Blog

  • A.

    1. Thánh dụ: Tự cổ, thánh đế minh vương dĩ chính đạo (1) lỵ

    (2) thiên hạ, tất dĩ hóa dân thành tục ví tiên vụ (1, 2, 3, 4).

     

    2. Thân giáo ngôn giáo (3), cụ hữu nghi hình (4) hựu lự dân chi quan cảm bất nhất, thị thính nan tề, tắc thiết vi mạnh xuân tù nhân (5) tuẫn lộ (6), chính nguyệt (7) châu trưởng (8) độc pháp chi chế (9), dụng năng gia dụ (10) hộ hiểu, hưng nhượng hưng (11) nhân, dĩ trăn (12) ung hy (13) du cửu (14) chi thịnh (5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14).

     

    3. Ngũ quốc gia triệu cơ (15) Nam phục, thần truyền thánh kế nhị bách dư niên, đức ý uông hàm (16), mỹ thành tại cửu (15, 16, 17, 18).

     

    4. Phụng ngã Hoàng khảo Thế Tổ Cao Hoàng đế đại định chi hậu, hưng học hiệu dĩ dục tài, ban điều lệ dĩ chính tục, thiện chính thiện giáo, tiếp (17) vu dân tâm, thường đạo chi trinh (18), thất (19) hưu tiền cổ (19, 20, 21, 22, 23, 24).

     

    5. Trẫm phi thiệu (20) hồng đồ (21), suất tuần đại biện (22), thâm tư phú nhi hậu giáo chi nghĩa (23), hướng lai tuy điêu phủ sái (24), giáng xá quyên tô (35), quyền quyền (26) dĩ huệ dưỡng (27) lê nguyên (28) vi niệm (25, 26, 27, 28, 20, 30).

     

    6. Tuy vị năng sử ngô dân hàm trăn phú thứ (29), nhiên nhi hàm dưỡng an dật (30), kinh kim thập hữu ngũ niên hĩ, giáo huấn chính tục, đản (31) duy kỳ thời (31, 32, 33, 34, 35, 36).

     

    7. Tiết kinh (32) dụ lệnh chư địa phương, liêm phỏng (33) hiếu thuận tiết nghĩa, nhất hữu tấu thượng, tức hậu gia tinh thưởng, dữ phù hiền lương phương chính chi sĩ, diệc mệnh sở tại sưu cầu (34), thực duy khuyến lệ (35) hữu phương, dĩ vi nhân tâm phong tục chí kế (36) (37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44).

     

    8. Trọng niệm dân (37) di vật tắc (38), cu thử tri năng, chuyên thất bồng lư (39), tất hữu trung tín, kỳ gian thành phác thuần hậu (40), cố bất phạp (41) nhân, nhiên diệc hữu khí bẩm sở tế, vật dục sở hôn, thị dĩ bất khả vô giáo (45, 46, 47, 48, 49, 50).

     

    9. Trẫm thường duyệt Hình bộ sở thượng án quyển (42), kiến hữu ngoan minh vô tri, khinh phạm pháp võng, thành khả căng lân (43), Trẫm tâm thù (44) sở bất nhẫn (45) (51, 52, 53, 54).

     

    10. Thản hư vô lại ác côn (46), cập cuồng giảo bất sính (47) chi đồ, mỗi hữu cảm hành bất quỹ (48), tùy tức (49) tận đạo hình tru (50), thử tắc thuận nghịch chi lý, lượng dĩ chiêu (51) nhiên, phàm hữu nhĩ mục, giai khả văn tri, cố bất đãi phiền ngôn nhi hậu hiểu dã (55, 50, 57, 58, 59, 60, 61, 62).

     

    11. Đệ (52) tư dũ dân khổng (53) dị, đương tại bình thời, viên (54) mệnh soạn huấn địch (55) chi từ phàm thập diều, ban hành thiên hạ, tái sắc Lễ bộ nghĩ soạn nghi chú (56), phân tống (57) kinh ngoại chi địa phương (63, 64, 65, 66).

     

    12. Nhĩ kinh doãn (58) cập chư đốc, phủ, bố, án (59) các nghi thể Trẫm thử ý, tương nguyên tống ấn bản biến tống sở hạt chư tổng, lý, xã, thôn, (60), tịnh (61) chuyển sức thuộc hạt, phủ, huyện, học chính (62), cập cai tổng, lý trưởng đẳng, các tuân bộ tống nghi chú, biến sức (02) sĩ thứ quân nhân, tương thử đẳng giáo điều, dĩ kỳ (65) tuyên độc giảng minh (65),vụ sử gia truyền nhân tụng (66), tương quy (67) dĩ thành, nhật nhiễm nguyệt nhu (68), đồng quy vu thiện (69) (67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78).

     

    13. Nhĩ sĩ thức quân nhân dẳng, thiết vật thị vi cụ văn (70), tất thân thể lực hành, tư nhiên từ hiệu (71) vụ kỳ cách bạc (72) tùng trung, huân thành (73) mỹ tục, ư dĩ vĩnh nhạ (74) thiên hưu, hàm mông đa phúc; nhĩ thần thứ tận hưởng xuân đài thọ vực, nhi triều đình diệc đắc trường trị cửu an (75), tắc Trẫm quyến niệm (76) nhĩ đẳng thần thứ, tư dĩ giáo dục (77) nhi đào thành (78) chi. Nhất phiến khổ tâm, phương bất hư phụ (79) hĩ! (79, 80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92).

    Khâm thử.
     

  • C. Vị trí của Huấn địch thập điều

    Những nhận định trên cho ta có thể có một cái nhìn chính xúc về vị trí của Huấn địch thập điều do vua Minh Mệnh ban hành năm 1834. Đây không hẳn là những tư tưởng giáo dục độc đáo, cũng không phải là một chính sách giáo dục thoát khỏi sự chi phối của triết lý nho gia, nhưng một sự đối chiếu đầu tiên xác nhận vị trí của thập điều trong xã hội Nguyễn sơ là vị trí của Nhị thập tứ huấn điều năm Hồng Đức, nghĩa là một vị trí hợp thời, ngoạn mục. Cả hai chính sách giáo dục đã đáp ứng nhu cầu thời thế và có đầy đủ khả năng tạo ra một thế hệ trẻ trung, khỏe mạnh, hoạt động, lạc quan. Ngược lại, bản Lê triều giáo huấn điều lệ năm 1663 và bản diễn Nôm của nó năm 1760 đã xuất hiện bất hợp thời, phi lý, thừa thãi, chẳng khác gì bản Thập điều diễn Nôm của vua Tự đức năm 1870 . Ta ước mong được đọc trong bản giáo điều 1663 một triết lý giáo dục có tính cách tổng hợp hơn, có màu sắc Việt Nam hơn, có chủ trương khai phóng và dân tộc hơn cũng như ta mong ước được đọc trong bản giáo điều 1870 những khuynh hướng về khoa học thực nghiệm, một chương trình giảng dạy về nông chính, thiên văn, cơ khí, toán học, một quyết định hạn chế phạm vi của Hán văn, chủ trương sử dụng chữ Nôm một cách chính thức.

     Ngoài ra, về phương diện bố cục, bản Thập điều 1834 đã tỏ ra xuất sắc vượt hẳn các bản giáo điều có trước nó. Các tác giả năm 1470 và 1663 trình bày vấn đề giáo dục theo phương pháp quy nạp, làm cho tư tưởng rời rạc, thiếu hệ thống và vì thế thiếu chính xác; đó có thể là những huấn thị có tính cách hành chính hơn là những hiến chương giáo dục mặc dầu về phương diện này, chưa một ai phủ nhận, trong khi bản Thập điều năm 1834 được xếp đặt theo phương pháp diễn dịch, đi từ nguyên tắc đến chi tiết, làm cho hệ thống tư tưởng nhất tri, chặt chẽ, trong đó chính sách giáo dục chi phối toàn thể tinh thần bài văn. Nhờ điểm này, Thập điều là một hiến chương giáo dục thực sự. Sự thế đã biến chuyển quá mau, khiến cho chỉ trong một thời gian ngắn, mọi giá trị đã hoàn toàn bị thay đổi, nhưng nếu vua Thánh Tổ đã sống đến năm 1870, chắc chắn Ngài đã ban hành một hiến chương giáo dục trong đó ý kiến của Nguyễn Trường Tộ sẽ giữ một tỷ lệ khả quan.

    Cho đến nay, vấn đề giáo dục được đặt ra từ thế kỷ trước vẫn chưa được giải quyết hợp lý. Trong hỗn loạn của chiến tranh, giữa lúc nhiều quốc gia đang nỗ lực hướng đến một không gian khác, người Việt Nam chúng ta vẫn chưa tìm hiểu được lịch sử của chính mình. Phải học tập chính sách giáo dục của vua Minh Mệnh để nhận thấy rằng tính cách bất phân giữa văn hóa, giáo dục, xã hội trong quan niệm tổng hợp ngày xưa đã tạo ra được những kết quả rất tốt đẹp, sự nồng nhiệt trong hoạt động, nhưng đồng thời cũng phải ghi nhận những thất bại của vua Tự Đức để quan niệm giáo dục thích nghi với những tiến triển của xã hội, phù hợp với những phát kiến của văn hóa, vừa duy trì được bản chất dân tộc, vừa có tính cách khai phóng để có thể hòa đồng với các quốc gia. Việc nghiên cứu về nền giáo dục triều Nguyễn cho ta có quyền khẳng định một sự phân phối hợp lý hơn giữa nhiệm vụ của các Bộ Văn hóa, Giáo dục và Thanh niên; nếu phần giáo dục chuyên môn, chuyên biệt, khoa học, kỹ thuật thuộc phạm vi của Bộ Giáo dục và Thanh niên thì phần giáo dục tổng quát, giáo dục nghệ thuật, giáo dục binh dân, trúng niên, có khi cả giáo dục cộng đồng nữa, phải thuộc vào phạm vi của Bộ Văn hóa. Phải phân phối rành mạch như vậy, theo sự chỉ minh của bản Huấn địch thập điều, mới chứng thực được tính cách phổ thông của tất cả những gì mà người xưa gọi tổng quát là giáo huấn mà bây giờ ta gọi là giáo dục căn bản, tráng niên hay cộng đồng.

    Bản Thập điều nếu còn có một ý nghĩa gì với thế hệ khoa học và kỹ thuật ngày nay, chính là đã khẳng định được mục đích của giáo dục là giáo dục con người, con người cụ thể, toàn diện, hiện hữu giữa xã hội của mình, mọi người đều có nhiệm vụ giáo dục và quyền đắc thụ giáo dục ngang hàng nhau, và chỉ có nền giáo dục được quan niệm một cách dân bản như thế mới kiến tạo được một xã hội hòa bình, bởi vì hòa bình, như đã minh định trong phần kết luận của bản Thập điều, là kết quả đương nhiên của một chính sách giáo dục tốt.

    Với những nhận định dẫn nhập này, ta có thể bắt đầu đọc Thánh dụ huấn địch thập điều của vua Thánh Tổ.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 143: Thực ra, chính vua Tự Đức cũng định cải cách việc học và phép thi, đó là nhan đề một bài nghiên cứu lịch sử của Hoa Bằng đăng trong báo Tri Tân số 32 ngày 21 tháng 1 năm 1942. Theo bài dụ năm 1850, vua Tự Đức đã nhận đúng về tình trạng giáo dục đương thời như sau: “Khoa mục mở rộng trải lâu năm rồi, nhiều sĩ phu bấy lâu nhờ ơn giáo dục đều được hun nung, nắn đúc. Đúng lẽ nhân tài ngày càng thịnh hơn thuở trước mới phải! Thế mà cần lấy hạng thực tài trong đám kẻ sĩ lựa trong khoa gần đây lại thấy khác hẳn những bậc thực học ở khoảng năm Minh Mệnh. Năm trước, Trẫm đã thân ngự nơi hiên, ra chế sách để lượm nhặt được rộng, hỏi han được nhiều, song những bài vở đình đối bấy giờ chỉ là những văn phù phiếm sơ lược chứ không phải những văn thực dụng thiết yếu… Ôi! Trong vòng mười bước tất có cỏ thơm; thiên hạ rộng rãi há lại không có kỳ tài? Song khoa mục rộng hơn trước mà nhân tài lại dần dần không bằng xưa, phải chăng là do phép thi còn có chỗ không tinh mật, ngạch giải khôi có lẽ phần nhiều còn phiếm và lạm, nên mới đến nỗi thế?” Xem như trên, không thể kết luận vội vã rằng vua Tự Đức đã không thấy những khuyết điểm của chế độ giáo dục đương thời và càng không thể quy tội cho nhà vua đã không chú ý đến những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ như những ông Lê Thức, Nguyễn Trọng Thuật, Đào Đăng Vỹ, Nguyễn Lân, Hoa Bằng đã kết án.

  • B. Bản Lê triều giáo hóa điều lệ tứ thập thất điều (1663)

    Bản này được san định vào tháng 7 mùa thu năm Cảnh Trị nguyên niên (1663), đời vua Lê Huyền Tôn, đến mùa xuân năm Cảnh Hưng thứ 21 (1760), được minh định rồi chuyển tống cho quan lại các nha môn vâng lệnh tuân hành; bản diễn Nôm của Nhữ Đình Toản cũng được phát hành nhân dịp này.

    Từ ngày ban hành 24 huấn điều (1499), giáo dục và thi cử được triều đình chú trọng hơn trước. Khoa Hội thí tháng 4 ta năm 1499 được tổ chức nghiêm cẩn, số lấy đỗ là 55 tiến sĩ trên hơn 5.000 cử nhân dự thi, đề tài thi Đình hỏi về nhân tài và chính sách của vương giả; khoa Hương thí năm 1501 cũng được tổ chức chặt chẽ hơn theo sắc dụ tháng 4 năm 1501, Hội thi năm 1502 lấy đỗ ít hơn (61 người trên 5.000 thi sinh), đề thi Đình hỏi về công việc đế vương trị nước, đề thi Đình khóa 1511 hỏi về đạo trị dân xưa và nay; sắc dụ cải cách thi Hương năm 1911 lại ảnh hưởng đến kỳ thi Hội năm 1514, số trúng cách chỉ có 43 trong khi có đến 5.700 cử nhân ứng thí, đề thi đều hỏi về nhân tài (năm 1514), về tương quan giữa việc dùng người và việc trị nước (1518), đạo làm vua làm thầy (1525). Tổ chức giáo dục đang tiến triển một cách tốt đẹp thì xảy ra biến cố nhà Mạc, ảnh hưởng tai hại đến những khoa thi do nhà Mạc tổ chức đã đành (từ 1529 đến 1592, 22 khoa thi, 485 trúng cách), ngay cả những khoa thi từ 1554 đến 1583, và những khoa từ 1595 đến 1659 đã không giữ được kỷ luật nghiêm minh cần thiết, vì thế, đã phải thiết lập những khoa Sĩ vọng (1658), Đông các (1659) để điều chỉnh lại những khuyết điểm đã gặp; tai hại nhất là các khoa thi Hương đã không kiểm soát được chặt chẽ như trước, quan trường để cho thí sinh ngang nhiên mang sách vào trường thi, nhiều người nói tiếng là học dốt, đi thi cầu may cũng đỗ. Cũng vì vậy mà một mặt vua Huyền Tông bắt các sinh đồ đã trúng tuyển các khoa Dậu (1657), Tý (1660), Mão (1663), phải thi lại, một mặt nhà vua ban hành bản Lê triều giáo huấn điều lệ hầu chấn chỉnh lại tình trạng giác dục suy đồi.

