy trăm ngàn. Cả làng cả xã kháo ầm lên suốt mấy tháng trời. Chuyện còn theo cánh thanh niên, học sinh bay lên huyện, xuống thành phố Giang Hạc. Nhưng nội dung không còn là cái tội ăn trộm chuối nữa. Người ta khúc khích với nhau vì mối duyên tình có vẻ trái khoáy, hiếm có của ông lão chăn vịt gần đất xa trời. Chuyện tình tang của lão Tế đem đến cho làng Phù một làn gió mới. Một cái gì đó sảng khoái, tươi tắn, tếu táo hơn là trách cứ. Người làng Phù đã bao phen nháo nhác lên phần lớn là chuyện buồn, chuyện không may. Lần này không ai bảo là chuyện vui, nhưng vui thật. Đám mày râu phong lão Tế là “anh hùng trong chốn tình trường”. Cánh đàn bà con gái nhân chuyện lão Tế có cớ để so sánh chê bơi đám đàn ông nhà mình: “Hơn đứt cánh đàn ông làng Phù đấy. Đàn ông làng Phù ngày càng đụt. Ga lăng được như lão Tế còn khướt ”. Ngồi đâu người ta cũng đem chuyện lão Tế ra kể. Thêm mắm thêm muối vào khiến mối tình Tế, Tũn như chàng hoàng tử gặp nàng Tấm trong lễ hội mùa:“Còn giời còn nước còn non/ Còn cô bắt ốc anh còn say sưa… Tạ tình thiếp cũng xin thưa/ Thiếp như cơm nguội đỡ khi đói lòng”. Có cô còn mạnh mồm:

    – Bây giờ đám đực rựa làng này chỉ biết hùng hục yêu. Yêu xong vứt toẹt mấy đồng bạc lạnh lùng như mua một món hàng, như thuê một cái máy. Chẳng thằng nào biết nâng niu, làm mới tình yêu như lão Tế.

    Chuyện trộm chuối tặng bồ của ông lão chăn vịt làng Phù thành hương vị ngọt ngào, ấm áp suốt mùa đông năm đó. Nghe chuyện Nhã vừa nhớ vừa thương lão Tế. Tình tang là chuyện của con người. Nhưng còn tình tang được ở cái tuổi như lão Tế là cái lộc trời cho. Là cái phúc của lão. Chị Tũn chắc cũng chẳng cần người tình phải thù lao mỗi khi họ trao gửi tình yêu cho nhau. Nhưng Nhã biết lão Tế không thể làm khác. Dẫu gì lão cũng là đàn ông. Đàn ông làng Phù ở cái tuổi nào cũng chu đáo, tử tế như thế cả.

    Bóng dáng những con người đặc biệt của làng Phù như bộ sưu tập hằn lên trong ký ức Nhã: Chị Thứ, Cao Mừng, Tấm, bủ The, cụ Bảng, ông Mực, lão Tế, bà Buộm, anh Bạng, anh Phèo… là hình ảnh thân thương về làng quê cật ruột của Nhã. Phần lớn họ đã theo hầu tổ tiên.

    Sau sự ra đi của Ngàn Chi, của Cao Mừng cái chết của Tấm khiến Nhã buồn đau tê tái. Anh và Tấm tuy chưa có lời thề bồi trao gửi tình cảm cho nhau, nhưng với anh Tấm vẫn mãi là hình bóng thân thương nhất về người con gái cùng quê. Tấm để lại trong anh những xúc cảm đầu đời không thể nào quên. Cái tin Tấm qua đời do chị Thơm nói với anh trong chuyến về quê sau ngày từ miền Nam ra. Lời chị vẫn như văng vẳng bên tai: “ Hai mẹ con nó chết vì băng huyết trong lúc đẻ. Sau này anh chồng có đi lại nhà mọ Quỳ một thời gian. Nhưng nửa năm nay rồi không thấy về làng Phù nữa. Có thể anh ta đã có gia đình mới…”.

    Một con người nữa của làng Phù không hạnh phúc. Cuộc đời Tấm giống như hạt mưa sa “hạt rơi xuống giếng hạt ra ruộng cầy”. Tấm lấy chồng xa, chết khi tuổi đời còn quá trẻ, nắm xương cũng gửi lại mãi trên đồng rừng xa ngái.

    Chị Tý ngẩn là một hình bóng khác mà Nhã quý mến từ ngày còn thơ bé. Chị ở vậy không lấy ai. Một mảnh đời đơn côi, xẩm xủi của làng Phù lại hiện hữu nơi cuộc đời chị. Lần Nào về làng Nhã cũng ngó nghiêng qua bờ rào xem chị Tý có nhà để sang thăm. Lúc gặp lúc không. Mấy năm nay, đứa cháu họ xa ở Hà Nội về mời chị xuống giúp việc nhà. Chị đi, nhà cửa khóa lại để đấy. Thi thoảng một năm đôi lần chị về dọn dẹp, hương khói cho bố mẹ. Bây giờ chị béo, trắng ra nhiều. Tuy đã cao tuổi nhưng chị Tý vẫn giữ cái nết hay cười. Hình như chuyện chồng con không làm chị bận tâm. Chị vẫn sống hồn nhiên như cây cỏ vậy.

    Mới đây Nhã nhận được một lá thư của ông trưởng ban văn hóa làng Phù. Nội dung hội phật tử và bà con trong làng đang vận động con cháu góp công của xây dựng lại chùa Tiên. Làng mong muốn những người con xa quê tùy lòng hảo tâm và điều kiện chung tay đóng góp. Một tin vừa vui vừa buồn. Tâm trạng Nhã cứ bâng khuâng tiếc nuối. Căn bệnh hãnh tiến ngu dốt, sự kiêu căng vô lối, những kẻ luôn tự vỗ ngực mình là cách mạng, là tiến bộ phá sạch biết bao nhiêu công trình lịch sử, truyền thống của cha ông. Đến hôm nay con cháu họ lại đang khao khát khôi phục lại. Có một điều gì đó luẩn quẩn. “Đời cha ăn mặn đời con khát nước”. Nhìn vào sức vóc làng Phù thì thật khó để xây dựng nổi chùa Tiên mang đúng dáng dấp xưa kia. Lượng tiền phải lên tới cả chục tỷ đồng. Nhã gọi điện về nhờ em gái đóng góp giúp. Đóng góp như một thành viên trong làng. Anh sẽ tìm kiếm thêm nguồn ủng hộ của người làng Phù đang sinh sống ở Thủ đô. Em gái anh cho biết hội Phật giáo tỉnh và các doanh nghiệp ủng hộ phần lớn, người làng thêm vào chắc làm được. Cô còn báo một tin thật vui rằng vừa đi cứu cây ruối “của anh”. Biết Nhã luôn lo lắng cho cây ruối cổ, cô bảo: “Chúng em vừa đào hết đám bê tông bao quanh gốc ruối. Mọi người đã coi đấy là chứng tích qúy giá nhất của làng mình cần bảo vệ. Bây giờ nó là cây di sản rồi đó. Anh yên tâm”.

    Chùa Tiên rồi cũng sẽ được xây dựng lại. Hàng ruối quanh chùa cũng có thể được trồng lại. Dẫu cho vất vả đến đâu làng Phù của anh cũng sẽ ngẩng mặt lên với đời. Lời buồn muôn thủa mà cha anh nhắc đến mỗi khi làng đứng trước tai ương: “Nghiệm ra những đất nào có cái tên chữ là Phù thì số phận thường chìm nổi ba đào lắm. Phù Việt Trang, rồi Phù Vân bao nhiêu chuyện động trời đã xảy ra. Đất đã thế, người tránh sao khỏi truân chuyên, dị hợm” sẽ chỉ còn là kỷ niệm buồn trong quá khứ. Nhã tin cái vết chém mang tên “Hình nhân bái tướng” vào long mạch của làng đã hàn miệng. Cây ruối cổ này là một ví dụ, một hình ảnh kiên cường của người làng Phù. Anh luôn tin như vậy.
     

  • 3

           Từ ngày tiếp nhận gia phả dòng họ và lịch sử làng Phù, điều làm Nguyễn Bá Nhã trăn trở nhiều nhất là chuyện học hành của con em trong làng. Cái nhát chém mang tên “Hình nhân bái tướng” vào huyện đạo cực kỳ thâm độc khi nó chặn đường học hành và thăng tiến của người làng Phù. Nó quyết dìm làng Phù vào sự ngu dốt. Cuộc vật lộn tìm cái chữ cho con cháu trong làng, không phải để làm giầu hay làm quan. Người làng Phù nhận thức rõ, không có cái chữ thì làm ra miếng cơm mà ăn đã khó nói gì đến phát triển, thăng tiến. Có cái chữ gương mặt người làng Phù sẽ sáng láng, đỡ dị mọ hơn. Nhận sự ủy thác của dòng họ, Nhã bắt đầu xâu chuỗi các biến cố trải dài hơn hai trăm năm. Câu hỏi luôn thường trực trong đầu: Sao mà việc học tập của người làng Phù nhọc nhằn, trắc trở đến thế? Tại bùa yểm hay còn lý do nào khác? Mỗi lần về quê anh lại tìm gặp các bậc cao niên để hỏi chuyện. Cụ Vạng người cao tuổi nhất làng kể cho Nhã nghe về cái sự học của làng. Chuyện bắt đầu vào những năm Nhã theo cha về sống ở Hà Nội. Ngay sau khi miền Bắc được giải phóng, làng Phù cũng đã cơm đóng gạo góp cho con em đi học. Nhưng chẳng hiểu sao cái chữ về làng Phù cứ như nước đổ đầu vịt. Cụ Vạng nhớ lại:

           – Chuyện đi tìm cái chữ của làng mình trầm kha lắm. Đầu năm 1955 -1956, làng đã từng mời một thầy giáo tên Uýnh từ Sơn Tây sang. Cái tên ông thầy ấy dễ nhớ mà tướng mạo cũng phi phàm. Thầy Uýnh người vạm vỡ, râu quai nón, tính tình chẳng khác gì Trương Phi. Lớp mở ngoài đình. Nhà nào có con đến tuổi học cũng gửi vào lớp thầy Uýnh. Từ sáu bảy đến chín mười tuổi mà chưa biết chữ đều học chung một lớp. Lổm khổm như mẻ khoai lang luộc lẫn với đỗ, lạc. Gọi là cứ vỡ cái chữ ra đã. Biết đọc, biết làm con tính cộng trừ đơn giản là đầu óc đã mở mang ra rồi. Nhưng chưa đầy ba tháng thầy Uýnh đeo bị bỏ trường.

           – Sao cháu nghe bảo người làng mình đuổi thầy đi? – Nhã hỏi.

           – Cũng đuổi. Cái dân làng mình nó thế. Anh lạ gì. Chạm vào lòng tự ái là nhất thì bét. 

           Có lẽ vì quá nhiều lần làng trải qua oan khiên, đại họa. Luôn sợ bị các làng khác coi thường, lấn lướt nên tính khí dân làng Phù gai ngạnh. Như con cua con cáy lúc nào cũng sẵn sàng giơ càng lên trong cái thế của kẻ luôn bị ức hiếp.

            – Nhưng vì sao mà lớp học giải tán ạ?

            – Tôi thì không phải học trò của thầy Uýnh, chỉ nghe cha tôi kể thầy nghiêm khắc lắm. Phạt học trò như cơm bữa. Phạt rất ác. Trong lớp có hai chục học sinh thì cũng có hai chục viên đá ong xếp dọc tường đình. Trò nào mắc lỗi thầy đều bắt trật gối ra quỳ trên đá ong hàng giờ liền. Đám trò trai còn đỡ, những trò gái vừa đau vừa xấu hổ.

           – Cả con gái cũng được đi học ạ?

           – Ừ các cụ làng mình tiến bộ ra phết. Không phân biệt gì trai hay gái. Nghe đâu đỉnh điểm là hôm thầy Uýnh phạt cái Na, con gái cụ Đảnh. Ban đầu là cái tội nói chuyện riêng với cái Nhiễu trong khi thầy giảng bài. Thầy Uýnh gọi cả hai đứa lên bắt quỳ trên đá ong. Cái Nhiễu vừa khóc vừa làm theo nhưng cái Na thì không chịu. Nó bị thầy lôi ra sân đình, lấy một cái giành, hót phân trâu vào đó bắt đội lên đầu. Thỉnh thoảng thầy lại sai một đứa múc nước dội lên. Phân trâu chảy tràn trên mặt, trên cổ. Cái Na cũng là loại gan cóc tía. Nó không khóc. Cứ cắn răng chịu nhục. Người làng thấy thế kéo nhau ra phản đối rầm rầm. Hôm sau thầy Uýnh lặng lẽ bỏ trường, làng Phù lại phải gửi con cháu sang các làng xung quanh nhặt nhạnh cái chữ trong một tâm thế chẳng chỉn chu gì.

            – Nhưng vì sao thời đánh Mỹ các làng xung quanh vẫn học lên cao mà cái sự học của làng ta cứ lẹt đẹt như vậy ạ? – Nhã hỏi.

            – Thì thế! Đã bao nhiêu lần các bậc cao niên trong làng cũng đặt câu hỏi như anh, nhưng chẳng ai trả lời nổi. Rồi lại luẩn quẩn giải thích có lẽ do bùa yểm chưa dời xa số phận người làng mình.   

