Blog

  • V. HẬU PHONG TỤC

    Hậu phong tục ấy năm điều,

    224. Rằng trong thói tục nên theo hậu hiền.

    Hễ cùng nhà nước chẳng hèn,

    Thói thuần, tục tốt, hình bèn đặt không.

    Bác binh cũng xếp chẳng dùng,

    228. Chưng trong bốn biển ngợi không thái bình,

    Người nguyền ai nấy làm lành,

    Coi nhau bắt chước đều thành đạo khôn.

    Có ân ý đãi bà con,

    232. Có tín thuận, đãi xã thôn thuận cùng.

    Hòa trên dưới, lấy khiêm cung,

    Giàu không lấn khó, mạnh không lấn hèn,

    Cùng nhau thường giữ thương liền,

    236. Gặp khi có việc, chớ quên giúp phò.

    Chớ cưu thù giận gianh đua,

    Chớ ham kiện cáo, bỏ lo việc vàng.

    Giữ trông cùng dẹp trộm gian

    Giấu gì trốn lính, khỏi can tội chuyền.

    240. Có lòng liêm thẹn ngay tin,

    Không làm những thói dối xiên hiểm nhèo.

    Học trò học ắt biết nhiều,

    244. Ở lòng thuần hậu, gìn điều lặn (lặng) an.

    Cày thì chớ vượt lấn ngang,

    Chớ ngăn nước ruộng mà toan hại người.

    Thợ cùng buôn chớ tham lời,

    248. Gianh nhau với rẻ tốt tươi đắc (đắt) hàng.

    Thư rằng: “Những chúng dân thường,

    Không làm bầy vạy, không nương loài tà”.

    Ý này ai nấy nghiệm qua,

    252. Thảy chừa thói bạc, đổi ra tục lành.

    Rước hoài chưng phúc hòa bình,

    Đến điều cả thuận, thảy tình gắng thay.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 317: Năm điều: Điều thứ năm.

    Chú thích 318: Thói tục: Dịch chữ phong tục. 

    Chú thích 319: Hậu hiền: Dày dặn, tốt lành. 

    Chú thích 320: Thói thuần, tục tốt, hình bèn đặt không: Dịch câu phong thuần tục mỹ, tắc hình tán, nghĩa là thói lành, tục tốt thì sẽ không phải trừng phạt ai nữa.

    Chú thích 321: Bác binh cũng xếp chẳng dùng: Dịch chữ binh tẩm, thôi việc binh. 

    Chú thích 322: Chưng trong bốn biển ngợi không thái bình: Dịch câu tứ hải chi nội, hữu thái bình âm, nghĩa là ở trong bốn biển, có tiếng nhạc thái bình. Ngợi không: Ca tụng, khen. 

    Chú thích 323: Người: Vua Minh Mệnh, nguyên bản ghi Trẫm. 

    Chú thích 324: Coi nhau bắt chước đều thành đạo khôn: Dịch câu tương quan vi thiện giai chi đại đạo, cùng nhìn nhau làm lành, đều gọi là đạo lớn. 

    Chú thích 325: Có ân ý đãi bà con: Dịch câu hữu ân ý dĩ hậu thân tộc, có ơn huệ, có tình ý để làm cho tình họ hàng được dày dặn.

    Chú thích 326: Có tín thuận, đãi xã thôn thuận cùng: Dịch câu hữu tín thuận dĩ mục hương đảng, có lòng tin, có lòng nghe theo nhau để cho làng xóm được hòa hợp. 

    Chú thích 327: Hòa trên dưới, lấy khiêm cung: Dịch câu hữu lễ nhượng dĩ hòa thượng hạ, có giữ tôn ti trật tự, có nhường nhịn để trên dưới được ăn ý với nhau, không có mâu thuẫn xung đột. 

    Chú thích 328: Giàu không lấn khó, mạnh không lấn hèn: Dịch câu vô dĩ phú xâm bần, vô dĩ cường lăng nhược, không lấy tiền của ức hiếp người nghèo, không lấy sức mạnh lấn át kẻ yếu kém. 

    Chú thích 329: Cùng nhau thường giữ thương liền: Dịch câu cư bình tắc tương bảo ái, ở bình thường thì cùng nhau yêu mến nhau. Chữ thương ở đây dùng theo nghĩa miền Trung, nghĩa là yêu dấu, quý mến, để ý động từ thương của người Huế có tính cách vương vấn, kéo dài, không như chữ yêu có vẻ cộc lốc. Thương nghiêng về tình cảm, yêu nghiêng về lý trí. 

    Chú thích 330: Gặp khi có việc, chớ quên giúp phò: Dịch câu hữu sự tắt chu tuất, khi có việc thì cứu giúp người hoạn nạn. 

    Chú thích 331: Chớ ham kiện cáo, bỏ lo việc vàng: Dịch câu vật hiếu kiện tụng dĩ phương sinh lý, chớ háo kiện tụng mà làm hại đến lẽ sống. Việc vàng dịch chữ sinh lý, tuy hay, nhưng hơi xa nghĩa gốc. 

    Chú thích 332: Giữ trông cùng dẹp trộm gian: Liên thủ vọng dĩ nhị đạo tặc, cùng nhau giữ gìn trông coi để dẹp trộm cướp. 

    Chú thích 333: Giấu gì trốn lính, khỏi can tội chuyền: Răn đừng cho đậy cho người trốn lính để tránh khỏi vạ lây, dịch câu giới nạc đào dĩ miễn châu liên. Châu liên là tội chuyền, tội vạ. Chữ giấu, bản Nôm viết sai là dấu.

    Chú thích 334: Có lòng liêm, thẹn, ngay, tin: Dịch câu hữu liêm, sỉ, trung, tín chi tập, có thói quen biết liêm sỉ, trung tín.

    Chú thích 335: Không làm những thói dối xiên hiểm nhèo: Vô phù ngụy hiểm trá chi phong, không có thói dối trá, xiên xẹo, hiểm trá.

    Chú thích 336: Gìn điều lặng an: Do chữ lập tháo điềm tĩnh, giữ yên lặng bình thản. Chữ lặng, bản Nôm viết sai là lặn.

    Chú thích 337: Cày: Người cày, nhà nông. 

    Chú thích 338: Gianh nhau với rẻ tốt tươi đắt hàng: Dịch câu: Vật huyễn hóa nhi cầu thụ, đừng khoe khoang quảng cáo cho hàng của mình mà mong bán chạy. Đắc hàng: Hiểu là đắt hàng, người miền Trung, nhất là người Huế, thường đọc âm t cuối ra cuối. 

    Chú thích 339: Những chúng dân thường: Dịch câu phàm quốc thứ dân; không làm bầy vạy, dịch câu vô hữu dâm bằng; không nương loài tà, dịch câu vô hữu tỵ đức, trong Kinh thư, quyển Chu thư, thiên Hồng phạm, 6, 10. Dịch dâm bằngbầy vạy rất đúng vì dâm là quá đáng, xấu xa; bằng là bạn bè, đảng phái theo nghĩa xấu của danh từ này, vì vậy, dịch là bầy rất sát nghĩa, bầy chỉ về số đông loài vật hơn là chỉ về người, Thẩm Quỳnh dịch vô hữu dâm bằng là không ai có bè đảng, như vậy là dịch thiếu chữ dâm; Nhượng Tống khá hơn, dịch là không ai có bè đảng gian tà, đúng nhưng dài dòng; Tự Đức dịch là bầy vạy, đúng từng chữ, và quá hay. Câu không nương loài tà dịch câu nhân vô hữu tỵ đức cũng có giá trị súc tích như thế.

    Chú thích 340: Rước hoài: Dịch chữ vĩnh nhạ, vĩnh là lâu dài, mãi mãi, tiếng miền Nam gọi là hoài; nhạ là đón, gặp, đi mời, lo liệu, được miền Nam gọi tắt là rước, có ý nghĩa cung kính.

     

  • IV. THƯỢNG TIẾT KIỆM

    197. Bốn điều Thượng tiết kiệm này,

    Nghĩa rằng dùng của, chuộng hay sẻn chừng

    Và sinh của vốn có ngần,

    200. Sinh nhiều, ăn ít, làm nhanh, dùng từ,

    Vậy thì của luống đủ thừa,

    Thánh hiền luật ắt kiệm vừa trước minh

    Thuở năm Minh Mệnh thừa bình,

    204. Dân gian xa xỉ, tục tình chuộng theo.

    Mặc dùng quá đỗi tốt nhiều

    Khuyên mời qua lại thảy đều phí nhăn (nhăng)

    Lại thêm cúng Phật thờ Thần,

    208. Một đàn tiếu tế tính dần ngàn trăm.

    Lắm thay đoàn dại tối tăm,

    Mê man nha phiến, lung lăm rượu cờ.

    Rồi đều nát của chẳng dư,

    212. Làm hoang mắc tội, lòng thừa thương dân.

    Chúng ngươi vâng dạy cho thuần,

    Sửa mình, nhà, lấy kiệm cần làm khôn.

    Mặc ăn chớ quá tốt ngon,

    216. Ở, dùng bền thật, tế, chôn phải thường

    Còn như đứa dại quân hoang,

    Làm ăn nha phiến, rượu quàng đánh thua.

    Đều mau quyết bỏ quyết xua,

    220. Thư rằng: “Giữ kiện chỉn lo lâu dài”,

    Chúng ngươi ở đặng như lời,

    222. Hiệu giàu, thói kiệm, đều noi mỹ miều.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 288: Bốn điều: Điều thứ bốn.

    Chú thích 289: Câu 198 cắt nghĩa thế nào là thượng tiết kiệm, đó là dùng của chuộng hay sẻn chừng.

    Chú thích 290: Sinh nhiều: Sinh chi giả chúng (chúng là nhiều), hiểu là: Người sản xuất thì đông.

    Chú thích 291: Ăn ít: Thực chi giả quả (quả là ít), hiểu là: Người tiêu thụ thì ít. 

    Chú thích 292: Làm nhanh: Vi chi giả tật (tật là nhanh chóng), hiểu là: Làm tích cực. 

    Chú thích 293: Dùng từ: Dụng chi giả thư (thư là từ từ, thong thả). Cả câu lấy chữ trong sách Đại học, 10, 19. 

    Chú thích 294: Đủ thừa: Dịch chữ túc, nghĩa là đầy đủ. 

    Chú thích 295: Kiệm vừa: Dịch chữ tiết kiệm, trên dịch là sẻn chừng (câu 198). 

    Chú thích 296: Trước minh: Dịch chữ vi tiên, lấy làm trước hết. 

    Chú thích 297: Thuở năm Minh Mệnh: Nguyên bản ghi là kim, nghĩa là nay ngày nay, thời Minh Mệnh tự nhận định về triều đại của mình. 

    Chú thích 298: Mặc dùng: Dịch chữ y phục, khí dụng (áo mặc, đồ dùng). 

    Chú thích 299: Khuyên mời qua lại: Thù tạc vãng lai, người mời đi, kẻ mời lại, trao đồi nhau luôn luôn nên trở thành tốn kém.
    Chú thích 300: Thảy đều phí nhăn: Suất đa phù phí, thảy đều là tốn kém hão huyền quả. độ. Nhăng dịch chữ phù, nghĩa là nồi lềnh bềnh, không căn cứ vào đâu; bản Nôm viết sai là nhăn.

    Chú thích 301: Tiếu tế: Lễ nghi cúng Thần Thánh; tiếu nghĩa đầu là uống rượu, sau chỉ lễ cưới và lễ đội mũ có uống rượu, sau cùng chỉ lễ cầu cúng của sư sãi hay đạo sĩ. Muốn tiếu tế, phải lập đàn, mua nhiều rượu, rất tốn kém (tính dần ngàn trăm). 

    Chú thích 302: Lắm thay: Nhiều thay, dịch chữ thậm giả. 

    Chú thích 303: Đoàn dại tối tăm: Dịch chữ minh ngoan chi đồ, loại hippies bây giờ.

    Chú thích 304: Lung lăm: Hung dữ, ngang tàng, không giữ lễ phép, không kiêng sợ một ai. 

    Chú thích 305: Nát của: Phá sản khuynh ty (ty là tiền của). 

    Chú thích 306: Vâng dạy: Nghe lời giáo huấn, chỉ bảo, dịch chữ tuân trẫm huấn. 

    Chú thích 307: Sửa mình, nhà: Dịch chữ trì thân trị gia: Sửa mình, coi sóc việc nhà. 

    Chú thích 308: Mặc ăn chớ quá tốt ngon: Dịch câu y phục bất khả quá xa, ẩm thực bất khả vô tiết, quần áo không nên sang trọng quá, ăn uống không được thiếu chừng mực. 

    Chú thích 309: Ở, dùng bền, thật: Dịch câu phòng ốc, khí cụ, vụ thủ chất phác. 

    Chú thích 310: Tế, chôn phải thường: Dịch câu quan hôn tang tế đãn quy đắc nghi. 

    Chú thích 311: Đứa dại: Ngu nhân. 

    Chú thích 312: Con hoang: Đãng tử. 

    Chú thích 313: Quyết bỏ quyết xua: Hán văn: Tốc nghi tẩy trừ, nên mau mau rửa bỏ đi. 

    Chú thích 314: Giữ kiệm chỉn lo lâu dài: Dịch câu thận nãi kiệm đức, duy hoài vĩnh đồ; kỹ lưỡng về đức kiệm, chỉ có cách đó mới lo được những toan tính lâu dài. Bốn chữ duy hoài vĩnh đồ đã được dịch ra từng chữ: Chỉn lo lâu dài. 

    Chú thích 315: Hiệu giàu: Tóm tắt câu ân phú chi hiệu khả trí, cái kết quả về một đời giàu sang lớn lao có thể đến. 

    Chú thích 316: Thói kiệm: Dịch câu kiệm ước chi phong thành, cái thói kiệm ước đã thành.

  • III. VỤ BẢN NGHIỆP

    Ba điều giữ nghiệp cho chuyên,

    Trời sinh dân thảy phó riêng nghiệp làm.

    Người đều chọn nghiệp gì kham,

    172. Dựng mình lấy đó chuyên ham vốn này.

    Học trò, làm ruộng, thợ, thầy,

    Bán buôn, vườn tược, lưới chài, chăn coi.

    Dẫu mà lính tráng, đội cai,

    176. Đều nhờ có nghiệp, để nuôi sống mình.

    Siêng năng nghiệp ấy mới thành,

    Bằng mà trễ nải, nghiệp đành bỏ đi.

    Bằng chuyên gắng sức nghiệp chi,

    180. Kế lần sau, cũng có khi đặng thành.

    Học trò trau nết, sạch mình,

    Học nhiều, nghe khắp, quyết giành đến nên.

    Dẫu nhằm trước mắt lợi hèn,

    184. Cũng đừng tham gấp mà quên chí chờ.

    Ruộng thì sửa cái cày bừa,

    Siêng công cấy gặt, quyết nhờ đủ no.

    Dẫu khi đặng mất khác mùa,

    188. Cũng đừng thấy vậy, thôi lo nghiệp thường.

    Với như thợ sắm hóa hàng,

    Bán buôn, của cải mọi đường nhiều thông.