    Cũng như 24 huấn điều, bản giáo huấn này khai triển bốn đề mục chính trong 47 điều khoản. Đề mục thứ nhất là gia đình gồm 10 điều nói về bổn phận của mọi thành phần trong gia đình: con (2), anh em (3), vợ chồng (4), cha mẹ (6) gia trưởng (8), tử đệ (9), con dâu (10), đàn bà góa (11, 12, 13). Đề mục thứ hai là xã hội gồm 10 điều nói về hương đảng, trật tự trong hương đảng (14), nhiệm vụ của người làng (15, 34, 22, 23, 21), óc hợp quần (16), hòa mục (19), tinh thần tương trợ (45), tương thân (49); sau đấy là nhiệm vụ của thương gia (33), nhiệm vụ coi con người là người (43), là bạn (5) là khách (21); sau hết là tinh thần tôn trọng lễ nghi: tang lế (41), hôn nhân (44). Đề mục thứ ba là văn hóa, gồm 6 điều nói về nghĩa tôn sư (7), việc sùng chính học (30, 38, 40), trọng cổ điển (35), bão tồn các di tích lịch sử (37). Đề mục thứ tư là chính trị gồm 14 điều nói về hành chính: nhiệm vụ quan viên (1), điền lại (36), xã trưởng, tiêu chuẩn đề cử (25), nhiệm vụ trọng tài (17); sau đấy là luật pháp: trọng pháp (18), tránh kiện tụng (31), vu cáo (32), nhiệm vụ làm chứng nhân (20), tôn trọng công bình (47); cuối cùng là nhiệm vụ công dân: óc tôn quân (42), thái độ cần (26) kiệm (27), nhập cuộc (28), công chính (29) trọng danh tính (39). Đối chiếu với bản 21 huấn điều, nội dung căn bản của tác phẩm này không sai biệt; 23 điều khoản viết thêm là phần khai triển, hoặc nhấn mạnh về một điều khoản nào như vai trò của dân chúng ở hương thôn, hoặc chú trọng tới việc đề cao văn hóa cổ điển là những điều khoản liên quan đến thực tại thế kỷ XVII. Việc cường điệu nhiệm vụ của xã trưởng có thể đã nhận thấy từ khoa thi hương năm 1501, trong đó xã trưởng phải loại khai họ tên học trò để cho phủ, huyện, châu sát hạch từng người; khoa thi hương năm 1511, các nhà lãnh đạo giáo dục thời ấy kêu gọi xã trưởng nên theo đức ý của triều đình, giữ công bằng để chọn được thực tài cho nhà nước dùng; nhiệm vụ của xã trưởng không thấy đề cập tới nữa trong những kỳ thi của nhà Mạc và đời Lê Trung hưng, chính vì thế mà những khoa thi từ 1525 đến 1659 đã hết sức lộn xộn như ta đã trình bày ở trên. Những khoản nói thêm về văn hóa, nhất là điều 35, đã nói lên nỗi ưu tư của nhà cầm quyền trước cao trào phục hưng của đạo Phật cũng như trước sự bột khởi của ý thức dân chúng. Đây là điều 35 mà không ai có quyền không biết khi tìm hiểu về lịch sử văn hóa Việt Nam: “Phàm kinh sử tử tập cùng văn chương hữu ích cho thế giáo mới được san bản thông hành, còn những sách dị đoan tà thuyết của đạo Lão, đạo Phật, những truyện Quốc âm và ca thi dâm đãng, không được san bản ấn khắc mà tổn thương phong hóa”. Sự cấm đoán vô lý của nhà cầm quyền đã phát động một phản ứng dữ dội về phía các nhà văn; không ai bảo ai mà cả một phong trào truyện vô danh được thành hình , người ta sử dụng danh xưng nôm na trong câu phê phán đầu lưỡi của nhà cầm quyền “nôm na cha mách qué” như một khẩu hiệu tranh đấu . Một phong trào văn học mới phát sinh trên sự đổ nát cùng ngày càng thê thảm của nền giáo dục quốc gia. Dân chúng năm 1674 ồ ạt theo ưu binh Thanh, Nghệ đón giết bồi tụng Nguyễn Quốc Trinh, rồi đến cướp nhà tham tụng Phạm Công Trứ là tác giả Lê triều giáo huấn điều lệ, đuổi cho ông phải trốn ra ngoài mới được thoát nạn, vài tháng sau thì mất (1675). Năm 1676 (đời Vĩnh Trị, 1676 1680), Triều đình phải đặt 6 giáo điều để khuyên răn bầy tôi và nhân dân trong kinh thành, ngoài phiên trấn, nhưng đấy không phải là giáo huấn nữa, mà chỉ toàn là những lời cảnh cáo, đe dọa. Năm 1678, 16 điều lệ thi Hương được tung ra; ngày thi, sĩ tử phải được nhận diện và điểm mục. Nhìn chung, đây là một cải tổ quan trọng trong lịch sử thi Hương và đây cũng là lần đầu tiên nhà cầm quyền chính thức cấm đoán lối học thuộc lòng rồi theo đúng sách viết ra, đánh hỏng những bài trùng kiến; những điều cấm đoán này được nhắc trong kỳ thi Hương năm 1694 với lời nhấn mạnh: Cấm không được chép lại bài cũ; năm 1711 bắt buộc quan trường khi ra đề không được theo đề cũ, hoặc những đề đã được các học giả làm sẵn đem bán. Năm 1720 là năm các nhà lãnh đạo giáo dục quyết liệt nhất trong việc ra đề thi. Trước kia, thi Hương đều do quan trường ra đề, từ 1720, trường ba và trường tư là kỳ quyết định của học trò, Trịnh Cương đặc sai quan kinh nghĩ đầu đề thi Hương ở trong phủ trình lên để phòng gian tệ, rồi sai chạy trạm chia đề cho các trường. Cũng vào năm này, triều đình lại ban bố 10 giáo điều đại lược như sau: “Học trò siêng năng về nghề nghiệp học hành, trước hết giảng giải cho sáng tỏ những điều lễ nghĩa, trung tín. Làm người phải giữ vững luân thường, người đồng tông một họ hoặc người tình thân bên họ ngoại không được kết hôn lẫn lộn với nhau. Quan và dân, lễ nghi cách biệt không được ngạo mạn khinh nhờn. Đồ mặc đồ dùng ở dân gian không nên lấn vượt. Chớ quen với tập tục xấu mà đua nhau phao phí về cỗ bàn. Chớ mê hoặc dị đoan mà theo nhau chơi bời trễ biếng. Việc lễ bái cầu đảo phải có tiết độ theo mực trung binh, để tỏ phong tục sẻn nhặt. Gặp nhà có tang phải thương xót lẫn nhau, làm cho phong hóa của dàn ngày một thuần hậu” . Bản Thập điều năm 1720 của Trịnh Cương đã bị vua Tự đức phê phán: “Lại làm văn từ hão huyền”. Câu ấy diễn tả rất đúng sự trì trệ đáng ngạc nhiên của tổ chức nho học thời bấy giờ, sự trì trệ mà Bùi Sĩ Tiêm đã can đảm phân tích trình bày với Trịnh Giang năm 1731 và vì lời tâu trung thực ấy đã bị cách chức. Đây là một đoạn trong 10 điều trần tình: “Văn chương là một món để thu hút sĩ phu, là một thứ để tô điểm nhà nước. Văn thể triều ta, bắt đầu chấn chỉnh từ thời Thiệu bình , phát huy đầy đủ từ thời Hồng Đức; đến trung gian, một lần thay đổi mà thành ra thể văn rập theo các sách cũ, lại một lần thay đổi nữa mà thành ra thẻ văn tầm chương trích cú; hơn nữa, coi kinh sách của thánh nhân là dấu vết cũ rích, sử sách về cổ đại là cỏ rác vãi rơi. Sĩ tử trong một thời bỏ sách kinh, sách truyện mà nghiên cứu sách ngoài để cầu được đỗ cao, đến như những lời nói về việc cứu thời thế nguy nan, sửa chữa việc tệ hại, thì không một câu nào có thể dùng được cả.

    Tôi xin vương thượng dốc lòng tôn sùng đạo học chính thống, chấn hưng phong thái nhà nho. Phàm những tập văn do hậu nho viết ra như các sách Ngốc trai , Đề cương và Trường sách , nhất thiết cấm chỉ. Đầu bài thi về kỳ văn sách, nên bỏ bớt điều mục mà cần những điều thiết thực cốt yếu, văn cổ thì hỏi đại lược việc phải việc trái để biết sức học của học trò; văn kim thì hỏi những sự việc về chính trị, để xét trí mưu sáng tạo của học trò . Như thế thì không thể văn nào là không xuất phát từ lẽ chính đáng. Tóm lại, đấy là chấn chỉnh văn thể để mài giũa hiền tài” .

     Chủ trương của Bùi Sĩ Tiêm ảnh hưởng mãnh liệt đến tư tưởng của Nhữ Đinh Toản lúc ấy đã 30 tuổi, vừa đỗ cử nhân được mấy năm (1727), đang làm chức Tự thừa và đang chuẩn bị thi Hội. Năm 1736, Nhữ Đình Toản đỗ Hội nguyên tiến sĩ, năm 1742 làm thái phỏng lộ Sơn Nam hạ. Năm 1751, có 3 sự kiện gắn liền thân thế của Nhữ Đình Toản với thân thế Bùi Sĩ Tiêm; đầu tiên đó là việc ông ra đề thi cho các cống sĩ thi lại ở lầu Ngũ Long; bọn ông Ngô Đình Oánh ra đầu bài văn sách, lại chia ra hỏi nhiều mục (gọi là văn sách mục), Nhữ Đình Toản phản đối và xin chỉ chuẩn ấn định: văn sách về cổ văn thì hỏi đại lược việc phải việc trái, về kim văn thì hỏi công việc hiện thời (gọi là văn sách dạo); đề nghị của ông rõ rệt chịu ảnh hưởng của Bùi Sĩ Tiêm, đã được Trịnh Doanh chấp thuận thi hành. Tháng 6 ta, Nhữ Đình Toản được lệnh chấn chỉnh chức trách các viên quan giữ việc chính trị; Ông chăm chước điển lệ lịch triều, xếp đặt quan chức phẩm trật thành từng loại, gọi là “Tấn thân thực lục” , đồng thời ban hành 9 điều nói rõ chức trách công việc của các quan trong kinh, ngoài trấn; chỉ đọc điều khoản đầu tiên (giúp đỡ vua làm cho bụng nghĩ của vua được ngay thẳng), ta đã thấy rõ ràng đó cũng là điều mục thứ nhất trong Thập điều của Bùi Sĩ Tiêm trình lên Trịnh Giang 20 năm về trước. Sự kiện thứ ba là sự kiện liên hệ đến bản Lê triều giáo huấn điều lệ; ta đã biết trong năm Cảnh Trị thứ 1 (1663), Phạm Công Trứ phụng mệnh làm bản giáo điều gồm 47 mục, mỗi xã đặt một viên quan, cứ ngày đầu năm và ngày xã điền đem giáo điều đọc cho dân nghe; từ khi trong nước nhiều việc lộn xộn, việc giảng giải giáo điều tường minh chu chí cho bọn ngu phu ngu phụ nghe không được tiếp tục nữa; năm 1751, Trịnh Doanh lại hạ lệnh cho thi hành việc này, nhưng sự hưởng ứng của dân chúng rất yếu ớt, người ta cho đó như là một việc không đáng để ý đến nữa. Lịch sử không nói rõ Trịnh Doanh đã ra lệnh này cho ai thực hiện, nhưng ta được biết rằng trong lúc này, Nhữ Đình Toản đang làm Tham tụng, đến năm 1756 thì cũng như Phạm Công Trứ năm 1662, ông được kiêm nhiệm điều khiển Quốc Tử Giám và đến năm 1760, bản diễn Nôm Lê triều giáo huấn điều lệ được phổ biến để rồi đưa Nhữ Đình Toản lên Thượng thư bộ Hộ năm 1761 cũng như việc phát hành Lê triều giáo huấn điều lệ năm 1663 đã đưa Phạm Công Trứ lên Thượng thư bộ Lại năm 1664. Cả hai nhà trước tác, một tác gia và một dịch giả, đã có những hoài bão và một vận mệnh như nhau; nếu năm 1763, Đỗ Thế Giai không trở lại chính trường để đến nỗi Nhữ Đình Toản phải uất ức xin chuyển sang võ ban, nếu ông không chết trước vào năm 1773 mà còn sống đến năm 1782, chắc chắn ông sẽ bị quân tam phủ đến đốt nhà như năm 1674 ưu binh đã đến đốt nhà Phạm Công Trứ, hoặc ít nhất cũng bị bãi chức như con ông là Nhữ Công Điền tháng Chạp năm 1782. Nói cách khác, thời thế không thuận lợi nữa cho những giáo điều có tính cách quyết lệnh. Tâm hồn dân chúng đã thay đổi, ao ước những lời giáo huấn nhân loại hơn, có dân tính đậm đà hơn, và phù hợp với thời thế đang chuyển mình dữ dội. Việc phổ biến bản diễn nôm của Nhữ Đình Toản rút lại cũng chỉ cung cấp cho lịch sử văn học một tác phẩm giàu ngôn ngữ văn chương hơn là đóng góp cho lịch sử giáo dục một kế hoạch hữu hiệu. Lịch sử giáo dục nhà Lê đến năm 1787 là chấm dứt sau khi tổ chức được 129 khoa tiến sĩ và lấy đỗ 1851 ông nghè.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 130: Bản này gồm 482 câu lục bát, dịch rất sát nguyên bản, lời văn trang trọng, chải chuốt. Dịch giả là người xã Hoạch Trạch, huyện Đường An, trấn Hải Dương, sinh năm 1702, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1736), có lẽ làm Lang trung ty Thuyên khảo bộ Lại trong những năm từ 1736 đến năm 1741 là năm ông bắt đầu được lịch sử đề cập tới. Đời chính trị của ông có thể chia làm 3 phần: a. từ 1736 đến 1744, giữ những chức vụ không quan trọng, đầu tiên có thể là Lang trung, sau đến hiệp mưu của đốc trấn Hải Dương (1741), bị giặc Kình đánh bại ở La-mát nhưng lại thuyết phục được Kình đầu hàng (tháng 2 ta năm 1741), rồi giữ chức tuần thủ một đạo ở Hải Dương hiệp đồng với Vũ Phương Đề (tác giả Công dư tiệp ký) Vũ Khâm Lân (một chủ khảo ra đề thi về thời vụ), Phạm Đình Trọng (tác giả bài Tượng đầu đoán tụng ký có in trong Hoàng Việt văn tuyển); tháng 6 ta năm 1742 đi thanh tra ở lộ Sơn Nam hạ, kiểm soát Phạm Hữu Du bị tố cáo tham nhũng. b. Từ 1745 đến 1761, họ Nhữ bắt đầu giữ những chức vụ lớn, đầu tiên chức tham tụng (1745), được Trịnh Doanh tin dùng; năm 1751, ra đề thi cho các cống sĩ thi lại tại lầu Ngũ Long, để hỏi sơ lược về cổ văn và chú trọng đến chính sự đương thời; năm 1756, kiêm nhiệm Tế tửu Quốc Tử Giám; năm 1761, làm Thượng thư bộ Hộ, khảo sát quan lại. c. Từ 1762 đến1772, có lẽ vì việc tranh chấp với Lê Trọng Thứ, tiến sĩ năm 1724, và nghe phong thanh Đỗ Thế Giai trở về chính trường, ông xin đổi sang võ ban, được bổ giữ chức hữu hiệu điểm, cai quản đội Nghiêm hữu trong Nội hậu. Từ đây cho đến khi nhắm mắt (1773), ông không được sử sách nhắc đến tên nữa.

    Chú thích 131: Tác giả là Phạm Công Trứ (1600-1675), người làng Liêu Xuyên, huyện Đường Hào (nay là Mỹ Hào), Hưng Yên, đỗ tiến sĩ năm 1628, Phó đô Ngự sử (1645), Thượng thư bộ Lễ (1657), điều khiển Quốc Tử Giám (1662), Thượng thư bộ Lại (1664).

    Chú thích 132: Có nhiều loại truyện vô danh: a. Vô danh vì giá trị tác phẩm quá thấp kém, không ai cần biết đến tên tác giả (trường hợp Hữu kế truyện); b) Vì thiếu tài liệu nghiên cứu (trường hợp Quan Âm thị Kính của Đỗ Trọng Dư, Nhị độ mai của Đặng Huy Trứ) vì nhà nghiên cứu thiếu khả năng cổ ngữ (trường hợp Thiên nam minh giám của Di Lư); c. Vì chống đối nhà cầm quyền (trường hợp các tác phẩm trong phong trào vô danh thế kỷ thứ XVII.
    Chú thích 133: Văn học từ thế kỷ XVII có thể gọi là văn học nôm na vì các tác giả đều tự xưng như thế: “Nối hòa biện nghĩa soạn đường nôm na” (Thiên Nam ngữ lục), “Nôm na xin diễn tích ngài” (Đức Phật bà truyện), “Lòng thành rạng tỏ nôm na một đường” (Sơ kính tân trang), vân vân…

    Chú thích 134: Xem CM, 35. 33. 

    Chú thích 135: Bùi Sĩ Tiêm (1690-1731): Người làng Kinh Lũ, huyện Đông Quan, tỉnh Thái Bình, một giám sinh ưu tú, đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ năm 1715.

    Chú thích 136: Niên hiệu Lê Thái Tôn. 

    Chú thích 137: Ngốc trai thập khoa sách lược, do Lưu Định Chi nhà Minh biên soạn. 

    Chú thích 138: Sách học đề cương, do Chúc Nghiêu nhà Nguyên biên soạn.

    Chú thích 139: Tứ đạo trường sách: Không rõ tác giả.

    Chú thích 140: Để xét trí mưu sáng tạo của học trò, đó là một ý tưởng rất mới cần phải nghiên cứu một cách đầy đủ hơn nữa trong một tác phẩm.

    Chú thích 141: CM, Chính biên 37, 19.

    Chú thích 142: Phan Huy Chú, trong Nhân vật chí, ghi là Bách quan chức chưởng, nhưng trong Văn tịch chỉ lại ghi là Bách tư chức chưởng.