            Con đường văn nghiệp của người làng Phù cứ như khoảng tối dưới chân đèn. Không chỉ cái chữ èo ọt, ngày lễ ngày Tết, người làng Phù cũng dửng dưng chẳng khác gì ngày thường. Một ngôi làng lừng danh một thời mà bây giờ không lễ hội, không trò chơi. Biết bao nhiêu tập tục, trò diễn độc đáo xưa sau vụ tru di đều biến mất trong đời sống tinh thần của người làng. Đến ngôi mộ bà Cả Vàng, người phụ nữ anh hùng của làng Phù chỉ ít năm sau ngày phát hiện, cũng lạnh dần khói hương. Nấm đất lúc đầu cao to rồi thấp dần đến nay mất hẳn. Cuộc đời nữ tướng Cả Vàng oai phong xuất hiện ở làng Phù như thế. Sáng lòa lên rồi tắt ngấm trong khoảng tối đen thăm thẳm của thiên hà. Chuyện về bà Cả Vàng đến nay vẫn thấp thoáng trong những câu chuyện phiếm của người làng Phù. Nhiều người còn nhớ chiếc mũ sắt bị một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian trên tỉnh về đem đi mất. Tràng hạt, cối giã trầu chôn theo cốt. Duy mấy mảnh quan tài sau vài năm lềnh bềnh ở đầm Rộc, được một người cứng vía xin về. Ông ta đóng một bộ chuồng cửa. Đến nay nó vẫn trơ trơ không hề mối mọt gì. 

             Nhã biết các làng xung quanh không chỉ học lên cao, nhiều người còn được đi học nước ngoài. Họ về đem theo xe đạp, máy hát, quạt tai voi… người làng Phù nhìn họ như ở đẳng cấp khác. 

             Cụ Vạng tủm tỉm cười bảo:

             – Đến tận bây giờ cái sự học của làng mình vẫn bét nhất xã. Các làng xung quanh giáo sư, tiến sĩ vô số. Anh có biết không, chúng nó kháo nhau người làng Vĩnh, làng Xá bằng cấp đầy mình. Họ in danh thiếp đề mấy chữ viết tắt: GS.TS rõ oai. Họ cho người làng Phù xem. Dân làng mình chẳng có trình độ cứ đánh vần là “ gà sống thiến sót”. Khi nghe anh tiến sĩ ấy phân tích mới xấu hổ chết đi được. 

             Nhã phì cười:

             – Có thật không ạ. Hay cánh thanh niên nó bịa. Bây giờ chúng nó cái gì chả đem ra cười cợt được.

             – Chả phải bịa. Dân mình dốt đặc cán mai. Chỉ thấy lắm bộ đội. 

             Đúng là chỉ thấy đông bộ đội. Phần lớn học hết cái lớp bảy là tấp tửng bỏ ngang. Con gái mới chớm lớn đã nhấp nhổm lấy chồng. Cánh trai làng hầu hết xin nhập ngũ. Vì thế những năm chống Mỹ làng Phù đông bộ đội nhất. Cái giá trị mà người làng Phù coi trọng không phải những giáo sư, tiến sĩ mà là lính cụ Hồ. Nhà nào cũng có người đi bộ đội. Có nhà hai, ba người.

             Con đường tiếp cận với văn hóa, văn minh của làng Phù chật vật lao đao chẳng khác gì số phận của những con người của đất này. Học hành không đến nơi đến chốn, cái tầm nhìn, cái sự quan tâm cũng chỉ luẩn quẩn quanh miếng ăn. Biết bao nhiêu quyền lợi của chính mình bị xâm hại, bỏ qua mà không biết. Không ít nơi, chính quyền địa phương lợi dụng sự thiếu hiểu biết của người dân để trục lợi. Làng Phù cũng không thoát khỏi tệ nạn đó.

             Một dạo, chính quyền thi nhau phù phép biến đất sản xuất thành đất ở. Ao chuôm bị san lấp hết để bán nền, đẩy làng quê vào cảnh úng ngập thường xuyên. Rồi bao nhiêu thứ lệ, phí trái quy định đè nặng lên vai người dân…Cán bộ xã mà mua nhà thành phố, sắm xe ô tô. Người dân còng lưng nuôi mấy trăm người ăn lương từ xóm cho đến xã. 

           Nguyễn Bá Nhã thấy anh Phèo chồng chị Thơm đột ngột xuống Hà Nội. Hóa ra bức xúc trước lối làm ăn bất chính của cán bộ địa phương, người làng Phù cử anh Phèo đi kiện lên Trung ương. Cái lý do cử anh Phèo, theo các cụ ngoài việc là cây lý sự, anh còn có người em họ là Nguyễn Bá Nhã làm báo ở Thủ đô. Chuyến đi của anh Phèo sau khi bà Buộm qua đời hơn một tháng. Trong bữa cơm chiều anh liên tục gầm ghè với Nhã: “Chúng nó tệ lắm, tệ ghê lắm. Một lũ lừa dân dối đảng. Chú phải về cùng tôi viết bài đăng trên mặt báo…”. Nhìn anh thật ngang ngạnh. Nhã lựa lời: “Bác xuống chơi vợ chồng em mừng lắm. Mai em nghỉ làm đưa bác đi thăm Hà Nội. Còn chuyện quê, theo em bác phải xem xét cẩn thận. Việc bán đất bán cát… phản ánh lên báo về chuyện quê không đơn giản đâu…”. “Không được”! Anh Phèo vằn mắt cắt ngang lời Nhã. Anh lôi trong túi ra một tập giấy, tờ trắng tờ đen lẫn lộn “Tất cả trong này: Chứng cứ, lời khai, hóa đơn… hơn một năm giời mới thu thập được đấy, chú đọc đi rồi phải về làng với tôi”. Nhã quá cảm phục anh Phèo. Không biết đọc mà chỉ nhận mặt chữ anh vừa chỉ tay vừa nói nội dung từng tờ trúng phắp. 

           Đêm, vợ con Nhã đã ngủ cả. Hai anh em Nhã nằm trên nền nhà. Cứ nghĩ chuyện quê anh không ngủ nổi. Đợi anh Phèo nằm yên yên, Nhã trở dậy đọc đơn kiện của người làng. Ôi chao! Cái làng Phù Vân khốn khó. Bao nhiêu gương mặt bạn bè, anh em nội ngoại lại hiện ra xù xì gai góc sau những con chữ mộc mạc nghiêng đổ. Nhã thấy tức thở quá. Sau lưng Nhã, anh Phèo cứ trằn trọc trở mình. Nghĩ anh lạ nhà khó ngủ, Nhã khẽ gọi: “Bác Phèo chưa ngủ hả. Dậy uống nước vậy”. Không thấy anh nói gì, nhìn vào màn Nhã bắt gặp đôi bàn chân to bè, vặn vẹo của anh. Đôi bàn chân ngụp lặn trong bùn đất, phóng túng và ngay thẳng. Một vết đỏ bầm nơi ngón út vì quai nhựa của đôi dép mới khiến anh khó chịu, thi thoảng lại co co như muốn gãi. Không hiểu sao mắt Nhã cứ đau đáu vào bàn chân anh Phèo. Đôi bàn chân Giao Chỉ to bè vặn vẹo. Hai ngón cái cong gập vào lòng bàn chân như hai cái móc. Bất cứ lúc nào những cái móc ấy cũng ngoắc xuống mặt đất như sợ bất ngờ trượt khỏi cuộc đời này. Nước mắt Nhã ứa ra. Anh đã từng nhìn thấy những ngón chân như thế ở hai bàn chân của mẹ anh. Nhiều bữa ngồi ăn cơm hai ngón chân mẹ cũng cũng cắm xuống nền nhà. Xuống Hà Nội, ngồi ăn cơm với các cháu mẹ anh vẫn quặp hai ngón chân xuống chiếu. Cuộc đời những người như thế là khổ lắm.

           Cái máu anh Phèo tham làm cũng tham đẻ. Mới ngoài năm mươi mà lít nhít sáu đứa con. Anh đặt cho chúng những cái tên thật kêu. Con trai: Kiên Cường, Quyết Thắng. Con gái: Kim Ngân, Lam Ngọc, Mộng Mơ… nhưng trông đứa nào cũng bủng beo, trì độn. Mỗi lần thăm quê, vợ Nhã thương lắm. Bao nhiêu quần áo cũ, cô ấy vá lại, gửi về. Anh Phèo lại bảo thằng con lớn viết thư cảm ơn. Trong bữa cơm chiều ấy anh chẳng ăn gì, chỉ uống rượu suông. Thư thoảng anh lại ghé sang Nhã. Mùi mắm tôm, hành sống phả ra trong tiếng nức nở: “Chú biết không, bà Buộm chết rồi”. Nhã sửng sốt hỏi: “Bà Buộm mất rồi?”- “Phải. Chết vì cứt trâu. Khổ sở lắm…”. 

           Nhã biết anh Phèo như cây cỏ ấu bám lăn lóc trong đất quê. Xù xì chát đắng mà tình nghĩa đủ đầy. Anh coi bà Buộm như mẹ đẻ. Mấy đứa con anh một tay bà bồng bế, chăm ẵm. Bà không chồng, không con nhưng tham việc. Trong trí nhớ của Nhã hình ảnh một bà Buộm chuyên đi hót phân trâu. Dáng bà gày sắt, bụng ỏng tay lăm lăm chiếc giành đứng chơi vơi bên mép nước cứ rõ mồn một. Bà đứng đó sẵn sàng hứng lấy đống phân mà con trâu khi dầm mình xuống nước thường cong đuôi lên ỉa. Mỗi lần cho trâu xuống tắm, Nhã và lũ bạn bảo nhau cho từng con xuống một để bà Buộm kịp hứng phân, nhưng cũng có lúc chúng theo nhau ào xuống, không kịp đổi giành, bà Buộm kéo căng hai vạt áo kề vào đít trâu. Đống phân nóng hôi hổi nặng trĩu, bà hồ hởi bì bõm ôm trong lòng đem vào bờ. Đôi mắt Nhã bỗng cay xé. Anh Phèo than thở: “Chết thảm lắm! Hơn tám mươi tuổi đầu, chân tay lúc nào cũng dầm trong cứt trâu, hôm sốt cao mới biết bị uốn ván. Cảm ơn chú thím có nhời chia buồn…”.

           Lời đề nghị của anh Phèo khiến Nhã thật sự băn khoăn. Viết báo, vạch trần cái sai ở đâu còn dễ nhưng với quê hương, quả thật Nhã thấy ngại. Tâm thế an phận, ngại va chạm với chính quyền địa phương là biểu hiện hèn nhát của những người cầm bút như Nhã. Nhưng đêm ấy, nhìn vào đôi chân vẹo vọ của anh Phèo, nghĩ đến cuộc đời những người như bà Buộm, như mẹ anh, đọc tập đơn kiện của người làng Nhã quyết định lên đường về quê. Những bài phóng sự điều tra của Nhã đăng trên tờ “ Dân tộc” đã góp phần tích cực vạch trần vụ tham ô lớn của ban quản trị hợp tác xã Cao Phong. Những người có lỗi đã bị kỷ luật. Sau chuyện đó anh Phèo phởn chí lắm. Trò chuyện với ai anh cũng vỗ ngực chính anh là người đã chiến đấu đưa bè lũ “lừa dân dối đảng” ra ánh sáng. Chính anh đã cho chúng vào tù. 

           Một lần Nguyễn Bá Nhã gợi ý viết về anh Phèo. Viết truyện ngắn. Nhân vật mang bóng dáng cuộc đời của anh nhưng tên tuổi khác đi. Nghe xong anh bảo: “Đời tôi tầm thường, chú viết làm gì. Nhưng hãy viết cho cả nước biết cái làng Phù mình không có hèn có kém. Chú nghe chửa. Đấy, ngày Tổng khởi nghĩa làng mình cầm cờ vác dáo đi đầu. Tham gia xây dựng hợp tác xã nông nghiệp đợt một. Bộ đội chống Mỹ đông nhất vùng. Đấy, bọn “lừa dân dối đảng” làm ăn bất chính liền bị lật đổ ngay. Đấy, đường lối của tôi chỉ ngắn gọn thế. Còn làm cho làng mình vẻ vang hay mang tiếng là ở nơi cái chữ nghĩa của chú. Thế nhé! Thôi, chú đi chân cứng đã mềm”. 

           Lý sự nhưng khúc chiết, công bằng. Lời anh Phèo sáng rõ thế, mà Nhã cứ loay hoay mãi. Viết về làng Phù về những con người như anh Phèo, bà Buộm chữ nghĩa Nhã cứ hời hợt, bóng bẩy đến khốn nạn.