    Cùng quân nghề võ tập ròng

    192. Những người có việc để dùng nuôi thân.

    Tập an lại với làm cần,

    Vụ chưng bản nghiệp, nghĩa phân rất hiền.

    Thư rằng: “Nghiệp rộng tại siêng”,

    196. Chúng ngươi phải gắng cho kền mới hay.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát: 

    Chú thích 268: Ba điều: Điều thứ ba.

    Chú thích 269: Giữ nghiệp cho chuyên: Dịch chữ vụ bản nghiệp. 

    Chú thích 270: Gì kham: Có thể làm được, phù hợp với khả năng của mình. 

    Chú thích 271: Dựng mình lấy đó chuyên ham vốn này: Dĩ vi lập thân chi bản, lấy đó (nghiệp làm) làm gốc cho sự lập thân (dựng mình). 

    Chú thích 272: Bằng chuyên gắng sức nghiệp chi, kế lần sau, cũng có khi đặng thành: Dịch câu Đãn năng trị nghiệp tinh chuyên, bất giải dụng lực, tắc nhật kế bất túc, nguyệt kế tắc dư, chung tất kiến kỳ thành hiệu hĩ: Nếu có thể làm việc một cách chăm chú, siêng năng, không lười dùng sức, mưu tính một ngày không đủ, mưu tính một tháng chắc thừa, cuối cùng chắc chắn sẽ kết quả vậy. Gắng sức: Dịch chữ: bất giải dụng lực; Kế lần sau: Tính dần dần rồi cuối cùng; Đặng thành: Thành hiệu. 

    Chú thích 273: Chí chờ: Dịch chữ đồ, nghĩa là mưu toan về tương lai. 

    Chú thích 274: Đặng mất khác mùa: Mùa được mùa mất. 

    Chú thích 275: Thôi lo nghiệp thường: Dịch chữ xuyết nghiệp hay chuyết nghiệp, bỏ nghề nửa chừng.

    Chú thích 276: Thợ: Người sống bằng nghề chân tay, dịch chữ bách công. 

    Chú thích 277: Sắm hóa hàng: Dịch chữ sức hóa nhập tài, nghĩa là làm cho đồ vật đã làm đẹp hơn và mua sắm vật liệu để làm đồ mới, ý nói người thợ chuyên cần làm việc luôn tay không nghỉ. Câu với như thợ sắm hóa hàng dịch không sát nguyên văn nên khó rõ nghĩa; phải đọc câu chữ Hán: dĩ chí bách công chi sức hóa nhập tài, và hiểu dĩ chícho đến (chứ không phải là với như), bách công: thợ thuyền, sức hóa nhập tài: sắm sửa vật liệu, và hiểu cả câu là: Đến như thợ thuyền thì phải sắm sửa vật liệu.

    Chú thích 278: Bán buôn: Hiểu là người buôn bán, dịch chữ thương cổ. Thương là mang hàng đi bán, cổ là bán hàng tại nhà, vậy thương dịch là buôn, cổ là bán. 

    Chú thích 279: Của cải: Dịch chữ hóa hối, vàng ngọc gọi là hóa, vải lụa gọi là hối. 

    Chú thích 280: Mọi đường nhiều thông: Dịch Hán văn: phụ thông: phụ là nhiều, thông là truyền đạt đi từ chỗ này suốt qua chỗ khác. Đã làm nghề buôn bán, phải làm sao cho hàng hóa lưu thông dễ dàng, đó mới là một nhà thương mại lành nghề và cần mẫn.

    Chú thích 281: Cùng quân nghề võ tập ròng: Dịch câu: Quân ngũ tắc giảng tập võ nghệ. Quân nghĩa là người ở trong đội ngũ có tổ chức chứ không phải là một loại tự có tính cách miệt thị. Tập ròng là giảng tập, tập đi tập lại. 

    Chú thích 282: Những người có việc để dùng nuôi thân: Dịch câu: Phim hữu thường chức dĩ trị sinh giả: Tất cả những người có công ăn việc làm để sinh sống. Những câu 189, 199, 191, 192 là chủ từ chung của động từ tập an, làm cần ở câu 193.

    Chú thích 283: Tập an lại với làm cần: Dịch câu: Mạc bất tập nhi an yên, cần nhi hành yên, chẳng ai là không làm đi làm lại mà xong, chăm chỉ mà làm. Chữ lại với là chữ thêm ra cho đúng luật thơ, nhưng có tác dụng tai hại là làm cho câu thơ tối nghĩa. Chữ tập anlàm cần vì dịch không thống nhất nên cũng khó hiểu, đáng lẽ phải dịch tập an cần hành, hoặc an tập, hành cần (làm cần) có thể rõ nghĩa hơn. 

    Chú thích 284: Vụ chưng bản nghiệp, nghĩa phân rất hiền: Dịch câu: Thử vụ bản nghiệp chi nghĩa dã, đó là chỉ vụ cái nghĩa bản nghiệp vậy, cốt chú trọng vào cái nghĩa bản nghiệp, tức là nhắc lại đầu đề. Nghĩa phân rất hiền: Cái ý chỉ của chủ trương vụ bản nghiệp được cắt ra một cách rành mạch. Hiền nghĩa là tốt hơn, khôn ngoan, vượt hẳn lên. 

    Chú thích 285: Nghiệp rộng tại siêng: Nghiệp quảng duy cần, chỉ có chăm chỉ là làm cho nghề nghiệp phát triển.

    Chú thích 286: Chúng ngươi phải gắng: Nhĩ đẳng kỳ miễn chi. 

    Chú thích 287: Cho kền mới hay: Cho bền vững, liên tục. Chữ kền thường được hiểu là do chữ nickel của Pháp, và mới thực dụng từ thời Pháp thuộc. Tự vựng Alexandre de Rhodes (1649) chưa có, Tự vựng Taberd, Phạm Đình Hổ, ngay cả Tự vựng Huỳnh Tịnh Của (1899) cũng không có. Âm kền cũng có thể đọc là kiền, chữ Hán nghĩa là vững bền, nhưng chữ kiền không có bộ tâm, ở đây chữ kiền có thêm bộ tâm, vì vậy được đọc là kền.

  • II. CHÍNH TÂM THUẬT

    Hai điều là sửa chước lòng,

    136. Chính tâm thuật ấy nghĩa thông làm vầy.

    Và lòng là cội người vay,

    Dòng theo nguồn sạch, bóng tày cây ngay.

    Lòng ngay, muôn tốt thửa bày,

    140. Mếch, sinh trăm dữ, há mày nên lơi?

    Vị Hoàng thượng đế là trời,

    Cho lòng dân dưới há sai tính thường.

    Nghĩa, nhân, lễ, trí rỡ ràng,

    144. Mới sinh ai cũng bốn đường đủ sinh.

    Người nguyền trăm họ vẹn mình,

    Lòng lành thường giữ, tính lành thường trau.

    Nghiệp làm tuy có khác nhau,

    148. Về lành cũng một khác đâu chẳng về

    Kẻ giàu thì chớ phí khoe,

    Kẻ nghèo thì cũng chở hề dối gian.

    Chớ theo điều lợi phỉnh man,

    152. Chớ sa nhữn (những) thói gian ngoan dữ dằn

    Một lời dầu chẳng thẳng bằng,

    Nết làm một việc dầu chăng đặng lành,

    Mình đà biết hổ hang mình,

    156. Lòng ăn năng (năn) lắm, mình đành cải đi.

    Giữ sinh phải muốn lành nghì,

    Bỏ xiên, dẹp dữ, đều về chưng ngay.

    Bằng chăng răn xét lầm ngây,

    160. Ắt điều nhơ, xú, tà, tây, đều làm.

    Mang hình mới nghĩ sao kham.

    Ví như cắn rốn chỉn cam khôn gần.

    Thư rằng: “Theo thuận lành thân,

    164. Nghịch thì mang dữ, ứng thần bóng vang”.

    Lòng người nuôi dạy dân nhàn,

    Muốn xem nên đức, thường than mắc hình.

    Chúng ngươi bằng muốn giữ sinh,

    168. Mình nên ngẫm nghĩ lấy mình mới nên. 

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 232: Hai điều: Điều thứ hai. 

    Chú thích 233: Sửa chước lòng: Dịch đầu đề số 2: Chính tâm thuật.

    Chú thích 234: Cội: Gốc, như nói cội cây là gốc cây. Cả câu 137 dịch Hán văn: Tâm giả nhân chi bản dã, lòng ấy là gốc của người vậy. Chữ vay ở trên nghĩa là như vậy, như thế đó, có tính cách khẳng định.

    Chú thích 235: Cả câu 138 là sáng tác của dịch giả, trong nguyên văn không có.

    Chú thích 236: Lòng ngay muôn tốt thửa bày: Dịch từng chữ trong nguyên bản: Kỳ tâm chính tắc vạn thiện sở do sinh, tâm chính là lòng ngay, vạn thiện là muốn tốt, sở là thửa, sinh là bày.

    Chú thích 237: Mếch, sinh trăm dữ, há mày nên lơi: Kỳ tâm bất chính bách ác sở tùng xuất, khả bất thận dư? Mếch nghĩa là xiêu vẹo, lệch sang một bên, không thẳng, dịch chữ bất chính; trăm dữ dịch chữ bách ác, lơi nghĩa là nới rộng ra, không chặt chẽ như trước, dịch rất gọn và rất đúng chữ bất thuận. Há mày nên lơi: Chả nhẽ không thận trọng hay sao? Chẳng lẽ lại cẩu thả chăng?

    Chú thích 238: Dân dưới: Hạ dân. 

    Chú thích 239: Bốn đường: Dịch chữ tứ đoan bốn mối, tức là: nghĩa, nhân lễ, trí. Mới sinh dịch chữ sơ sinh.

    Chú thích 240: Người: Chỉ vua Minh Mệnh, dịch chữ Trẫm. 

    Chú thích 241: Lòng lành: Dịch chữ thiện tâm. 

    Chú thích 242: Tính lành: dịch chữ lương tính. 

    Chú thích 243: Trau: Sửa soạn mài giũa cho trơn bóng, chải chuốt; ở đây, dịch chữ tồn dưỡng, nghĩa là luyện tập nuôi nấng, giữ gìn săn sóc cho nảy nở hơn. 

    Chú thích 244: Nghiệp làm: Dịch chữ sở nghiệp, công việc của mình đã làm ra; chữ nghiệp ở đây là nghĩa thông thường, không phải chữ nghiệp của nhà Phật, nghĩa là duyên kiếp sẵn từ những đời trước. 

    Chú thích 245: Về lành: Dịch chữ hướng thiện.

    Chú thích 246: Cũng một: Dịch chữ tắc nhất, nghĩa là tuy việc làm của người ta khác nhau, nhưng con đường hướng thiện chỉ có một mà thôi. 

    Chú thích 247: Khác đâu chẳng về: Không có trong nguyên bản, dịch giả thêm thắt ra cho trọn câu.

    Chú thích 248: Phí khoe: Dịch chữ kiêu sa, cậy mình giàu có và tiêu pha quá đáng; kẻ giàu thì chớ phí khoe, dịch câu phú giả vật chí ư kiêu sa.

    Chú thích 249: Kẻ nghèo thì cũng chớ hề dối gian: Dịch câu bần giả vật lưu ư gian ngụy. 

    Chú thích 250: Phinh man: Dịch chữ dụ, lấy lời nói đẹp mà lừa dối, mà giấu cái tình thực đi cho người ta không thấy.

    Chú thích 251: Nhữn: Bản Nôm viết nhẫn, phải đọc là những.

    Chú thích 252: Thói gian ngoan dữ dằn: Dịch chữ ác tập. Chớ sa những thói gian ngoan dữ dằn: Vật hãm ư ác tập.

    Chú thích 253: Một lời dầu chẳng thẳng bằng: Cẩu hữu nhất ngôn chi bất chính, nếu có một lời nói nào không thẳng thắn ngay thật.

    Chú thích 254: Nết làm một việc dầu chăng đặng lành: Cẩu hữu nhất hạnh chi bất thiện, nếu có một nết nào không tốt. Nết làm dịch chữ hạnh, một việc chữ nhất, chẳng đặng lành tức là chẳng được lành, dịch chữ bất thiện. 

    Chú thích 255: Mình đà biết hổ hang mình: Tất tri quý sỉ ư tâm, tất dịch là đa, quý sỉ là hổ hang, ư tâm, dịch bằng hai chữ mình. 

    Chú thích 256: Lòng ăn năng lắm, mình đành cải đi: Thâm tự cải hối, dịch hơi dài dòng, nhưng mạnh nghĩa, trừ chữ đành có vẻ miễn cưỡng. Chữ ăn năng, bản Nôm viết là ăn năng, phải hiểu là ăn năn.

    Chú thích 257: Giữ sinh phải muốn lành nghì: Lạc thiện hiếu nghĩa dĩ bảo kỳ sinh, yêu điều lành, mến điều nghĩa để giữ gìn cho sự sống của mình. Giữ sinh dịch chữ bảo sinh, phải muốn dịch hai động từ lạchiếu, lành nghì dịch hai chữ thiệnnghĩa. Động từ lạc là một động từ hay và hàm súc nhất của từ ngữ triết học Khổng Tử, nghĩa thường là vui, ưa thích, nghĩa triết học là thích đến nỗi như muốn để cho mình tan vào trong cái mình thích, để cho chủ thể đồng nhất với đối tượng, nói lạc ư nghệ, lạc ư đạo (hay lạc đạo) là theo nghĩa này. Vua Tự Đức dịch lạc hiếu, là phải muốn kể cũng đã khá công phu, nhất là khi ta hiểu chữ muốn không phải như là một tác động của ý chí, mà như là một tác động sinh lý (muốn: thèm).

    Chú thích 258: Bỏ xiên, dẹp dữ dều về chưng ngay: Tị ác khử tà, hàm quy vụ chính; tị ác: dẹp dữ; khử tà: bỏ xiên; hàm quy: đều về; vu chính: chưng ngay.

    Chú thích 259: Bằng chăng răn xét lầm ngây: Nhược bất tư cảnh tỉnh, nếu không lo cảnh tỉnh; cảnh là răn, tỉnh là xét, chăng là không. 

    Chú thích 260: Ắt điều nhơ, xú, tà, tây đều làm: Dâm, tịch, tà, uế, vô sở bất vi. 

    Chú thích 261: Mang hình mới nghĩ sao kham: Đáo thử hãm vu hình trụ, đến nỗi bị xăm vào hình trụ, bị mang hình án.

    Chú thích 262: Cắn rốn chỉn cam khôn gần: Phệ tê hà cập? Cắn rốn (ăn năn) sao còn kịp nữa, sao cho đến gần rốn được?

    Chú thích 263: Lòng người: Chỉ vua Minh Mệnh, nguyên văn là chữ Trẫm.

    Chú thích 264: Nuôi dạy dân nhàn: Giáo dưỡng vạn dân. 