  • A. Hai mươi bốn huấn điều của vua Lê Thánh Tôn (1470)

    Hồi đầu năm Hồng Đức (1470), vua Lê Thánh Tôn định ra 24 huấn điều, đến năm Kỷ Mùi, niên hiệu Cảnh Thống thứ 2 (1499), vua Lê Hiến Tôn minh định lại, dụ bảo các quan, quân và dân rằng: “Trẫm ngự ngôi trời, kính theo phép cũ, làm điều hiếu kính để dựng căn bản đạo trung dung, giữ vững cương thường để mở rộng những điều dạy bảo; người trên làm, người dưới bắt chước, đã đi đến chỗ yên vui, nhưng muốn cho việc trị an được lâu dài, công nghiệp tiến lên mãi mãi, vì thế hạ dụ chỉ này, đặc biệt nêu rõ từng điều, để lần lượt ghi vào sổ sách.

    1. Cha mẹ dạy con, phải dùng khuôn phép hợp với lẽ phải; con trai con gái đều dạy cho có nghề nghiệp, không được để buông tuồng đắm đuối vào cờ bạc rượu chè, tập nghề xướng hát, để hại đến phong tục.

    2. Người gia trưởng tự mình giữ lễ phép tiết độ để uốn nắn người trong nhà; nếu con em trong nhà làm việc trái, người gia trưởng sẽ bị tội.

    3. Vợ chồng siêng năng, sẻn nhặt, sửa sang công việc trong nhà; đối với nhau có ân có nghĩa không bao giờ thay đổi; chỉ lúc nào người vợ phạm vào tội thất xuất , bấy giờ phải dùng lý mà xử đoán không được quá yêu quyến luyến dung túng xuê xoa, để hại đến phong hóa.

    4. Con em trong nhà, nên thân ái với anh em, hòa thuận với làng xóm, lấy lễ nghĩa tự giữ mình; nếu người nào làm trái thì tôn trưởng dạy bảo bảng cách dùng roi vọt nhỏ để quở phạt, quá lắm thì cáo tố để cửa công xét xử.

    5. Ngoài hàng xóm, trong họ hàng, người nào gặp hoạn nạn thì nên chu cấp, thương xót lẫn nhau. Nếu có người làm việc nghĩa nổi tiếng, các phủ huyện sở tại trình với hai ty Thừa chính và Hiến sát xét thực tâu bày đày đủ, sẽ được triều đình biểu dương.

    6. Người đàn bà có lỗi, nếu cha mẹ và chồng có trừng trị, thì phải bỏ hẳn lòng tà, sửa đổi tội lỗi, không được thiện tiện tự ý bỏ trốn, có điều trái với đạo người đàn bà.

    7. Đàn bà góa chồng, không được kiếm người trai trẻ, nói thác là nuôi con nuôi, làm việc gian dâm vụng trộm.

    8. Đàn bà, sau khi chồng chết thì những đứa con mà người chồng đã có với người vợ trước, cũng như con vợ lẽ, nàng hầu, đều phải mang lòng yêu thương, không được lập tâm tham chiếm tài sản, lo toan làm việc lợi riêng cho mình.

    9. Đàn bà, khi chồng chết mà mình chưa có con, thì nên ở nhà chồng, theo việc tang việc tế đúng như nghi lễ, không được tư túi tài sản đem lén lút về nhà cha mẹ đẻ.

    10. Bổn phận chính của người đàn bà là phải thuận theo chồng, không được cậy là cha mẹ mình giàu sang mà kiêu ngạo với nhà chồng; người đàn bà nào trái lệnh, cả cha mẹ đẻ của người ấy cũng phải tội.

    11. Bọn sĩ phu phải đôn đốc học nghiệp, phẩm hạnh, giữ điển lễ chung; nếu có người nào thì thọt cửa quyền, dựa thế lực người trên ra oai nạt nộ người khác, sẽ phải tước bỏ tên tuổi, suốt đời không được kể là hạng sĩ phu.

    12. Bổn phận người điển lại chỉ có việc giữ sổ sách văn thư, làm công việc theo chức phận của mình, nếu có người nào dùng trí thuật làm điên đảo giấy tờ, viên quan cai quản phải kiểm xét cho ra để trị tội.

    13. Quân và dân nên hiếu với cha mẹ, thảo với anh em, hết sức làm ruộng; người ra ngoài, người ở nhà, phải giữ gìn lẫn cho nhau; đến kỳ thượng phiên thì vui vẻ đi làm công việc, không được lười biếng trốn tránh. Nếu có ai nổi tiếng là người lương thiện, thì các viên phủ huyện sở tại trình lên hai ty Thừa chính và Hiến sát xét thực, rồi tâu bày đầy đủ, sẽ được khen thưởng.

    14. Người buôn bán, nên theo thời mà lưu thông phẩm vật, không được lừa thưng tráo đấu, không được nhân cơ hội tụ tập đồ đảng, lén lút làm trộm cướp, người nào phạm pháp, sẽ bị trị tội nặng.

    15. Việc cưới gả, việc tế tự phải dựa theo lễ pháp, không được tiếm vượt quá phận định của mình.

    16. Khi chèo hát, lúc hội hè, trai gái đến chơi xem, không được đứng ngồi lẫn lộn, để ngăn ngừa thói dâm ô.

    17. Nhà cửa, hàng quán ở dọc đường, nếu có phụ nữ đi xa vào ngủ trọ, thì cửa ngõ phải đề phòng cẩn mật; nếu người nào dám lấy sức khỏe làm việc ô nhục, khi việc phát giác, người can phạm và chủ nhà đều phải trị tội.

    18. Các viên phủ huyện đều chiếu theo địa phận sở tại, cắm thẻ bài răn cấm trai gái không được tắm cùng một bến, để tỏ sự phân biệt về lễ phép.

    19. Xã thôn nên chọn một, hai người tuổi cao, đạo đức học lực khá, phẩm hạnh tốt, làm người đứng đầu, cứ những ngày nhàn rỗi, đưa nhân dân đến đình quán, công sở hội họp, giảng giải lời cáo dụ, để cùng nhau trông vào đấy mà làm điều lành, cùng tiến đến phong tục tốt đẹp.

    20. Trong hạt các phủ huyện, nếu có kẻ cường hào xâm chiếm ruộng đất, ức hiếp người cô độc, xui nguyên giục bị, kiện cáo lẫn nhau, thì cho phép xã thôn dò xét tố giác đề nghị trị; nếu phủ huyện nào vì tình riêng mà ẩn giấu đi, sẽ bị luận vào tội giáng chức hoặc bãi chức.

    21. Những nhà tước vương, tước công và đại thần, chứa chấp người tư cách hèn hạ làm cò mồi đưa đồ đút lót, cùng nô tỳ những nhà ấy mua ức phẩm vật của dân, thì cho phép người đương sự đến cửa quan tố cáo, bọn can phạm sẽ bị trừng phạt nặng.

    22. Viên quan giữ chức trách mục dân, nếu viên nào biết dạy bảo đốc sức nhân dân trong hạt hăng hái theo lễ nghĩa nhún nhường, thì ty Hiến sát xét thực, ghi vào hạng nhất trong dịp khảo công; nếu viên nào không siêng năng dạy bảo nhân dân, khi khảo công, sẽ bị liệt vào hạng không làm đầy đủ chức phận.

    23. Xã trưởng, thôn trưởng, và phường trưởng, người nào biết siêng năng dạy bảo đốc sức, làm cho phong lục làng xóm trở nên tốt lành, thì các viên phủ huyện trình bày rõ với hai ty Thừa chính và Hiến sát xét thực, tâu lên triều đình, sẽ ban khen thưởng.

    24. Phàm những người Mán, người Lào ở ven biên giới, phải kinh giữ luân lý, không được làm rối loạn đạo thường; như sau khi cha anh, chú bác đã mất rồi, người nào là con cháu, anh em với người đã chết ấy không được nhận lấy vợ cả hoặc vợ lẽ của họ làm vợ mình; nếu ai trái lệnh, sẽ phải trừng trị một cách nghiêm ngặt .

     Phân tích 24 huấn điều, ta thấy vua Lê Thánh tông đã chú trọng đến những vấn đề giáo dục gia đình, xã hội, chính trị và văn hóa. Phần nói về gia đình gồm 9 điều, đề cập đến nhiệm vụ giáo dục của cha mẹ (1), gia trưởng (2), nhiệm vụ tôn trọng lễ nghĩa của vợ chồng (3), tử đệ (4), nàng dâu (6), đàn bà góa (7, 8, 9), người vợ (10). Phần nói về xã hội gồm có 8 điều, đề cập đến sinh hoạt nơi hương đảng, nhiệm vụ tương trợ (5), diệt cường hào (20), ác bá (21), tinh thần tôn trọng nghề nghiệp, nhất là thương mại (14), lễ nghi hôn nhân tế tự (15), tôn trọng phụ nữ ở quán trọ (17), ở những nơi công cộng (16), ở bến tắm (18). Phần nói về chính trị gồm 3 điều, tiêu chuẩn chọn xã trưởng (19), nhiệm vụ công dân (13), nhiệm vụ điển lại (12). Về văn hóa, có 4 điều nói về tư cách sĩ phu (11), nhiệm vụ giáo dục của quan viên (22), của huynh trưởng (23), việc giáo hóa dân tộc thiểu số (24). Xét riêng về phương diện giáo dục, ta thấy rõ ràng bản huấn điều chú trọng tới 2 điểm chính, đó là 6 nhiệm vụ giáo dục (1, 2, 11, 22, 23, 24) và 18 nhiệm vụ thi hành giáo dục trong đó có 10 nhiệm vụ tổng quát (3, 4, 5, 20, 21, 14, 15, 19, 13, 12) và 8 nhiệm vụ liên quan đến giáo dục phụ nữ (6, 7, 8, 9, 10, 16, 17, 18).

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 128: Thất xuất: Không có con, dâm đãng, không kính thờ cha mẹ chồng, lắm lời nhiều điều, ăn trộm ăn cắp, ghen tuông, có những bệnh như hủi, điên, câm, điếc.

    Chú thích 129: Xem Thiên nam dư hạ tập, dẫn trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục, bản dịch của Ban Nghiên cứu văn sử địa Hà Nội. Tôi đã xem lại nguyên bản, sửa lại một vài chỗ trong bản dịch và đối chiếu với bản dịch của Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược, trang 243 đến 246.

     

  • B. Dịch giả: Vua Tự Đức (1829-1883)

    Nhà vua tên húy là Nguyễn Phước Thì, con thứ hai của vua Hiến Tổ và bà Từ Dụ, sinh ngày 25 tháng 8 năm Kỷ Sửu (22 tháng 9 năm 1829) lên ngôi báu tháng 10 năm Đinh Vị (1817), lấy năm sau là năm Mậu Thân (1848) làm Tự Đức nguyên niên, băng hà ngày 16 tháng 6 năm Quý Mùi (19 tháng 7 năm 1883), miếu hiệu là Dực Tôn Anh Hoàng đế.

    Chân dung của Ngài đã được Tổng đốc Thân Trọng Huề mô tả như sau: “Ngài hình dung như một người nho sĩ, không cao, không thấp, trạc người bậc trung, không gầy, không béo, có một phần hơi gầy một tý. Da không trắng không đen. Mặt hơi dài, cằm hơi nhỏ, trán rộng mà thẳng, mũi cao mà tròn, hai con mắt tinh mà lanh. Ngài hay chít cái khăn vùng mà nhỏ, và mặc áo vàng, khi Ngài có tuổi thì hay mặc quần vàng, đi giày hàng vàng của Nội vụ đóng. Ngài không ưa trang sức mà cũng không cho các bà nội cung đeo đồ nữ trang, chỉ cốt lấy sự ăn mặc sạch sẽ làm đẹp.

      Tính Ngài thật là hiền lành… Ngài thờ đức Từ Dụ rất có hiếu; lệ thường cứ ngày chẵn thì chầu cung, ngày lẻ thì ngự triều, trong 36 năm thường vẫn như thế, không sai chút nào… Tính Ngài siêng năng, sáng chừng 5 giờ, Ngài đã ngự tánh, nghĩa là thức dậy, chừng 6 giờ, Ngài đã ra triều… Đức Dực Tôn đã thuộc việc mà lại chăm, cho nên nhiều bữa Ngài ban việc đến 9, 10 giờ mới ngự vào Nội… Lệ nước ta xưa nay các quan không được vào chỗ ngự tọa làm giúp việc cho vua, cho nên việc lớn việc nhỏ, Ngài phải xem cả… Có nhiều tờ phiến Ngài phê dài hơn cả các quan tâu, chữ đã tốt mà văn lại hay, ai cũng kính cái tài của Ngài” .

      Về học thức, Ngài là một ông vua thông minh, hiếu học, sùng văn, trọng Nho, cho nên Ngài hay cải cách thi cử, đặt ra các khoa Nhã sĩ và Cát sĩ để chọn người có văn học, thiếp lập Tập hiền viện, Khai kinh diên để cùng các quan đến bàn luận sách vở, làm thơ phú hoặc thảo luận về chính sự. Về võ bị, Ngài rất chú trọng đến binh chế, tuyển võ sinh năm 1861, mở khoa tiến sĩ võ năm 1865, nhưng việc thất thủ ở tỉnh miền Đông Nam kỳ năm 1862, ba tỉnh miền Tây năm 1867, thành Hà Nội năm 1873 đã dồn triều đình Huế vào một ngả bế tắc không phương cứu vãn. Về giáo dục, vừa phiên dịch Thập điều, Ngài vừa lắng nghe tiếng nói của Nguyễn Trường Tộ, cử nhà cải cách đi tìm mỏ vàng ở Nghệ An, Hà Tĩnh năm 1860, gửi ông sang Pháp để mượn thợ và mua máy móc; về nước năm 1867, Nguyễn Trường Tộ lại được nhà vua ủy thác sang công cán bên Pháp, bị đau không đi được, ông lại được tín nhiệm năm 1871 đem học sinh sang Pháp du học. Tuy công việc không thành, nhưng chừng ấy đã đủ chứng minh sự chú ý của nhà vua đối với mọi nỗ lực canh tân xứ sở. Phong trào văn học chữ Nôm do Ngài nhiệt thành phát động đã nói lên việc nhà vua chấp thuận sử dụng chữ Nôm như một văn tự chân chính. Tuy nhiên, dã tâm xâm lược của người Pháp, được một hoàn cảnh thuận tiện thúc đẩy, được những phát minh khoa học của Âu châu ủng hộ, đã đủ nanh vuốt để bóp nát con người Việt Nam đang kinh hoàng trước cơn gió lốc lịch sử. Vua Tự Đức băng hà giữa lúc bọn thực dân đang mưu mô chiếm cứ kinh đô. Ngài đã chết trong thất bại nhưng Ngài đã giãy giụa đau đớn trước khi nhắm mắt và hình ảnh cuối cùng ấy đã làm bùi ngùi những tâm hồn đồng điệu với Ngài. Ngày nay, xác thân yên nghỉ ở Khiêm lăng, hồn Ngài chắc đã hả hê khi thấy nền giáo dục chủ trí của người Pháp đã suy sụp từ năm 1940, hiện đang phân hóa trong một cảnh hỗn loạn thê thảm hơn cảnh đổ vỡ xảy ra trong đời Ngài, chỉ vì nền giáo dục này đang thiếu cái mà nền giáo dục kia đã có một cách viên mãn.

    Cái viên mãn ấy, ta có thể tìm thấy trong những tác phẩm sau đây của Ngài:

    1. Từ huấn lục.

    2. Tự học giải nghĩa ca.

    3. Khâm định đối sách chuẩn thăng.

    4. Luận ngữ thích nghĩa ca.

    5. Ngự chế thi sơ tập.

    6. Ngự chế thi nhị tập.

    7. Ngự chế thi tam tập.

    8. Ngự chế văn nhị tập.

    9. Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca (1870).

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:  

    Chú thích 127: Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, trang 473.
     

  • A. Tác giả Huấn địch thập điều: Vua Minh Mệnh (1791-1841)

    Nhà vua tên húy là Nguyễn Phước Đảm, con thứ tư vua Thánh Tổ và bà Hoàng hậu họ Trần; Ngài sinh ngày Đinh Mão (23) tháng 4 năm Tân Hợi (26 tháng 5 năm 1791), được sách lập Hoàng Thái tử năm Bính Tý (1816), lên ngôi Hoàng đế năm Canh Thìn (1820), niên hiệu là Minh Mệnh, băng hà ngày 19 tháng Chạp năm Canh Tý (11 tháng 1 năm 1841), miếu hiệu là Thánh Tổ Nhân Hoàng đế, ở ngôi 21 năm, hưởng thọ 51 tuổi.