           Nhân chuyến về quê lần ấy cùng anh Phèo, Nguyễn Bá Nhã tìm gặp Đặng Hoàng Vạc. Sau cái vụ gạ mua đất của bủ The không thành, Vạc tung tiền dồn ba mảnh liền nhau cạnh hai mảnh anh ta mua trước đó ở mặt đường thị tứ. Diện tích cũng rộng gần hai sào. Một khu từ đường vô cùng hoành tráng mọc lên. Mặt tiền lừng lững hai trụ cổng đắp hình rồng, phượng. Giữa hai khối nhà cổ kính trồi lên một tầng gác chuông đồ sộ. Nhìn từ xa chẳng khác gì thánh đường ở các nước phương Tây. Chắc thằng Vạc coppy mô hình nhà thờ của nước ngoài. Nó thuê xe cần cẩu chở những cây cau vua to lừng lững về trồng quanh nhà. Nói chung một núi tiền đổ ra, song thật tình nhìn nó chả có hồn vía gì cái nhà thờ truyền thống Việt Nam.        

           Công trình của Đặng Hoàng Vạc khiến người làng Phù lác mắt. Mà chẳng riêng gì người làng Phù, cả mấy xã chung quanh chưa thấy có ngôi từ đường nào cao, to bề thế đến vậy. Cái đại hồng chung trên gác chuông to vật vã chả kém chuông chùa. Nghe đâu thằng Vạc đặt đúc tận bên Đại Bái, Bắc Ninh. Hôm rót đồng vào khuôn, ba xe ô tô chở bà Én và tất cả con cháu về chứng kiến. Cũng có vài người thân thiết trong họ Đặng được mời. Họ bảo khi mẻ đồng sắp chín cô Lẫm, vợ thằng Sếu lột hết dây chuyền, nhẫn tay, vòng tai đến hai lạng vàng thả vào lò. Mấy anh em nhà Đặng Hoàng Vạc làm theo. Cái chuông treo ở nhà thờ nhà Vạc có dễ đến cả chục lạng vàng. Nhiều vàng thì tiếng vang và ấm lắm. Dư âm ngân nga mãi chưa tan. Ấy là người làng Phù râm ran bàn tán thế, chứ xưa nay đã nhà nào đúc chuông, nhà nào có nhiều vàng mà biết.

             Ngày khánh thành từ đường, bà Én mời cả làng tới dự. Cỗ bầy hơn bốn trăm mâm. Ăn rà rã một ngày. Chủ yếu khách làm ăn, buôn bán của Vạc. Bạn bè của cô Le từ Hà Nội về tính ra hơn chục ô tô. Người làng Phù có đến nhưng không đông lắm. Họ lâu nay vốn vẫn rất tự ti, chuyện ăn uống thì càng ngại. Miếng ăn là miếng nợ. Mà nợ chuyện cưới xin, ma chay nó đi một nhẽ. Ai cũng có cha mẹ già, con cái trưởng thành dựng vợ gả chồng. Miếng ăn vào những dịp ấy, mang ý nghĩa đầm ấm, trách nhiệm chòm xóm với nhau. Ăn cỗ mừng khánh thành từ đường nhà người ta thì bao giờ mình xây được từ đường mà mời lại? Rồi chưa nói đến cái chuyện đã đi ăn là phải có quà. Thói quen bỏ phong bao năm chục, một trăm thì nghe ra đám này không hợp lắm. Nhà Đặng Hoàng Vạc tiền bạc tính bằng trăm, bằng ngàn tỷ, năm ba chục tiền mừng không khéo lại để cho đám như con Lẫm nó rủa sả ngầm. Mấy đoàn khách từ Hà Nội về thấy khiêng theo cả ti vi màn hình phẳng, tủ lạnh, rồi những đôi lục bình gỗ quý trạm trổ vô cùng tinh xảo… Mình chẳng lẽ cứ cái lệ lâu nay của dân làng. Người làng Phù xưa nay nó cứ rạch ròi, chi li thế. Thành thử chỉ những ai trong nội tộc hay ai có mối quan hệ với Đặng Hoàng Vạc mà không đến không được thì mới đến. Từ đường xây xong, bà Én dọn xuống ở. Vợ chồng thằng Vạc tiếng là có nhà ở quê nhưng thường xuyên ở dưới thành phố Giang Hạc. Cả cái cơ ngơi đồ xộ chỉ có mình bóng bà Én vào ra trông càng giá lạnh. 

           Lần đầu tiên Nhã gặp Vạc từ ngày nó đi nước ngoài về. Mà kể đúng ra phải là mấy chục năm từ ngày Nhã lên đường nhập ngũ. Vài lần về quê anh cũng đã ngó nghiêng xem Vạc ở nhà không nhưng chẳng gặp lần nào. Nhã và Vạc chơi thân với nhau từ lúc để chỏm. Do hoàn cảnh hai nhà cùng thuộc thành phần bóc lột trong cải cách ruộng đất, không được chơi với con nhà bần, cố nông thì đám bóc lột con chơi với nhau. Nhã vẫn lưu dấu chút ít cảm tình với Vạc. Từ cái vụ anh em nhà Đặng Hoàng Vạc gạ mua đất của bủ The, nghe chuyện con Lẫm cạnh khóe chửi rủa xúc phạm bủ, Nhã đã định thế nào cũng phải ngồi với thằng Vạc một buổi. Anh chủ động đánh tiếng khi trông thấy Vạc đang đứng ngó nghiêng ở sân từ đường.

           – Chào tỷ phú doanh nhân thành đạt.

           – Ố, duyên may nào mà hôm nay rồng đến nhà tôm thế này?

           Vạc vốn là người vui tính, sởi lởi. Sau bao nhiêu năm giờ vẫn thế. Nhã cũng mở lòng tếu táo:

           – Vâng. Rồng đây rồng đất, tôm kia tôm hùm.

           Vạc vừa pha nước vừa căn vặn:

           – Mà từ ngày tôi về nước đây là lần đầu tiên chúng ta ngồi với nhau đấy nhỉ? Sáu chục tuổi đến nơi rồi. Tóc đổ bóng cả rồi.

          – Ừ thì mỗi thằng một phương. Nghề ngỗng của tôi với ông lại chéo nghoe nhau 180 độ. Chẳng có lý do gì để ngồi. Mấy lần tôi về quê cũng có ý xem ông có nhà không nhưng thấy bảo ông chủ yếu ở dưới Giang Hạc.

           – Lũ địa chủ cường hào chúng mình phải có gì hợp nhau chứ? Tôi với ông lại cùng tuổi. Hay ông chê tôi là loại trọc phú? – Đặng Hoàng Vạc hềnh hệch nói.

           – Là ông tự nói đấy nhé. Mà ông là địa chủ thứ thiệt. Bây giờ càng đại địa chủ. Còn nhà tôi là cường hào giả cầy. Ngày cải cách ruộng đất sửa sai, bầm tôi còn được hạ xuống bần nông, chứ tôi bây giờ cố nông cũng chưa xong.

           – Đừng tự hạ mình thế, tôi cũng để ý dư luận cả đấy. Người ta bảo ông thuộc hạng sang cả nhất xã này đấy. Nhà văn, nhà báo này, lại là người đầu tiên của làng thi đỗ vào đại học, học hành xuôn xẻ. Ông thuộc loại “Nguyên khí của quốc gia” còn gì.

            Trò chuyện phớ lớ một hồi, Nhã trầm giọng bảo:

            – Lâu lắm mới gặp nhau, nhưng tôi cũng phải nhắc lại chuyện này ông đừng giận. Hình như dạo mua đất mua cát của bủ The, nghe nói anh em ông xử sự không chuẩn lắm, nhất là cô Lẫm vợ chú Sếu.

              Đặng Hoàng Vạc sững người:

           – Ông lấy thông tin từ đâu? Sau vụ đó tôi cắm cúi dưới Giang Hạc, có để ý gì nữa đâu.

           – Ông thì có thể không, nhưng người làng bảo cô Lẫm cạnh khóe, xúc phạm bủ The thậm tệ lắm. Cô ấy rủa bủ là: “Ba lần tiễn con đi ba lần thân già lặng lẽ…rồi chửi bủ là đồ vô phúc mất mả”. Chuyện này tôi nghe lâu rồi, hôm nay gặp ông tôi mới nói. Nếu đúng cô Lẫm làm thế với bủ The là rất bất nhân, bạc nghĩa. Ba người con trai bủ hy sinh vì đất nước. Là một người mẹ còn ai đau đớn, bất hạnh hơn bủ. Vì thế tôi nói ông nên nhắc nhở cô Lẫm. 

           – Họ cứ thêm mắm thêm muối vào chứ tôi nghĩ thím Lẫm cũng chỉ bực bõ mà nói bâng quơ qua quýt vài câu thôi. Nhiều người bây giờ ác khẩu lắm ông ơi.

           Vạc bao biện cho em dâu làm Nhã nóng mặt:

           – Không như ông nghĩ đâu. Dân người ta bất bình lắm. Họ bảo vợ chồng chú Sếu còn mua cả loa thùng về gào thét tra tấn bủ The. Tôi với ông là người lớn, bây giờ không phải lúc ngồi để tranh hơn thua. Ông phải để tâm một tí mới được – Nhã lặng đi đắn đo rồi chẳng hiểu sao anh bật ra – Nói thật với Vạc, nếu cô Lẫm một lần nữa gây sự với bủ The là tôi không để yên đâu.

           Giọng Nhã quyết liệt. Nói xong Nhã chợt tự hỏi: “Ô mình là gì mà đe dọa anh em nhà Vạc? Họ hàng nhà bủ The cũng không. Việc làm của cô Lẫm cả xóm biết thật đấy, chính quyền còn chả can thiệp thì việc gì đến mình”. Nhã chờ Đặng Hoàng Vạc nổi xung lên. Nhưng Vạc ngồi lặng. Thái độ nín nhịn của Vạc khiến Nhã chợt thấy mình liệu có se sắt quá không. Anh liền nói vòng vo cho đỡ căng thẳng:

           – Tính tôi thế. Có lẽ ngấm nặng quá cái chất người làng Phù, điều gì quá trớn thì “nhất thì bét”. Có gì ông xí xóa. Tôi với ông đều là những đứa bất hạnh từ lúc tuổi thơ. Mỗi người theo đuổi một chí hướng, nhưng rồi suy cho cùng cũng đến lúc “cóc chết ba năm quay đầu về núi”. Mỗi thằng đều như một mảnh vỡ của làng Phù này tách ra, bay lượn kiểu gì rồi cũng dạt về cội cả. Ông còn mẹ già, có nhà cửa từ đường ở quê. Song tôi nghĩ cái “nguy” hơn là ông quá giầu có. Giầu có đến độ nguy hiểm. Tiền – bạc mà. Vì thế ông nên chan hòa với người làng, không phải tôi lên lớp ông đâu, nhưng sự đời đúng là như thế đấy.

           Nhã đứng dậy chìa tay, Vạc nắm tay Nhã lắc lắc. Nó không hề tự ái. Mấy chục năm rồi cuộc hội ngộ với Đặng Hoàng Vạc lại đẫm mùi không vui như vậy. Nhưng Vạc đúng là kẻ không đến nỗi đáng ghét. Vạc vốn là đứa thông minh, có khiếu văn nghệ, mồm mép biến báo. Có thể tiền bạc, có thể cuộc sống lý tài này làm cho anh ta trở nên khệnh khạng, mất đi bản chất ấm áp vốn có. Buổi trò chuyện với Vạc làm Nhã xốn xang mất mấy hôm. Anh không ngờ mình lại thẳng thừng quyết liệt thế. Phải người khác có khi thành cãi nhau to, thành thù hằn, không nhìn mặt nhau nữa ấy chứ. 

  • 2

     Tin Cao Mừng bị địch bắt rồi chiêu hồi theo giặc, một thời gian dài không rõ thực hư. Người làng Phù không biết chuyện ấy, nhưng Nhã thì trăn trở, lo lắng khôn nguôi. Giữa năm 1975, ngay sau khi Sài Gòn giải phóng, Nhã nhận được thư bố anh báo tin Cao Mừng hy sinh. Giấy báo tử về làng trước ngày chiến tranh chấm dứt mấy tháng. Việc Cao Mừng khó tránh khỏi cái chết Nhã cũng đã lường đoán từ trước. Tuy lo lắng, trăn trở về cái tin nó chiêu hồi mà địch loan ra, nhưng anh vẫn nghĩ một người như Cao Mừng không bao giờ phản bội. Trong thư bố anh kể rằng kèm giấy báo tử không hề có một chút di vật nào, thay vào đó là những lá đơn, bài viết của đồng đội về sự hy sinh anh dũng của Mừng. Đó là một sự lạ. Xưa nay giấy báo tử chỉ ghi hy sinh ở đâu, ngày nào. Không ai giải thích về cái chết như Cao Mừng. Nhã hiểu đó là tấm lòng của đồng đội nó. Cái chết của Cao Mừng bao nhiêu ngày tháng bị bao phủ bằng một nghi án chiêu hồi đầu thú. Máy bay địch ra rả đọc thư và thông tin về nó. Trong hoàn cảnh chiến trường chẳng ai xác minh được đúng hay sai. Phân tâm, thậm chí nghi ngờ Cao Mừng hàng giặc có thể xảy ra. Lời khai của tên chỉ huy phó căn cứ Cao Lao bị quân ta bắt sau trận đó được đồng đội Cao Mừng ghi lại xóa sạch những lời đồn đoán ác ý bao quanh số phận Cao Mừng: “Địch đưa một chiến sĩ Giải phóng bị thương về giam ở chi khu Việt An. Chúng tìm thấy trong sổ nhật ký có tấm ảnh Nhã và Mừng chụp chung trước ngày vào mặt trận. Đằng sau tấm ảnh Mừng ghi tên chị Thứ, tên Nhã, năm nó ra đời, địa chỉ quê hương. Gần như đó cũng là toàn bộ thông tin về cuộc đời Cao Mừng. Bọn tâm lý chiến địch dựa vào đó làm giả thư Mừng kêu gọi đồng đội về với chính nghĩa quốc gia. Một chi tiết rất nhỏ làm Nhã tin đó không phải lời lẽ Cao Mừng là nó khai tên bố là Cao Thứ. Chúng đâu biết là Mừng không có bố, không biết tên bố. Hay nói đúng hơn chính Cao Mừng cũng không biết bố nó là ai. Ông ta chưa bao giờ hiện diện trong bộ nhớ của nó. Theo lời tên sĩ quan địch, không dụ được Mừng viết thư, địch bắt Mừng thu âm giọng nói. Vờ như không biết sử dụng micro, Cao Mừng giả bộ lóng nga lóng ngóng xoay trở trong tay cái “míc” nặng chịch. Tên sĩ quan tâm lý chiến ghé sát mặt vào hướng dẫn, Cao Mừng bất ngờ đập một phát như trời giáng vào mặt nó. Thằng địch ôm mặt đầy máu lăn quay ra sàn. Biết không thể khuất phục được Mừng, hôm sau bọn địch buộc Mừng vào sau xe zép kéo lê cho đến chết”.