    Chú thích 265: Muốn xem nên đức, thường than mắc hình: Nhà vua thích được thấy dân chúng trở thành một cái gì, trở thành đạo đức hơn chẳng hạn (bản Hán chỉ nói thành trống không mà thôi không có túc từ) mà không thích thấy dân chúng phải mắc vào vòng tù tội. Nguyên văn: Lạc quan nhĩ đẳng chi thành, nhi bất lạc kiến nhĩ đẳng chi ly vu cửu dã (lạc: ưa thích, quan: xem, nhĩ đẳng: các ngươi, ly: mắc; cửu: tội lỗi, tù tội). Như vậy, câu văn trên của Tự Đức có thể cắt nghĩa là: Nhà vua ưng được xem thấy dân chúng trở thành đạo hạnh hơn, nhưng chỉ buồn thấy cái cảnh dân chúng bị lâm vào cảnh tù tội, chỉ vì đã không theo thuận về lành. 

    Chú thích 266: Chúng ngươi bằng muốn giữ sinh: Nếu chúng người muốn cho đời sống của mình được bảo vệ, được duy trì. Bằng: Nếu như.

    Chú thích 267: Mình nên ngẫm nghĩ lấy mình mới nên: Nhĩ đẳng kỳ thận tư chỉ, chúng ngươi phải suy nghĩ về điều đó một cách kỹ lưỡng.
     

  • I. ĐÔN NHÂN LUÂN

    93. Một điều là dạy làm vầy,

    Đôn nhân luân gọi nên dày đạo ta

    Đạo người lại có chỉ qua?

    96. Trước nên tỏ biết năm ba lý này:

    Vua tôi phải có nghĩa dày,

    Cha con thân lắm, khuyên mày thương hơn.

    Vợ chồng có biệt, chớ lờn.

    Anh em có thứ, bạn đoàn có tin,

    100. Đấng người năm ấy lớn trên,

    Đấng người đã tỏ mới nên đạo người.

    Người nguyền khắp hết chúng người,

    104. Đạo người đều biết hậu hoài làm hay.

    Làm quan vâng phép noi ngay,

    Hết lòng làm việc, sức này tiếc chi.

    Học trò giảng học rõ nghì,

    108. Dùi mài nên giống để khi nước dùng.

    Làm binh cùng tráng cùng chung,

    Đi buôn cùng thợ cùng nông, là cày.
    Siêng vui nghề nghiệp là hay.

    112. Đạo thường mày toại, phận mày mày lo.

    Trong thì mới đặng ấm no,

    Trên thờ cha mẹ, dưới phò vợ con.

    Ngoài thì thuế viết nộp tròn,

    116. Lòng thường muốn phải giục dồn việc quan

    Kẻ đi ở lính phận an,

    Chớ lìa đội ngũ mà toan trốn hoài.

    Chớ quen biếng nhát (nhác) hè lui,

    120. Thường thì tập võ, có sai, xốc vào.

    Kẻ làm lại các nha tào,

    Chớ gian chữ nghĩa tuôn (tuông) phao phép lề.

    Chớ ăn xâm của dân lê,

    124. Ngày đêm siêng sắn chẳng lìa việc công.

    Còn như đạo ở thảy đồng,

    Thờ thân (26) thảo kính, vợ chồng hòa nhau.

    Anh em thương lắm tranh đâu,

    Bạn bè tin thực chẳng màu dối khinh.

    Khá nghe lời sách Trung kinh,

    “Người hiền giữ đạo ắt mình tốt lâu”.

    Chúng người thật ở như cầu,
    132. Đạo thường đã định, phúc sau lại giành

    Nước nhà lâu đặng trị bình,

    134. Rỡ thay phải vậy để danh không cùng.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 203: Một điều: Điều một.

    Chú thích 204: Làm vầy: Như thế này.

    Chú thích 205: Đôn nhân luân gọi nên dày đạo ta: Đôn là dày dặn, như nói đôn hậu, đôn hóa, đôn huệ, đôn mục; nhân luân là đạo thường con người phải noi theo. Dày đạo ta là giải thích ý nghĩa của ba chữ Hán đôn nhân luân.

    Chú thích 206: Tỏ biết: Biết tỏ, hiểu rõ ràng, cặn kẻ. Các câu 94, 95, 96, dịch câu Hán văn: Nhân đạo mạc tiên ư minh luân, đạo người không gì là làm cho sáng đạo thường trước hết.

    Chú thích 207: Các câu 97, 98, 99, 100 dịch câu Hán văn: Quân thần hữu nghĩa, phụ tử hữu thân, phu phụ hữu biệt, huynh đệ hữu tự, bằng hữu hữu tín: Vua tôi có nghĩa, cha con có tình thân, vợ chồng có phân biệt, anh em có trên dưới, bạn bè có lòng tin.

    Chú thích 208: Câu 101 và 102 dịch câu: Thử nhân chi đại luân dã, nhân luân minh nhi hậu nhân đạo lập; tác giả phân biệt nhân luân và nhân đạo và ta phải định nghĩa chính xác hai danh từ này mới có thể dịch đúng ý câu văn trên. Luân là luật tự nhiên, cũng có nghĩa là loài, bậc, đẳng, do đấy, vua Tự Đức đã dịch nhân luân đấng người; đấng người năm ấy lớn trên (câu 101). Năm ấy tức là đại luân hay ngũ luân là quân thần, phụ tử, phu phụ, huynh đệ, bằng hữu (xem chú thích số 5); lớn trên dịch chữ đại trong đại luân, như vậy câu thử nhân chi đại luân dã có thể dịch là: Ấy cái thứ bậc lớn lao của con người là như vậy. Đạo nghĩa đen là con đường cái, thẳng suốt, dẫn đến một chỗ nào nhất định. Sách Trung dung định nghĩa đạo là suất tính chi vị đạo, tuân theo tính, theo thiên mệnh gọi là đạo, đạo là con đường đưa đến thực hiện cái tính bản nhiên của con người. Vậy nhân đạo là phương tiện, và nhân luân là cứu cánh, do đấy, nhân luân minh nhi nhân đạo lập nghĩa là đấng người có tỏ rõ thì đạo người mới đứng vững. Tự Đức dịch là: Đấng người đã tỏ mới nên đạo người (câu 102) thật là rành mạch và chính xác từng chữ. Nhân luân có thể hiểu là nhân vị như chủ trương của Mounier.

    Chú thích 209: Người: Vua Minh Mệnh. Nguyền: xin cho, mong cho.

    Chú thích 210: Hậu hoài: Ôm ấp trong lòng một cách thiết tha, quý trọng.

    Chú thích 211: Siêng vui nghề nghiệp: Dịch câu lạc nghiệp phục cần, nghĩa là vui với nghề của mình và chịu khó chăm chỉ làm việc.

    Chú thích 212: Mới đặng ấm no: Sáng tác của Tự Đức, trong chính bản không có.

    Chú thích 213: Trên: Dịch chữ ngưỡng, ngẩng lên trên.

    Chú thích 214: Dưới phò: Dịch chữ phủ dục, cúi xuống nuôi nấng dạy bảo. Chữ dục được dịch là phò, hơi tối nghĩa và ít có vẻ thông minh nhất nam tử. Dục có nghĩa là nuôi cho khôn lớn.

    Chú thích 215: Thuế viết: Dịch chữ tô phú, tiền phải nộp cho nhà nước.

    Chú thích 216: Biếng nhát: Bản Nôm viết sai chính tả, phải hiểu là biếng nhác.

    Chú thích 217: Hè lui: Rủ nhau bỏ công việc.

    Chú thích 218: Có sai: Dịch chữ hữu sự là có việc, có sai bảo làm gì thì xốc vào nghĩa là xông vào làm ngay, dịch câu phấn dũng hướng tiền, mạnh mẽ xông đến trước.

    Chú thích 219: Làm lại: Làm các chức hành chính dưới quyền quan.

    Chú thích 220: Nha tào: Các công sở.

    Chú thích 221: Tuôn: Xông tới, chạm phải. Phải viết là tuông.

    Chú thích 222: Phao: Vứt đi, ném đi. Tuông phao dịch chữ lộng, nghĩa là khinh nhờn, coi là trò đùa. Lộng pháp dịch là tuông phao phép lề rất sát và mạnh nghĩa.

    Chú thích 223: Ăn xâm: Không phải của mình mà cứ dùng sức mạnh để lấn át tranh giành cho được.

    Chú thích 224: Dân lê: Dịch chữ tiểu dân trong nguyên bản, cũng gọi là lê dân, dân đen, những hạng bần cố nông khổ cực.

    Chú thích 225: Siêng sắn: Tiếng đôi, nghĩa là chăm chỉ, cần mẫn. Từ câu 105 đến 124, tác giả bình giải câu quân thần hữu nghĩa và ấn định nhiệm vụ của bầy tôi. Trong liên hệ quân thần, thần có nhiệm vụ với quân, còn quân có nhiệm vụ với dân. Sự phân nhiệm kể cũng khá minh bạch.

    Chú thích 226: Câu đưa đẩy, không có trong nguyên bản.

    Chú thích 227: Thờ thân: Sự phụ mẫu, thờ cha mẹ.

    Chú thích 228: Người hiền giữ đạo ắt mình tốt lâu: Dịch câu quân tử thủ đạo sở dĩ trường thủ kỳ hưu, nghĩa là: Người quân tử giữ đạo là giữ được lâu dài ơn phúc cho mình. Chữ trường thủ kỳ hưu dịch là ắt mình tốt lâu, rất sát nghĩa.

    Chú thích 229: Đạo thường: Dịch chữ di luân. Di là thường. Luân là luật tự nhiên, di luân đồng nghĩa với luân thường. Dịch di luân là đạo thường cũng đúng nhưng không được chính xác như đã phân biệt ở câu 101 và 102.

    Chú thích 230: Giành: Lấy lại, để sẵn đấy cứ việc đến lấy. Chữ giành dịch chữ trăn nghĩa là đến (không được sát nghĩa). Đề nghị dịch là: Đạo thường đã định, phúc mầu đến nhanh.

    Chú thích 231: Rỡ thay: Sáng sủa thay. Bây giờ ta nói rạng rỡ, rực rỡ, mừng rỡ, không dùng chữ rỡ riêng biệt.

  • A. KHAI MÀO

    1. Vâng lời thánh dụ đành rành

    Từ xưa, chúa thánh vua minh cầm quyền,

    Lấy đạo chính, dạy dân đen,

    4. Ắt toan dân hóa, tục nên, làm đầu.

    Mình làm trước, chúng dõi sau,

    Thêm lời dạy dỗ phép mầu đủ theo.

    Còn lo dân cảm chẳng đều,

    8. Gần xa nghe thấy ít nhiều khó in.

    Lại bày năm đến tháng Giêng,

    Có quan ra lệnh rao lên khắp đường,

    Cùng quan lớn ở châu làng,

    12. Nhóm dân, đọc những phép thường, dạy chung.

    Khiến hay nhà biết cửa thông,
    Dấy điều nhân nhượng nên công trị bền.

    Nước ta Nam Việt dựng nên,

    16. Hai trăm năm lẻ, thần truyền thánh noi.

    Đức lành thấm thía đầy vơi,

    Chính thuần thói tốt lâu dài mới nên.

    Ngửa vâng Thế Tổ nổi lên,

    20. Võ công cả định, rối nghiêng đã rồi.

    21. Dựng làm nhà học nuôi tài,

    Lại ban điều lệ sửa dùi thói tây.

    Chính hay cùng phép dạy hay

    24. Thấm dân đạo chính tốt tày đời xưa.

    Đức Hoàng Tổ thánh có dư,

    Cơ đồ lớn, phép tắc thừa nối noi.

    Rất toan dạy kế giàu rồi,

    28. Lâu nay yên vỗ, tha thôi thuế thường.

    Một niềm đau đáu xót thương,

    Ra ơn nuôi giúp bốn phương trẻ già.

    Tuy chưa hay khiến dân ta,

    32. Nơi nơi đông đảo, nhà nhà giàu vui.

    Song dung nuôi đặng thảnh thơi,

    Kể dư năm, với chẵn mười năm nay.
    Dạy khuyên sửa thói cho hay,

    Thực là đã đáng buổi này chứ sao.

    Khắp nơi từng đã dụ rao,

    Hỏi người thảo thuận, tiết cao, nghĩa dày.

    Tỉnh nào một có tâu bày.

    40. Liền ban rất hậu, bêu hay bảng ngời.

    Lại cùng hiền chính nhữn (những) ai,

    Cũng truyền các tỉnh tìm vời dâng lên.

    Thực là có chước dạy khuyên,

    44. Hẳn làm kế chót sửa nên thói lòng.

    Nghĩ dân hay biết lý chung,

    Nhà tranh quạnh, cũng tín trung, có người.

    47. Thật thà, thuần hậu tính trời,

    Vốn không thiếu kẻ ở nơi quê mùa.

    Khí chịu mếch, muốn riêng mờ,

    50. Có người làm vậy phải từ dạy răn.

    Người thường xem án bộ dâng,

    Thấy người mê dại nhẹ thân lưới hình.

    53. Thánh nhân thật rất thương tình,

    Lòng người chẳng nỡ, chẳng đành mười phân.

    Vả như nhữn (những) đứa hung hăng,

    56. Cùng loài si quyệt, lung lăng, hoang đàng,

    Giám làm việc lỗi phép thường,

    Thấy, liền nát thịt, tan xương cả bầy,

    59. Vậy thì thuận nghịch lý này,

    Thật đà tỏ rõ lắm thay, nên dè.

    Có tai mắt, thảy biết nghe,

    62. Lọ là phải nói đủ bề mới thông.

    Nghĩ dân cũng dễ bảo cùng,

    Nên làm tại buổi thong dong ngày thường.

    Truyền làm dạy bảo mười chương,

    66. Với nghi chú, các địa phương ban cùng,

    Mày, quan ngoài với quan trong,

    Đều nên nương Trẫm tấm lòng rộng thương.

    Bản in sao cấp các làng,

    70. Khắp truyền phủ huyện học đường hương thân.

    Bộ giao nghi chú đều vâng,

    Truyền cho kẻ sĩ, quân, dân, biết đều.

    Khá đam dạy bảo mấy điều,

    74. Cứ kỳ giảng đọc, rõ nhiều, biết chung.

    Khiến cho người đọc, nhà thông,

    Kẻ khôn lại sửa bảo cùng người ngây,

    Sao cho ngày thấm tháng lây,

    78. Ai ai đều cũng ở hay, về lành.

    Mày, dân cùng sĩ cùng binh,

    Chớ rằng văn lệ mà khinh mà nhàm.

    Ắt tua mình dõi sức làm,

    82. Cùng nhau bắt chước, cùng ham đua tày.

    Hẹn cho đổi mỏng theo dày,

    Nhiễm nên thói tốt từ rày lần lên.

    Nhờ trời rước tốt lâu bền,

    86. Thảy nhiều phúc phận, tôi liền đến dân.

    Đều lên cõi thọ đài xuân,

    Triều đình thịnh trị thêm phần bền giai,

    Thì người thương nghĩ chúng ngươi,

    90. Muốn nên, nên phải dạy nuôi đủ điều.

    Tấm lòng khổ biết bao nhiêu,

    92. Mới là không phụ vì theo dạy này.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 144: CHÚ THÍCH: (Phần chú thích này chỉ chú trọng đến văn Nôm, về điển tích và từ ngữ Hán, xin xem phần 2, chương 3).