    Vua Thánh Tổ có tư chất thông minh, hiếu học, chuyên cần, ưa hoạt động và có óc cải cách. Ngài tinh thâm Nho học, sùng tín Nho giáo, tính tình nghiêm cẩn, thận trọng, ưa chủ động trong công việc, bởi thế, từ chuyên cần, Ngài dễ trở thành nghiêm khắc, tàn nhẫn. Năm 1822, Hà Tôn Quyền bị khiển trách; cũng năm ấy, Phan Bá Đạt bị giáng chức, tiếp đến là Hoàng Quýnh, Phan Huy Chú (1838); những người bị cách chức là Nhữ Bá Sĩ (1821), Phạm Hữu Nghi (1821), Trần Tú Dĩnh (1825) Tô Trân (1826), Ngô Thế Vinh (1829), Trần Ái (1834), còn Lý Văn Phức, Thân Văn Quyền, nhất là Nguyễn Công Trứ thì bị giáng chức, cách chức không biết bao nhiêu lần, suốt thời Minh Mệnh; tuy đỗ Á nguyên năm 1831, Cao Bá Quát đã phải kéo dài 10 năm thất nghiệp cho đến khi vua Thánh Tổ băng hà mới được ra làm quan. Một nhân cách dũng mãnh như vậy dĩ nhiên dễ trở thành độc tài; Ngài đã chống đối dữ dội đạo Da tô; thiết lập Nội các năm 1829, Ngài thực hiện chính sách và chế độ trung ương tập quyền năm 1831, đặt ra Cơ mật viện, xác định phẩm cấp quan chế, ẩn định lương bổng của các quan viên (1839). Tổ chức lại binh bị, Ngài cương quyết đương đầu với những người đối lập như Phan Bá Vành (1826), Lê Duy Lương (1833), Lê Văn Khôi (1833), Nông Văn Vân (1835), thôn tính Chân Lạp (1835) đổi làm Trấn Tây thành, tuyệt giao với người Pháp những năm 1822, 1825, 1829. Nhân cách của nhà cai trị quả cảm này đã được phô diễn trong khung cảnh hùng vĩ của lăng Minh Mệnh và trong những tác phẩm có giá trị vào bậc nhất đời Nguyễn sơ.

    Tác phẩm của Ngài gồm có:

    1. Ngự chế tiễu bình Bắc kỳ nghịch phỉ thi tập.

    2. Ngự chế tiễu bình Nam kỳ nghịch phỉ thi tập.

    3. Ngự chế thi sơ tập.

    4. Ngự chế thi tam tập.

    5. Ngự chế thi tứ tập.

    6. Ngự chế văn sơ tập.

    7. Ngự chế văn nhị tập.

    8. Minh Mệnh chiếu, dụ.

    9. Thánh dụ huấn địch thập điều (1834).
     

  • C. Giá trị văn chương của bản Nôm

    Đầu tiên, kỹ thuật phiên dịch của vua Tự Đức đã tỏ ra xuất sắc một cách kỳ lạ. Tinh thần tôn trọng cổ nhân lòng ngưỡng mộ đối với vua

    Thánh Tổ, thị hiếu dịch thuật của thời đại, tất cả đã cung cấp cho nhà vua một khả năng diễn đạt trung thành và chính xác hi hữu .

    Trước hết, vua Tự Đức chú trọng đến ý nghĩa của từng chữ: năng sử dịch là hay khiến (câu 31), hàm dưỡng là dung nuôi (câu 33), chính tục là sửa thói (câu 35). Những chữ có ý nghĩa tương tự đã được dịch một cách rành mạch: giáo huấn dịch là dạy khuyên (câu 35), huấn địch là dạy bảo (câu 65), giáo dục là dạy nuôi (câu 90). Họa hoằn lắm, Hán tự mới được giữ lại nguyên hình, còn thường thường được dịch ra tiếng Nôm, như cách bạc tùng trung đã được dịch hoàn toàn là đổi mỏng theo dày (câu 83), huân thành mỹ tục là nhiễm nên thói tốt (câu 84), lục nghiệp phục cần là siêng vui nghề nghiệp (câu 111). Có khi cả câu chữ Hán đã được dịch ra Nôm và đối chọi nhau từng chữ, như câu nhân luân minh nhi nhân đạo lập đã được dịch một cách tài tình là “đấng người đã tỏ mới nên đạo người” (câu 103); câu bình nhật giáo hối chi công, khỏi bất đại thả viễn hồ tai đã được dịch là “chưng công thường buổi dạy khuyên, há chăng chẳng lớn, chẳng bền vậy vay” (câu 281 282). Đôi khi, một vài chữ được thêm thắt để cho câu lục bát được gọn gàng như trong câu 60 “thật đà tỏ rõ lắm thay, nên dè”, hai chữ nên dè không có trong nguyên văn, cả câu 138 “dòng theo nguồn sạch, bóng tày cây ngay” hoàn toàn là sáng tác của dịch giả. Những phần tăng bổ ấy vừa có tác dụng làm cho câu văn gọn gàng, sáng sủa, vừa điểm xuyết cho tác phẩm một vài màu sắc duyên dáng, vừa tránh cho câu văn trở thành khúc mắc khó hiểu vì phải trung thành quá đáng với nguyên văn như câu 139 (lòng ngay, muôn tốt thửa bày) dịch câu kỳ tâm chính tắc vạn thiện sở do sinh (tâm chính: lòng ngay, vạn thiện: muôn tốt, sở do sinh: thửa bày) làm cho độc giả không thể nào hiểu được ý nghĩ của tác giả nếu không đọc nguyên bản Hán văn. Như vậy, bản dịch của vua Tự Đức vừa có công phổ biến một tác phẩm giáo dục đời Nguyễn sơ, vừa đóng góp vào nền văn học Việt Nam hậu bán thế kỷ mười chín một áng văn Nôm có giá trị nghệ thuật vững vàng.

    Đứng về phương diện diễn tả, bản dịch của vua Tự Đức còn là tiếng nói trung thực của người miền Trung. Tiếng nói ấy có một âm điệu đặc biệt quyến rũ với những từ ngữ địa phương như thương (câu 235), mô (đời mô cũng truyền, câu 268, chẳng rời khi mô, câu 452), nhằm (câu 289), nán (câu 352), kêu (câu 484), đặng (đặng thiệt thà câu 279), những tiếng cổ thường gặp trong những tác phẩm trước thế kỷ mười bảy mà miền Trung hiếu cổ còn bảo tồn như mếch (câu 49 và 140), tua (câu 81 và 450), rỡ (câu 134), trau (câu 146), lung lăm (210), ngợi khong (228), sắp (sắp con em, câu 257, sắp trẻ sinh, câu 203), phen (câu 352), nhiêu (câu 366), roi (câu 430). Sự không phân biệt những âm cuối nờ ngờ, xê tê, cũng là một đặc điểm địa phương không thể không lưu ý vì đấy là một hiện tượng ngữ học có thể chứng minh được trong cách phát âm cổ và từ đấy khám phá ra những định luật biến âm học Việt Nam; những chữ đắc hàng (đặt hàng, câu 248), biếng nhát (biếng nhác, câu 269), phỉnh gạc (phỉnh gạt, câu 305), nhữn (những, của 55), khuông ( khuôn, câu 382) mang đến cho câu văn một hương vị riêng, ngọt ngào và nồng nàn; những vần in, giêng (câu 8 9), nên, siêng (câu 290 297), dân, ưng (câu 375 376), ngăn, tăng (câu 103 101) vẫn được các nhà thơ miền Trung tán thưởng và sử dụng. Ngoài ra, vì chịu ảnh hưởng của thân mẫu là một phụ nữ tỉnh Gia Định (Gò Công), vua Tự Đức đã đặc biệt trân trọng một số âm miền Nam như mần (câu 388), tới hoài (câu 428), tuông phao (câu 22); câu 394 (chẳng hung chưng khí hung hoang ngầy ngà) là cả một sự huyền bí đối với người Bắc nào chưa di cư vào Nam.

    Cuối cùng, về phương diện văn tự, hình thái chữ Nôm dùng trong bản dịch đã được điển chế quy củ, và đây là công trình quan trọng nhất của vua Tự Đức. Trong bản Nôm cổ như Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, Hồng Đức Quốc âm thi tập đời Lê Thánh tông, qua những bản Nôm của thế kỷ mười bảy như Thiên Nam ngữ lục, Thiên Nam minh giám của Di Lư, đến những phẩm thế kỷ mười tám như Lê triều tứ thập thất điều diễn ca của Nhữ Đình Toản (1760), chữ Nôm đã trải qua một quá trình phát triển nhất định mà nhà nghiên cứu đứng đắn có thể tìm ra những định luật cấu tạo những tương quan giữa tự và âm, giữa âm và nghĩa. Phần đóng góp của Tự Đức trong công cuộc điển chế văn tự là quy định những tương quan giữa âm và nghĩa để có thể xếp chữ Nôm theo bộ môn một cách hệ thống, công việc mà Taberd đã làm được một phần năm 1838 trong cuốn Dictionarium Anamitico latinum (Nam Việt dương hiệp tự vị). Việc điển chế của Tự Đức gồm 2 công tác chính, trước hết là công nhận những chữ Nôm đã có quy củ từ những thế kỷ trước như chữ thấy, Quốc âm thi tập viết 体 Lâm tuyền kỳ ngộ do dự giữa 体 và 𧡊, Chinh phụ ngâm viết 𧡊 và đã được Tự Đức công nhận dứt khoát; chữ con Quốc âm thi tập viết 昆, Lâm tuyền kỳ ngộ 昆 Taberd viết 𡥵, Tự Đức quyết định viết 𡥵. Cách thứ hai đặc biệt hơn, Tự Đức thêm vào những chữ có những bộ môn thích ứng như những động tác của chân có bộ 足, về mắt thì có bộ mục, như chữ xem, trước đấy thường viết 袩 có âm nhưng không có nghĩa, Tự Đức viết 䀡, chữ nhạn, các bản cũ đều viết 雁 và tùy nghi có thể đọc nhạn hay nhàn cũng được. Tự Đức viết rõ ràng 鷴 nhàn, bộ điểu; chữ 之 có thể tùy chỗ đọc là chi, gì, giây, Tự Đức phân biệt chi 之 và gì 而之, những âm đình, đành, dành, dừng, đều viết bằng một chữ 停, Tự Đức viết đừng là 停, đành 停, những âm lo, lơ, lờ, đều viết bằng một chữ 慮 trong những bản trước, Tự Đức phân biệt lo 𢥈, lơ 慮, lờ 矑. Nỗ lực của nhà điển chế là bắt buộc mỗi chữ chỉ có một âm, mỗi âm có thể có nhiều chữ tùy theo nghĩa, và phải làm thế nào để khi viết riêng rẽ, chữ Nôm vẫn có thể đọc được đúng như âm mà người viết muốn, không như trước kia phải lắp chữ Nôm ấy vào một câu mới có thể đọc được âm, có khi phải suy đoán mới đọc được. Sự thận trọng này có thể làm cho chữ Nôm trở thành phức tạp, như chữ noi, Tự Đức đã phải viết là trong khi các bản cũ chỉ viết là 餒 hay có khi 𨁡; chữ quên viết 𠅻 trong khi các bản cũ viết…, nhưng dù sao khi gặp chữ…, ta có thể đọc ngay là gìn, không thể lầm với chiền, giền, gặp chữ…, ta đọc ngay là giúp, không thể lầm với chấp, vân vân… Việc điển chế văn tự hệ thống hóa cách viết giữ Nôm, giúp cho nhà nghiên cứu sưu tầm quá trình biến thể của văn tự, nhờ đấy có thể truy nguyên soạn niên của các tác phẩm và quy định một cách chặt chẽ những thời kỳ văn học. Công trình của vua Tự Đức đáp ứng đề nghị dùng chữ Nôm của Nguyễn Trường Tộ dâng lên vua ngày 15 tháng 11 năm 1867, và tuy chưa được chấp nhận chính thức, chữ Nôm đã được thế hệ Tự Đức trọng dụng. Về phương diện này, không thể nói triều thần nhà Nguyễn đã bài bác công kích những dự án canh tân của Nguyễn Trường Tộ.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 125: Cái chết bi thảm của một nhà văn yêu chuộng tự do như Cao Bá Quát năm 1854 đánh dấu một thời điểm chuyển hướng lớn của một trí thức thế hệ Minh Mệnh như Lý Văn Phức, Nguyễn Công Trứ. Chính sách giáo dục đồng là phải được canh cải từ thời kỳ này.

    Chú thích 126: Xem kỹ phần chú thích bản Nôm. 

  • B. Nhận định

    1. Phần phân tích nội dung tự nó đề ra những nhận định về giá trị của nền giáo dục nhà Nguyễn. Giá trị ấy có thể xét về phương diện khuynh hướng, tính chất và thực hiện.

    Đầu tiên, về phương diện khuynh hướng, điểm nổi bật nhất là nền giáo dục như Nguyễn có khuynh hướng đạo đức rõ rệt. Đạo đức ấy được xây dựng trên một nền tảng siêu hình, trên một niềm tin tưởng vững vàng vào Tạo hóa, Thượng đế của nho sĩ, ông Trời của dân gian mà mọi người đều phải tôn trọng. Thượng đế đã phú bẩm tính lành cho con người, nên ai cũng có tính thường, đó là nhân, nghĩa, lễ, trí, gọi là bốn mối, từ khi sơ sinh, người ta không ai không có (Thập điều, B, 11, 2). Đạo đức ở đây là một đạo đức hoạt động, tích cực, không chủ làm những cái cao xa, chỉ thi hành những việc phải thi hành, nhưng đã hoạt động thì hăng hái, mạnh mẽ, hữu hiệu. Nhà giáo dục phải có tinh thần tranh đấu, tranh đấu chống đối mọi học thuyết không phải là học thuyết nho gia, tranh đấu tiêu diệt mọi chủ nghĩa không đặt nho học làm căn bản. Chính vì khuynh hướng này mà nhà nho đã quyết liệt phủ nhận đạo Da tô chỉ vì một lẽ giản dị là đạo Da tô đã không phải là đạo Nho thì chỉ có thể là dị đoan, tà thuyết. Đạo Nho quan niệm tôn quân là một nguyên tắc duy trì trật tự, đạo Da tô hô hào thực thi tinh thần bình đẳng; nho gia quan niệm nam nữ hữu biệt, nam nữ thọ thọ bất thân, đạo Da tô đề cao phụ nữ, cổ võ công cuộc giải phóng phụ nữ; lòng hiếu đễ của nho gia được biểu thị trong việc thờ cúng tổ tiên, đạo Da tô chỉ cho phép vái lạy một Thiên Chúa. Những chủ trương tương phản ấy tạo ra nhiều thái độ mâu thuẫn, nhiều hành động thù địch không thể hóa giải được ở thời vua Minh Mệnh. Nói về đạo Da tô, nhà vua chỉ có những lời phê bình nặng nề: “Tả đạo, dị đoan, nhất thiết chớ để lừa dối, mê hoặc; học thuyết Da tô, lại càng vô lý hơn nữa, thậm chí nam nữ hỗn loạn, hạnh kiểm như cầm thú, dấy gian dựng đảng, tự giẫm lên hình pháp, như vậy là phá hoại tôn giáo, làm hư nát luân thường…” (Thập điều, B, bảy la mã, 3). Mở đầu bài Nghĩ nguyên đạo, bàn về đạo gốc, Cao Bá Quát quả quyết: “Đạo chỉ có một mà thôi! Đạo mà tả thì ô hô!”, rồi kết luận bằng một lời hô hào: “Vậy phải làm gì bây giờ? Đất là đất của ta, người là người của ta, đạo là đạo của ta, kẻ kia đã thừa chỗ hở của ta mà vào thì ta chờ chỗ hở của nó mà đuổi ra, mặt trời mọc thì đèn đuốc phải tắt, ánh nắng lên thì tuyết mưa tan, đó là lý thế tất nhiên vậy. Ôi! Đạo chỉ có một mà thôi” . Nguyễn Công Trứ kêu gọi:

    “Cầm chính đạo để tịch tà cự bí,

    Hồi cuồng lan nhi chướng bách xuyên”

    cũng không ngoài việc tranh đấu để bảo vệ chính học. Không khí xã hội thời Minh Mệnh cực kỳ dao động chính là vì nho sĩ ý thức được trách nhiệm vệ đạo của họ, dù có phải “sát thân dĩ thành nhân” , họ cũng đã sẵn sàng.