           Nhã không biết chị Thứ có nghe được những lời tuyên dương về sự hy sinh oanh liệt của con trai mình không? Chắc hẳn chị phải nghe thấy. Chị bị câm chứ đâu có điếc. Chị có thể tự hào vì con mình đã sống xứng đáng. Nhưng cái chết của Mừng là nỗi đau quá lớn, quá sức chịu đựng của chị. Trên đời này chị chỉ có một mình nó. Chị vịn vào con để sống. Điều níu kéo chị ở lại với cuộc đời không phải là danh hiệu hay chiến công. Chị Thứ tội nghiệp đã không vượt qua được tổn thất đó.

           Những tháng ngày không thể quên của làng Phù. Giấy báo tử Cao Mừng về xã vào dịp trước Tết. Thời điểm đó cũng là đợt sắp giao quân của năm. Cùng với trường hợp của Cao Mừng làng Phù còn phải nhận tin buồn của hai liệt sĩ nữa. Chị Thứ mẹ thằng Mừng nhận hung tin trong điên loạn. Không có một di vật nào được chuyển về. Cao Mừng xuất hiện như một đốm sáng trong cuộc đời đầy dông bão tối tăm của chị để rồi lại biến đi như chưa hề tồn tại trên đời. Sau lễ truy điệu tập thể, sợ ảnh hưởng đến tinh thần những tân binh sắp nhập ngũ, lại vì cái Tết đang đến gần nên xã cử dân quân đến canh gác từng nhà có người hy sinh. Họ cấm không được kêu khóc rầm rĩ. Làng Phù chìm trong tang thương. Bà con chòm xóm lặng lẽ đến chia buồn. Đêm đêm những nhà có con chết trận đóng cửa khóc dấm khóc dụi với nhau. Dân quân gác bên ngoài. Không ai được làm ảnh hưởng đến tinh thần và khí thế của đợt nhập ngũ sắp tới. Mùi hương lãng đãng chập chờn ngõ xóm. Làng Phù những ngày ấy như nơi tụ họp của hồn ma. Riêng nhà chị Thứ mẹ thằng Mừng thì dân quân không phải canh gác. Chị câm. Không một tiếng khóc. Căn nhà chị tối om, lặng phắc. Chỉ phảng phất mùi hương lặng lẽ lọt qua kẽ vách. Chị Thứ nằm chết điếng từ lúc nhận tin con. Tiếng gào thét của chị nếu có chỉ lặn ngược vào ruột. Mấy hôm liền bà Mận ở bên cạnh cơm cháo, vỗ về an ủi chị. Bà không dám rời chị Thứ một bước. Tội nhất là lúc thấy chị cứ run rẩy ôm di ảnh con. “Tiếng khóc” của một người câm ghê rợn và quặn thắt. Tưởng có lúc như bật thành lời, nhưng vẫn chỉ là chuỗi âm thanh u ú như tiếng mèo hen, như giọng từ quy sặc nước. Vón cục lại. Bị chặn ứ lại trong ngực, trong họng. Nỗi đau không thoát ra khiến chị càng chết lặng. Bà Mận chỉ biết ôm lấy chị Thứ mà vỗ về. Tay bà vuốt vuốt trên lưng chị như cố làm tan đi phần nào cái khối đau đang hành hạ chị. Nước mắt bà cũng đã cạn. Lúc thương quá chỉ còn hức lên. Khô khốc!

           Một tối thấy chị Thứ đã có phần nguôi nguôi, hình như chị đang chìm vào giấc ngủ mê mệt sau mấy đêm thức trắng. Bà Mận để chị nằm nghỉ và chạy về dưới nhà ngó qua nhà cửa. Chưa bước chân vào nhà đã thấy người làng nháo nhác. Tiếng trống ngũ liên hối thúc. Căn nhà lợp rạ của chị Thứ giữa tiết hanh hao như một bó đuốc. Người gào người thét rầm rĩ. Ai có gì múc nước bằng thứ đó. Thùng, chậu, nồi, xoong… nhưng đã quá muộn. Hai cánh cửa bị buộc chặt từ bên trong. Chị Thứ đốt nhà tự tử. Chị quyết chết theo con. Bà Mận dẫm chân, đấm ngực thùm thụp:

           – Tại tôi. Tại tôi để nó lại một mình… Trời ơi là trời.

           Bà Mận nhào vào chỗ lưỡi lửa đang thè ra thùn thụt nơi cánh cửa. Một bóng người ôm chặt bà:

           – Con xin bà. Bà ơi không phải tại bà. Bà đừng tự hành hạ mình nữa…

           Bà Mận nằm lịm đi trong lòng chị Thơm. Thi thoảng lại rên rẩm:

           – Khổ quá, tôi tưởng nó đã nguôi nguôi. Tôi chỉ chạy về xem nhà cửa thế nào ai ngờ… Thứ ơi. Sao đời con khốn khổ khốn nạn thế Thứ ơi.

            Mọi người xúm vào khuyên can bà rằng chị Thứ đã hết mọi hy vọng sống. Chịu bao đau đớn tủi nhục ê chề để có một đứa con làm chỗ dựa, chỗ bấu víu trên đời. Vì nó chị còn lý do tồn tại. Nay nó bỏ chị bơ vơ. Với chị, ánh sáng của cuộc đời đã tắt. Chị chọn cái chết như là cái kết cục tất yếu của đời chị.

           Đầu năm 2004, Nhã nhận tin quê. Một tin khiến lòng anh xao xác, phân tâm. Vui ư? Cũng có một phần như thế. Nhưng một lần nữa nó lại khứa vào nỗi đau đớn xót xa trong lòng anh. Cao Mừng được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Biết bao con người dũng liệt, quả cảm đã ngã xuống trong cuộc kháng chiến này, họ đều xứng đáng là anh hùng nhưng không có cơ may vì nhiều lý do. Trường hợp của Cao Mừng do công của bốn chiến sĩ trinh sát của tổ “mắt pháo” năm ấy. Họ thoát chết bởi hành động xả thân của Cao Mừng. Sau nhiều năm kiên trì thu thập tài liệu, viết bài và đề nghị việc làm của họ có kết quả. Cuộc đời và chiến công của Cao Mừng sau hơn ba mươi năm mới được vinh danh xứng đáng. Cho dù có muộn mằn cũng là việc đáng làm.

            Lễ truy tặng Cao Mừng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân được tổ chức trang trọng, cảm động. Cả làng Phù có mặt. Sau nghi thức ở hội trường xã, từng đoàn tới dâng hương tại nghĩa trang liệt sĩ. Chờ cho mọi người về vãn, Nhã ngồi lại bên mộ Cao Mừng. Gần chục năm trước anh đã cùng đồng đội của Mừng đưa nó về quê. Chuyến đi vất vả nhưng cũng gặp nhiều thuận lợi. Cái chết đầy khí tiết của nó vẫn in dấu trong trí nhớ của nhiều người dân xã Hiền Lộc, Đại Lộc, Quảng – Đà. Anh chiến sĩ Giải phóng bị kéo lê sau xe ám thị họ mãi. Xác anh bị vứt lại ven đường. Đêm ấy bà con đã lén chôn cất anh chiến sĩ Giải phóng và làm dấu bí mật giữ gìn ngôi mộ. Chỉ là một nấm đất nhỏ, không bia mộ, nằm lẫn trong mấy trăm ngôi mộ dân thường khác, nhưng nghe tổ cất bốc hài cốt liệt sĩ hỏi thăm, người dân chỉ ngay. Một bát hương ken chặt chân nhang. Bà con vẫn chăm sóc chu đáo người chiến sĩ mà họ chưa biết tên. Nhã khóc nức lên khi xương cốt lộ ra. Một cảm giác rất thân thuộc tràn ngập tâm trạng anh. Nhã biết đây đúng là Cao Mừng rồi. Ý nghĩ ấy càng được củng cố khi thấy giữa hài cốt, một lọ thủy tinh nhỏ được bọc trong mảnh nylon. Ký hiệu trên mẩu giấy để trong lọ:“LSHS ngày.. . tháng… năm 1971 xe giặc kéo trên đường”.

           Tối hôm trước ngày đưa Mừng về quê, Nhã đề nghị cho anh “ngủ” cùng Cao Mừng một đêm. Chiếc tiểu sành phủ lá quốc kỳ đặt ngay ngắn trên giường trong một trạm khách của đơn vị quân đội. Giường bên Nhã nằm. Nửa đêm không ngủ nổi, Nhã ngồi dậy châm hai điếu thuốc. Anh để một điếu lên nắp tiểu. Anh trò chuyện với Mừng. Trong túi Nhã lúc ấy bỏng rát lá thư chị Thứ gửi cho Mừng ngày anh về phép mà anh không thể chuyển được cho nó. Hôm nghe thằng Nhiệt báo tin Cao Mừng bị bắt, Nhã đã bóc lá thư ấy ra xem. Anh vừa đọc vừa khóc nấc lên: 

            “Cao Mừng, con trai yêu dấu của mẹ. 

            Từ ngày con đi chiến đấu, ngày nào, đêm nào mẹ cũng nhớ con. Mẹ nhớ lắm, nhưng mẹ cũng tự hào về con lắm. Con có nhớ mẹ Thứ không? Nhớ mẹ, thương mẹ thì phải cố gắng phấn đấu cho bằng anh bằng em, đừng làm gì ảnh hưởng đến danh dự của mẹ con mình, ảnh hưởng đến làng Phù khốn khó của mẹ con mình, con nhé. 

           Anh Nhã được về phép thăm nhà, mẹ biết tin con vẫn khỏe, chiến đấu dũng cảm, lập nhiều chiến công, mẹ mừng lắm, mẹ tự hào lắm. Con là ánh sáng trong cuộc đời tăm tối của mẹ. Tuy mẹ không nói được nhưng trong lòng mẹ vẫn cất lên tiếng hát ca từ ngày con chào đời. Mẹ sẽ cố giữ sức khỏe để chờ con trở về trong ngày chiến thắng. Mẹ sẽ kén cho con một cô gái ngoan hiền. Mẹ sẽ được bế trong tay những đứa cháu bụ bẫm đáng yêu của mẹ…

             Nhận được thư này thì viết ngay về cho mẹ. Con nhớ đấy. Mẹ mong tin con mỗi ngày. Mẹ Cao Thứ của con… Làng Phù ngày, tháng năm 1971”.

           Thư chị viết sau ngày Cao Mừng hy sinh. Không biết chị nhờ ai chắp bút. Nét chữ con gái khá bay bướm. Hay là cái cô gái mà chị đã ướm sẵn cho thằng Mừng như trong thư chị nhắc tới. Lời lẽ thư thấm đẫm tình cảm nhưng cứng cỏi của một tâm hồn đoan chính. Cô gái nào đó viết hộ thư chắc phải rất hiểu “ngôn ngữ” của chị Thứ câm. Phải viết đúng suy nghĩ và tình cảm của chị. Cuối thư bên dưới dòng tên là một dấu điểm chỉ. 

           Lá thư ấy đây. Vậy là đã một phần tư thế kỷ Nhã mới chuyển được nó cho Cao Mừng. Anh khẽ khàng nhắc nắp tiểu sành đặt lá thư lên hài cốt. Nhã phải cắn răng để không bật ra tiếng khóc. Cõi lòng của chị Thứ, dấu tay của người mẹ khốn khổ giờ này đã bên cạnh Cao Mừng đứa con trai anh hùng của chị. Chị sẽ mãi ôm ấp vỗ về đứa con trai yêu dấu của mình. Nhã gục người ôm lấy “Cao Mừng” chập chờn qua đêm. 