    Thánh dụ: Lời dạy của vua, ở đây là vua Minh Mệnh. Minh Mệnh thập điều được ban bố năm 1834. Tự Đức tuyên bố lý do phiên dịch bản Thánh dụ huấn địch thập điều là vì muốn “vâng lời thánh dụ đành rành” nhưng có thực là vì tinh thần kỷ cương hay vì bị thúc đẩy bởi lòng hối hận phát sinh từ những hành động bất đắc dĩ năm 1854 và 1866? Dù sao cũng không thể phiến diện cho rằng Tự Đức đã vì tham vọng mà đối xử tàn nhẫn với Hồng Bảo và gia đình, bởi vì Tự Đức là người không có tham vọng chính trị; sự đối xử tỏ ra tàn nhẫn vì ta có thói quen nhìn nhận hành động này dưới cạnh khía tình cảm, nhưng một ông vua như Tự Đức, dù đa cảm, vẫn không thể xử sự theo tình cảm gia đình. Đó là cái bi đát trong đời sống tình cảm của Tự Đức mà ta phải tìm hiểu cặn kẽ.

    Chú thích 145: Đành rành: Rõ ràng, rành rọt.

    Chú thích 146: Ắt toan dân hóa, tục nên, làm đầu: Dịch câu: Tất dĩ hóa dân thành tục vi tiên vụ của nguyên bản, nghĩa là: Tất phải lấy việc hóa dân thành tục làm việc đầu tiên. Hóa dân là làm cho người được văn minh tiến bộ hơn; thành tục là làm cho việc người dưới bắt chước người trên được kết quả (Chữ lấy trong Lễ ký, xem chú thích trong bản Hán văn).

    Chú thích 147: Dõi: Theo, bắt chước, nói rõ chữ tục nên ở câu trên. Câu 5 nói về nhiệm vụ của nhà lãnh đạo. Người lãnh đạo phải làm gương, làm mẫu mực cho quần chúng, phải nghi hình, nghĩa là làm khuôn mẫu cho người khác mới có thể lôi cuốn họ, giáo hóa họ.

    Chú thích 148: Dân cảm: Dân hiểu được bài học.

    Chú thích 149: Câu 7 và câu 8 dịch câu: Hựu lự dân chi quan cảm bất nhất, thị thính nan tề (nguyên bản), nghĩa là: Lại còn lo sự xem hiểu của dân không giống nhau, việc thấy nghe của dân không đều nhau… Khó in dịch chữ nan tề, nghĩa là khó đều đặn với nhau, khó đi đúng với nhau theo một khuôn khổ. 

    Chú thích 150: Lại: Dịch chữ tắc, phải hiểu là còn, cho nên. Năm đến tháng Giêng: Cứ vào tháng Giêng mỗi năm. Lệ này căn cứ vào Kinh thư (Xem chú thích bản Hán văn).

    Chú thích 151: Nhóm dân: Họp người làng lại một chỗ.

    Chú thích 152: Khiến hay nhà biết cửa thông: Dịch câu: Dụng năng gia dụ hộ hiểu: Làm thế nào cho nhà dạy cửa hiểu, nghĩa là tất cả mọi nơi, người dân ở bất cứ chỗ nào cũng được nghe giảng và hiểu rõ.

    Chú thích 153: Dấy điều nhân nhượng: Hưng nhượng, hưng nhân, làm cho tinh thần khiêm tốn, nhường nhịn nhau, lòng thành thật yêu thương nhau được nảy nở (Xem Đại học, 9, 3). 

    Chú thích 154: Thế Tổ:Vua Gia Long (Hoàng Khảo Thế Tổ Cao Hoàng đế).

    Chú thích 155: Cả định: Đại định, đã dẹp yên nạn lớn, đã sắp đặt mọi sự yên ổn (Chữ lấy trong Kinh thư, quyển 4, Vũ thành 3).

    Chú thích 156: Rối nghiêng đã rồi: Giải thích chữ cả định. Rồi nghĩa là xong xuôi. Rối nghiêng chỉ những khó khăn chính trị do nhà Tây Sơn gây ra.

    Chú thích 157: Nhà học nuôi tài: Nhà Dục tài, một bộ phận nội trú của Quốc Tử giám, có học bổng.

    Chú thích 158: Sửa dùi thói tây: Dịch chữ chính tục, làm cho thói quen của người học được thẳng thắn, chính xác. Giáo dục cổ Việt Nam rất chú trọng đến vấn đề huấn luyện những thói quen tốt, điều mà ở Âu châu, phải chờ đến Montessori mới thấy đề cập đến. Thói tây: Thói xấu, hèn, ti tiện.

    Chú thích 159: Chính hay cùng phép dạy hay: Dịch chữ thiện chính thiện giáo. Chính là chủ trương về xã hội, kinh tế; giáo là quan điềm về văn hóa, sư phạm. Giáo dục xưa đề cao sự hòa hợp giữa lý thuyết và thực hành, cả hai phải đi đôi với nhau (cùng) mới gây được ảnh hưởng mạnh mẽ trong dân chúng (thấm đâu) và nối tiếp được truyền thống dân tộc (tốt tày đời xưa). Các nhà giáo dục có quan niệm giáo dục là một công trình lâu dài, phải liên tục từ đời trước đến đời sau; tác dụng của nó rất chậm chạp, nhưng chính xác và hữu hiệu (Xem Mạnh Tử, Tận tâm thượng, 14, 2).

    Chú thích 160: Rất toan dạy kế giàu rồi: Dịch câu Thâm tư phủ nhà hậu giáo chi nghĩa: Suy nghĩ sâu xa làm thế nào cho dân giàu có đã rồi mới dạy họ; đây là chủ trương của Khổng Mạnh, làm cho dân có tiền đã, rồi mới dạy chữ nghĩa, phủ chỉ rồi mới giáo chỉ (Xem Luận ngữ, Tử Lộ 13I).

    Chú thích 161: Hay khiến: Dịch chữ năng sử, có thể làm cho. Cả câu 31, dịch câu: Tuy vị năng sử ngô dân: Tuy rằng chưa có thể làm cho dân ta… 

    Chú thích 162: Song dung nuôi đặng thảnh thơi: Dịch câu: Nhiên nhi hàm dưỡng an dật. Hàm là dung nạp, chứa chất ở bên trong, dưỡng là nuôi nấng cho lớn lên; hàm dưỡng xét về giáo dục là dùng học vấn đề làm cho khí chất biến hóa đủ. Vậy dung nuôi là nói về công trình giáo huấn của vua Minh Mệnh, đức Hoàng Tổ thánh có dư (câu 25). Trong nguyên bản, tác giả xưng là Trẫm; trong bản Nôm, vua Tự Đức không giữ chữ Trẫm mà đổi ra là người.

    Chú thích 163: Dạy khuyên sửa thói cho hay: Dịch câu giáo huấn chính tục. Chữ lấy trong Lễ ký, Khúc lễ thượng, nghĩa là dạy bảo, sửa đổi phong tục, tập quán.

    Chú thích 164: Một có tâu bày: Dịch chữ nhất hữu tấu thượng: Nếu có một tỉnh nào tâu lên. Danh xưng tỉnh (đầu câu 39) có từ năm 1831, thay cho trấn. 

    Chú thích 165: Bêu hay bảng ngời: Dịch chữ tỉnh thưởng, tỉnh là tiêu biểu, là cái nêu, cái mốc để cho người khác nhìn lên mà bắt chước. Ngày xưa, người có đức hạnh đáng khen được vua cho dựng nhà cao, treo bảng vàng rực rỡ (bảng ngời) đề tưởng lệ và khuyến khích người khác làm điều thiện. Bêu là treo lên, hay là cái tốt cái đẹp. Chữ bêu có thấy trong Quốc âm thi tậpLâm tuyền kỳ ngộ (Khiêm nhường ấy mới bêu quân tử, Quốc âm thi tập, số 113).

    Chú thích 166: Nhữn (đọc là những): Bản Nôm viết là nhẫn, nhữn, cách viết sai chính tả của đồng bào Trung Việt. Tất cả mọi chữ những trong bản này đều viết sai như thế.

    Chú thích 167: Nghĩ dân hay biết lý chung: Hay biết dịch chữ tri năng, có thể biết, cái khả năng hiểu biết. Nhà vua quan niệm rằng cái lý chung, nói rõ hơn ở nguyên bản là cái dân đi vật tắc, cái đạo thường của người dân và cái khuôn phép của sự vật thì ai cũng đều có thể biết hết. Câu này làm ta liên tưởng đến câu của Descartes: Le bon sens est la chose du monde la mieux partagée trong cuốn Discours de la méthode (Lương tri là cái gì trong đời được phân phối đồng đều nhất). Xem Kinh thi, thiên Chưng dân. 

    Chú thích 168: Khí chịu mếch, muốn riêng mờ: Dịch câu khí bẩm sở tế, vệt dục sở hôn, cái khí bẩm bị che, lòng vật dục bị mờ. Ở đây, sở tế được dịch là chịu mếch, nghĩa là bị sai chạy, mẻ sút đi, vật dục được dịch là muốn riêng, cái ý muốn riêng tư của mỗi người.

    Chú thích 169: Từ: Từ từ, thong thả, lần lần. Người nào bị vật dục làm cho mù quáng thì phải thong thả, kiên nhẫn mà khuyên bảo. 

    Chú thích 170: Người: Vua Minh Mệnh. Trong bản Hán văn, vua tự xưng trực tiếp là Trẫm.

    Chú thích 171: Bộ dâng: Các bộ đệ trình nhà vua. Ở đây là bộ Hình.

    Chú thích 172: Thấy người mê dại, nhẹ thân lưới hình: Dịch câu: Kiến hữu ngoan minh vô tri, khinh phạm pháp võng, nghĩa là thấy có người ngu tối làm càn mà không biết, coi thường mà lần vào vòng lưới của phép nước. 

    Chú thích 173: Thánh nhân: Chỉ Minh Mệnh.

    Chú thích 174: Lòng người: Chỉ Minh Mệnh.

    Chú thích 175: Cả hai câu 55 và 56, dịch câu: Thả như vô lại ác côn, cập cuồng giảo bất sính chi đồ. Lung nghĩa là không giữ lễ phép, không biết kiêng sợ (tiếng miền Nam). Lung lăng: Ngang tàng, theo tính nóng nảy hung bạo mà tỏ ra dữ tợn, độc ác. 

    Chú thích 176: Giám: Dịch chữ cảm, bản Nôm viết rõ rằng chữ giám, như trong chữ giám đốc. Như vậy, căn cứ trên âm đầu gi mà người Trung và người Nam không bao giờ viết sai, ta có thể khẳng định âm giám do âm cảm mà ra, và phải viết với gi; viết dám là sai chính tả. Tuy nhiên, chữ dám đã trở thành thông dụng.

    Chú thích 177: Thấy, liền nát thịt, tan xương cả bầy: Chủ từ là vua Minh Mệnh. Nếu ta biết được, tất cả những bọn phạm pháp ấy sẽ bị trừng trị nghiêm ngặt.

    Chú thích 178: Nên dè: Phải cẩn thận mà kiêng nể, giữ gìn. Chữ nên dè để ở cuối hai câu lục bát dài là cả một nghệ thuật dùng chữ để làm cho người đọc chú ý tới tầm quan trọng của lời cảnh cáo. Trong nguyên bản Hán văn, không có lời cảnh cáo này.

    Chú thích 179: Bảo: Có thể đọc là biểu.

    Chú thích 180: Nên làm tại buổi thong dong ngày thường: Dịch bốn chữ: đương tại bình thời.

    Chú thích 181: Dạy bảo: Dịch chữ huấn địch, lời chỉ bảo dạy dỗ. 

    Chú thích 182: Với nghi chú: Kèm thêm bản nghi chú, lời chua thêm để làm mẫu do bộ Lễ nghĩ soạn theo sắc lệnh của nhà vua, và ban hành đồng thời (ban cùng) với bản huấn địch. Như vậy, nhờ sự tiết lộ này, ta có thể khẳng định rằng vua Minh Mệnh chỉ soạn thảo các tiêu đề của bản Thánh dụ huấn địch thập điều và phần nghi chú, tức phần bình giải là của các quan trong bộ Lễ. Các quan đó là những ai? Ai là người bình giải chính thức? Vấn đề này hiện chưa đủ tài liệu đề giải quyết, nhưng phải được đặt ra.

    Chú thích 183: Mày: Dịch chữ nhĩ. Quan trong là quan kinh doãn, quan ngoài là các quan Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chính, Án sát như trong bản Hán văn đã liệt kê. Tổ chức hành chính này bắt đầu hoạt động từ năm 1831. 

    Chú thích 184: Nương: Dịch chữ thể, nghĩa là đặt mình vào đấy, như nói thì theo.

    Chú thích 185: Trẫm: Ta đây, tiếng xưng chung của mọi người quý tộc, sau nhà vua mới độc quyền sử dụng.

    Chú thích 186: Sao cấp: Sao ra và cấp phát, chép lại nhiều bản và tổng đạt đi các nơi. 

    Chú thích 187: Hương thân: Trong nguyên bản đề rõ là tổng lý xã thôn, ở đây dịch gọn là hương thân. Thân là các nha quan, các vị chức sắc.

    Chú thích 188: Biết đều: Cùng biết cùng hiểu. 

    Chú thích 189: Khá đam dạy bảo mấy điều: Dịch câu tương thử đằng giáo điều, đem mấy điều giáo huấn ấy. Dạy bảo mấy điều hiểu là mấy điều dạy bảo, tức mấy giáo điều này. 

    Chú thích 190: Cứ kỳ giảng đọc rõ nhiều, biết chung: Dịch câu dĩ kỳ tuyên độc giảng minh, định một ngày nào đó rồi cứ đến ngày ấy, các hương thân nhóm họp dân chúng đến, đọc to bản huấn dụ cho mọi người nghe, rồi cắt nghĩa rõ ràng từng chữ. Rõ nhiều là nhiều người rõ, nhiều người hiểu; biết chung, tất cả điều biết, điều hiểu nghĩa. Kỳ giảng đọc thường định vào tháng Giêng theo ý của nhà vua (xem câu 9). Lệ này có thấy đề cập tới trong Kinh thư (xem lời chú trong chú thích phần phiên âm Thập điều).

    Chú thích 191: Khiến cho người đọc, nhà thông: Dịch câu vụ sử gia truyền nhân tụng. Cốt làm cho nhà này đem tài liệu học tập sang nhà kia, mỗi người đều có cơ hội đọc to lên một cách rành rọt, rõ ràng. Phải công nhận lời dịch không được sát nghĩa.

    Chú thích 192: Kẻ khôn lại sửa bảo cùng người ngây: Tự giáo dục lẫn nhau. Ngày xưa, nền giáo dục tráng niên rất được chú trọng và phổ biến.

    Chú thích 193: Chớ rằng: Đừng cho rằng, chớ nói.

    Chú thích 194: Văn lệ: Dịch chữ cụ văn, nghĩa là văn sáo, văn đủ câu cách không có gì hay.

    Chú thích 195: Đổi mỏng theo dày: Dịch chữ cách bạc tùng trung, đổi lòng khinh bạc mà ăn ở theo lòng trung. Chữ dày hợp với chữ hậu hơn với chữ trung, nhưng ta thường nói trung hậu nghĩa là đãi người một cách dày dặn, tử tế, vậy dịch trungdày rất đúng nghĩa, vừa đối chỉnh với chữ mỏng ở trên vừa bóng bẩy.