    Thái độ của vua Minh Mệnh và triều thần đối với đạo Da tô có thể giải thích được. Nho giáo là quốc giáo từ thời nhà Lê; sau ba thế kỷ suy vi, Nho giáo được phục hồi cương vị cũ vào thời nhà Nguyễn. Tính cách độc tôn của đạo Nho đối với đạo Phật và đạo Lão đã trở thành hiển nhiên; một khi sự độc tôn ấy bị phủ nhận, nho gia cũng như các nhà có trách nhiệm đều phải lên tiếng phản đối. Sự phản đối nhắm vào đạo Công giáo vừa được truyền bá ở Việt Nam gây ra những phản ứng dữ dội, nhất là khi đạo Công giáo từ bên Tây phương vốn là một nghịch lý đối với dân Hy Lạp, một sự bêu rếu đối với dân La Mã, và đã từng có nhiều người tử vì đạo như đạo Nho. Sự xung đột càng khốc liệt hơn nữa vì những lý do chính trị. Là một người có trách nhiệm đối với dân, vua Minh Mệnh không thể để cho những giáo sĩ như Marchand can thiệp vào việc chính trị quốc gia; là vị đại diện của danh giáo, nhà vua không thể để cho việc quan, hôn, tang, tế được cử hành theo nghi lễ ngoại quốc. Khuyết điểm của một số nhà truyền giáo trong thời kỳ này là đã coi nền văn hóa địa phương như là một nền văn hóa có nguồn gốc ma quỷ, và nhiều khi các vị thừa sai đã không hành động như một giáo sĩ của Chúa mà như là một nhà nghiên cứu nhân chủng học . Vua Minh Mệnh không bao giờ công kích đạo Thiên Chúa; nhà vua chỉ lên tiếng khi nền văn hóa Việt Nam bị xâm phạm, phong tục Việt Nam bị khinh khi. Về phương diện này, nhà vua đã tỏ ra rất hợp lễ và đắc nghi. Về sau, khi vua Tự Đức và nhất là triều thần tỏ ra dửng dưng đối với những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ, chính là vì các vị ấy muốn đề phòng những tác quái nguy hiểm của nền văn minh vật chất, nền văn minh kỹ thuật, tiến bộ, hợp thời, hữu hiệu thật nhưng phiến diện, thô bỉ, trụy lạc vì dễ tiêu diệt tinh thần đạo đức và thường làm bại hoại tâm hồn. Các nhà giáo dục triều Nguyễn khước từ mọi hiệu năng vật chất, mọi khuynh hướng bình giá con người theo tiêu chuẩn kinh tế hàng hóa; họ cam chịu mang tiếng lạc hậu, chậm tiến, thiếu sáng kiến, nhưng tự hào là thành đạt khi thực hiện được đạo đức ở mình và ở người. Đó là cái “unum necessarium”, cái “ngô đạo nhất dĩ quán chi” mà giáo dục Tây phương đã thiếu và vì thế đã sụp đổ . Khuynh hướng sùng thượng đạo đức chi phối tất cả chính sách giáo dục, tổ chức giáo dục. Việc thi cử thành bại cũng tùy thuộc âm công. Các nhà giáo dục tin tưởng, trong bất cứ xã hội nào, với bất cứ cá nhân nào, một khi người ta làm việc lành thì trăm điều tốt, kể cả hạnh phúc vật chất, sẽ được trời ban xuống. Đó là lời trong Kinh thư mà vua Thánh Tổ đã dẫn chứng để kết thúc Huấn địch thập điều, khẳng định cụ thể khuynh hướng đạo đức của nền giáo dục mà nhà vua ban hành cho dân chúng năm 1831. Xét về phương diện đường hướng, nền giáo dục nhà Nguyễn mang nhiều tính chất phong phú. Trước hết là tinh chất thường xuyên. Giáo dục phải thường xuyên cũng như sự tăng trưởng đối với sự sống; một ngày không giáo dục là một ngày chết; con người không được giáo dục là con người tê liệt. Tính chất thường xuyên này làm cho giáo dục có tính cách sinh động, đối lập với kiến thức chỉ được coi như là đồ trang sức tạm thời. Sự liên tục của giáo dục tăng cường sinh lực nội tâm, phát động công phu hàm dưỡng, tập trung ý chí thành thực để phát triển những tình cảm trọng hậu của con người. Để bảo trì tính chất thường xuyên ấy của giáo dục, vua Minh Mệnh muốn tạo lập một không khí nhân nghĩa, chú trọng đến từng màu sắc của y phục, từng chi tiết của lễ nghi, mục đích, đặt con người trong một hoàn cảnh thuận lợi để có thể phát triển tự do.

     Thứ đến là tính chất cộng đồng. Nền giáo dục cấp thục đương nhiên có tính cách cộng đồng vì thầy đồ thầy khóa sống ngay trong làng, vừa dạy dỗ học trò, vừa làm cố vấn cho phụ huynh học sinh, vừa tham gia vào mọi hoạt động của làng khi cần thiết. Ở một cấp bậc cao hơn, giáo dục vẫn duy trì tính cách cộng đồng ấy. Việc cao giọng bình văn ở trường, việc cặm cụi vác lều chõng đi thi, việc can thiệp của ông thầy vào sinh hoạt gia đình của học sinh, việc học sinh thay nhau cáng đáng việc gia đình của thầy, nhất nhất đều biểu lộ tính chất cộng đồng quy bản của giáo dục. Con người trong nền giáo dục cổ không bao giờ cô đơn. Có bạn ở viễn phương đến, bao giờ cũng là một niềm hoan lạc , đó là điều mà Cao Bá Quát đã có lần nhắc nhở . Tuy nhiên, tích chất cộng đồng ở đây không hẳn chỉ có tính cách xã hội hay kinh tế; nó chỉ cần được đặt trên nhân nghĩa, và có nhân nghĩa là có tất cả.

    Nhờ tính chất thường xuyên và cộng đồng, nền giáo dục nhà Nguyễn còn có một tính chất nữa là phổ thông. Đừng quan niệm giáo dục ngày xưa chỉ là thi cử; thi cử nhắm vào việc tuyển trạch nhân tài, những nhà lãnh đạo, những con người kiệt xuất, trong khi giáo dục chú trọng đến những người trung bình để thi hành những nhiệm vụ thông thường; do đấy, giáo dục chú trọng đến giới bình dân, đến giới tráng niên lao động. Vua Minh Mệnh đã nói những lời cảm kích khi bàn đến vấn đề này; vua Tự Đức trong phần phụ lục, đã căn cứ vào đấy để giải thích lý do của việc diễn Nôm.

    Cuối cùng, nền giáo dục nhà Nguyễn còn có một tính chất không thể chối cãi, đó là tính chất phục vụ. Giáo dục phải hướng đến phục vụ tha nhân, phục vụ chế độ, phục vụ lịch sử và dân tộc. Vua Minh Mệnh đã nhân danh dân tộc đả phá ảnh hưởng của Tây phương. Lý Văn Phức Nguyễn Công Trứ, nhất là Cao Bá Quát đã hưởng ứng lời hiệu triệu của nhà vua một cách nồng nhiệt. Phải đọc Chu thần thi văn tập và Phương đình tùy bút lục , ta mới thấy lời tán dương của vua Tự Đức: “Văn như Siêu, Quát vô tiền Hán” đã không phải là quá đáng. Riêng Cao Bá Quát trong bài Biện hoặc thư, luận về những điều nghi hoặc viết năm 1841, đã thấy từ trước, dã tâm xâm lược của người Pháp. Sau khi phân tích những lý do kháng ngoại của ông, Cao Bá Quát kết luận một cách mỉa mai: “Nếu ông đem lời nói của tôi nói lại với tụi Tây, chắc tụi ấy sẽ cười và bảo rằng: Xảo thay! Xảo thay! Kế hoạch của chúng ta bị một đứa nhà quê khám phủ”. Đây là chuyện năm 1841; ta đừng lạ tại sao năm 1867, đề nghị chủ hòa của Nguyễn Trường Tộ bị triều thân bác bỏ. Họ không hẳn là những người “trông không rõ, nghe không thấy” như sử gia Trần Trọng Kim đã kết tội , trái lại, vì không muốn để cho những truyền thống tốt đẹp của quốc gia bị lũng đoạn, những tập quán lành mạnh của dân tộc bị phế bỏ, họ đã khẳng khái cự tuyệt Tây phương, đồng thời quyết liệt chống đối Công giáo mà họ cho là không nhiều thì ít đã liên minh với quân thực dân xâm lăng. Đã đành, đó là một ngộ nhận, và điều ấy không hề liên can đến giáo hội La Mã, nhưng một số thừa sai, tưởng là đã truyền bá đạo Chúa, thực ra mới chỉ đóng vai tuyên truyền cho văn hóa Tây phương .

    Nhận định về giáo dục, ta phải khảo sát và phê phán những thực hiện cụ thể của giáo dục ấy. Nền giáo dục nhà Nguyễn đã được áp dụng như thế nào, và sự áp dụng ấy có hữu hiệu không xét về phương diện thực tế?

    Trước hết, chính sách giáo dục triều Nguyễn đã được thực hiện như một quốc sách. Căn cứ trên những nguyên tắc cổ truyền, kế thừa những kinh nghiệm của triều Lê, hội với các nhà văn hóa tòng sự tại bộ Lễ, vua Thánh Tổ đã nhận lãnh nhiệm vụ trước lịch sử khi ban bố Huấn địch thập điều. Làm thần dân là bổn phận trọng đại nhất của nhà vua , và chỉ có nhà vua mới liên kết được kế hoạch của Lục bộ, mới có đủ phương tiện thấu hiểu nguyện vọng nhân dân và nhờ đấy, mới hội đủ điều kiện ban hành một chính sách giáo dục hợp ý trời, thuận tình dân. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bộ Lễ, bộ Hộ, bộ Binh đã đủ giúp người học sinh được miễn thuế, miễn dịch và có đủ điều kiện theo học cho đến khi thành tài. Vì là một quốc sách, chính sách giáo dục nhà Nguyễn hội đủ tính cách cộng đồng, phổ thông, chuyên nghiệp, được cập nhật hóa hàng năm và như vậy, dễ dàng phù hợp với tình trạng đất nước. Chính nhờ thế mà nền giáo dục thời vua Minh Mệnh đã tỏ ra rất thực tiễn, chú trọng đến thực học, cả nghề nghiệp nữa, điều mà Nguyễn Trường Tộ chỉ đề cập tới năm 1871, nghĩa là 38 năm sau. Tuy nhiên, đến đời vua Tự Đức, tình trạng văn hóa xã hội đã bị phân hóa quá mau chóng, việc duy trì chính sách giáo dục thời Minh Mệnh không khỏi gây ra những hậu quả lỗi thời, và đấy là khuyết điểm của nền giáo dục đời vua Dực Tôn.
    2. Nền giáo dục ấy có những khuyết điểm nào?

    Trước hết, nói chung về triều Nguyễn, nền giáo dục chỉ căn cứ trên triết lý Nho giáo đã không khỏi tránh được tính cách phiến diện. Nếu giáo dục là giáo dục con người, thì con người ấy phải là của dân tộc trước khi là của chế độ. Nếu cái nhân nghĩa đầy tình nhân loại ấm áp kia dễ trở thành một lòng trung hiếu khô khan, và không trở thành không được, thì thực sự Nho giáo đã bị chế độ lợi dụng, đã tự biến thành một cái bình phong tráng lệ để che đậy những tội ác của chính quyền. Sự phiến diện thường làm cho giáo dục có tính cách chủ quan và độc tài; nhân danh giáo dục, nhà đạo đức có thể đàn áp kẻ khác, chém đầu người ta như Tự Đức đã chém đầu Cao Bá Quát năm 1854, chỉ vì nhà Nho này không muốn để cho chế độ sử dụng Nho giáo như một khí cụ , trong khi Nguyễn Công Trứ vẫn ngây thơ phục vụ chính quyền, tưởng rằng con người của mình chỉ có thể phát triển trong thái độ trung thành tuyệt đối với nhà vua . Chính vì điểm này mà Thập điều đã không tránh được sự phê phán nghiêm khắc của dân chúng. Nhà thơ bình dân đã làm một bài thơ trào lộng sau đây để chế giễu việc học tập Thập điều và chống đối tính cách độc tài của chế độ giáo dục nhà Nguyễn:

    Vui xem hát, Nhạt xem bơi, Tả tơi xem hội,

    Bối rối xem đám ma,

    Còn Thập điều, bỏ cửa bỏ nhà mà đi nghe giảng.

    Một mặt khác, khi vua Tự Đức diễn Nôm bản Thập điều năm 1870 với mục đích giáo dục quần chúng như trong thời Minh Mệnh thì thực đó là một hành động không hợp thời. Đã đành là phải bảo vệ văn hóa dân tộc; đã đành là phải đề phòng những tai họa của nền văn minh cơ khí có thể gây ra; đã đành nữa là không bao giờ đầu hàng quân xâm lược và hợp tác với bọn thực dân ác ôn, nhưng cũng không vì thế mà đem nguyên bản Thập điều năm 1831 áp dụng cho thế hệ 1870 không thay đổi một chữ. Cái tinh thần của quan niệm giáo dục năm 1834 có thể còn có giá trị, nhưng bánh xe lịch sử đã quay nhanh, cơ cấu xã hội đã đổ vỡ, giáo dục phải được cải tổ để thích nghi với tình thế mới, để đáp ứng những nhu cầu đang xuất hiện và đang biến thể hằng ngày . So sánh nội dung của Thập điều với nội dung của các bản điều trần mà Nguyễn Trường Tộ đã dâng lên vua Tự Đức từ 1863 đến 1871, ta có thể thấy tuy cả hai xuất phát từ một quan niệm đứng đắn về giáo dục, nhưng những chi tiết thực hiện đã khác nhau quá xa. Nguyễn Trường Tộ nói đến những vấn đề chưa từng được đặt ra về thời Minh Mệnh như vấn đề du học sinh, vấn đề phiên dịch các sách ngoại quốc, vấn đề khoa học thực dụng như cơ khí, canh nông. Thiện chí của vua Tự Đức không thể phủ nhận; quan niệm của nhà vua không hẳn là vô lý nhất là khi ta thấy kế hoạch Nguyễn Trường Tộ thiếu hẳn một triết lý giáo dục làm nền tảng, tuy nhiên, việc phiên dịch và ấn hành Thập điều chỉ có giá trị trong phạm vi phổ biến một tác phẩm hay. Đứng về phương diện giáo dục, công việc ấy không gây được những ảnh hưởng mong muốn.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 109: Cao Bá Quát, Chu thần thi tập, Nghĩ nguyên đạo, bản dịch chép tay của Lê Hữu Mục (đang chuẩn bị xuất bản).

    Chú thích 110: Nguyễn Công Trứ, Thiên nam quốc âm ca khúc Kẻ sĩ.

    Chú thích 111: Luận ngữ, Vệ linh công 15, 8. Mạnh Tử nói thêm: Xả sinh nhi thủ nghĩa: Bỏ sự sống mà giành lấy nghĩa (Mạnh Tử, Cáo Tử thượng, 10).

    Chú thích 112: Vị cố đạo đã làm cố vấn chính trị cho Lê Văn Khôi, nổi lên ở Gia Định năm 1833, cố Marchand (tên Việt Nam là cố Du) sau bị lăng trì ở Huế. Và việc tang tế, sách Lễ ký nói: Tang tế tùng tiên tổ: Việc tang tế theo tiên tổ (Mạnh Tử, Đằng Văn công thượng 2). 

    Chú thích 113: Lời của John Wu trong cuốn Humanisme chinois et spiritualité chrétienne, trang 205 đến 222.

    Chú thích 114: John Wu, trong Humanisme chinois et spiritualité chrétienne, trang 205 đến 222.

    Chú thích 115: Luận ngữ, Học nhi 1, 1.

    Chú thích 116: Trong bài thơ: “Một buổi hầu rồi một buổi ngơi. Đâu còn nhớ chữ viễn phương lai”. 

    Chú thích 117: Trung nhân dĩ thượng, khả dĩ ngữ thượng dã, trung nhân dĩ hạ, bất khả ngữ thượng dã (Luận ngữ, Ung dã 6)… Duy thượng trí dữ hạ ngư bất di (Luận ngữ, Dương hóa 17).

    Chú thích 118: Lý Văn Phức (1785-1849): Người làng Hồ Khẩu, huyện Vĩnh Thuận, tỉnh Hà Nội (nay là ngoại ô Hà Nội), đậu cử nhân năm 1819, được bổ Hàn lâm biên tu, thăng tham tri, bị cách, phải hiệu lực Tiểu tây dương và sang Tân Gia Ba, sau đi công cán Lữ Tống, Quảng Đông, rồi lại xuất ngoại lần thứ ba, đi Áo Môn. Tân Gia Ba, xuất ngoại lần thứ tư đi sứ nhà Thanh, thăng Quang lộc tự khanh. Có 9 tác phẩm Hán văn nói về việc đi sứ hay xuất ngoại, 5 tác phẩm Nôm trong đó có Nhị thập tứ hiếu diễn ca, Tây sương truyện, Ngọc kiều lê truyện.

    Chú thích 119: Tác phẩm của Nguyễn Văn Siêu. 

    Chú thích 120: Xem Việt Nam sử lược, trang 476. Sự thực, sử gia Trần Trọng Kim đã phê phán nhà Nho quá gay gắt và thiên lệch. Sự thất bại của dân tộc ta trước mưu mô xâm lược của Pháp là một tình cờ lịch sử. Đừng tưởng chỉ có Nguyễn Trường Tộ là đã sáng suốt. Thời cuộc quá phức tạp và biến chuyển quá mau làm cho không một ai trở tay kịp. 

    Chú thích 121: Lời của John Wu, Sách đã dẫn, trang 22. 

    Chú thích 122: Thiên hựu hạ dân, tác chi quân, tác chi sư (Thượng Thư, thiên Tần thệ): Trời giúp dân, tìm vua cho, tìm thầy cho. 