           Cuộc đời Cao Mừng sáng chói nhưng cũng thật lạ kỳ. Một đứa con hoang thai, không có thứ giấy tờ gì công nhận nó tồn tại trên đời này. Nó trốn đi bộ đội, chiến đấu ngoan cường, lấy thân mình thu hút địch để giải cứu đồng đội, chịu cái tin đồn chiêu hồi đầu thú và rồi chọn cái chết lẫm liệt để chứng minh phẩm hạnh của mình… Một tính cách như Mừng, một suy nghĩ như Mừng không bao giờ nó làm hổ danh mẹ nó. Không để ai có thể coi thường mẹ con nó. Đến thương hại cũng không. Chị Thứ mẹ nó cũng là mảnh đời quá đỗi dị thường. Bất hạnh đến độ và cũng cứng cỏi đến độ. Chị sinh ra trong tai ương khốn khó. Sống lê lết bầm dập. Liều mình nuốt nhục để có một đứa con… Cao Mừng như ngọn đèn dọi vào cuộc sống tăm tối của chị. Chị nương theo ánh sáng của con để tỏa rạng trong cuộc đời này. Nhưng rồi ác hại thay ngọn đèn đó lại tắt ngấm giữa tuổi thanh xuân. Quá đỗi xót xa là ngày nó “về” với quê hương thì mẹ nó, chị Thứ đã khuất núi từ lâu. Cứ như chị trốn chạy để khỏi phải nhìn thấy đứa con yêu dấu của mình trong hoàn cảnh bi thương này.

  • 1

    Hai cuộc chiến tranh quét qua làng Phù để lại móng vuốt của nó trên từng mái nhà. Biết bao nhiêu phận người bị nó cào đến tơi tả. Hơn hai mươi liệt sĩ. Gần ba chục thương binh. Chưa kể gần chục dân thường chết vì bom đạn. Người ra trận lành lặn trở về phần đông dặt dẹo. Không ghề ngỗng gì. Lại vác cái cày nhụt mình xuống bùn nước kiếm miếng ăn.

    Thời đánh Mỹ, gần như cả làng Phù mặc áo lính. Chiến tranh thường trực trong giấc ngủ mỗi nếp nhà. Còn giặc, làng Phù còn gửi người ra trận. Điều đó cũng để lại cho làng Phù nhiều nỗi đau. Số liệt sĩ, thương binh của làng Phù nhiều hơn hẳn các làng chung quanh. Có gia đình ba, bốn người nhập ngũ. Song có lẽ nỗi đau cùng cực giáng vào nhà bủ The và chị Thứ câm.

    Bủ The sinh được bốn người con, ba trai một gái. Người con gái học đến lớp năm thì chết đuối vì theo bạn tắm sông. Ba người con trai học hành chỉ đủ biết đọc biết viết là đi bộ đội. Hai người anh đầu tên: Nhất, Nhì lần lượt nhập ngũ trước năm 1970. Người em trai thứ ba tên Lang được miễn nghĩa vụ quân sự. Nhưng chán cảnh tù túng ở quê nên năm 1972, Lang lại đi theo con đường của hai người anh. Chẳng biết Lang khám sức khỏe lúc nào mà đùng một cái bủ The nhận được giấy báo con trúng tuyển trước ngày giao quân có hơn một tuần lễ. Bủ khóc ngược khóc xuôi. Thôi thì đất nước trong cơn nguy biến, sự hăng hái của tuổi trẻ cấm cũng chả được. Vợ chồng bủ The đành gạt nước mắt tiễn nốt đứa con cuối cùng ra trận. Ác nghiệt thay, chiến tranh qua đi, cả ba người con bủ không ai trở về. Năm Mậu thân anh Nhất chết trận ở Huế. Báo tử về xã cuối năm 1970. Tiếp năm 1974, 1975, bủ The nhận nốt hai cái giấy báo tử nữa. Lang hy sinh sau anh Nhất bốn năm tại mặt trận phía Nam. Giấy báo tử chỉ ghi vẻn vẹn có vậy. Ghi mà cũng như không ghi. Vậy là vào chiến trường mới được có một năm Lang đã ra đi. Anh Nhị chết trong trận Thượng Đức. Nghe nói cả tổ chiến đấu trúng bom. Không còn gì cả. Ngôi nhà bủ suốt năm đó chìm trong khói hương u ám. Đây là gia đình duy nhất ở làng Phù có ba con hy sinh. Còn nhà hai liệt sĩ, một liệt sĩ thì nhiều lắm.

    Vợ chồng bủ The như hai thân cây già cằn cỗi khô héo. Chính quyền đã bù đắp cho thân nhân các

    liệt sĩ bằng việc xây cho họ một ngôi nhà tình nghĩa. Cái nhà gạch hai gian hai chái thuộc loại khang trang nhưng dường như nó càng lạnh lẽo, trống hoác khi trên ban thờ ba tấm di ảnh ngày đêm nhìn cảnh bố mẹ ngày càng khô quắt lại. Hai năm trước chồng bủ The qua đời. Một đứa cháu gái bên ngoại về sống với bủ. Rồi bủ được nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý “Mẹ Việt Nam Anh hùng”. Đó là một ngày trang trọng trong cuộc đời bủ. Thêm một tấm bằng được treo lên gian chính ngôi nhà. Mỗi khi đến dịp kỷ niệm thương binh liệt sĩ hay ngày Tết, ngày lễ người ta lại phát thanh thông báo đoàn khách này, đoàn đại biểu kia đến thăm bủ. Đám thanh viên tình nguyện thường rất hứng khởi. Thế nào cũng có vài ba đứa đến trước giúp bủ dọn dẹp cửa nhà chuẩn bị đón khách. Âu cũng là một cách động viên. Có bóng người ngôi nhà gạch vốn quá rộng, quá lạnh với bủ ấm áp hơn. Nhưng khổ nỗi chúng cứ hồn nhiên ca ngợi Bủ là người mẹ anh hùng có những ba con hy sinh cho Tổ quốc. Chúng gọi đó là niềm tự hào, niềm vinh dự của người mẹ. Nghe đám thanh niên say sưa hát mà nước mắt bủ The cứ quánh bết lại. Nước mắt thương ba đứa con bò quanh trên gò má nhăn nheo. Khách khứa và đám thanh niên tình nguyện ra về là bủ lại ngồi nhìn lên ban thờ, suốt đêm không ngủ. Cái âm thanh của bài hát không theo chân đám thanh niên mà cứ quẩn quanh ở lại, chui vào tâm can bủ:“ Ba lần tiễn con đi hai lần khóc thầm lặng lẽ…”. Bủ cũng ba lần tiễn con đi nhưng cả ba lần bủ cạn khô nước mắt. Bủ chỉ mong cho có sự nhầm lẫn. Ít nhất như lời bài hát kia, con bủ còn một đứa quay về. Cả ba đứa con chết giữa tuổi thanh xuân là chuyện đau đớn đến cùng cực của một người mẹ như bủ. Báu gì cái vinh dự, cái tự hào khi các con chết cả. Năm nào cũng như năm nào, cứ đến ngày 27 tháng 7, nỗi đau của bủ chẳng ai cấu mà cứ rớm máu. Người ta lại đến lại hát, lại ca ngợi. Sau mỗi lần như thế bủ The đâm sợ. Bủ chỉ mong đừng ai nhắc tới nỗi bất hạnh của đời bủ nữa. Bủ lặng lẽ sống nốt những năm tháng của một phận người. Bủ sống để hương khói cho chồng bủ và bốn đứa con. Đó là ước mong lớn nhất và duy nhất của bủ The. Nhưng đời không chiều người đàn bà tận cùng bất hạnh này.

    Cuộc đời cứ có cái cảnh trớ trêu thế. Bên cạnh những người như bủ The, lại có tới mấy gia đình ở làng Phù không một ai nhập ngũ. Đó là những gia đình bị quy thành phần bóc lột trong cải cách ruộng đất. Con cái họ bị cấm tham gia quân đội, đi thanh niên xung phong hay vào cơ quan nhà nước. Không được xã hội chấp nhận chúng bán xới khỏi làng, đi học nghề hoặc lang bạt kiếm sống. Có đứa bắn sang tận nước ngoài. Hai thằng con trai địa chủ Én lần lượt bỏ làng đi. Chúng tứ tán trong Nam ngoài Bắc. Chiến tranh càng lùi xa, làng Phù cũng quên dần mối thù giai cấp. Chẳng còn ai phân biệt địa chủ với bần, cố nông nữa. Con cái địa chủ lần hồi tìm về làng. Trớ trêu thay hầu hết chúng đều trở nên giầu có. Có đứa trở thành doanh nhân nổi tiếng. Thành đạt nhất là thằng Vạc con trai địa chủ Én. Bà Én lấy ông Cuốc. Hai vợ chồng đều mang tên của loài lông vũ nên đẻ đứa nào cũng đặt tên theo như: Cốc, Le, Vạc, Sếu. Trừ cô Cốc con gái đầu bà Én chết trong cải cách ruộng đất, còn lại ba đứa sau đều phương trưởng. Cô Cốc chết thảm lắm. Cô treo cổ ở cành xoan ngoài bãi sông ngay sau ngày đội cải cách ruộng đất rút đi. Cái chết của cô Cốc lại một lần nữa làm cho làng Phù nháo nhác. Mọi người thắc mắc, đồn đoán về cái chết của cô. Có người bảo cô bị bệnh trầm cảm. Nhưng tiền sử cô Cốc đâu có biểu hiện gì chán chường, ốm yếu. Chuyện rõ ra khi người nhà bà Én tìm thấy lá thư tuyệt mệnh của cô. Thì ra cô Cốc quá ân hận vì mình u mê mà đâm đầu lấy Cấn. Cái thằng cha vơ chú váo ấy được mẹ cô cưu mang đến thế mà nó điêu hớt, hỗn hào làm nhục mẹ cô ngày đấu tố. Cô không thể quên được hình ảnh thằng Cấn giật đứt vành tai mẹ cô để lấy đôi mấm vàng. Cô mong mẹ tha lỗi, nhưng cô không còn mặt mũi nào tiếp tục chung sống với kẻ bạc nhân bạc nghĩa đó. Cô Cốc chết, thằng Cấn cũng chẳng nuôi nổi hai đứa con, lại đến tay bà Én phải cưu mang. Người nhà bà Én cấm cửa thằng Cấn vác mặt đến đám tang cô Cốc. Và cũng từ đó người làng Phù không còn nhìn thấy mặt thằng Cấn đâu. Sau này có người đi buôn vải gặp thằng Cấn ở mỏ than Trại Cau trên Thái Nguyên.

    Đặng Hoàng Vạc học hết cấp hai xin thi vào cấp ba nhưng xã không chứng nhận lý lịch. Không được đi bộ đội lại cũng không được đi học, nó bỏ làng ngay những năm còn đang chiến tranh. Chẳng ai biết nó đi đâu. Đầu những năm 2000, thằng Vạc lù lù trở về làng trên chiếc Mercedec đen bóng tưởng soi gương được. Lúc ấy người làng mới biết nó nhảy sang Đức từ mấy chục năm trước. Chẳng biết Vạc giầu có đến mức nào nhưng nó bỏ tiền mua cả khu nhà trước đây là Mậu dịch quốc doanh tổng hợp ở mặt đường chính thành phố Giang Hạc. Vạc biến nơi ấy thành một đại siêu thị cung ứng hàng hóa cho mấy tỉnh vùng Tây Bắc. Chị em nó con Le, thằng Sếu đều có cổ phần cổ phiếu trong cái đại siêu thị kia. Đứa nào cũng sắm ô tô riêng. Lúc thằng Vạc về làng, ông Cuốc đã quy tiên nhưng bà Én thì còn khỏe. Bà sống với vợ chồng thằng Sếu trong ngôi nhà cũ. Cô Le nghe nói lấy chồng ở Hà Nội. Thỉnh thoảng vợ chồng cô ta đánh ô tô về thăm mẹ. Hôm bà Én chín mươi tuổi, tất cả con cháu về khao thọ. Mấy chiếc ô tô long lanh đậu cắn đuôi nhau ở chân đê. Người làng Phù lác mắt. Đại diện xã có quà đến mừng. Ông chủ tịch còn đọc hẳn một bài “đít cua” ca ngợi doanh nhân Đặng Hoàng Vạc là tấm gương sáng của địa phương. Ông hồ hởi: “Đồng chí Đặng Hoàng Vạc đã góp phần rất quan trọng vào sự phát triển kinh tế của địa phương trong thời kỳ hiện đại hóa, công nghiệp hóa nông thôn”… Người dân làng Phù nghe nói để có bài diễn văn ngọt ngào, hoành tráng kia Vạc phải ủng hộ xã mấy trăm triệu. Nó còn ném tiền ra thuê gần chục hecta đất ngoài khu đồng Rộc giao cho thằng Sếu xây dựng một trang trại VAC. Giữa cánh đồng lúa nhìn ngút tầm mắt, bỗng chốc mọc lên một vùng cây xanh. Thấp thoáng trong đó là đầm nuôi cá, trại chăn thả gia súc, vườn cây ăn trái. Một dãy nhà hai tầng sơn mầu vàng cam sang trọng. Trên nóc nhà mấy cái téc nước bằng Inox sáng nhức mắt mỗi khi ánh mặt trời soi vào. Con đường dẫn ra trại cũng được trải bê tông. Ô tô của mấy anh em thằng Vạc đánh ra tận trang trại lấy rau sạch, thịt sạch đem về thành phố. Cái đại siêu thị ở Giang Hạc cách làng Phù gần chục cây số trở thành nơi tạo công ăn việc làm cho cả trăm người trong xã. Thế là con cái đám bần cố nông lại trở thành người làm thuê cho nhà nó. Mà phải thân thiết, phải nịnh bợ ghê lắm mới được Vạc nhận vào làm nhân viên bán hàng, giữ kho.