    Chú thích 196: Nhiễm nên thói tốt: Dịch chữ huân thành mỹ tục. Hun thành thói tốt, nhiễm nên thói tốt. Huân nghĩa là hun, bốc lên như lửa, khí thế mạnh mẽ hơn chữ nhiễm. 

    Chú thích 197: Tôi: Thần, nghĩa là các quan.

    Chú thích 198: Bản Nôm viết chữ giai là đẹp, đúng ra phải viết là dai (chữ Nôm dùng chữ di là mọi rợ). Nhiều chỗ lầm lẫn hai âm đầu gi-d cho ta phỏng đoán rằng người soạn nghi chú của bản Thánh dụ có lẽ là một người Bắc.

    Chú thích 199: Người: Dịch chữ Trẫm trong nguyên bản chỉ vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 200: Thương nghĩ: Dịch chữ quyến niệm, nghĩ đến không rời. 

    Chú thích 201: Dạy nuôi: Dịch chữ giáo dục của bản Hán văn. 

    Chú thích 202: Vì theo dạy này: Vì theo giáo điều này. Câu này không có trong nguyên bản chữ Hán. 

  • CHƯƠNG III. SƯU GIẢNG BẢN THÁNH DỤ HUẤN ĐỊCH THẬP ĐIỀU

    A.

    1. Chính đạo: Con đường đưa thẳng đến chân lý, ở giữa, không xiêu vẹo. Ở đây là đạo Nho, đạo Khổng Mạnh. Thơ Nguyễn Công Trứ: Cầm chính đạo để tịch tà cự bí.

     

    2. Lỵ: Tới để thăm hỏi coi sóc một người dưới quyền, đi thanh tra, kiểm soát, đôn đốc, giữ một nhiệm vụ hành chính để điều khiển dân chúng. Lỵ thiên hạ: Cầm quyền cai trị dân chúng. Hóa dân thành tục Lễ ký, Học ký XVI, 1, nghĩa là làm cho dân chúng được tiến bộ, được văn minh hơn, cho phong tục được tốt đẹp và hoàn toàn. Xem Lịch sử giáo dục Việt Nam của Lê Hữu Mục, bản quay rô-nê-ô, Đại học Sư phạm Sài Gòn, 1965.

     

    3. Thân giáo ngôn giáo: Dùng con người của mình, cuộc đời của mình như một thí dụ sống động để dạy người (mình làm trước, chúng dõi sau) rồi dùng lời nói để dạy (thêm lời dạy dỗ). Giá trị không thể chối cãi được của giáo dục nho gia là đề cao gương mẫu và chính nhờ đấy mà hiệu năng của giáo dục tùy thuộc vào uy tín của các bậc sư phó.

     

    4. Nghi hình: Khuôn mẫu để cho người ta theo đó mà bắt chước.

     

    5. Tù nhân: Quan truyền lệnh của nhà vua cho dân chúng biết, như chức héraut bên Âu châu (có quan ra lệnh). Tục lệ truyền lệnh đã có từ thời thượng cổ, đã được nói tới trong Kinh thư: mỗi tuế mạnh xuân, tù nhân dĩ mộc đạc tuẫn vu lộ: Mỗi năm đầu mùa xuân, quan truyền lệnh vua gõ mõ đi khắp các nơi (Thượng thư 2, Hạ thư 4, Dận chinh 3).

     

    6. Tuẫn lộ (hay tuận lộ): Đi trên các ngả đường (rao lên khắp đường). Hằng năm, tháng đầu xuân, viên giữ lệnh lấy mõ gỗ rao ở đường; các quan các thầy khuyên nhau; các thợ đem nghề mình để can ngăn (Thượng thư, Dận chinh, bản dịch của Nhượng Tống, trang 58).

     

    7. Chính nguyệt: Đúng ra phải đọc là chinh nguyệt, tức là tháng Giêng, tháng đầu năm, chính âm Giêng là do âm chinh mà ra, và chữ Giêng, chữ Nôm viết là 𦙫, gồm chữ chính bên phải và chữ nguyệt bên trái. Thiên Nguyệt lệnh trong Lễ ký, điều 12 chép: mệnh tướng bố đức hòa lệnh, nghĩa là nhà vua ra lệnh cho các quan phổ biến các huấn thị của triều đình, phối hợp và ban hành các quyết nghị.

     

    8. Châu trưởng: Hiểu theo tổ chức hành chính đời Gia Long, châu là một huyện ở miền thượng du, đứng đầu là một Tri châu. Ở đây, danh xưng châu có tính cách tổng quát và chỉ bất cứ một đơn vị hành chánh nào có thể là tổng, xã, thôn, và như vậy, châu trưởng là người đứng đầu đơn vị hành chính ấy, có thề là cai tổng, xã trưởng, vân vân… Tự Đức dịch châu trưởng là quan lớn ở châu làng (câu 11).

     

    9. Độc pháp chi chế: Độc là đọc to tiếng cho mọi người nghe. Pháp chi chế, là chế pháp, tức là lời của vua nói về một luật lệ, một chính sách (chế thư, chế sách), hay phong thưởng cho một công thần nào (chế văn).

    10. Gia dụ: Dụ nghĩa đầu tiên là hiểu, như nói: “Quân tử dụ vu nghĩa (Luận ngữ), quân tử hiểu điều nghĩa, sau mới có nghĩa là bảo rõ, nói rõ ràng cho người ta hiểu bằng sự so sánh thực tế, như nói: “Bất ngôn nhi dụ, không nói mà rõ. Gia dụ là nhà nào cũng biết rõ những lời dạy dỗ của nhà vua, đối với hộ hiểu là cửa nào cũng được ánh sáng mặt trời buổi sáng chiếu vào, ai ai cũng thấu triệt huấn dụ của nhà vua đã ban xuống.

    11. Hưng: Dấy, làm cho nổi bật lên.

    12. Trăn: Đến, đi tới, đạt được.

    13. Ung hy: Hòa hợp, vui vẻ, tốt lành.

    14. Du cửu: Lâu dài, bền vững không bao giờ hết.

    15. Triệu cơ: Đặt nền móng.

    16) Uông hàm: Thấm nhuần sâu xa, rộng lớn.

    17. Tiếp: Thấm khắp. Thiện chính thiện giáo, do câu: Thiện chính bất như thiện giáo chi, đắc dân dã (Mạnh Tử, Tận tâm thượng, 14) nghĩa là: Chính trị hay chẳng bằng giáo dục hay, được lòng dân hơn.

    18. Trinh: Cứng cát, rắn rỏi, vững vàng, trong sạch.

    19. Thất: Giống như, phù hợp với (tày).

    20. Phi thiệu: Nhận nối theo.

    21. Hồng đồ: Nghiệp lớn, tức ngôi vua (cơ đồ lớn).

    22. Suất tuần đại biện: Theo phép lớn (suất tuần: nối noi; đại biện: phép tắc thừa).

    23. Xem Luận ngữ, Tử lộ, 8, 9.

    24. Tuy điêu phủ sái : Làm những chỗ những người tan tác rạc rầy được yên, vỗ về những người đau ốm bệnh hoạn (tuy phủ: yên vỗ).

    25. Giáng xá quyên tô: Tha tội cho tù phạm và miễn thuế cho dân chúng.

    Chính sách thuế vụ của vua Thế Tổ (vua Gia Long) và Thánh Tổ (vua Minh Mệnh) đã tỏ ra hợp lý và hữu hiệu. Trừ thuế đinh có định lệ tùy theo vị trí của từng trấn (nội trấn, ngoại trấn…) thuế điền được ra làm ba hạng tùy theo giá trị của ruộng và được áp dụng uyển chuyển tùy theo năm được mùa hay mất mùa.  

    Về luật pháp, bộ Luật Gia Long khởi thảo năm 1811, ban hành năm 1815, gồm 22 quyển, 398 điều, được bộ Hình áp dụng rộng rãi, những tội nặng, án ngờ thường được duyệt lại, những tù giam ngục cấm được xét kỹ (Trần Trọng Kim, Việt Nam Sử Lược, 411).

    (26) Quyền quyền: Chăm chắm giữ lấy ở trong lòng bàn tay không buông ra, khư khư không rời bỏ. Câu này được Tự Đức dịch rất hay là đau đáu.

    (27) Huệ dưỡng: Do câu: kỳ dưỡng dân dã huệ, cái để nuôi dân là tình thương. Tự Đức dịch: Ra ơn nuôi giúp, biểu lộ tình thương dân một cách thiết thực bằng cách nuôi dưỡng và giúp đỡ họ trong đời sống vật chất.

    (28) Lê nguyên: Lê là màu đen, lê dân là dân đen, nguyên là đầu, đầu tiên, cái thiện là đức tính đầu tiên nên nguyên cũng có nghĩa là thiện, vì vậy, người dân thường gọi là thiện nhân, dân lành, và gọi ngược lại lê nguyên là dân lành, dân đen.

    (29) Hàm trăn phú thứ: Hết thảy mọi người đều trở thành giàu có, con cháu đông đúc. Phú là có nhiều tiền của (giàu vui), thứ là nhiều người, nhiều con cháu (đông đảo). Chữ hàm trăn được Tự Đức dịch rất đúng là nơi nơi… nhà nhà. Chữ phú thứ nghĩa là giàu có đông đúc lấy trong Luận ngữ, Tử lộ, 13, 9.

    (30) Hàm dưỡng an dật: Tự Đức đã dịch từng chữ là dung nuôi thảnh thơi (xem lời chú số 6 bản quốc ngữ, câu 33). Mục đích của nền giáo dục có nhắm vào việc đào tạo con người luân lý đạo đức, sống bằng tinh thần, bởi vậy, câu văn này chú trọng vào việc đề cao sự hàm dưỡng an dật, đào tạo một tâm hồn ung dung, nhàn nhã, phóng khoáng, tự do, không bị chi phối bởi bất cử một cái gì, kể cả đam mê cá nhân.

    (31) Đản: Thật sự, thật là. Đản duy kỳ thời: Thực là đã đáng buổi này, thực chỉ có lúc này mà thôi. Ta ghi nhận niềm xác tin của các nhà lãnh đạo phong kiến vào chính sách giáo dục của họ.

    (32) Tiết kinh: Từ lâu, đã lâu.

    (33) Liêm phỏng: Nguyên là chức Án sát sứ bên Trung Quốc, được Hồ Quý Ly áp dụng ở Việt Nam năm Canh Thìn (1400). Các Liêm phỏng sứ chia nhau đến các lộ, bí mật dò hỏi về quan lại kẻ hay người dở, về dân gian việc lợi việc hại rồi về Triều làm sở tấu đề nghị giáng truất hay cất nhắc quan lại (CM, chb, 11, 37).

    Từ năm 1831, việc Liêm phỏng được giao cho Tam pháp ty gồm có bộ Hình, Đại lý tự và Đô sát viện, những cơ quan tư pháp đời Minh Mệnh, bộ Hình có nhiệm vụ kiểm soát hình sự trong toàn quốc, phúc duyệt các bản án tử hình, chuẩn bị thu thẩm và lục tống thi hành những bản án đã chung quyết, thụ lý những vụ án mà Hoàng đế có đặc chỉ giao bộ Hình kết nghĩ, kiểm soát chế độ lao tù. Nhiệm vụ của Đại lý tự được thiết lập năm 1831 là xử phúc thẩm một số bản án quan trọng, thụ lý những vụ kiện hà lạm tham tang, áp chế, bức sách. Đô sát viện được thiết lập năm 1832 có nhiệm vụ chỉnh đốn lề lối làm việc của quan lại, cho nghiêm phong tục và pháp chính (theo Nguyễn Sĩ Hải, Tổ chức chính quyền trung ương thời Nguyễn sơ, bản quay Ronéo năm 1962, trang 163, 213, 221). Ngoài ra, việc điều tra về đời sống luân lý, kinh tế của dân chúng được giao cho các Trưởng cơ quan địa phương để tìm kiếm những người hiếu thuận, tiết nghĩa, hiền lương, phương chính.

    (34) Sưu cầu: Tìm kiếm.

    (35) Khuyến lệ: Dùng lời nói và mọi hình thức khen thưởng để thúc đẩy dân chúng sống đạo đức.

    (36) Chí kế: Kế lớn, những phương thức đại quy mô.

    (37) Dân di: Di là thường, cái gì thông thường nhưng không tầm thường mà người ta thấy hằng ngày, có thể hỗn nhận với cái như thực, đối lập với cái kỳ dị, lập dị, phóng cuồng, quái đản; do đấy, di trở thành định luật cho những người muốn sống một cách giản dị như mọi người, hợp nghi, trung tiết, phục lễ, cẩn trọng, nghiêm túc, nghĩa là cổ điển, sống theo lý trí, không buông xả theo tình cảm. Chính vì thế mà danh xưng di luân đã được dùng để đặt cho Đại giảng đường của Quốc Tử Giám, điện Di luân.

    (38) Vật tắc: Định luật, quy củ của tất cả những gì có ở trong trời đất. Chữ trong Kinh thi: Thiên sinh chưng dân, hữu vật hữu tắc (Thơ chưng dân, thiên Đại nhã). Xem lời bình của Khổng Tử trong sách Mạnh Tử, Cáo Tử thượng 6.

    (39) Chuyên thất bồng lư: Lư là lều cỏ, lợp tranh, bồng là một thứ cỏ, thân cao hơn một thước ta, lá như lá liễu, có răng cưa, hoa rất nhỏ, màu trắng, mùa thu thì chết khô, rễ bật lên, gió thổi bay đi nên gọi là phi bồng, bồng bay. Bồng lư là lều được lợp bằng cỏ bồng, chỉ nhà rất nghèo, chuyên thất là đóng kín, xa xôi hẻo lánh. Tự Đức dịch là nhà tranh quạnh, dịch rất hay và sát nghĩa. Chữ tất hữu trung tín lấy trong Luận ngữ 5, Công Dã Tràng 27.

    (40) Thành phác thuần hậu: Thực thà, mộc mạc, đều đặn, dày dặn, những đức tính của người dân quê, và cũng là những đức tính nhân loại phổ biến vì những đức tính ấy gắn liền với con người. Đây không phải là một lý luận mỵ dân mà là một nhận định đặt cơ sở trên tâm lý tự nhiên. Điều này giải thích tại sao các nho sĩ chân chính dễ có khuynh hướng thân dân đề cao lao động như trường hợp Nguyễn Trãi (ăn lộc đền ơn kẻ cấy cày), Nguyễn Khuyến (chú Đáo bên đình lên với tớ…)

    (41) Bất phạp: Không thiếu.

    (42) Duyệt Hình bộ sở thượng án quyền: Bộ Hình là một trong Lục bộ, chưởng lý pháp luật, quy định hình phạt để cho hiến pháp được nghiêm túc. Án quyền: Tức là các tập tấu, các tấu bản đóng thành tập do Bộ Hình đệ trình Hoàng đế ngự lãm và phê thị. Lời phê được viết bằng son đỏ nên các tấu bản đã được ngự phê còn được gọi là châu bản. Việc đọc kỹ các phiến tấu (tấu bản ngắn, chỉ gồm một tờ giấy) và tập tấu như vậy gọi là duyệt.