    Chú thích 123: Xem bài Nguyên đạo luận, trong Chu thần thi văn tập. Nhờ những bài luận này, viết một cách nhiệt thành và can đảm, Cao Bá Quát dù tỏ ra là một nho sĩ có ý thức. Tuy nhiên, không thì căn cứ vào đấy để xưng tụng ông là một nhà cách mạng. Ông là một nhà trí thức nhập cuộc, biết lập ngôn, dám nói thật và có can đảm chết vì tự do tư tưởng. Ông là một nhà văn dấn thân lý tưởng mà J. P. Sartre, tác giả cuốn Qu’est ce que la littérature, thường mơ ước cho nước Pháp.

    Chú thích 124: Nhưng, Nguyễn Công Trứ chỉ ngây thơ cho đến năm 1840. Đến năm 1841, ông đã bắt đầu chỉ trích kế hoạch thực dân của vua Minh Mệnh bằng cách rút quân từ Trấn Tây về An Giang.


  • A. Phân tích

    Huấn địch thập điều, được dân chúng gọi tắt là bản Thập điều, gồm tất cả 25 tờ, đúng ra là 49 trang, mỗi trang 8 dòng, mỗi dòng 20 cách, đúng như lệ định của khoa thi Nhâm Ngọ (1822) là năm Hội thí đầu tiên của Nguyễn triều; 10 cách trên dành cho nguyên bản Hán văn của vua Thánh Tổ viết năm 1834, 10 cách dưới dành cho dịch bản chữ Nôm của vua Dực Tôn ấn hành năm 1870.

    Bố cục của nguyên bản Hán văn gồm có hai phần chính và 62 mục.

    Phần A từ trang 1a đến 5a nhan đề là Thánh dụ huấn địch thập điều bắt đầu từ câu “Thánh dụ” và chấm hết bằng công thức cổ động của các bản chiếu dụ thời phong kiến là câu khâm thử. Phần này gồm 13 mục giải thích lý do ban hành 10 điều huấn địch và kêu gọi mọi công dân thấu triệt và học tập các điều khoản trong bản huấn địch ấy. Bài Thánh dụ này có thể chia ra làm 3 tiểu đoạn.

    Đoạn 1 (mục 1, 2) công bố nhiệm vụ giáo hóa của triều đình.

    Đoạn 2 (mục 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11) giải thích, mô tả những thực hiện của vua Thế Tổ về phương diện giáo dục, thiện chí tiếp tục của vua Thánh Tổ, những công tác đã thi hành, phân tích lý thuận nghịch và cuối cùng, trình bày cách thức biên soạn bản Thập điều.

    Đoạn 3 (mục 12, 13) kêu gọi các quan viên và dân chúng cộng tác với triều đình trong công cuộc phổ biến và thực hiện các điều huấn dụ.

    Phần B bắt đầu từ trang 5b đến 22b nhan đề là Huấn địch thập điều, gồm 10 điều và 49 mục.

      Điều 1 nhan đề là Đôn nhân luân, kéo dài từ trang 5b đến 7b và gồm 9 mục. Tác giả định nghĩa ngũ luân (mục 1), hô hào mọi người tôn trọng việc đôn nhân luân (mục 2). Mọi người ở đây là các quan viên (mục 3) học sinh (mục 4), giới lao động (mục 5), giới quân đội (mục 6), giới lại viên (7). Phần kết luận (8,9) giới thiệu những lợi ích do việc đôn nhân luân tạo ra.

    Điều hai gọi là Chính tâm thuật, đi từ trang 7b đến 9a và gồm có 7 mục, trước hết nhận định về tâm như là một động cơ sinh hoạt căn bản (mục 1), giải thích thiện căn của tâm (mục 2), mong ước mọi người duy trì, tồn dưỡng thiện căn ấy (mục 3). Nhà vua chú trọng đến sự điều hợp hai hạng người trong xã hội: người giàu và người nghèo (mục 4); nếu họ biết cảnh tỉnh cảnh giác (mục 6), thì nhất định đã hiểu kỹ thuật chính tâm (mục 7).

    Điều ba nhan đề là Vụ bản nghiệp, bắt đầu từ trang 9a đến dòng thứ 6 của trang 10b, gồm 5 mục. Tác giả quan niệm mỗi người đều bắt buộc phải có một nghề để sống (mục 1), mà nói đến nghề là phải thành công, muốn thành công chỉ có một biện pháp duy nhất là chuyên cần (mục 2). Sau khi sơ lược trình bày những nhiệm vụ của học sinh (mục 3), nhà vua đã dài dòng phân tích công việc của nhà nông (mục 4) của giới thợ và nhà buôn (mục 5).

    Điều bốn nói về vấn đề Thượng tiết kiệm, từ trang 10b đến 12a trong 4 mục lớn. Trước hết, phải lập kế hoạch chi tiêu để tránh những sự hoang phí vô ích, (mục 1), nhất là phải hạn chế những chi phí về cúng tế, giảm thiểu những số tiền phải bỏ ra vì nghiện ngập (mục 2). Nhà vua kêu gọi sự khiêm tốn, tiết độ, đắc thể, hợp nghi (mục 3) cũng như kêu gọi những người nghiện ngập phải cấp tốc và triệt để cải chừa (mục 4).

    Điều năm, Hậu phong tục, từ trang 12a đến hết trang 13b, gồm 6 mục. Đầu tiên là nhận định về vai trò của phong tục trong sinh hoạt xã hội (mục 1), tác dụng hòa bình của những tập quán tốt (mục 2), sự hòa ái (mục 3), tinh thần hợp quần (mục 4), sự tôn trọng vị trí và giới hạn của mỗi cá nhân (mục 5), đó là những đức tính cần phải có để xây dựng một xã hội hòa bình (mục 6).

    Điều sáu, Huấn tử đệ, từ trang 14a đến dòng 2 của trung 15b, gồm 4 mục. Tác giả đề cập đến quyền được giáo dục của con em, nhiệm vụ giáo huấn của người lớn (mục 1), phân tích những hoạt động giáo dục điển hình (mục 2), tác dụng của giáo dục đối với thanh thiếu niên (mục 3), những phương sách giáo dục (mục 4) trong đó chương Thiếu nghi của sách Lễ ký được giới thiệu như là một tác phẩm sư phạm cần thiết.

      Điều bảy, Sùng chính học, từ trang 15b, dòng 4 đến trang 17b, dòng 4, gồm 4 mục. Đây là những quan điểm giáo dục căn bản. Nhà vua định nghĩa thế nào là học, trình bày sự cần thiết phải học thường xuyên (mục 1), giải thích sự cần thiết của thái độ tích cực (mục 2), thái độ chống đối các là thuyết nhất là đạo Da tô là một học thuyết vô lý (mục 3). Tác giả kêu gọi mọi giới, đầu tiên là người học trò, sau đến nhà binh, giới thợ thuyền lao động, tất cả phải có tinh thần nhập cuộc, phải tranh đấu chống lại những phong trào xấu đang lan rộng (mục 4).

    Điều tám, Giới dâm thắc, từ trang 17b, dòng 6, đến 19b, dòng 1, gồm 3 mục. Tác giả đối chiếu sự đoan chính với những điều dâm đãng, tà ngụy, và kêu gọi đề phòng những phát tác của tình dục (mục 1); nhà vua đã nỗ lực hoạt động đề cao trinh tiết, đã tìm mọi biện pháp để chỉnh đốn sự giao tế giữa nam nữ (mục 2) nhưng giới dâm không hẳn chỉ là giới dục mà còn là đề phòng bạo lực nữa. Cả mục 3 đã được dùng để chỉ trích nạn cường hào ác bá, nạn du côn, nạn tham nhũng bóc lột dân chúng.

    Điều chín, Thận pháp thủ, từ dòng 2 trang 19b đến dòng thứ 7 trang 21a, gồm 4 mục. Nhà vua tuyên bố tính cách vị dân của việc áp dụng pháp luật (mục 1), kêu gọi dân chúng học tập hiến chương (mục 2), giải thích những tương quan tự nhiên giữa kiến thức luật pháp và tinh thần trọng pháp (mục 3). Kết quả là nhờ ý thức trách nhiệm của nhân dân, một xã hội không hình phạt sẽ được hình thành để cho mọi người có điều kiện hưởng thụ hòa bình chân chính.

    Điều mười, nhan đề là Quảng thiện hạnh, bắt đầu từ trang 21a đến dòng thứ 6 của trang 22b, gồm 3 mục được coi như là phần kết luận của bản Thập điều. Tác giả định nghĩa thiện là thực hiện hiếu dễ, trung tín, nhân nghĩa, lễ trí (mục 1). Đó là đạo thường gắn liền với bản chất tự nhiên của con người, cho nên phải hành thiện (mục 2) thì mới tạo lập được một nền hòa bình lâu dài (mục 3).

    Bố cục của dịch bản chữ Nôm gồm có 3 phần, ngoài phần A và B như trong nguyên bản, còn có phần C là phần tổng kết của vua Tự Đức, gọi chung là Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca.

    Phần A gồm 13 mục được diễn Nôm thành 92 câu lục bát, từ câu 1 đến câu 92. Phần B gồm 49 mục được diễn thành 348 câu lục bút, từ câu 93 đến câu 440.

    Phần C nhan đề là Cẩn phụ tổng kết gồm 46 câu, từ câu 441 đến câu 486, từ trung 23a đến 25a. Vua Dực Tôn xác nhận nhiệm vụ làm vua là làm thầy có bổn phận giáo huấn dân chúng; công cuộc giáo dục phải được bắt đầu từ lúc bắt đầu, phải tiếp tục thường xuyên, kinh nghiệm đạo đức của thánh hiền phải được thực hiện, cho nên việc phiên dịch bản Thập điều tỏ ra cần thiết để giúp cho dân chúng nghèo khổ ít học có phương tiện nghiền ngẫm lời nói của người xưa. Bản Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca được tổng kết bằng một lời mời gọi mọi người làm việc lành để nêu cao giá trị làm người.
     

  • 2. Tình hình giáo dục

    a. Chính sách giáo dục

    Mở đầu bản Huấn địch thập điều, vua Thánh Tổ tuyên bố: “Từ xưa, thánh đế minh vương lấy chính đạo cai trị thiên hạ, tất lấy việc giáo hóa dân chúng, tập thành phong tục làm nhiệm vụ đầu tiên”, như vậy, chính sách giáo dục được thiết lập trên cơ sở triết lý Nho giáo. Triết lý này đặt căn bản siêu hình trên sự hiện hữu của một thực thể siêu việt là trời, nguyên lý đầu tiên sáng tạo vạn vật trong đó có nhân loại; công trình sáng tạo được quy định một trật tự, nhiệm vụ của con người là duy trì trật tự bản thân, phát triển cùng độ nhân tính để tán trợ công trình hóa dục của trời, để tham gia vào công cuộc sáng tạo đang tiếp diễn trong lịch sử , tức là phát triển trật tự thiên nhiên giữa xã hội và vũ trụ. Tinh thần tham gia ấy bắt buộc mọi người không phải chỉ nhận thức về sự cần thiết bảo vệ trật tự mà phải sinh hoạt trật tự ấy, phải tự hiện trong trật tự ấy. Trong điều 1 của Thập điều, vua Thánh Tổ đã khẳng định: “Trong đạo làm người, không có việc gì đi trước việc làm sáng đạo… Nhân luân sáng tỏ thì sau đấy nhân đạo mới đứng vững”. Chính vì vậy mà nhà Nho chú trọng tới việc “tập thành phong tục”, kiến tạo ra những môi trường thuận lợi cho việc thi hành trật tự, đắc thụ những thói quen tốt để cho sự thể hiện trật tự ấy được tự nhiên như chính bản tính của mình . Nền triết lý giáo dục ấy đề ra một quan niệm về con người được định nghĩa như là sức mạnh của trời đất (nhân giả, kỳ thiên địa chi đức), cái kết tinh của âm dương (âm dương chi giao), điểm gặp gỡ của quỷ thần (quỷ thần chi hội), vẻ đẹp điều hòa của ngũ hành (ngũ hành chi tú khí dã) . Ngoài thuộc tính cuối cùng liên hệ tới thể chất, con người xuất hiện trong ba thuộc tính trên như là một tâm thức nhờ đấy có thể quan niệm được cái trừu tượng, tiếp xúc được với siêu hình, chân nhận được lẽ phải là tiêu chuẩn của trật tự; Vua Thánh Tổ viết trong điều Chính tâm thuật: “Lòng là gốc của con người, lòng chính đinh thì muôn sự lành ở đó mà sinh ra, lòng bất chính thì trăm điều ác từ đó mà theo ra, há chẳng nên thận trọng ru? Thượng đế đã phú bẩm tính lành cho con người, nên ai cũng có tính thường, đó là nhân, nghĩa, lễ, trí, gọi là bốn mối, từ khi sơ sinh, người ta không ai là không có” (Thập điều, hai la mã, 1, 2). Tâm thức là một động lực có khả năng tự động và cũng có khả năng động cập đến đối tượng bên ngoài, do đấy, vấn đề minh tâm tức là giáo dục được đặt ra; tự động là vận dụng nội lực tổng hợp của chính tâm mình để tiêu diệt sự chướng tế của ngu đãng, tặc giảo, loạn cuồng và thực hiện được nhân trí, tín trực, dũng cường . Giáo dục trước hết là giáo dục cá nhân, cho nên một khi công cuộc tu thân đã đào luyện cho con người có những tập quán tốt như bác học, thẩm vấn, thận tư, minh biện, đốc hành , một khi cái minh đức đã tỏa sáng thì trật tự gia đình sẽ chỉnh tề, những hành động thân dân sẽ làm cho nền chính trị quốc gia được ổn cố. Bởi vậy, cổ động tinh thần sùng chính học (điều 7), vua Thánh Tổ đã xác định: “Sở dĩ học là học làm người, cho nên không thể có một người vô học trong thiên hạ, cũng như không thể sống một ngày mà không học… Trẫm mong triệu thứ các người tôn sùng chính học, giảng minh nhân luân, đạo Nghiêu Thuấn chỉ là hiếu đễ mà thôi, giáo dục Khổng Mạnh chủ trương nhân nghĩa trước hết” (Sách đã dẫn, bảy la mã, 1, 2). Từ những điều kiện chủ quan, các giáo dục gia nhà Nguyễn đã chuyển sang những điều kiện khách quan. Giáo dục là thi hành nhân nghĩa. Nhân là yêu người như yêu mình, muốn cho mình vững vàng thì cũng muốn cho người khác được vững vàng, muốn cho mình thành đạt thì cũng muốn cho người khác được thành đạt , được tốt lành, đẹp đẽ , nghĩa là được công nhận là người như mình tự nhận mình đã phát triển con người . Nghĩa là tương quan phải có giữa người và người để cho cả hai có đủ điều kiện phát triển lòng nhân, nghĩa như vậy xuất hiện như đức công bình, coi mọi người là huynh đệ bình đẳng, cũng có những uy quyền và nhiệm vụ như nhau. Như thế, cùng với chương trình phổ biến nhân nghĩa, giáo dục là một khí cụ truyền bá tinh thần dân bản , lòng bác ái, tinh thần bình đẳng, những đức tính căn bản của mọi công dân trong cộng đồng xã hội. Cũng vì lợi ích của cộng đồng xã hội ấy, giáo dục phải đi đôi với chính trị, bởi vì trong đạo người, chính trị là trọng đại , cũng như giáo dục, chính trị làm cho mọi sự trở thành chính đính , mọi người trở thành chính thuận , sự danh chính ngôn thuận sẽ làm cho mọi người hoạt động hữu hiệu trong ngôi vị và hoàn cảnh của mình. Nền giáo dục có chủ đích chính trị này huấn luyện kẻ sĩ thành những con người tham gia vào đại cuộc, quan niệm thái độ tôn quân của dân chúng cũng như thái độ thân dân của quân quyền là lẽ tất nhiên, vì tất cả đều hướng về đạo để làm sáng đạo. Vua Thánh Tổ năm 1834 đã minh định điều này: “Trẫm nối tiếp hồng đồ, noi theo phép lớn, vẫn suy tư về ý nghĩa của câu làm cho dân giàu rồi sau mới giáo hóa nên đã từ lâu vỗ về kẻ suy bại, yên ủi người bệnh lật, ra ơn, thu thuế, lúc nào cũng canh cánh một niềm yêu mến giúp đỡ người dân; tuy chưa thể làm cho tất cả dân ta trở thành giàu có, con cháu đông đúc, nhưng mà nuôi dưỡng yên vui thong thả, trải đến nay đã mười lăm năm, giáo huấn để cho tập tục chính đáng, thật chỉ có thời này mà thôi” (Thánh dụ huấn địch thập điều, A, 5, 6).