    Từ ngày có ông con xuất ngoại đem của nả về, bà Én trở thành người có danh có giá trong làng. Đám cán bộ xã nể phục ra mặt. Thằng Sếu vừa làm trang trại vừa có chân trong ban lãnh đạo siêu thị. Gọi là làm trang trại nhưng nhân công đều đi thuê. Chẳng bao giờ nó bước chân xuống ruộng. Sếu ăn mặc như công chức, tay cầm điện thoại di động lái ô tô từ ngoài đồng về trông rõ oách. Cô Lẫm vợ Sếu cũng ăn trắng mặc trơn và nhiễm cái thói kênh kiệu nhìn người nửa con mắt. Càng ngày đám con cái nhà địa chủ Én càng vênh váo. Người làng Phù bảo nhau: “Ờ mà thôi. Mỗi thời mỗi cảnh. Người ta có tiền có của thì người ta ấm thân. Chẳng ganh tị, chành chọe mà làm gì”. Người làng Phù xưa nay vẫn thế. Có chuyện gì mới gì lạ thì ầm ào lên một dạo rồi thân ai nấy lo. Cốt là đừng động chạm, đừng gây khó dễ cho hàng xóm, láng giềng. Nhưng khổ nỗi khi có tiền con người ta nào có dễ ngồi yên. Đồng tiền phải phô trương sức mạnh của nó mới bõ kiếm đồng tiền chứ. Các cụ xưa chả từng bảo “mạnh vì gạo bạo vì tiền” là gì. Anh em nhà thằng Vạc phô trương sức mạnh đồng tiền bằng việc ra sức mở rộng cơ ngơi. Ngoài mảnh đất cha ông để lại, gần chục héc ta đất xã cắm cho làm trang trại, Vạc, Sếu còn mua hai mảnh to mặt đường khu thị tứ bên cạnh chợ Phù. Chưa đã cơn thèm đất hay cái máu địa chủ ngày xưa trỗi dậy, anh em nhà Đặng Hoàng Vạc còn tính chuyện thâu tóm luôn đất nhà hàng xóm.

    Mảnh đất của bà Én ngày trước rộng năm sào ngay sát chân đê. Mấy chục năm đê lấn nhà, nay chỉ còn hơn bốn trăm mét. Tuy chỉ có mình vợ chồng thằng Sếu ở cùng bà Én trên đất đó, nhưng thằng Vạc muốn xây nhà thờ tổ trên chính mảnh đất ông cha. Với Vạc bốn trăm mét là quá nhỏ. Nó muốn trước mặt nhà thờ phải có ao sen, tiểu cảnh, có không gian để trồng cây lâu niên… Liền cõi với nhà bà Én là đất của bủ The. Mảnh đất ấy rộng hơn hai sào, Bủ The chỉ trồng chuối với mấy cây ổi, cây nhãn. Chúng đã già cỗi, thoái hóa từ lâu. Bủ The có số nghèo thâm căn cố đế. Từ thời cải cách ruộng đất trong khi bà Én giầu có thế thì nhà bủ The vẫn thuộc thành phần cố nông vắt mũi đút miệng. Người ta bảo nghèo lâu giầu mấy lúc. Nhưng muốn giầu cũng phải có người làm. Nhà bủ không có nhân công. Song bủ nghĩ đất có, các con bủ lớn lên, nếu chúng nó có hèn đụt không bằng người thì số đất ấy cũng dựng đủ ba cơ ngơi. Anh em quây quần có khi lại vui. Bủ cũng chẳng mơ giầu có làm chi. Nỗi mong mỏi của bủ The chưa thành thì chúng nó kéo nhau ra chiến trường. Hết chiến tranh không đứa nào về với bủ. Nhà cửa đất đai trở nên trống tuềnh trống toàng. Bủ chẳng còn sức đâu, chẳng còn niềm vui nào để nghĩ đến trồng trọt, chăn nuôi. Cây cối mọc lung tung, khu vườn ngày càng trở nên hoang rậm. Một hôm anh em nhà thằng Vạc sang đặt vấn đề với bủ bán lại cho chúng mảnh đất bủ đang ở:

    – Cháu mua cho bà một mảnh mặt đường dưới thị tứ rộng hơn trăm mét. Xây thành nhà cho bà. Bà bây giờ có tuổi rồi, chẳng tội gì trồng cấy nữa. Cứ ngồi nhà bán mấy thứ tạp hóa cho nhàn thân.

    Nghe thằng Vạc đặt vấn đề bủ The chối khéo:

    – Ơn các anh, các chị quan tâm, đúng là đất nhà tôi chẳng để làm gì nhưng nó là đất của ông cha. Với lại tôi già rồi, xuống cái chỗ thị tứ suốt ngày đêm xe cộ ầm ầm không ngủ được.

    – Nếu bà sợ chỗ ồn ĩ thì cháu chọn cho bà chỗ khác. Mấy mảnh trên Đầm Rộc, gần chùa Tiên cũng có người bán. Anh em chúng cháu không chỉ xây nhà cho bà mà còn biếu bà năm trăm triệu để bà gửi tiết kiệm lấy lãi dưỡng già.

    Thấy Vạc vung tay, cô Lẫm vợ Sếu chen ngang. Nó sợ thằng anh chồng sốt ruột mà cứ đội giá mãi lên:

    – Bà ơi, anh cháu thưa chuyện với bà thế là hết lòng rồi đấy. Tám trăm mét đất vườn nằm sâu trong xóm tính ra thế cũng là gần hai triệu một mét, gấp đôi giá đất dưới thị tứ…

    Đúng là cái giá thằng Vạc đưa ra để mua đất của bủ The là quá cao. Nhà Bủ nằm lọt thỏm giữa xóm, chỉ có một lối đi con con ven rào nhà bà Én, mà gạ mua tới cả tỷ bạc. Ấy là sau này người làng Phù tính ra thế. Chứ bủ The nào có hình dung ra nó là bao nhiêu. Một tỷ là con số rất xa lạ với bủ. Nói đến tiền triệu bủ đã phải ngẫm ngợi một lúc lâu mới hiểu nó là bao nhiêu trăm, nhiêu chục. Bủ The không bán đất cho anh em nhà thằng Vạc không phải vì chuyện đắt hay rẻ. Bủ bảo bốn đứa con sinh ra, nhất là ba thằng con trai, chúng đã lớn lên, chơi đùa trên mảnh đất ấy. Những cây ổi, cây sung… nhà bủ vẫn là nơi lưu giữ hình ảnh của chúng. Bủ già rồi cũng chẳng có nhu cầu gì nhiều. Đời bủ đã từng có cả chồng con, nhưng giờ tất cả bỏ bủ lại một thân một mình. Tiền bạc nào có giá trị, có ý nghĩa gì với bủ. Giữ lại mảnh đất cha ông là giữ lại kỷ niệm với chồng với con. Chỉ có sống ở đây tâm can bủ mới thấy yên ổn. Hồn vía những người thân của bủ vẫn trú ngụ, hiện diện trên mảnh đất này, bóng dáng những đứa con bủ vẫn đâu đó trên những cây ổi, cây bưởi kia… Bứng bủ đi nơi khác có khác gì cái cây bị chặt mất rễ bủ làm sao sống được.

    Anh em nhà Vạc bất ngờ khi bủ The từ chối. Đúng là với số tiền đó, mua ở chỗ khác phải được diện tích gấp đôi. Nhưng chúng muốn liền thổ với đất ông cha, xây nhà thờ tổ trên đó mới có ý nghĩa. Không thực hiện được ý đồ, anh em nhà Vạc quay ra tức tối bủ The. Lăng loàn nhất là con Lẫm vợ thằng Sếu. Không chỉ nói xỏ nói xiên, nó còn dựa vào chuyện con gà con chó chửi cạnh chửi khóe bủ The. Chửi thấy chưa hả, giữa năm vừa rồi nó sắm một dàn loa thùng. Hai cái loa to như hai tủ quần áo suốt ngày hướng sang nhà bủ The. Tiếng nhạc xập xình, tiếng hú hét điên loạn. Bất kể đêm khuya, giữa trưa dàn loa thùng cứ ông ổng tra tấn bủ. Con Lẫm cong cớn rủa xả:

    – Sắp xuống lỗ rồi mà ngu. Sướng không biết đường sướng. Để xem mai kia đi ngủ với giun có đem theo đất đai theo không? Rõ là thân lừa ưa nặng.

    Biết đám con cái nhà địa chủ Én cố tình hành hạ mình, bủ The một mực làm như câm như điếc. “Mồm nó chửi thì tai nó ngay đấy, bủ chẳng gì phải chạnh lòng”. Tối đến cơm nước xong bủ đóng chặt cửa lên giường nằm. Chúng nó muốn hát muốn hò đến chán thì thôi. Nhưng rồi ngày 27 tháng 7 lại đến. Đó là ngày đau đớn nặng nề nhất kể từ ngày các con bủ ra đi không trở về.

    Cũng như mọi năm, các đoàn thể địa phương lại xuống thăm, tặng quà thắp hương. Đám tuyên truyền viên trong xã lại hát:“Ba lần tiễn con đi…”. Mọi năm sau khi họ về, ngôi nhà bủ trở lại sự vắng lặng của nó. Nhưng năm nay đám con cái nhà địa chủ Én mượn cớ để hành bủ. Chúng xuyên tạc lời bài hát, gào lên rồi cười sằng sặc:“Ba lần tiễn con đi. Ba lần ôm sầu lặng lẽ. Cái thân lừa già ngơ ngáo ngóng tin con…”. Con Lẫm đứng trên hè rẩu mỏ sang bâng quơ:

    – Ăn ở thế nào mới thất đức như thế chứ?. Có mấy thằng con chết tất. Đúng là đồ vô phúc mất mả…

    Bủ The đau quặn thắt cả tâm can. Con Lẫm đã khoét vào nơi dễ tổn thương nhất của bủ. Ba đứa con theo nhau chết cả để bủ thành kẻ tuyệt tự. Đó là mất giống, là thất lộc, thất đức. Đó còn là cái tội bất nghì của một người đàn bà. Đêm đêm nhìn lên ban thờ, chạm mấy tấm bằng, nhìn ảnh ba đứa con bủ lại thấy xót xa đến cùng cực. Miệng lưỡi thế gian có ghê không. Khác nào mũi dao, cật nứa.“Đồ vô phúc mất mả…”. Tiếng con Lẫm cào xé gan ruột bủ. Nó đã đâm vào chỗ đau đớn nhất trong lòng bủ.

    Không chỉ mất con, bủ The còn thảng thốt trong lòng mỗi khi nghĩ đến chúng. Không một bộ hài cốt nào trở về. Chúng đang nằm lại ở đâu? Bủ không biết mà cũng không còn sức để đi tìm. Con Lẫm nó rủa bủ đồ vô phúc mất mả là nó chọc đúng vào chỗ bủ đau đớn nhất. Ngày xã khánh thành nghĩa trang liệt sĩ, người ta cũng lập ra ba ngôi mộ cho ba con trai bủ. Cũng dựng bia ghi tên ghi tuổi, năm chúng hy sinh. Từng đoàn người vẫn đến thắp hương. Nhưng chẳng mấy ai biết đó là mộ giả. Dưới đó có gì liên quan đến các con bủ đâu. Chỉ một lần đầu hôm khánh thành nghĩa trang, xã mời bủ có đến, còn sau đó chẳng bao giờ bủ bước chân vào đấy nữa. Những ngôi mộ đó có khác gì mấy tấm bằng lạnh lẽo loang loáng kính treo trên ban thờ kia. Vì thế bủ The đâm sợ người ta vô tình hay cố ý đụng chạm đến nỗi đau này của bủ. Sợ cả việc người ta đến thăm hỏi động viên. Sợ người ta ca ngợi bủ là anh hùng, là tấm gương hy sinh cho đất nước. Ai muốn noi theo tấm gương của bủ? Ai muốn trở thành người mẹ anh hùng như bủ?… Người ta cứ nói lấy được, hát lấy được cho xong chuyện. Thôi thì công việc của người ta phải thế, bủ cũng chẳng lấy đó làm điều. Nhưng đám con cái nhà địa chủ Én thì cố tình hành hạ, cấu xé vết thương trong tâm can bủ làm bủ dù muốn quên đi cũng không quên nổi. Người làng biết chuyện nhưng chỉ chép miệng lắc đầu thương hại, chẳng ai muốn dây với chúng. Dường như bây giờ thế mạnh thuộc về những ai có tiền. Có tiền chúng chà đạp lên đạo lý, tôn ti trật tự, xúc phạm đến cả những gì thiêng liêng nhất. Ở cái làng Phù này chuyện gì mà chả xảy ra.