    (43) Căng lân: Thương xót (thương tình).

    (44) Thù: Rất, lắm. Tự Đức dịch là mười phân. Trẫm tâm thù sở bất nhẫn: Lòng Trẫm rất lấy làm bất nhẫn về điều ấy. Tự Đức dịch: Lòng người chẳng nỡ chẳng đành mười phân.

    (45) Bất nhẫn: Không nhịn được, không nỡ để xảy ra như vậy, không đành lòng. Mạnh Tử: nhân giai hữu bất nhẫn nhân chi tâm, nghĩa là người ta ai cũng có lòng bất nhẫn (Mạnh Tử, Công Tôn Sửu thượng VI).

    (46) Vô lại ác côn: Lại là lời lãi, ích lợi, vô lại là không có ích lợi gì cho gia đình, có tính dối trá, lừa bịp, làm hại người khác; ác còn là cái gậy xấu, hung dữ, chỉ những người bạo tợn sống bằng gậy gộc; ác côn đồng nghĩa với du côn, côn đồ nhưng ít thông dụng. Tự Đức dịch là những đứa hung hăng.

    (47) Cuồng giảo bất sính: Cuồng là điền dại, ngông nghênh, dữ dội, thiếu lý trí và đạo đức; giảo là ngông cuồng, ngang trái, xỏ xiên, quỷ quyệt, thích điên đảo để lừa dối người ta; bất sính là người bất đắc chí. Tả truyện: Ngũ tộc tụ quần bất sính chi nhân, năm họ quần tụ những người bất đắc chí. Cuồng giảo bất sính chi đồ: Những loài xỏ xiên quỷ quyệt bất đắc chí. Tự Đức dịch: Những loài ngây quyệt lung lăng hoang đường (câu 56). Lung lăng: Dịch chữ bất sính và có nghĩa là lộn xộn vô hạn độ, xỏ lá ba que.

    (48) Bất quỹ: Không theo phép tắc, thích làm loạn, làm ngược lại những cái đã được quy định. Quỹ là vết bánh xe, con đường đã định sẵn (thiết quỹ, quỹ đạo). Người chỉ nghĩ đến việc làm khác xã hội là mưu vi bất quỹ. Tự Đức dịch: Việc lỗi phép thường.

    (49) Tùy tức: Sau đó, ngay sau đó, liền.

    (50) Tận đạo hình tru: Hết thảy phải gánh chịu mọi hình phạt. Tự Đức dịch là: Thịt nát xương tan cả bầy.

    (51) Chiêu: Sáng sủa, rõ rệt (chiêu chương), bộc bạch cho tỏ rõ ra (chiêu tuyết). Lương dĩ chiêu nhiên: Thật là đã rõ ràng rồi. Tự Đức dịch: Thật là tỏ rõ làm thay (câu 60).

    (52) Đệ: Nhưng, dùng làm chuyển mạch. Dũ: Nghĩa đen là cửa sổ khoét giữa vách hay tường xung quanh có khuôn, trong có trấn song đóng chéo thành hình múi trám, nghĩa bóng là những lời nói ở dưới cửa sổ, chỉ lời dạy dỗ của ông thầy. Âm dỗ trong dạy dỗ là do âm dũ, còn âm dỗ trong dỗ dành là do âm dụ.

    (53) Khổng: Rất, lắm; khổng dị: rất dễ. Đệ tư dũ dân khổng dị, Tự Đức dịch là: Nghĩ dân cũng dễ bảo cùng,

    (54) Viên: Bèn, chưng ấy, do đấy.

    (55) Huấn dịch: Huấn là dùng lời nói để dạy người; địch là tới, đi tới, dẫn dắt, chỉ bảo cho biết đường phải. Viên mệnh soạn huấn địch chi từ: Bèn sai người biên soạn những lời dẫn dạy. Chữ Huấn địch lấy trong Kinh thư, quyển 6, thiên Chu quan 4.

    (56) Tái sắc Lễ bộ nghĩ soạn nghi chú: Bộ Lễ có nhiệm vụ quản chưởng các nghi thức điển chương (tiết lễ, tế tự) và sinh hoạt văn hóa giáo dục (đào luyện nhân tài, tu thư, chỉnh sức phong tục). Nghĩ soạn: Suy xét đắn đo rồi tìm ra câu văn thích hợp để quảng diễn chính sách của nhà vua. Công tác nghĩ soạn là của nhân viên Bộ Lễ, nhưng các nhà nghĩ soạn phải căn cứ trên ý kiến của nhà vua, và bản chiếu dụ chỉ được ban hành khi có sự đồng ý hoàn toàn của nhà vua là người đứng tên trong bản văn. Nghi chú: Lời bàn giải dùng làm khuôn mẫu.

    (57) Phân tống: Phân phối để tống đạt, chia các bản văn để gửi đi các địa phương ngoài Kinh đô.

    (58) Kinh doãn: Chức trưởng quan ở Kinh kỳ, có từ đầu đời Trần, nhưng mang nhiều danh xưng khác nhau như đời Trần gọi là Kinh thành bình bạc ty, đời Trần Thánh Tông (1258-1278) đã đổi là Kinh sư đại an phủ sứ, đến Trần Hiến Tông, lại đổi là Kinh sư đại doãn, cuối đời Trần đổi là Trung đô doãn. Nhà Lê đặt Trung đô phủ doãn, đời Hồng Đức đổi là Phụng thiên phủ doãn. Đời Nguyễn sơ, đất Kinh kỳ gồm 4 dinh là Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Đức, Quảng Nam, đứng đầu mỗi dinh là một Lưu thủ có các quan Cai bạ và Ký lục phụ tá. Năm 1822, Quảng Đức dinh đổi gọi là Thừa Thiên phủ, do quan Kinh thành đề đốc điều khiển, có 1 phủ thừa và 1 phủ doãn phụ tá. Năm 1831, khi bắt đầu thực hiện chính sách tập quyền triệt để, toàn quốc được chia ra làm 30 tỉnh, phủ Thừa Thiên vẫn giữ danh xưng và tổ chức cũ. Vậy Kinh doãn là chức Kinh thành đề đốc. Nguyễn Công Trứ năm 1825 được bổ làm Phủ thừa phủ Thừa Thiên, năm 1847, làm Phủ doãn phủ ấy.

    (59) Đốc, phủ, bố, án: Tức là Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chính, Án sát. Tổng đốc quản trị quân dân, khảo hạch quan lại, quyền nhiếp 1 tỉnh (Thanh Hóa), hoặc 3 tỉnh (Sơn Hưng Tuyên) hoặc 2 tỉnh (13 Liên tỉnh); Tuần phủ phụ trách chính sự, giáo dục và chỉnh đốn bảo trì phong tục trong một tỉnh hạt; Bố chính coi việc thuế vụ, đinh điền, quân sự; Án sát phụ trách về hình sự và bưu dịch. Nói chung, việc tuyên đạt chiếu dụ của nhà vua là đặc trách của Bố chính.

    (60) Tổng, lý, xã, thôn: Liệt kê những đơn vị hành chánh này để hiểu chữ “biến tống”, gửi đi các nơi, và thấy rõ ý lực của nhà vua muốn phổ biến triệt để bản chiếu dụ.

    (61) Tịnh: Cùng, đồng thời.

    (62) Học chính (hay học chánh): Một chức khá lớn phụ trách về giáo dục, ngạch tòng lục phẩm, ngang với Tri huyện, lớn hơn Giáo thụ (cấp Phủ) một trật, lớn hơn Huấn đạo (cấp Huyện) hai trật.

    (63) Biến sức: Cũng như biến tống, nhưng có tính cách hành chính hơn.

    (64) Dĩ kỳ: Cứ vào ngày đã định, tức là vào tháng Giêng.

    (65) Tuyên độc giảng minh: Đọc lớn giọng và giải thêm ra cho rõ nghĩa.

    (66) Gia truyền nhân tụng: Nhà này trao sang cho nhà kia, mọi người đọc to giọng từng lời từng chữ. Tự Đức dịch: Người đọc nhà thông.

    (67) Tương quy: Lấy phép khuôn xử lẫn cho nhau khỏi sai lạc, khỏi trật đường. Tương quy dĩ thành: Chỉ dẫn lẫn nhau để cùng nên tốt.

    (68) Nhật nhiễm nguyệt nhu: Nhu là dùng nước mà thấm vào cho ướt, thấm càng lâu càng tốt, vì thế cái gì lâu ngày tập quen cũng gọi là nhu, như nói: nhĩ nhu mục nhiễm, quen tai quen mắt. Nhật nhiễm nguyệt nhu, có thể dịch là ngày quen tháng thuộc. Tự Đức dịch: Ngày thấm tháng lây.

    (69) Đồng quy vu thiện: Cùng trở về lành.

    (70) Cụ văn: Văn suông, văn đủ câu đủ chữ, không có giá trị gì, không nói lên được cái gì. Thiết vật thị vi cụ văn: Xin đừng xem là văn suông. Tự Đức dịch là văn lệ, văn viết cho có lệ, cho có. Vua Minh Mệnh rất ghét lối văn sáo. Trong bài Dụ năm Minh Mệnh thứ 13, nhà vua đã định nghĩa thế nào là sáo ngữ và cấm chỉ không cho dùng loại “cụ văn” ấy trong các tờ thỉnh an, một thể thức báo cáo hành chính đời Nguyễn sơ. Vua Minh Mệnh cấm: “Không được dùng lời lẽ hoa mỹ, hoặc nói về thời tiết, hoặc tả về cảnh vật, những chữ trăng rọi sáng, gió đưa hương, đều là sáo ngữ phủ từ (Dụ năm Minh Mệnh thứ 13, trích theo Nguyễn Sĩ Hải, sách đã dẫn, trang 80). Vì không cho văn mình là văn suông, mà là một thứ văn sống, thiết thực nên nhà vua bắt quân nhân sĩ thứ phải “thân thể lực hành”, thân là con người của mình, thể là đặt mình vào, là đồng nhất với, hòa hợp với, như danh từ Phật giáo gọi là thể nhập, hay danh từ Công giáo gọi là nhập thể. Thân thể lực hành: là cái xác của mình phải đặt vào bài văn ấy, vào quan niệm hoạt động ấy và sức lực của mình phải được triệt để thực hiện những giáo điều đã đề cập tới trong bài văn. Xem đấy thì biết văn học cổ điển bao giờ cũng đòi hỏi tinh thần và hành động nhập cuộc.

    (71) Tư hiệu: Cùng nhau bắt chước mà làm. Tư nhiên: cùng nhau tồn tại, cùng nhau sống chung.

    (72) Cách bạc: Đổi cái mỏng manh yếu ớt đi. Tùng trung: Theo cái thực, cái tinh thần dày dặn đã làm cái gì thì làm hết sức mình, dốc lòng tận làm tận lực làm đến nơi đến chốn. Tự Đức dịch bạc là mỏng, trung là dày rất đúng

    (73) Huân thành: Huân nghĩa đen là cỏ thơm, ngửi hương thơm ấy làm cho người nóng ran lên, có nghĩa là đầm ấm, vui hòa, hun nóng lên như có ngọn lửa ở trong bốc lên vậy. Huân thành: Lâu ngày trở nên.

    (74) Vĩnh nhạ: Đón gặp mời rước lâu dài (nhạ: mời rước; vĩnh: lâu dài).

    (75) Trường trị cửu an: Điều khiển việc nước trải qua nhiều năm, xây dựng được một nền hòa bình lâu dài.

    (76) Quyển niệm: Nhìn lại và nghĩ đến. Được vua nhìn đến gọi là thần quyền, được quan trên yêu gọi là hiến quyến, người trong nhà và có họ với nhau là gia quyến, thân quyến.

    (77) Giáo dục: Dạy dỗ nuôi nấng theo một kỷ luật nhất định.

    (78) Đào thành: Nặn nên, rèn luyện, uốn nắn cho ra cái hình mà mình lấy làm mẫu.

    (79) Hư phụ: Vô ơn, không biết đến, trong cậy một cách vô ích. Bất hư phụ: Chẳng luống phụ, không phụ.

    (80) Minh luân: Làm sáng tỏ đạo thường. Luân là đạo hằng ngày, chú trọng đến những quy tắc xã hội và đạo đức giữa người và người, giữa người và xã hội, minh là sáng, sáng suốt, làm cho sáng. Minh luân cũng như minh tâm, minh đức là những chủ trương đòi hỏi thái độ và hành động nhập cuộc của nhà nho, không nói luân lý suông, đạo đức suông mà bắt buộc phải sống theo luân lý, từng giây từng phút trong đời, mỗi hành động là một minh chứng, một biểu minh cho luân lý đã lựa chọn, do đấy, minh luân mới được đặt như là một nguyên lý cơ bản của nho gia. Nhân đạo mạc tiên ư minh luân: Đạo người không có việc gì trên việc làm sáng đạo thường. Tự Đức dịch: Đạo ta người lại có chi qua, trước nên tỏ biết năm ba lý này. Lời dịch thiếu chính xác, không lột được hết tinh thần của nguyên bản (xem Mạnh Tử, thiên Đằng Văn Công thượng, Chương 3).

    (81) Nghĩa: Sự phải chăng, lẽ phải chăng, định liệu sự vật hợp với lẽ phải. Lòng nghĩa đòi hỏi con người phải vô tư, khách quan, không được thiên trọng, chủ quan, không được đề cao cái tôi của mình, phải chú ý đến cái gì chung cho mọi người. Mạnh Tử hiểu nghĩa như sau: Người ta ai cũng biết có điều không nên làm, đem điều ấy mà thực hành ở điều mình làm, thế là nghĩa. Quân thần hữu nghĩa: Vua tôi có nghĩa. Tự Đức dịch là: Vua tôi phải có nghĩa dày, tức là cả nhà vua và bề tôi phải tôn trọng đạo nghĩa, lấy đạo nghĩa làm trọng tài cho mọi hành vi, vua tôi xử sự bất nghĩa đều vô luận như nhau (Mạnh Tử, Đằng Văn Công thượng, Chương 5).

    (82) Thân: Lui tới thăm hỏi luôn luôn, vì vậy, cha mẹ gọi là song thân, họ bên nội gọi là thân, bên ngoại là thích (Mạnh Tử, Đằng văn công thượng, 5).

    (83) Biệt: Lấy dao mà chia ra từng phần khác nhau. Phu phụ hữu biệt: Vợ chồng có khác nhau, có đẳng cấp và nhiệm vụ không giống nhau, tỉ dụ: nam ngoại, nữ nội, đàn ông lo việc ngoài xã hội, đàn bà lo việc trong nhà. Cũng có nghĩa là vợ chồng phải kính trọng nhau như khách, không thân cận quá đến suồng sã, không âu yếm quá đến lả lơi (như trên).

    (84) Tự: Trên dưới khác nhau, có quyền lợi và nhiệm vụ khác nhau (như trên).

    (85) Tín: Tin, không sai lời đã hứa, không nghi ngờ nhau. Trong ba điều, đủ ăn, đủ binh, dân tin, Khổng Tử cho lòng tin là quan trọng nhất. (Luận ngữ, Nhan uyên, 12).