    Nói tóm lại, chính sách giáo dục của nhà Nguyễn, bắt đầu từ triết lý Nho giáo, căn cứ trên tâm lý quan của Nho gia, chú trọng tới công cuộc phát triển những đức tính tinh thần và thể chất của cá nhân, chuẩn bị cho cá nhân ấy hoạt động cùng với những cá nhân khác trong một xã hội nhất định, nhằm tới cứu cánh phát triển con người toàn diện, con người thành . Chính sách giáo dục ấy phân biệt giáo dục và kiến thức, nhận định giáo dục có tính cách thường xuyên , cộng đồng , phổ thông , phụng sự , thực tiễn , và như vậy, nếu giáo dục là nhiệm vụ của nhân dân thì nhà lãnh đạo phải ban hành một chính sách giáo dục phù hợp với thực trạng quốc gia, phải thực thi chính sách ấy trong một cơ cấu tổ chức hợp lý. Đến đây, ta có thể xem nền giáo dục nhà Nguyễn đã được tổ chức như thế nào và có thực hiện được những mục tiêu trình bày ở trên không.
    b. Tổ chức giáo dục
    Công cuộc đại định vừa được hoàn thành, vua Thế Tổ đã chú trọng đến việc tổ chức giáo dục, và việc đầu tiên đã được khởi sự là kiến đạo trường sở. Hai trường sở tiêu biểu cho giáo dục nhà Nguyễn là Văn Miếu và Quốc Tử Giám.

    Văn miếu của nhà Nguyễn đã được xây từ thế kỷ mười sáu, tại làng Triều Sơn, huyện Hương Trà, bên tả ngạn sông Hương, về phía bắc Kinh thành Huế. Văn Miếu được trùng tu năm 1691, đến năm 1765 được dời về Lương Quán, phía hữu ngạn sông Hương, năm 1769 lại được dời về Long Hồ, phía tả ngạn sông Hương. Năm 1808, nhận thấy Văn Miếu tại làng Long Hồ quá chật hẹp, vua Thế Tổ đã cho xây một Văn Miếu khác đồ sộ và nguy nga hơn tại làng An Ninh. Qua những biền ngạch: Trác việt thiên cổ, đạo tại lưỡng gian , với những điện Hữu văn, Dị lễ , cửa Kim thanh, Ngọc chấn , người ta có thể đọc được tinh thần sùng Nho của triều đại, lòng ngưỡng mộ của nhà Nguyễn đối với nho sĩ, ý chí của các nhà lãnh đạo muốn hoằng dương Nho học mà 14 tấm bia tiến sĩ bên này và 16 tấm bia tiến sĩ bên kia con đường phía trong cửa Đại Thành là những chứng tích cụ thể. Từ năm 1809, cứ ba năm một lần, vào những năm Sửu, Mùi, Thìn, Tuất, nhà vua đến chủ tế tại Văn Miếu để biểu lộ lòng sùng kính đối với đức Vạn thế sư biểu và lòng tôn trọng của triều đại đối với học thuyết của Ngài. Năm 1822, năm Nhâm Ngọ, vua Thánh Tổ đã tỏ ra nhiệt thành đối với việc cúng tế đức Khổng đến nỗi dù chưa đến năm Mùi, nhà vua cũng đã ban hành một sắc lệnh riêng để có thể đến Văn Miếu vào một năm không hiến định ; năm Canh Tý (1840) cũng thế.

    Quốc Tử Giám được thiết lập với danh hiệu Quốc học năm 1803 tại xã An Ninh và có quy mô hoàn bị từ năm 1820, dưới thời vua Thánh Tổ. Nhiệm vụ của trường giám là đào thục nhân tài, để giúp nền văn trị , cho nên tổ chức của nhà trường đã được đặc biệt chú trọng. Trường sở gồm có một đại giảng đường là Di Luân đường, phía sau là các giảng đường tức là các lớp học, hai bên có các phòng ốc dùng làm nội trú cho giám sinh. Ban giám dốc vào đời vua Thế Tổ chỉ gồm có một Đốc học và một phó Đốc học ; đến năm 1821, các chức vụ này bị thay thế bằng một ban Giám đốc và ban giảng huấn khác hẳn gồm có một Tế tửu , hai Tư nghiệp lựa chọn trong những nhà khoa mục hay những nhân sĩ nổi tiếng để phụ trách các lớp chính thức, hai Học chính phụ trách giảng dạy các giám sinh hoàng tộc. Điều kiện nhập học rất rộng rãi; học sinh chỉ cần có một trong ba điều kiện sau đây:

    Trúng truyển trong một cuộc sát hạch cấp phủ, tổ chức ba năm một lần, chọn mỗi phủ một người trong số tủ tài hoặc sinh đồ trên 40 tuổi, gọi là Cống sinh.

    Đã đậu cử nhân và đang chuẩn bị thi Hội.

    Là thiếu niên ưu tú trong hoàng tộc (được nhận với tư cách tôn học sinh) hay con cháu các quan (được nhận với tư cách ấm sinh).

    Hệ thống tổ chức Quốc Tử Giám còn tỏ ra rất tu đãi các thanh niên miền Thượng du như Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Hưng Hóa; không cần biết hạng tuổi và học lực, chỉ cần được nhà chức tránh địa phương chứng nhận là xuất sắc và giới thiệu với Quốc Tử Giám là người học trò Thượng du được nhập học với danh hiệu học sinh, sau 3 năm dự bị, sẽ được sát hạch và nếu trúng tuyển sẽ được xếp vào hạng Cống sinh. Như vậy, giám sinh có thể chia làm hai thành phần, thành phần chính thức gồm các giám sinh có văn bằng cử nhân và các cống sinh, thành phần dự bị gồm có các tôn học sinh, ấm sinh và học sinh.

    Quyền lợi của giảm sinh rất đáng chú ý. Họ có quyền nội trú, được miễn thuế đinh, được cấp áo mão , hằng tháng còn được hưởng nguyệt bổng và hiện vật theo tỷ lệ như sau: Tôn học sinh: 2 quan tiền, hai vuông gạo. Ấm sinh: từ 1 đến 2 quan tiền, từ 1 đến 2 vuông gạo, từ 2 đến 3 cân dầu.

    Cử nhân và Cống sinh: từ 2 đến 4 quan tiền, từ 2 đến 3 vuông gạo, từ 3 đến 5 cân dầu.

    Như vậy, tính nguyệt bổng trung bình, và căn cứ vào cách lĩnh lương hằng tháng, giám sinh có quyền lợi như một quan viên cửu phẩm, bát phẩm và có khi thất phẩm. Riêng đối với các giám sinh có cử nhân và các cống sinh, nếu thực sự chuyên cần và học lực xuất sắc, họ có thể đạt tới một niên bổng quan trọng là 48 quan tiền, 36 vuông gạo, 60 cân dầu, bằng niên bổng của một quan viên chánh ngũ phẩm chỉ được lãnh 40 quan tiền, 35 vuông gạo, 9 quan tiền xuân phục, nghĩa là ngang hàng với một quan Đốc học, hơn hẳn quan Học chính (tòng lục phẩm), Giáo thụ (chánh thất phẩm), Huấn đạo (chánh bát phẩm). Nhận xét này rất quan trọng để thẩm định sự lưu tâm đặc biệt của nhà Nguyễn về công cuộc đào thục nhân tài và trọng đãi tri thức.

    Tại các trấn, vua Gia Long đã cho thiết lập các trường học do một Đốc học điều khiển; các phủ các huyện cũng đều có trường tường trường tự do các chức Giáo thụ và Huấn đạo phụ trách về hành chính và chuyên môn. Nhiệm vụ của các giáo chức này rất quan trọng, nào là phải sát hạch học trò, thân quyến của họ, thiết lập danh sách những người đỗ hạch để nộp lên quan trường, mỗi năm có kỳ thi, nào là phải chứng nhận hạnh kiểm và học lực của học sinh để họ có thể nhập học Quốc Tử Giám. Chính sách phổ biến giáo dục này bắt nguồn từ sáng kiến Hồ Quý Ly năm 1397, được vua Lê Thái Tổ tiếp tục năm 1428 và tỏ ra hữu hiệu vào đời vua Thế Tổ nhà Nguyễn, nhất là khi nhà vua biết sử dụng khả năng của các nhà khoa mục triều Lê trong công cuộc giáo dục. Vua Minh Mệnh đã ân cần nhắc nhủ các nhà lãnh đạo hành chính và giáo dục địa phương: “Kinh doãn cùng các Đốc, Phủ, Bố, Ấn, các ngươi nên thể theo ý Trẫm, đem sao chép, tống đạt ấn bản, phổ biến rộng rãi đến tổng, lý, xã, thôn trong địa hạt, đồng thời chuyển sức đến học chính các phủ huyện thuộc hạt cùng các cai tổng, lý trưởng, mọi người theo lệnh của bộ, lục tống các bản nghi chú, sức truyền sâu rộng những giáo điều này cho sĩ thứ, quân nhân, đến kỳ đã định, tuyên đọc giảng giải rõ ràng, cốt làm sao chuyển đến từng nhà cho mọi người đều dọc, chỉ dẫn lẫn cho nhau để cùng nên tốt, ngày thấm tháng nhuần để cùng nhau trở về đường lãnh” (Thánh dụ huấn địch thập điều, A, 12). Tổ chức giáo dục này rõ ràng đã thực hiện tính cách phổ thông và cộng đồng của chính sách giáo dục triều đại và còn được thể hiện trong hệ thống giáo dục tự do có nhiều điều rất đáng chú ý. Cấp bậc thấp nhất, bao gồm một thành phần học sinh đông đảo nhất là cấp thục, tương đương với cấp bậc tiểu học ngày nay, hoàn toàn tùy thuộc sáng kiến tư nhân, không liên quan đến chính quyền cả về phương diện chuyên môn, tổ chức, lương bổng, kiểm soát. Việc học được quan niệm một cách tuyệt đối tự do, triệt để có tính cách tư thục, hạnh kiểm và kiến thức của học sinh hoàn toàn do các thầy đồ thầy khóa chủ trương chịu trách nhiệm với các phụ huynh học sinh là dân làng, những người trả lương cho các thầy bằng tiền mặt hay bằng hiện vật. Chương trình học đầu tiên là gồm các phần thực hành về cử chỉ, ngôn ngữ mà các trẻ em không thể không biết, sau đấy mới đến phần tập viết, tập đọc. Sách giáo khoa thường là Tam tự kinh (mỗi câu 3 chữ), Minh đạo gia huấn và Sơ học vấn tàn (mỗi câu 4 chữ), Trạng nguyên thi (mỗi câu 5 chữ). Nếu các thầy đồ thầy khóa thực sự chú trọng tới giáo dục nhi đồng, việc thi hành những nguyên tắc sư phạm trình bày trong sách Lễ ký, chương Khúc lễ nói về cách đi đứng, thưa trình của trẻ con, chương Thiếu nghi nói về những bổn phận thông thường của học sinh, vân vân… đã đủ rèn luyện cho trẻ em những thói quen tốt về cư xử, giao tế, học hành, cách giữ vệ sinh thường thức. Trong những điều kiện bình thường, nền giáo dục tư thục này rất thành công vì nhà trường thường được thiết lập ở nơi trung tâm trong làng, hoặc được chính dân làng chọn chỗ xây cất nên không ai là không dễ dàng tiếp xúc với thủy đồ ; thầy đồ có thể là một người không giỏi, nhưng có uy tín đạo đức, và thường dạy học sinh bằng gương mẫu hơn là lý thuyết. Nhận thấy tính cách quan trọng của nền giáo dục cấp thục này, vua Thánh Tổ đã nhiều lần nhắc nhở bổn phận giáo huấn tử đệ của các bậc phụ huynh, sư trưởng. Ngài cũng đã không quên nhấn mạnh về tác dụng sư phạm của chương Thiếu nghi trong sách Lễ ký mà bất cứ ai chuyên về giáo dục Đông phương cũng nhận thấy chứa đựng những bài học quý giá cho nhi đồng. Đức vua nói: “Con nhỏ, cháu dại, tất cả những gì của Thánh nhân đều phải dạy, chương Thiếu nghi, chức đệ tử, chỗ đến của người quân tử là phải nghiêm trang” (Huấn địch thập điều, bê, sáu la mã, 4). Sau khi học xong cấp thục, vào khoảng lên 10 tuổi, người học sinh bước lên trường tường và trường tự là trường huyện, trường phủ, tương đương với trung học ngày nay. Đến đây, học đường vẫn có thể duy trì tính cách tư thục, nhưng chính quyền nhà Nguyễn đã bắt đầu can thiệp vào tổ chức giáo dục và bổ nhiệm 3 cấp giáo chức để điều hành công tác này là huấn đạo ở cấp huyện, giáo thụ ở cấp phủ và đốc học ở cấp trấn hay tỉnh. Cả 3 cấp giáo chức này tuy có sai biệt về vị trí hành chính và bằng cấp nhưng đều có một nhiệm vụ chung là chuẩn bị cho học sinh thi Hương. Chương trình học tập cũng giống nhau và gồm có phần giảng sách , phần tập văn và phần bình văn . Các sách giáo khoa thường là Tứ thư, Ngũ kinh và một số Ngoại thư . Trước khi dự thi, học sinh đã được chuẩn bị chu đáo; các quan Huấn, Giáo, Đốc thường phối hợp với nhau để tổ chức các kỳ thi thử mỗi năm gọi là khảo khóa, người đỗ nếu không đi thi lên nữa thì được gọi là khóa sinh và có thể về làng mở trường dạy học; cứ 3 năm có một kỳ khảo hạch, người nào đỗ mới có quyền đi thi Hương được tổ chức tại 8 địa điểm trong toàn quốc là các trường Thừa Thiên, Gia Định, An Giang, Bình Định, Nghệ An, Thanh Hóa, Nam Định, Hà Nội. Khóa thi Hương đầu tiên do nhà Nguyễn tổ chức là khoa năm 1807; trước thi cứ 6 năm một khóa, vào những năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Đây là thành quả thi Hương triều Nguyễn theo Quốc triều hương khoa lục của Cao Xuân Dục xuất bản năm 1893.
    Khoa thi Hội đầu tiên của nhà Nguyễn chỉ được mở vào năm 1822. Các tiến sĩ cũng được chia ra tam giáp như đời Lê là đệ nhất giáp tiến sĩ cấp đệ, đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân, đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân. Lễ xướng danh, vinh quy, khắc bia vẫn được duy trì; từ năm 1826, hạn ba năm một khóa thi Hội đời Lê lại được áp dụng vào những năm Thân, Tuất, Sửu, Mùi. Năm 1829, ngoài danh sách tiến sĩ trong tam giáp được mang chung một danh xưng mới là chánh bảng, khoa vị phó bảng được thiết lập để đãi ngộ những nhân tài thiếu may mắn. Phân số được quy định như sau:

    Thứ hạng: Ưu, phân số: 10-9; Ưu thứ: 8-7; Bình: 6-5; Bình thứ: 4-3; thứ: 2-1; Liệt: Không đủ 1 phân.
    Được ghi vào chính bảng những vị thông suốt 3 kỳ và có tất cả 10 phân trở lên; được ghi vào phó bảng hay được gọi là phó bảng những vị thông 3 kỳ, được 9 phân trở xuống đến 4 phân, hoặc chỉ thông 2 kỳ nhưng lại được 10 phân trở lên. Các sách giáo khoa dùng để soạn thi Hội vẫn là những sách giáo khoa dùng để soạn thi Hương; các môn thi vẫn là kinh nghĩa , thi phú, chiếu chế biểu, văn sách, chỉ thêm bớt hoặc đảo vị thứ tùy theo ý định của nhà vua như năm 1832, để giản dị hóa việc thi cử, vua Minh Mệnh bỏ môn chiếu, chế, biểu; thi Hương hay thi Hội chỉ còn được diễn ra trong 3 kỳ:

    Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

    Kỳ đệ nhị: thi phú

    Kỳ đệ tam: văn sách

    Năm 1850, vua Tự Đức lại tái lập chế độ 4 kỳ:

    Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

    Kỳ đệ nhị: văn sách

    Kỳ đệ tam: chiếu, biểu, luận (5)

    Kỳ đệ tứ: thi phú

    Thi Đình: đối sách.