    Sau ngày 27 tháng 7 năm đó, bủ The nhờ đứa cháu đưa lên ủy ban xã. Bủ đề nghị chính quyền, đoàn thể từ nay đừng đến thăm hỏi nữa. Nhất là đừng phát thanh ca ngợi bủ nữa. Đừng gọi bủ là người mẹ anh hùng. Đừng cho đó là niềm tự hào, vinh dự nữa… Bủ chỉ muốn được yên thân. Dân làng Phù xôn xao hỏi nhau:

    – Có chuyện đó sao?

    – Chuyện thế đấy!

    – Mà sao cái cách tuyên truyền động viên người có công cứ cũ kỹ đến rùng rợn thể nhỉ?

    Chẳng ai trả lời những câu hỏi của dân làng Phù. Hình như cung cách tuyên truyền từ hàng chục năm trước đã ăn vào máu. Khuôn sáo, cứng nhắc, vô cảm. Nội dung thì đơn điệu cũ kỹ đến ngao ngán. Những kẻ đó nào có thấu hiểu nỗi đau của những người như bủ The.
     

  • 7

    Cũng phải nhì nhằng tới hơn một năm Nguyễn Bá Nhã mới trở ra Bắc. Anh là một trong những hành khách trên chuyến tầu hỏa đầu tiên nối Hà Nội với Sài Gòn. Những ngày nằm bẹp trên tầu, Nhã chúi đầu vào mấy cuốn sách văn học nhặt được trong cư xá sân bay Tân Sơn Nhất. Phần nhiều tên sách rất cải lương rẻ tiền. Vốn đam mê văn học, Nhã muốn đọc thử xem cái “gu” của dòng văn học miền Nam dưới chế độ Sài Gòn như thế nào. Nghe mấy ông phê bình văn học miền Bắc thì hình như đó đều là đồ bỏ đi. Bệnh hoạn, sa đọa, lai căng. Rặt giọng phê phán một chiều. Không nằm trong số người cái gì cũng ta là nhất, Nhã quyết đem theo mấy cuốn mà dư luận miền Nam lúc ấy nhắc tới nhiều. Trước lúc ra Bắc, Nhã được cấp trên nhắc nhở về chuyện mua hàng hóa. Áo len, khăn voan, ví đầm, quần bò, búp bê… chỉ được mua số lượng mỗi thứ một cái. Không đem ra Bắc văn hóa phẩm đồi trụy của chế độ cũ. Nhã không có tiền để phải lo chuyện mua bán. Một chiếc khăn len biếu mẹ. Hai cái khoăn voan cho hai em gái. Lọ dầu Nhị Thiên đường cho bà ngoại… Tuy vậy hành lý của Nhã cũng khá nặng. Một lần vào nhà viên trung tướng Trần Văn Quang, Tổng tham mưu quân đội Việt Nam Cộng hòa anh nhặt được khá nhiều sách. Căn nhà đã bị bới móc tanh bành. Chỉ còn mấy giá sách của ông ta là ít bị xáo trộn. Nhã tha hồ chọn. Anh khễ nễ bê về bộ đại từ điển bách khoa toàn thư thế kỷ 20 của Pháp (Larousse du XX e Siecle). Bộ sách có sáu cuốn nhưng anh chỉ tìm thấy bốn cuốn đầu. Bắt đầu từ vần A. Mỗi cuốn nặng gần chục cân. Vậy là chiến lợi phẩm mà Nhã lấy được từ nơi được mệnh danh Hòn ngọc Viễn Đông toàn sách là sách. Nhã chúi đầu vào cuốn tiểu thuyết hiện sinh “Vòng tay học trò” của tác giả Nguyễn Thị Hoàng. Câu chuyện tình giữa cô giáo với học trò bị dư luận lên án là dâm thư. Một thứ loạn luân. Nghe thì ghê vậy nhưng đọc nó thấy cũng bình thường. Kiểu tình yêu khác lạ, ủy mị, cải lương. Nguyễn Thị Hoàng là cái tên ăn khách bậc nhất Sài Gòn lúc đó. Nữ tác giả này còn có bút danh là Hoàng Đông Phương, ký dưới nhiều tác phẩm được giới trẻ miền Nam đón đọc như: “Vệt sương trên ghế hồng”, “Một ngày rồi thôi”… Nó phản ánh tâm trạng và những mâu thuẫn nội tại trong giới trẻ ở các đô thị miền Nam. Tác phẩm của nhà văn này theo thế thuộc loại cấm đem ra miền Bắc. Nhưng nói là cấm vậy chứ ai kiểm tra. Người còn ta bận tập trung vào đô la, hạt xoàn, vàng, đá quý…chứ mấy ai để ý đến sách vở. Cũng vì thế mà vô khối tài liệu quý, trước tác có giá trị của nhân loại lưu trữ trong các tủ sách cá nhân của quan chức, tướng lĩnh Sài Gòn bị thiêu bỏ khi lính ta dọn dẹp cư xá sĩ quan và công sở của chế độ cũ.

    Cùng toa với Nhã, còn mấy chục cán bộ, chiến sĩ. Hành trang của họ phần nhiều giống nhau, chiếc ba lô cóc cáu bẩn. Nhiều cái bên ngoài treo một con búp bê nhựa mặc váy lòe xòe. Cũng có anh xách theo chiếc khung xe đạp còn để mộc. Có cả đài bán dẫn, nhưng ít thôi. Rất ít. Phần đông đều nhẹ tênh. Toa tầu cũ hôi hám. Ghế không đủ, lính ta mắc võng ngang toa chẳng khác gì bãi khách trên đường Trường Sơn thủa nào. Người trên võng ngó cổ xuống người nằm ghế trò chuyện, khói thuốc lá mù mịt.

    Nằm bên dưới võng Nhã là Tượng và Đàm. Anh quen hai người lúc tập kết ở sân ga Sài Gòn. Tượng, cụt chân phải, bị thương khi tham gia giải phóng cụm đảo Hòn Ông, Hòn Bà cuối tháng 5 năm 1975. Đi lại phải nhờ đôi nạng gỗ, nhưng chưa thuần thục lắm và có vẻ vẫn còn đau. Đàm đeo ba lô cho Tượng. Cái trước bụng cái sau lưng nhưng đều xẹp lép cả. Lúc lên tầu Nhã bảo:

    – Hai cậu ngồi luôn cả chỗ của tớ đi. Tớ mắc võng bên trên. Mấy ngày trời chen chúc, cái chân ông Tượng không chịu nổi đâu.

    Đúng là tên nào của bào hao làm vậy. Vóc dáng Tượng lộc ngộc như con voi. Đặc biệt ít nói, ngồi đâu chỉ một lúc là mắt anh ta díp lại. Chuyện gì buồn cười Tượng ngoác miệng ra, hặc hặc cười không thành tiếng. Đàm vào loại còi cọc. Bộ quần áo hắn mặc chỉ cỡ B2 mà đít chôn vẫn rúm ró. Đàm bảo trước khi đi B đã kịp lấy vợ. Hình như anh còi nào cũng lắm chuyện. Nhìn thấy gái mắt Đàm cứ hau háu. Nhã vẫn nhớ cái cảnh ba thằng ăn cơm ở quán sân ga Sài Gòn. Đàm đưa bát cơm lên miệng mà mắt thì để đâu đâu. Mỗi khi hắn lùa cơm vào miệng thì cơm lại rơi hết xuống cổ xuống ngực. Hóa ra có hai nữ sinh mặc áo dài trắng ra tiễn bạn vừa lướt qua. Tượng bịt mồm cười cấu vào tay Nhã. Cả hai khùng khục. Đàm tỉnh ra, chống chế:

    – Cái bé kia trông quen quá. Hôm đầu vào Sài Gòn xe tớ cho một em quá giang. Bố mẹ nàng di tản, nhưng nàng quyết định ở lại. Đang lơ vơ chỗ ngã ba Long Thành thì gặp tụi tớ.

    – Thôi ăn đi, nửa bát cơm bón cho đất rồi. Máu gái kiểu này không khéo chưa kịp ra gặp vợ đã có đứa dắt đi mất .

    Nhìn bên ngoài Tượng và Đàm có vẻ tréo nghoe nhau lắm vậy mà lại chơi với nhau khá thân thiết. Hình như họ bổ xung cho nhau thêm hoàn hảo. Qua đêm đầu đám lính ngủ mê mệt, sau bữa sáng bắt đầu râm ran trò chuyện. Vẫn chuyện lính. Thôi thì đủ đề tài, đủ cung bậc. Đàm là tay đầu têu khuấy động cả toa. Bao giờ cũng là chuyện yêu đương trai gái. Tiếp đến là tiếu lâm. Mỗi người một câu, lúc ầm ĩ bốc trời, khi thầm thì mơ tưởng. Tiếng Đàm vói lên:

    – Các đồng đội biết không? Ngày nhập ngũ tớ chỉ nặng có 45 cân thôi. Vậy mà sau đợt huấn luyện ba tháng tớ lên được trên 70 cân.

    – Bốc phét, lợn nhồi cũng chẳng nhanh được thế.

    – Thật mà. Có phải tự tớ khen đâu. Vợ tớ khen đấy chứ.

    – Vợ cậu cân cậu lên à?

    – Chuyện là thế này. Trước ngày đi B, tớ được về phép một tuần. Nhớ quá, cưới vợ mấy hôm thì nhập ngũ, đang máu. Đúng là xăm xăm như lính về quê. Tầu đến ga lúc mờ sáng, tớ phăm phăm cuốc bộ một lèo tới nhà gần chín giờ. Không hiểu bố mẹ tớ đi đâu mà nhà cửa vắng tanh. Mỗi vợ đang nấu cám lợn dưới bếp. Tớ ào vào. Cô nàng trố mắt nhìn, chưa kịp nhổm dậy, thì tớ vật ngửa luôn ra. Làm cái.

    – Hí… hí… không nhịn được à?

    – Còi mà máu thế.

    – Nhịn thế chó nào được. Nhìn má nàng hây hây. Quần vén cao hở cả hai bắp đùi trắng hơ hớ. Lúc tớ “thông nòng” nàng cứ hức nhược lên. Miệng vừa thở vừa khen: “Cơm gạo bộ đội tốt thật đấy. Mới có mấy tháng mà lên cân nhanh thế. Phải 70 kí là ít”. Xong việc, tớ đổ vật ra nền bếp. Nàng ngồi dậy, vừa buộc lại tóc tai vừa trố mắt ra nhìn rồi cười ngặt cười nghẽo. Cười chảy cả nước mắt nước mũi. Hóa ra lúc ấy tớ vẫn còn đeo cái ba lô trên lưng.

    – Há… há… Đúng là lão còi lắm chuyện. Thằng còi nào cũng máu cả.

    Cả toa rầm rĩ. Thằng Họa bị chuyện của Đàm kích thích, đứng dậy tham gia:

    – Chuyện lính về quê thì vô thiên lủng. Thằng Đàm tuy lên cân nhanh thế, nhưng chưa nhanh bằng thằng bạn tớ.

    – Bạn mày cũng tăng cân à?

    – Không lên cân mà nó lên cấp, lên chức. Có lẽ

    nó là trường hợp thăng cấp nhanh nhất quân đội ta.

    – Chuyện thế nào kể đi.

    – Nó tên là Vình, con một. Ông bố hy sinh ở Điện Biên Phủ nên thuộc diện không phải nhập ngũ, vậy mà nó cứ nằng nặc đòi đi bộ đội. Ngăn không được bà mẹ đồng ý, nhưng ra điều kiện phải lấy vợ xong mới cho đi. Cưới được đâu nửa tháng thì cu cậu lên đường. Cũng qua đợt huấn luyện như thằng Đàm. Bắn đạn thật đạt 29 điểm, trên cho về phép. Sướng quá, thằng Vình nhắn tin cho mẹ. Hôm hắn về bà mẹ đứng một bên cổng, cô vợ đứng một bên cổng. Hai người đàn bà co kéo hắn ta về phía mình. Cô vợ trẻ khỏe hơn, lôi tuột chồng vào trong buồng, đóng sập cửa lại. Bà mẹ đành chạy theo ghé tai vào bức vách. Tiếng vợ nó cười khinh khích lào phào, câu rõ câu mất: “Khỉ nào. Chưa chi đã thượng tướng lên rồi”.

    Bà mẹ tức tốc chạy sang hàng xóm hồ hởi khoe:

    – Các bủ, các bà ơi. Thằng cháu Vình nhà tôi mới đi bộ đội mà tiến bộ lắm các bủ ạ.

    – Ôi! Thế thì mừng cho bà quá. Tôi cũng mới nghe tin anh Vình được về phép, đang định sang hỏi thăm.

    – Vâng. Cháu vừa về, nào tôi đã kịp hỏi han gì. Vợ chồng nó lôi nhau vào trong buồng. Tôi nghe con vợ nó nói nó lên Thượng tướng rồi các bà ạ.

    Cười ngả cười ngớn. Nhã phải đưa hai tay chặn lấy bụng. Cái võng rung lên từng nhịp. Phía dưới anh, Tượng cũng hặc hặc rồi chợt bật ho rũ rượi.