    (86) Đôn: Hậu, dày dặn. Dĩ đôn nhân luân vi trọng: Lấy việc làm cho nhân luân thuần hậu là điều quan trọng.

    (87) Phụng công: Làm việc công, việc nước.

    (88) Lý chính: Lý nghĩa đen là giày da, rồi có nghĩa là giẫm lên, đi theo. Ở đây, lý chính là nơi theo đường ngay.

    (89) Xu sự: Xu là đi rảo bước, đi dẫn đường trước. Xu sự: Làm việc.

    (90) Phó công: Phó là chạy tới chỗ đã định trước. Phó công: Ra tay, ra công.

    (91) Vi sĩ giả: Làm học trò, khác với sĩ giả ở trên là làm quan.

    (92) Để lệ hay chỉ lệ, là đá mài, để là hòn nhỏ, lệ là hòn lớn, nghĩa bóng là dùi mài. Tự Đức cũng dịch là dùi mài.

    (93) Ngưỡng sự phụ mẫu: Ngửng lên cao để thờ phụng cha mẹ. Trong Lê triều giáo hóa điều lệ, Lê Huyền Tông viết năm 1663: sử y thực hữu dư, đắc dĩ ngưỡng sự phủ dục: khiến cho ăn mặc có dư, có thể lấy để ngửng thờ (cha mẹ) và cúi nuôi (vợ con) (Lê triều giáo hóa điều lệ, điều thứ XVVI). Phủ dục: Cúi xuống nuôi, nuôi vợ con. Điển tích lấy trong sách Mạnh Tử: thị cố minh quân chế dân chi sản, tất sử ngưỡng túc dĩ sự phụ mẫu, phủ túc dĩ súc thê tử, nghĩa là: Bậc minh quân đã chế định tài sản của dân thì phải làm sao cho dân trông lên đủ nuôi cha mẹ, cúi xuống đủ nuôi vợ con (Mạnh Tử, Lương Huệ vương thượng, VII).

    (94) Cung tô tựu phú: Tô là thuế ruộng, phú là thu thuế, thu lấy hoa lợi ruộng đất của dân để trang trải việc nước. Cung tô tựu phú: Nộp tô đóng thuế. Tô phú được Tự Đức dịch rất sát nghĩa là thuế viết. Cung tựu: Nộp tròn.

    (95) Hiếu nghĩa cấp công: Yêu lẽ phải, chăm việc quan, cả hai đòi hỏi cá nhân phải được điều chỉnh thế nào để thích nghi với xã hội, sống với người khác và cho người khác. Bản Nôm dịch là: Lòng thường muốn phải giục dồn việc quan (câu 116).

    (96) Quân tịch: Tịch là sách vở, sách dã ghi chép các việc (hộ tịch). Lệ quân tịch: Thuộc vào số quân. Lệ quân tịch giả: Những người đi lính chuyên nghiệp. Tự Đức dịch: Kẻ đi ở lính. Sở dĩ dịch là ở lính vì chữ tịch cũng có nghĩa là quê ở chỗ nào thì ở chỗ ấy, đời đời làm dân ở một nơi nào thì gọi là dân tịch, vì đi buôn mà làm nhà ở một nơi khác gọi là thương tịch, vậy quân tịch là suốt đời đi ở lính, sống về nghề quân sự.

    (97) Cẩu: Cẩu thả, không thận trọng, ẩu, cũng có nghĩa là tạm thời, như nói cẩu an, tạm yên; nghĩa ở đây là chỉ việc bê bối của lính tráng, họ không đào ngũ vĩnh viễn vì nghề của họ là nghề lính, họ chỉ trốn đi một thời gian rồi lại trở về quân đội để rồi lại trốn đi một lần nữa nếu có dịp, như thế gọi là cẩu đào và Tự Đức đã dịch rất đúng là trốn hoài.

    (98) Đọa khí (cũng đọc nọa khí): Lười biếng để cho thân thể uể oải, không có hứng thú làm việc. Nhi bất chấn: Mà không phấn chấn lên, để con người rung động tự nhắc mình lên cao, tiến lên phía trước. Tự Đức dịch theo lối khẳng định là hè lui, rủ nhau đi về phía sau.

    (99) Luyện tập kỹ nghệ: Rèn cập cho giỏi về nghề binh. Kỹ nghệ là nghề khéo, cách sử dụng vũ khí khéo léo, tức là kỹ thuật. Tự Đức dịch luyện tập kỹ nghệ là tập võ. Đừng lẫn với chữ kỹ nghệ hiện nay, dịch chữ industrie, art et métier.

    (100) Hữu sự: Có việc, khi có việc cần đến, khi quân đội sai làm việc gì. Tự Đức dịch: Có sai, có ra lệnh cho thi hành một công tác nào.

    (101) Tắc phấn dũng hướng tiền: Phấn nghĩa đen là con chim xù lông ra để tự vệ hay định tấn công địch thủ. Phấn dũng: Ráng hết sức cho mạnh mẽ, hùng hổ. Hướng tiền: Tiến về phía trước. Tự Đức thu gọn 5 chữ tắc phấn dũng hướng tiền thành 2 chữ xốc vào rất gọn và rất mạnh.

    (102) Xâm đố: Đố nghĩa đen là con mọt ăn gỗ, chỉ việc ăn hại dần dần làm cho của cải bị hao mòn. Xâm đố: Dùng sức mạnh mà chiếm lấn đất đai hay tài sản không thuộc về của mình. Tự Đức dịch: Ăn xâm.

    (103) Tiểu dân: Dân nhỏ, người đen dầu , ít tiền của, ít thế lực. Tự Đức dịch là dân lê.

    (104) Túc dạ: Sớm hôm, ngày đêm, không bao giờ quên.

    (105) Hàm cần: Đều chăm chỉ, nghĩa là vô phế công sự, không rời bỏ việc chung, việc quan.

    (106) Nhược: Còn như.

    (107) Quai tranh: Quai là trái, hai bên không hợp nhan, tranh là giành nhau không cho hơn mình, dùng sức mạnh để lấy cái gì không phải là của mình. Quai tranh: Chống nghịch nhau, thù nghịch và giành giật nhau. Tự Đức dịch là tranh đâu, thiếu chữ quai.

    (108) Khi vũ: Lừa dối và khinh nhờn, lừa gạt, hà hiếp. Tự Đức dịch là dối khinh.

    (109) Sách Trung kinh: Tên sách, bản cổ đề tên soạn giả là Mã Dung đời Hán, chủ giả là Trịnh Huyền bắt chước Hiếu kinh có 18 chương. Mã Dung (79-166) tự Quý Trường, là một người có tài về văn học, âm nhạc và nghệ thuật, đã từng làm Lang trung, hiệu thư Đông Quan, Thái thú Nam quận, nổi tiếng thông nho một thời, học trò đông đến hàng nghìn người, nổi tiếng nhất là Trịnh Huyền (127-200). Ông đã viết Tam truyện dị đồng thuyết, đã chú thích Hiếu kinh, Luận ngữ, Thi dịch, Thượng thư, Tam lễ, Liệt nữ truyện, Lão Tử, Hoài Nam tử, Ly tao, sau chết vì bệnh, thọ 88 tuổi. Có thuyết cho rằng tác giả Trung kinh là Hải Bằng đời Đường, nhưng Hải Bằng là tác giả của Thảo kinh chứ không phải của Trung kinh (Trung Quốc nhân danh đại tự điển, trang 816).

    (110) Di luân du tự: Chữ trong Kinh thư, nghĩa là di luân đã định. Di là thường, cái gì xảy ra hằng ngày; luân là luật tự nhiên, là ngôi vị tự nhiên của con người, di luân như vậy là đạo thường mà con người tự nhiên tuân theo vì là người, cũng như cây cỏ tự nhiên tăng trưởng nhờ có sức đầy ở bên trong. Du tự là đã định rồi, du là xa xôi, ở đây được dùng như trợ ngữ từ đề chỉ một trạng thái, một thời gian đã qua, tự là nói ra, trình bày rõ ràng, định đoạt. Tự Đức dịch sát nghĩa từng chữ là: Đạo thưởng đã định.

    (111) Hàm trăn: Đền đến, tất cả đều đến cùng một loạt.

    (112) Vĩnh nhạ: Lâu dài.

    (113) Hoán hồ: Rực rỡ thay! Sáng sủa thay!

    (114) Vĩ tai: Phải vậy, đúng như vậy, không thể sai được.

    (115) Giáng trung: Giáng là xuống, ban từ trên xuống dưới; trung là tốt lành, thành thực, tấm lòng ngay thực, thẳng thắn, không cong vậy, như vậy, giáng trung theo nghĩa trong Kinh thư là trời phú bẩm cho, trời ban cho con người tự nhiên khi sinh ra đã có khí bẩm tốt lành ai cũng như ai, và nhờ khí bẩm ấy nên ai cũng có thường tính, tức là tính thường, cái tính nó định nghĩa cho con người là người, không giống với cầm thú. Nhượng Tống dịch: Đấng Thượng đế lớn lao, ban đạo trung cho dân dưới (Xem Thượng thư, quyển Thương thư, thiên Thang cáo, bản dịch Thẩm Quỳnh, trang 130).

    (116) Tứ đoan: Bốn mối, tứ là nhân, nghĩa, lễ, trí; nhân là lòng thương người, nghĩa là lẽ phải, lẽ phải mà mọi người công nhận, lễ là trật tự trên dưới, trí là khả năng phân biệt điều phải, điều trái, tất cả bốn mối ấy đều nằm trong bản chất con người, sinh ra đã có rồi. Nhân chi sơ sinh, vô bất cố hữu: Người ta khi mới sinh ra, không ai là không có. Mạnh Tử giải thích tứ đoan là lòng trắc ẩn (nhân), tu ố (nghĩa), từ nhượng (lễ), thị phi (trí). Xem Mạnh Tử, Công Tôn Sửu thượng, 6.

    (117) Bách tính: Trăm họ, tức là dân chúng.

    (118) Thủ thiện tâm: Giữ lòng lành. Các tư thường thủ thiện tâm: Đều lo thường giữ lòng lành, tức là lòng nhân, nghĩa, lễ, trí, giữ sao cho thẳng thắn, ngay thật thì muôn ngàn điều lành đều do đó mà ra (tắc vạn thiên sở do sinh), và nếu không giữ được lòng lành, để cho nó cong vậy thì trăm điều ác đều do đó mà theo ra (kỳ tâm bất chính, tắc bách ác sở tùng xuất).

    (119) Tồn dưỡng lương tính: Tồn dưỡng do chữ tồn tâm dưỡng tính, giữ lấy lòng lành, nuôi lấy tính lành; lương tính là tính tốt có từ khi mới sinh. Tồn dưỡng lương tính: Dồn tính lành vào một chỗ và nuôi nấng cho tính lành ấy được hoàn toàn hơn mãi. Tự Đức dịch: Lòng lành thường giữ, tính lành thường trau. Chữ tồn dưỡng lấy trong sách Mạnh Tử, Tận tâm thượng, 1.

    (120) Nghiệp: Ngày xưa, cắt miếng gỗ ra từng khớp để ghi các việc hằng ngày, xong một việc bỏ một khớp, xong cả thì hỏ hết đi (tốt nghiệp, tu nghiệp); nghiệp còn có nghĩa là làm việc, học nghề, (gia nghiệp, biệt nghiệp). Sở nghiệp: Cái nghề của mình, cái công việc của mình.

    (121) Hướng thiện: Quay về đường lành. Tuy sở nghiệp hữu bất đồng nhi hướng thiện tắc nhất: Tuy cái nghiệp của mỗi người có chỗ bất đồng, nhưng hướng thiện thì chỉ có một.

    (122) Kiêu xa: Kiêu là ngựa lồng, lên mặt ngạo nghễ, cậy mình quá đáng; xa là nhiều, quá đỗi, tiêu phí thái quá gọi là xa xỉ, kiêu xa là cậy vào sự giàu có của mình để lên mặt và hoang phí vô độ để khoe khoang. Tự Đức dịch là phí khoe.

    (123) Gian ngụy: Giả dối, điêu ngoa bậy bạ. Tự Đức dịch: Dối gian.

    (124) Lợi dụ: Dụ là dùng lời nói khéo léo lôi cuốn người ta theo ý mình nhưng thường hiểu là lấy mưu gian để dẫn người ta vào đường ác; lợi là phần lúa mà mình đã lấy dao cắt được đưa về cho mình, chỉ chung những gì sắc (lợi khí), nhanh nhảu (lợi khẩu), tốt đẹp (lợi dân), lời lãi (lợi tức), nhưng nghĩa chính ở đây là chỉ cái ích riêng chỉ thuộc về một người, không thuộc về một người nào khác nữa, và như vậy, lợi là cái bất thường, đối lập với nghĩa là cái thường, như nói: nghĩa lợi giao chiến, điều nghĩa và điều lợi vật lộn nhau, trái ngược nhau. Lợi dụ là để cho ích riêng lôi kéo.

    (125) Ác tập: Tập là chim bay đi bay lại cho quen, học đi học lại cho thành thạo (học tập, giảng tập), làm cho quen thành ra như một bản tính thứ hai không đổi đi được nữa (tập quán, tập nhiễm). Ác tập: Những thói quen xấu xa, ghê gớm. Tự Đức dịch là: Thói gian ngoan dữ dằn. Hãm ư ác tập: Rơi vào thói quen xấu.

    (126) Cẩu: Nếu, dầu. Bất chính: Không thẳng thắn. Tự Đức dịch là chẳng thẳng bằng.

    (127) Quý sĩ: Xấu hổ, cảm thấy nhục nhã.

    (128) Tịnh ác khử tà: Trừ bỏ cái xấu đi, cất giấu cái cong queo đi. Tự Đức dịch: Bỏ xiên dẹp dữ (bỏ xiên: khử tà, tịch ác: dẹp dữ).

    (129) Cảnh tỉnh: Răn bảo và xem xét. Tự Đức dịch là răn xét.

    (130) Phệ tê: Cắn rốn, nghĩa bóng là ăn năn. Phệ chỉ con thú mạnh cắn người, tê là rốn, phệ tê hà cập nghĩa bóng là ăn năn sao kịp.

    (131) Huệ địch cát: Huệ là lòng nhân ái, hiểu theo động từ thì nghĩa là thuận theo, địch là đạo đức, lý trí, lẽ phải, cát là tốt lành, hạnh phúc. Huệ địch cát: Đi theo hướng của lý trí là tốt. Tự Đức dịch là theo thuận lành thân đã hiểu huệ là theo, thuận theo, đi theo cùng một hướng, và như vậy huệ địch cát phải được hiểu là thuận theo lẽ phải thì sẽ gặp điều lành. Sách Từ nguyên cắt nghĩa địch là đạo và hiểu câu huệ địch cát trong Kinh thư là thuận đạo tắc cát dã: Theo đạo là tốt.

    (132) Tùng nghịch hung: Theo cái ngược lại thì xấu. Tự Đức dịch:

    Nghịch thì mang dữ, nghĩa là theo lẽ trái thì gặp điều dữ.