    Năm 1858, vua Tự Đức lại trở về chế độ 3 kỳ:

    Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

    Kỳ đệ nhị: chiếu, biểu, luận

    Kỳ đệ tam: văn sách
    c. Những đề án cải cách giáo dục

    Trong suốt đời vua Thế Tổ, giáo dục nhà Nguyễn hoàn toàn được quan niệm và tổ chức như trong thời nhà Lê. Đó là thời kỳ chuyển tiếp và xây dựng. Vua Thánh Tổ vừa lên ngôi đã bắt tay lập tức vào công cuộc đào thục nhân tài. Năm 1821, danh xưng Quốc Tử Giám thay thế danh hiệu Quốc học; điều kiện nhập học rất uyển chuyển để dung nạp tất cả mọi thành phần ưu tú; ban giảng huấn được cải danh và tăng cường để đáp ứng những nhu cầu mới; các nhân vật lỗi lạc dù xuất thân khoa bảng hay không, đều được triệu thỉnh gia nhập ban giảng huấn; Phan Huy Chú (1782-1840), tác giả Lịch triều hiến chương loại chí, đã được mời làm Biên tu Quốc Tử Giám năm 1821 dù chỉ có mảnh bằng tú tài; Phạm Đình Hổ (1768-1839), chuyên nghiên cứu về cổ sử, cổ ngữ, tác giả 16 tác phẩm lớn nhưng lại là một người hoàn toàn vô bằng cấp, đã được vua Minh Mệnh thỉnh cầu làm Tế tửu Quốc Tử Giám năm 1826. Tinh thần sùng văn thượng hiền của nhà vua, số tiền học bổng quan trọng ở Quốc Tử Giám, lòng ưu ái đối với các nhà văn học như Trương Đăng Quế, Nguyễn Công Tiệp đã chứng tỏ ý chí cải cách giáo dục của vua Thánh Tổ, một nhà lãnh đạo biết chân nhận cái giá trị quý báu của nhân tài. Thông minh, thực tế và ưa hoạt động, nhà vua đã thấy rõ những khuyết điểm trầm trọng của lối học cử nghiệp đương thời mà kết quả chỉ là tạo ra một số khoa bảng có bằng cao nhưng óc rỗng. Ngài thường nói: “Lâu nay, khoa cử làm cho người ta sai lầm. Trẫm nghĩ văn chương vốn không có quy củ nhất định mà nay những văn cử nghiệp chỉ câu nệ cái hủ sáo, khoe khoang lẫn với nhau, biệt lập mỗi nhà một lối, nhân phẩm cao hay thấp do tự đó, khoa trường lấy hay bỏ cũng do tự đó. Học như thế thì trách nào mà nhân tài chẳng mỗi ngày một kém đi” . Do đấy, Ngài giản dị hóa hệ thống thi cử, bãi bỏ môn chiếu chế biểu là một môn học thuần túy cử nghiệp, không lấy đỗ Trạng nguyên, ít cho đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ nhưng lại thiết lập khoa vị Phó bảng, vừa tạo điều kiện cho nhiều người có cơ hội trúng cách đại khoa, vừa có dịp dành riêng khoa vị tiến sĩ cập đệ cho những thí sinh thực sự xuất sắc.

    Ngài hạ chiếu tưởng thưởng cho những nhà trước tác có tinh thần thực tế như Trịnh Hoài Đức, Hoàng Công Tài. Cung Văn Hi, Nguyễn Đình Chính, Vũ Văn Bưu, đề cao tinh thần vụ bản nghiệp, khích lệ những công trình dinh điền như của Nguyễn Công Trứ, vân vân… Bản dụ Huấn địch thập điều ban hành năm 1834 là bản tuyên ngôn của chính sách giáo dục nhà Nguyễn, một chính sách xuất phát từ triết lý nho giáo và không khỏi tham bác những kinh nghiệm giáo dục của nhà Lê, nhưng đã căn cứ trên thực tại Việt Nam và nhằm giải quyết những vấn đề xã hội, kinh tế, văn hóa của thời đại. Những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ từ năm 1863, những đề nghị cải cách của Đinh Văn Điền năm 1868, của Nguyễn Hiệp năm 1879, của Lê Đĩnh và Phan Liêm năm 1881, xét về phương diện giáo dục, đã khẳng định và cường điệu chính sách giáo dục của vua Thánh Tổ ban hành năm 1834 trong một văn mạch khác. Việc vua Dực Tông phiên dịch và ấn hành bản dụ Huấn địch thập điều năm 1870 là một cách phúc đáp sáu bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ đệ trình vào những năm 1863, 1866 (tháng 6, tháng 7 và ngày 25 tháng 7), 1867, 1868. Nguyễn Trường Tộ còn tiếp tục đệ trình 8 bản điều trần nữa vào năm 1871. Vua Dực Tông đã nhiều lần tỏ ra tán thành những ý kiến rất mới mẻ của Nguyễn Trường Tộ và đã thực sự mời nhà cải cách này tham gia vào hoạt động của triều đình để thực hiện kế hoạch của ông. Tuy nhiên, điều mà triều thần vẫn quan niệm không giải quyết được là sự giao tiếp cùng ngày càng khó khăn giữa người Việt và người Pháp, sự bất đồng quan điểm về tôn giáo và nhất là, đúng như vua Thánh Tổ đã thấy trước, sự xung đột càng ngày càng khốc liệt giữa hai nền văn minh tương phản nhau, nền văn minh Âu châu thiên trọng kỹ thuật và nền văn minh Á đông đề cao đạo đức. Sự phân hóa và băng hoại của nền giáo dục Pháp ngày nay cho là thấy rằng các vua và triều thần nhà Nguyễn đã không hoàn toàn vô lý khi từ khước những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ. Cái khó không phải là ở quan niệm cải cách mà ở kế hoạch thực hiện những cải cách ấy sao cho phù hợp với thực tế Việt Nam và không làm tiêu diệt những giá trị cổ truyền của dân tộc.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 63: Quan niệm của Đông phương về vũ trụ và nhân sinh là một quan niệm động, bắt nguồn từ Kinh dịch. Thành là trở thành. Nhà Nho thường thích định nghĩa theo lối đồng âm dị nghĩa; nhân giả nhân dã, chính giả chính dã: từ nhân đến dã, từ chính đến chính là cả một sự trở thành. Chính vì thế mà người Á Đông đã chú trọng đến lịch sử rất sớm. Người Việt Nam hướng đến sự trở thành một cách triệt để đến nỗi không cần biết cái gì có trước nữa, có lẽ đó là ý nghĩa đích thực của danh xưng Việt, nghĩa là vượt, lúc nào cũng phủ nhận giới hạn.

    Chú thích 64: Tham gia hay nhập cuộc có ý nghĩa rộng hơn dấn thân. 

    Chú thích 65: Thiếu thành nhược thiên tính, tập quán như tự nhiên (Đại đái lễ): Lúc nhỏ, trở nên như tính trời, tập quen như tự nhiên. 

    Chú thích 66: Lễ ký, Lễ vận 9. 

    Chú thích 67: Luận ngữ, Dương hóa 17: Hiếu nhân bất hiếu học, kỳ tế dã ngu; hiếu trí bất hiếu học, kỳ tế dã đãng; hiếu tín bất hiếu học, kỳ tế dã tặc; hiếu trực bất hiếu học, kỳ tế dã giảo; hiếu dũng bất hiếu học, kỳ tế dã loạn; hiếu cương bất hiếu học, kỳ tế dã cuồng, nghĩa là: Muốn nhân mà không hiếu học thì bị che lấp mà thành ngu; muốn trí mà không hiếu học thì bị che lấp mà thành phóng đãng; muốn tín mà không hiếu học thì bị che lấp mà gặp hại; muốn trực mà không hiếu học thì bị che lấp mà thành sỗ sàng; muốn dũng mà không hiếu học thì bị che lấp mà thành loạn; muốn cương mà không hiếu học thì bị che lấp mà thành cuồng.

    Chú thích 68: Trung dung, 20, 19. 

    Chú thích 69: Phù nhân giả, kỷ dục lập nhị lập nhân, kỷ dục đạt nhi đạt nhân (Luận ngữ, Ung dã, 6): Phàm đã làm người nhân, cái gì mình muốn lập cho mình thì lập cho người, cái gì mình muốn đạt thì làm cho người đạt đến. 

    Chú thích 70: Quân tử thành nhân chi mỹ (Luận ngữ, Nhan Uyên, 12): Quân tử làm nên cái đẹp cho người. Câu này giống câu La tinh: Amare bonum velle, yêu là muốn cho người mình yêu được tốt lành.

    Chú thích 71: Quân tử thể nhân túc dĩ trưởng nhân (Dịch, Văn uyên truyện): Người quân tử thể hiện lòng nhân đủ để cho người được tăng trưởng. 

    Chú thích 72: Tinh thần dân bản này cũng không khác gì tinh thần dân chủ ngày nay. 

    Chú thích 73: Nhân đạo, chính vì đại (Lễ ký, Ai công vấn, 27). 

    Chú thích 74: Chính giả chính dã (Luận ngữ, Nhan Uyên, 12, 16). 

    Chú thích 75: Tất dã chính danh hổ… Danh bất chính tắc ngôn bất thuận, ngôn bất thuận tắc sự biết thành (Luận ngữ, Tử lộ, 13). 

    Chú thích 76: Quân tử học dĩ trí kỳ đạo (Luận ngữ, Tử trương, 14). 

    Chú thích 77: Thành nhân chi hạnh, đạt hồ tình tính chi lý, thông hồ vật loại chi biến, tri u minh chi cố, đồ du khí chi nguyên, nhược thử khả tắc vị thành nhân. Ký tri thiên đạo, hành thân dĩ nhân nghĩa, sức thân dĩ lễ nhạc. Phù nhân nghĩa, lễ nhạc, thành nhân chi hạnh dã, cùng thần, tri hóa, đức chi thịnh dã (Khổng Tử tập ngữ, Sở phạt Trần, 18): Đức hạnh của người thành là đạt cái lý của tính tình, thông cái biến của vật loại, biết cái cớ của sự u minh, rõ cái nguồn du khí, như thế có thể gọi là người thành. Đã biết thiên đạo, lại đem mình làm những điều nhân nghĩa, trang sức mình bằng lễ nhạc, nhân nghĩa, lễ nhạc là đức hạnh của bậc thành nhân, hiểu cùng hết lẽ thần thánh biến hóa, đó là cái thịnh của đức vậy. 

    Chú thích 78: Thường xuyên: Nghĩa là quan niệm giáo dục liên tục. Đây là một quan niệm động về giáo dục, khác hẳn chủ trương cho giáo dục chỉ là học hành thi cử. Đừng lầm tưởng giáo dục Việt Nam cổ chỉ là thi cử.

    Chú thích 79: Cộng đồng: Giáo dục là một sinh hoạt tập thể. Người đã phát biểu quan niệm này một cách cụ thể nhất là Nguyễn Công Trứ khi ông đòi hỏi vua Minh Mệnh phải quy tụ dân chúng vào một ấp, một làng để họ hoạt động chung với nhau, tự giáo dục lẫn nhau bằng sinh hoạt tập thể. Vấn đề cộng đồng hóa các trường tiểu học ngày nay vẫn được coi là sáng kiến của UNESCO, đó là một lầm lẫn về thời gian.

    Chú thích 80: Phổ thông: Giáo dục Á Đông nhắm vào quần chúng, vì giáo dục trong căn bản là giáo hóa.

    Chú thích 81: Phụng sự: Giáo dục cổ bao giờ cũng hướng về xã hội để phục vụ xã hội, giáo dục không đối tượng phụng sự là không tưởng. 

    Chú thích 82: Thực tiễn: Vì giáo dục nhắm vào sinh hoạt hằng ngày, đến việc đắc thụ những cái không thể không biết, như sái tảo ứng đối, tiến thoái: quét tước, ăn nói, tới lui. 

    Chú thích 83: Trác việt thiên cổ: Sự vĩ đại của đức Khổng vượt hẳn muôn đời. Đạo tại lưỡng gian: Đạo của Ngài vẫn tồn tại mãi mãi trong không gian và thời gian. 

    Chú thích 84: Hữu văn: Tôn sùng văn chương; Dị lễ: Gắng sức luôn luôn đề theo lễ.

    Chú thích 85: Kim thanh: Danh tiếng vang dội như tiếng vàng. Ngọc chấn: Lòng nhân ái trong sáng như ngọc. 

    Chú thích 86: Hội điển, quyển.90, trang 8. 

    Chú thích 87: Hội điển, quyển 208, trang 26. 

    Chú thích 88: Đào thục nhân tài, dĩ tỳ văn trị (Đại Nam hội điển, quyển 261, trang 1a). Danh xưng Quốc Tử Giám chính thức có từ năm 1821. Các phòng học được xây năm 1826, gồm tất cả 38 gian.

    Chú thích 89: Chánh tứ phẩm.
    Chú thích 90: Tòng tứ phẩm. 

    Chú thích 91: Tế tửu: Chánh tứ phẩm, lương bổng đồng niên gồm có: 80 quan tiền, 60 vuông gạo, 14 quan tiền xuân phục. 

    Chú thích 92: Tư nghiệp: Tòng tứ phẩm, lương bổng đồng niên gồm có: 60 quan tiền, 50 vuông gạo, 10 quan tiền xuân phục.

    Chú thích 93: Học chính: Tòng lục phẩm, lương bổng đồng niên: 25 quan tiền, 22 quan vuông gạo, 6 quan tiền xuân phục. 

    Chú thích 94: Danh vị tú tài chỉ có từ năm 1828. Năm 1396, xuất hiện danh vị cử nhân để gọi những người trúng cách thi Hương. Năm 1462, vua Lê Thánh Tông bỏ danh vị cử nhân và chia những người đỗ thị Hương ra hai cấp là hương cống (tức cử nhân trước) và sinh đồ (tức tú tài và sau này). Năm 1828, vua Minh Mệnh đổi lại hương cống là cử nhân (như năm 1396) và gọi sinh đồ là tú tài. 

    Chú thích 95: Sinh đồ: Những người đỗ Hương thí cấp 2 đời Lê, vì vậy, phải trên 40 tuổi. Đây là một điều kiện chuyển tiếp. 

    Chú thích 96: Các ấm sinh ở Giám vẫn có thể soạn thi Hương như trường hợp Trần Đình Túc, người huyện Địa Linh, tỉnh Quảng Trị.

    Chú thích 97: Đời vua Lê Thánh Tông, giám sinh được chia ra ba hạng, có nội trú và nguyệt bổng khác nhau: thượng xá sinh 1 quan, trung xá sinh 9 tiền, hạ xá sinh 8 tiền (CM, quyển 23, trang 39b đến 40a) trong khi niên bổng của các quan là:

    – Chánh nhất phẩm: 80 quan – Tòng nhất phẩm 74 quan

    – Chánh ngũ phẩm: 40 quan – Tòng ngũ phẩm 36 quan

    – Chính lục phẩm: 33 quan – Tòng lục phẩm 30 quan

    – Chánh thất phẩm: 27 quan – Tòng thất phẩm 24 quan

    – Chánh bát phẩm: 21 quan – Tòng bát phẩm 18 quan

    – Chánh cửu phẩm: 16 quan – Tòng cửu phẩm 14 quan.

    Tiền công thợ mỗi ngày 30 đồng nghĩa là tính tròn 18 quan một năm. Về đời Nguyễn, tiền công thợ tối đa là 1 tiền mỗi ngày, thường là 30 đồng, tối thiểu là 18 đồng, trong khi niên bổng của chánh nhất phẩm là 400 quan, tứ phẩm 80 quan, ngũ phẩm 40 quan.

    Chú thích 98: Đốc học, chánh ngũ phẩm, lương đồng niên: tiền 40 quan, gạo 35 vuông, tiền xuân phục 9 quan. Đốc học có văn bằng tiến sĩ như Vũ Tông Phan, có cử nhân như Ngô Phùng. 

    Chú thích 99: Giáo thụ, chánh thất phẩm, lương bổng đồng niên: tiền 25 quan, gạo 20 vuông, tiền xuân phục 5 quan. Giáo thụ điển hình: Cao Bá Quát.

    Chú thích 100: Huấn đạo, chánh bát phẩm, lương bổng đồng niên: tiền 20 quan, gạo 18 vuông, tiền xuân phục 4 quan. Nhữ Bá Sĩ đầu tiên làm huấn đạo sau được thăng Đốc học Thanh Hóa.

    Chú thích 101: Trong Lễ ký, chương 16. 

    Chú thích 102: Thầy đồ, do chữ sinh đồ (tú tài). 

    Chú thích 103: Định kỳ hằng tháng tùy theo trường. Các trường lớn đều cho ấn hành những bài giảng này như Trúc Đường khóa sách của trường Trúc Đường do Ngô Thế Vinh điều khiển. 

    Chú thích 104: Tập văn, các định kỳ do nhà trường định. Có thể mang đề về nhà làm, có khi phải làm tại lớp học, gọi là văn nhật khắc. 

    Chú thích 105: Cũng như trả bài luận bây giờ. Giáo sư hoặc học sinh được chỉ định đọc lên những câu văn hay đề cho cả lớp nghe. 

    Chú thích 106: Ngoại thư là sách văn chương như Đường thi, Thi vận. Danh xưng ngoại thư rất hùng hồn để cải chính tính cách từ chương mà người ta muốn gán cho lối học ngày xưa. Thực ra, chính Khổng Tử đã nói: Hành hữu dư lực, tắc dĩ học văn (Luận ngữ, Học nhi 1), làm đã, thừa thì giờ mới học văn.

    Chú thích 107: Kinh nghĩa hay kinh nghi: Kinh nghĩa là khoa giảng văn, có từ khoa 1304, và từ năm 1396, trở thành môn thi đầu tiên của thi Hương và thi Hội. Bố cục của một bài kinh nghĩa gồm có 8 đoạn (bát cổ), so sánh với môn giảng văn ngày nay có thể chia ra như sau: 1. Giới thiệu tổng quát (phá đề, thừa đề) 2. Đại ý (khởi giảng, khai giảng) 3. Phân tích (trung cổ) 4. Phê bình (hậu cổ) 5. Kết thúc (kết cổ).

    Chú thích 108: Xem Minh Mệnh chính yếu, dẫn trong Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim, trang 435.