    Chuyện còn nối nhau rầm rĩ cho đến lúc tầu vào ga. Tiếng rao hàng rộ lên, mấy chàng lính nằm gần hai cửa toa vội nhổm dậy, nhắc ba lô chặn cửa. Chỉ một loáng sau, tiếng đấm cửa đồm độp kèm lời mời mua hàng. Vài cái miệng lính lại ngoác ra:

    – Toa quân sự, không được vào.

    – Các chú ơi, con vào chút xíu à, phục vụ các chú nước uống, quà bánh mà.

    – Không là không! Lính rách làm đ. gì có tiền mà quà với bánh.

    – Ai bánh giò, bánh chưng, bánh ngọt… đơ… ơi…

    – Thuốc lào Tiên Lãng, lính hút thủ trưởng say, chồng hút vợ lăn quay, bố hút con bay bay… đơi đơi… Điếu kêu, đóm cháy, trà đượm, giá rẻ bất ngờ, thanh toán bằng đô-la Việt nào… ào.

    – Nghe chả rao mà thèm. Mở cửa ra mày -Chàng lính thô tháp vục dậy bảo bạn – cho ông thuốc lào vào làm điếu. Lâu quá ta, ngày trước ở nhà tớ toàn đánh bạn với anh Tiên Lãng này, bảo ông ta vào đây.

    Cái hòm gỗ nhỏ như chiếc tráp thày bói ló qua khe cửa hẹp. Rồi đến ấm nước trà pha sẵn bọc trong cái hộp lót bao tải. Bóng đèn dầu lắc lư nơi cái lỗ khoét sâu trên mặt hòm. Ống điếu cày vặn sợi dây đồng treo ngang chỗ quai xách tay. Mấy anh lính vây ông thuốc lào vào giữa.

    – Nào, nào các chú. Lâu ngày, thử một mồi cho thấy trời đất. Nào… mời các chú.

    Ba, bốn bàn tay thò vào bịch thuốc véo, vê, hà hơi. Chiếc nõ điếu cháy đỏ chạy vòng hết một lượt. Khói cuộn vẩn vơ trong lòng toa. Hút xong dựa lưng vào thành ghế. Mắt đờ đẫn, lim dim. Khuôn ngực hào hển, thở dốc.

    – Say thật… hà, hè…

    – Quắt tai vào chưa? Làm phát ông Nhã ơi.

    Nhã ngóc cổ về phía anh lính vừa gọi lắc đầu bảo:

    – Tớ chịu. Cái món này nặng ghê gớm, có lần tớ bập phải, chảy cả nước mắt, nước mũi.

    Tiếng mấy người đang chờ điếu giục:

    – Thôi hút đi, cháy hết mẹ nó đóm rồi cứ giữ mãi thế ông nội.

    Chợt một tiếng rao như hát khiến đám lính giật thót. Ông bán tạp phẩm, từ vai xuống chân nhúc nhỉu nào dây nhợ, kim băng, khăn mặt, băng phiến, đồ chơi bằng nhựa…Nhân lúc lính ta không để ý đã len vào toa. Ông lão cứ khua khua cái chùm hàng tạp phí lù ấy lên rồi cất giọng:

    “Đường dài mà… vui cảnh hồi hương

    Kim băng, lơ, tẩy, lược gương tặng nàng.

    Chứ lính trơn, anh chẳng có bạc vàng.

    Dầu thơm đây em chải tóc, xà bông gội đầu.

    Cha già anh tặng lọ dầu

    Con thơ kẹp tóc, tong tèng đeo tai

    Mà này, dây chuyền thì anh tặng ai?

    Quà gì cũng có ai mua đơi nào… ào”

    – Mua đi các chú, các bác. Ấy ấy, cứ từ từ xếp hàng thứ tự, đừng chen nhau. Chúng tôi có đủ hàng phục vụ quý vị.

    Miệng ông lão liến láu như tép nhảy, dù chẳng có ma nào ngó ngàng đến món hàng của ông ta. Người bán cứ khua đi khua lại món đồ chơi. Khiến mấy chú lính phát cáu:

    – Thôi ông ra đi cho. Đã bảo không mua là không mua. Lính rách làm gì có hào. Ra đi, ra đi.

    Đêm trùm xuống, Nhã thiếp đi trong cái nhịp lắc lư của con tầu. Thư thoảng một làn gió lọt vào se lạnh. Chỉ còn ít giờ nữa là đến ga cuối, quê hương đã rất gần. Hình ảnh những người thân yêu, những đồng đội anh lại hiện về. Nhã không hình dung nổi chuyến “khải hoàn” của mình sau mười năm quăng mình vào chảo lửa chiến tranh lại là thế này. Ngày anh nhập trạm giao liên ở cửa rừng Trường Sơn có Cao Mừng, có đồng đội… Giờ nhiều người đã nằm lại ở những cánh rừng não nề mưa rơi. Cả Ngàn Chi, người con gái mà anh yêu thương nhất trên đời này. Lúc này họ có biết chiến thắng đã về? Hòa bình đã trở lại nhưng cuộc sống thì chưa hẳn đã được như họ tưởng tượng và mong ước về nó. Những người được sống như Nhã sẽ trải nghiệm nền hòa bình ấy. Liệu họ có lúc nào phải đau lòng, xấu hổ khi nghĩ tới cái chết của bao nhiêu con người đáng sống nhất đã ngã xuống cho nền hòa bình. Liệu những người như anh có làm hoen ố những dòng máu ưu tú đã đổ? Liệu máu xương của hàng triệu con người có uổng phí?

    Kỷ niệm về Cao Mừng về Hoàng Vĩnh Trạm cứ luẩn quẩn trong đầu Nhã. Ba thằng lính làng Phù vào chiến trường cùng đợt, giờ đây chỉ có mình Nhã trở về. Mặc dù Hồ Văn Bản cam đoan thằng Trạm chạy theo giặc, nhưng Nhã cứ mong là nó nhầm lẫn. Trong chiến tranh mọi nhầm lẫn có thể xảy ra. Thực hư thế nào chưa rõ nhưng nó khiến ông bà Phổ chỉ biết thở dài ngao ngán. Sau bao nhiêu lần tìm tin tức con, ông Phổ nhận được câu trả lời là Trạm mất tích trong chiến tranh. Người làng Phù bảo thôi thế cũng may. Mất tích khiến người ta phân vân chưa biết tốt xấu thế nào. Nếu xác tín chuyện thằng Trạm đầu hàng giặc thì ông bà Phổ khó mà sống nổi.

    Đau xót băn khoăn nhất là số phận thằng Mừng. Nhã vẫn nhớ như in cái hôm thằng Nhiệt nhảy bổ vào chỗ Nhã.

    – Hề hề, bất ngờ chưa? Tao đang trên đường xuống Phú Ninh. Hai tiếng nữa mới phải lên đường. Tao nhớ mày quá. Hôm nọ hỏi mấy đứa ở phòng Thông tin quân khu nó bảo mày vẫn cắm rễ ở K07.

    – Đơn vị đang nằm ở đâu?

    – Bãi khách 254. Tao vừa đi vừa chạy hết nửa giờ.

    Nhã vội vơ mũ, khoác súng lên vai bảo:

    – Nếu không ở lại được thì đi luôn. Tao tiễn mày, vừa đi vừa nói chuyện. Lúc này tao đang rỗi.

    Nguyễn Bá Nhã và Nhiệt trở lại đường giao liên. Đi được một đoạn chợt Nhiệt khựng lại. Mặt hắn sầm xuống, giọng bẹt đi:

    – Nhã ơi…

    – Gì thế? – Nhã lấy làm lạ trước thái độ của nó.

    – Mải chuyện tao quên mất… Mày biết tin chưa, thằng Mừng bị địch bắt rồi.

    – Sao? – Nhã choáng váng. Anh sáp lại gần Nhiệt giọng run rẩy, mắt nhìn như chàm vào mặt nó. Hình như Nhã hét lên:

    – Bao giờ? Ở đâu?

    – Đầu năm rồi. Nó bị bắt khi đơn vị tao đánh vào cứ điểm Cao Lao.

    Nhã nghe câu được câu mất. Mừng đã chuyển từ lính 2w sang làm lính trinh sát sau mấy tháng vào Nông trường 3. Nó nhỏ người nhưng chiến đấu rất dũng cảm và đặc biệt có năng khiếu trong nhiệm vụ này.

    – Lúc bị bắt nó là trung đội trưởng trinh sát pháo binh. Trận ấy đơn vị tao gặp khó bởi trận địa pháo địch đặt trên điểm cao 200. Hỏa lực rất mạnh khống chế mọi ngả đường vào cứ điểm. Để giải quyết Cao Lao phải nhổ được trận địa pháo đó. Cao Mừng xin dẫn một tổ bốn người đem theo khí tài lên đồi tranh bên cạnh làm mắt cho pháo binh ta. Hợp đồng khi pháo binh dập trận địa pháo, thì đơn vị tao cũng nổ súng công phá Cao Lao. Một trận phối hợp hỏa lực thật đẹp. Tổ trinh sát của Cao Mừng như ngồi trên đầu giặc. Nó căn chỉnh chính xác. Pháo ta bắn rất chụm. Chỉ ít phút sau trận địa của địch bị vô hiệu hóa. Quân ta giải quyết Cao Lao không mấy khó khăn. Nhưng thằng Mừng không trở về…

    – Làm sao biết nó bị bắt?

    – Cao Lao bị tiêu diệt nhưng một trung đội địch có nhiệm vụ bảo vệ trận địa pháo đã phát hiện ra tổ trinh sát của Cao Mừng. Chúng tràn lên. Quân số quá chênh lệch, Cao Mừng lệnh cho bốn chiến sĩ đem theo thiết bị lùi về bìa rừng. Một mình nó ôm AK chạy ngược hướng rút lui của đồng đội. Từ khoảng cách đó Cao Mừng nổ súng hút địch về phía mình. Tiếng súng ran lên một lúc lâu nữa mới tắt hẳn. Mấy thằng được Cao Mừng cứu kể lại như thế.

    – Vậy thì khó mà sống được – Nhã rên lên.

    Tuy chưa biết nó sống chết thế nào nhưng trước bữa ăn, cả đơn vị tao đứng lặng một phút tưởng nhớ Cao Mừng và đồng đội hy sinh trong trận tập kích Cao Lao. Mấy chiến sĩ trẻ trong tổ trinh sát có thằng còn bỏ cơm.

    – Sao lúc nãy mày nói nó bị bắt?

    Thì thế mới oái oăm, rắc rối. Ba hôm sau máy bay địch vè vè trên đầu. Từ bụng thằng trinh sát, chỉ điểm ấy bung trắng xóa truyền đơn. Mọi người tá hỏa vì thấy ảnh thằng Mừng. Trong thư nó kêu gọi quân ta chiêu hồi về với chính nghĩa quốc gia.

    – Thằng Mừng viết thế?

    – Thư đánh máy chứ không phải chữ nó nhưng tụi tâm lý chiến địch nó loan thế. Chúng ra rả đọc lá thư của Mừng. Còn đọc tên bố nó là Cao Thứ, năm nó sinh ra và quê quán. Mà mày không ngờ đâu. Trong thư nó có nhắc đến mày nữa.

    – Nhắc đến tao?

    – Nó bảo mày và nó là anh em, động viên mày quay súng ra hàng để được hưởng lượng khoan hồng…

    Đầu óc Nhã quay cuồng. Chẳng lẽ thằng Mừng đầu hàng phản bội thật. Không thể như thế. Tiếng Nhiệt nhòa nhợt trong cái mớ suy nghĩ rối rắm, hoảng loạn của Nhã:

    – Mấy ngày liền máy bay địch cứ quần thảo trên đỉnh rừng. Nhiều người phân vân về cái lẽ trong lá thư. Cũng có người nghĩ thằng Mừng đã chiêu hồi. Nhưng tao thì không tin. Tao lên gặp và báo cáo chỉ huy. Các thủ trưởng cũng không tin nó đầu hàng. Nhưng lúc ấy xác minh thật giả là rất khó. Đơn vị tao sau trận ấy lại di chuyển liên miên, rồi chuyện về thằng Mừng cũng chẳng ai nhắc đến nữa. Tâm trạng mọi người đều né tránh. Mày biết đấy, thà gục ngã trước mũi súng giặc còn dễ, đằng này nó biến mất tăm mất dạng. U u mơ mơ. Chuyện thành ra phức tạp. Mấy năm chiến đấu cùng nó, tao biết nó rất nghị lực, dũng cảm, vững vàng. Nó lập nhiều chiến công và được thăng chức khá nhanh. Chưa ai thấy nó biểu hiện tư tưởng sợ sệt, dao động bao giờ.

    – Nhưng làm sao biết nó không chiêu hồi? Làm sao bọn tâm lý chiến địch biết tao là anh nó?

    Câu hỏi ấy anh hỏi Nhiệt và nó cứ vần vũ trong đầu óc Nhã mấy năm trời. Nói gở, nếu đúng là thằng Mừng trở súng đầu hàng địch như thằng Trạm thì những thằng trai làng Phù còn dám ngẩng mặt nhìn ai nữa. Nhiều đêm Nhã vừa đau xót vừa lo sợ khi nghĩ đến Cao Mừng.