    (133) Duy ảnh hưởng: Ảnh là bóng, do ánh sáng, mặt trời chiếu vào cái gì có hình tạo ra; hưởng là âm vang do gió đưa tới, vì có hình thì có bóng, có, tiếng thì có vang, cho nên sự gì cảm ứng rõ rệt, có liên hệ chặt chẽ với nhau thì gọi là ảnh hưởng. Duy ảnh hưởng Tự Đức dịch là ứng thần bóng vang. Cả câu là lời Hạ Vũ nói trong thiên Đại Vũ mỏ, Ngu thư trong sách Thượng thư.

    (134) Ly: Lo lắng, gặp phải, mắc phải hoạn nạn. Âm ly cũng có khi đọc là duy.

    (135) Cữu: Xấu, trái lại với hưu là tốt, xấu vì bị quá nhiều lỗi lầm, làm cho con người càng ngày càng đi vào con đường úc. Ly vu cữu (hoặc duy vô cữu) là mắc phải nhiều lầm lỗi. Bất lạc kiến nhĩ đẳng chi ly vu cữu: Không vui khi thấy các ngươi mắc phải làm lỗi.

    (136) Kỳ thận tư chi: Hãy suy nghĩ từng ly từng tý một về điều ấy.

    (137) Phố: Vườn trồng rau nghĩa hẹp của chữ viên vì viên vừa nghĩa là chỗ đất để trồng hoa quả, rau dưa, vừa có nghĩa là chỗ để chơi riêng (ấu trĩ viên), lăng tẩm các vua đời xưa và mồ mả các phi tần. Ở đây chỉ nghề làm vườn.

    (138) Mục: Người chăn loài vật, việc chăn nuôi, chỗ chăn nuôi, ở đây, mục chỉ nghề chăn nuôi, cũng như trạch chỉ nghề đánh cá.

    (139) Võ biền: Nghĩa đen là cái mũ của người nhà võ, được định nghĩa như là một người chỉ dùng sức mạnh để hàng phục người khác; nghĩa chung nói về quan võ. Chữ dĩ chí, cho đến, tiết lộ cho ta thấy tổ chức quân đội chặt chẽ đời Minh Mệnh vì chỉ có đời Minh Mệnh mới quan niệm đi lính cũng phải có nghề như các nghề khác, ngang hàng với sĩ, nông, công, thương, viên, phố, trạch, mục. Dĩ chí võ biền quân lữ, các hữu sở nghiệp: Cho đến quân lữ võ biền (các lính tráng, cai, đội), đều có nghề nghiệp của mình.

    (140) Tư: Của cải, vốn liếng (tư bản, gia tư); của tiêu dùng vào việc gì (quân tư), tư cấp, phú bẩm cho (tư chất), nhờ, chỗ nương nhờ. Giai tư chi dĩ sinh dã: Đều nhờ vào đấy mà sống vậy.

    (141) Đãi: Trễ nải lười biếng. Nhi phế ư đãi: Mà bị phế bỏ vì lười biếng, trái lại là nghiệp thành ư cần: Nghề làm nên được là nhờ chăm chỉ.

    (142) Đản: Một chắc, một mình, chỉ cầu, bất quá là. Đản năng: Chỉ cầu rằng có thể.

    (143) Tự nghiệp tính chuyên: Làm việc chăm chỉ hết sức mình, với tất cả gắng sức.

    (144) Bất giải dụng lực: Không lười dùng sức. Giải cũng như đãi là trễ nải, lười biếng, chậm chạp.

    (145) Thành hiệu: Có kết quả, xong việc đến cùng. Hiệu là học đòi, bắt chước (hiệu pháp, hiệu vưu); đến cùng (hiệu lực, báo hiệu), đều có nghĩa là hết sức đến cùng; hiệu nghiệm, có kết quả rõ ràng ai cũng trông thấy (minh hiệu, thành hiệu).

    (146) Vi sĩ giả: Làm học trò, người còn trẻ, phải noi gương người khác.

    (147) Tháo thân (cũng đọc táo thân): Tắm rửa, dùng nước kỳ cọ cho sạch. Tự Đức dịch là sạch mình.

    (148) Lệ hạnh: Mài giũa tính nết cho tròn trặn, nhẵn bóng. Tự Đức dịch là trau nết. Đây là một quan niệm điêu khắc về giáo dục, cho con người là một khối vật chất và tinh thần đã có sẵn chất liệu, chỉ cần lấy đi những cái gì thừa, không cần thiết, là bức tượng đã nặn xong, như Rodin tuyên bố về nghệ thuật điêu khắc của ông: “Tôi lấy một khối cẩm thạch và tôi lấy đi những cái gì thừa” (Je prends un bloc de marbre et j’enlève ce qu’il y a de trop). Lệ hạnh là như thế, là dùi mài tính nết cho trơn láng, cạo sửa những gì không liên hệ đến đạo đức, thế gọi là trau, và Tự Đức đã dịch rất khám phá chữ lệ hạnh là trau nết.

    (149) Bác học: Biết thiên văn, địa lý, nhân sự. Tự Đức dịch: Học nhiều. Chữ trong sách Trung dung.

    (150) Hiệp văn: Cái gì cũng đã nghe biết. Hiệp là chan hòa, thâm. Tự Đức dịch: Nghe khắp.

    (151) Thành lập: Do chữ thành nhân lập nhân, người quân tử thành công là làm cho người khác cũng được nên và được có chỗ đứng như mình. Kỳ dĩ cập vu thành lập: Mong tới được một chỗ đứng vững vàng. Kỳ: Mong muốn, quyết định. Thành lập: Dựng nền.

    (152) Túng: Nếu, dẫu rằng.

    (153) Cự nhĩ: Vội vã có tính cách đột ngột, thốt nhiên dồn đến không hay biết trước. Diệc bất khả cự nhĩ: Cũng đừng khá vội vã, gấp gáp. Tự Đức dịch: Cũng đừng tham gấp.

    (154) Cải đồ: Sửa chữa những ý định đã có, những mưu toan, những mơ ước về tương lai. Tự Đức dịch: Chí chừa. Chữ chí dịch chữ đồ rất chính xác. Chữ chừa dịch chữ cải không được rõ nghĩa, nhưng ngày xưa và hiện nay ở thôn quê, người ta thường nói chừa cải. Vậy chí chừa là chí đổi, ý định cải tổ lại những gì đã hư nát, ở đây là cái ý chí hèn kém chỉ nhằm vào tiểu lợi, lợi hèn, mà không ngó ngàng đến nghĩa, điều mà Mạnh Tử đã trách Lương Huệ vương.

    (155) Tu kỳ lỗi cử: Sửa lại cày bừa của mình.

    (156) Cần kỳ giá sắc: Chăm chỉ việc cấy lúa và gặt hái.

    (157) Doanh ninh (dinh ninh): Đầy đủ, yên vui.

    (158) Phong liễm: Được mùa, thu lượm được nhiều.

    (159) Xuyết nghiệp (cũng đọc chuyết nghiệp): Cũng đừng vì thế mà thôi việc.

    (160) Sức hóa, nhập tài: Tô điểm hàng hóa cho đẹp hơn, cho phù hợp với vật liệu.

    (161) Phụ thông hóa hối: Của cải khắp nơi, Phụ: Rất. Thông: khắp mọi nơi, hóa hối: của cải; hóa là vàng ngọc, hối là vải lụa.

    (162) Thường chức: Công việc hằng ngày.

    (163) Tự sinh: Nuôi sống mình.
    (164) Nghiệp quảng duy cần: Chỉ có chăm chỉ mới phát triển được nghề nghiệp. Lời Thành vương khuyến cáo bách quan, ghi trong Thượng thư, thiên Chu quan. Câu này, Nhượng Tống dịch là: Nghiệp rộng cốt ở siêng năng, (sách đã dẫn, trang 175).

    (165) Miễn: Gắng sức.

    (166) Sinh chi giả chúng: Cái sinh sản ra thì nhiều.

    (167) Thực chi giả quả: Cái ăn tiêu thì ít.

    (168) Vi chi giả tật: Việc làm nhanh nhẹn.

    (169) Dụng chi giả thư: Cái tiêu dùng thì từ từ, thong thả.

    (170) Hải vũ thừa bình: Hải là biển, vũ là dưới mái hiên, dưới gầm trời, bốn phương, hải vũ: nói chung là bốn phương trời biển, thừa là người trên ban cho, kẻ dưới nhận lấy; thừa bình: được ơn trên ban cho yên vui, không có chiến tranh.

    (171) Đa thượng xa xỉ: Nhiều người chuộng tiêu xài hoang phí.

    (172) Xa lệ quá độ: Xa là nhiều, lệ là đẹp, tốt. Xa lệ quá độ: Nhiều và đẹp quá mức. Tự Đức dịch từng chữ: Quá đỗi tốt nhiều.

    (173) Thù tạc vãng lai: Thù là mời rượu, chủ mời khách uống là thù, khách rót lại mời chủ gọi là tạc, vì thế thù tạc, ngoài việc chỉ uống rượu mời đi mời lại, còn chỉ việc người đời đi lại cho quà tặng bánh để tỏ tình thân sơ. Thù tạc vãng lai: Nhận cái gì của người rồi lấy vật khác trả lại để báo trả.

    (174) Suất đa phù phí: Thảy đều tốn kém nhăng nhít.

    (175) và (176) Nhất diên chi tiếu tế: Một bữa tiệc cúng. Diên nghĩa đen là một cái chiếu, ngày xưa giải chiếu xuống đất ngồi, nên gọi chỗ ngồi là diên, cuối cùng chỉ một bữa cơm ăn trên chiếu ấy, thường chỉ một bữa cơm sang trọng đãi khách; tiếu tế là lễ nghi cúng thần thánh, bắt buộc phải lập đàn và có rượu.

    (177) Sở nhu: Đồ dùng, tiền cần thiết để dùng vào việc cúng tế ấy.

    (178) Lũy: Thêm ra, tính dần lên.

    (179) Minh ngoan chi đồ: Đoàn trẻ dại dột, tối tăm. Minh là tối tăm, ngoan là ngu dốt, ương ngạnh, không biết mà lại hay làm những việc càn bậy.

    (180) Dâm: Chỉ chung tất cả những gì quá lắm (dâm vũ, dâm hình), động, mê man quá độ; dâm vu nha phiến: mê hút thuốc phiện, nghiện ngập.

    (181) Đãng: Phóng túng, lang thang chỗ này chỗ khác, không biết giữ gìn (đãng tử, du đãng). Đãng vu tửu bác: La cà rượu chè cờ bạc.

    (182) Phá sản khuynh ty: Tan tành đồ đạc, ngả nghiêng tiền của.

    (183) Mẫn: Thương xót (lân mẫn).

    (184) Lẫm: Rét, nghèo khổ, nghiêm trang, trọng đại, nghiêm chỉnh. Lẫm tuân: Nghiêm chỉnh tuân hành, làm những hiệu lệnh của vua một cách đàng hoàng, đứng đắn thực sự, chứ không được coi là chuyện đùa.

    (185) Trì thân trị gia: Giữ mình coi nhà. Trị là cầm giữ bằng tay (trì tiết, chủ trì), chủ trương công việc gì, hay coi sóc một nơi nào (trụ trì), Trì thân: Giữ chắc cho con người của mình không rời xa đạo đức, giữ gìn mình một cách bền bỉ chắc chắn. Trị gia cũng như tề gia là coi sóc việc nhà cho thứ tự, ngăn nắp.

    (186) Chất phác: Mộc mạc, chỉ cốt cái phần thực sự ở bên trong không chú trọng tô điểm ở bên ngoài. Phòng ốc, khí cụ, thủ chất phác đã được Tự Đức dịch rất gọn: Ở, dùng bền, thực (câu 216).

    (187) Quan, hôn, tang tế: Lễ đội mũ cho con trai, lễ cưới gả cho con cái, lễ chôn người chết, lễ cúng giỗ.

    (188) Đản quý đắc nghi: Chỉ cốt đúng hợp với lễ phép, không cần ra ngoài những quy thức đã định.

    (189) và (190) Ngật (cũng đọc cật): Ăn. Tằng ngộ ngật nha phiến: Từng lỡ hút thuốc phiện.

    (191) Tẩy trừ: Rửa bỏ, chừa bỏ đi.

      Đoạn văn này nhắc người đọc nhớ đến một đoạn văn tương tự trong Khổng Tử tập ngữ: “Trung nhân chi tình hữu dư tắc xỉ, bất túc tắc kiệm, vô cấm tắc dâm, vô độ tắc thất túng dục tắc bại. Cố ẩm thực hữu lượng, y phục hữu tiết, cung thất hữu độ, súc tụ hữu số, xa khí hữu hạn, dĩ phòng loạn chi nguyên dã” (Khổng Tử tập ngữ: Tề hầu vấn, 13). Cái thường tình của hạng người trung nhân, kể có thừa thì xa xỉ, không đủ thì cần kiệm, không cấm đoán thì dâm dật, không tiết độ thì thất thố, tình dục phóng túng thì suy bại, cho nên ẩm thực phải có hạn lượng, y phục phải có tiết chế, cung thất phải có mức độ, súc tụ phải có định, xa mã khí dụng phải có hạn để đề phòng mầm loạn vậy. Câu “thận nãi kiệm đức, duy hoài vĩnh đồ” nghĩa là: cẩn thận lấy đức sẻn, hãy nghĩ lo đến sự lâu dài (Thượng Thư, thiên Thái giáp thượng, bản dịch của Nhượng Tống, trang 70).

    (192) Sở quan phi tế: Hễ cùng nhà nước chẳng hèn (câu 225).

    (193) Hình thố: Việc hình, việc trừng phạt của quan án được bãi bỏ.

    (194) Binh tẩm: Việc lính tráng được đình chỉ, được xếp một chỗ.

    (195) Tương quan: Cùng nhìn nhau, trông nhau để bắt chước.

    (196) Ân ý: Ân là ơn, điều tốt lành thực hiện cho hạnh phúc của người khác, yêu người và giúp đỡ cho người được tốt đẹp (ân tình, ân ái, ân nghĩa); ý là phần thứ bảy của trí tuệ, có khả năng phân biệt, đắn đo, ức đạc (bất ý), nói chung, ý là tất cả những gì toan tính ở trong lòng. Ân ý chú trọng đến việc làm ơn ích cho người khác.

    (197) Dĩ hậu thân tộc: Để cho tình họ hàng bà con được tốt đẹp, đầy đặn, có bề dày bề ngang hẳn hoi. Hậu là tốt, nhiều (hậu đãi, trọng hậu, phúc hậu).

    (198) Tín thuận: Tin và chiều theo. Minh Mệnh đặc biệt chú trọng đến chữ tín nên bất cứ trong giáo điều nào, nhà vua cũng nhấn mạnh đến đức tính này vì nhà nho vẫn chủ trương từ xưa là dân vô tín bất lập (Luận ngữ, 12, 7) không gây được lòng tin của dân thì không đứng vững được.

    (199) Mục: Nhìn bằng con mất hiền lành, dịu dàng, với tất cả lòng mong muốn tốt đẹp.

    (200) Hương đảng: Làng xóm, láng giềng. Hương là một khu gồm

    12 nghìn 500 nhà, đảng gồm 500 nhà. Hương đảng nói chung về chỗ ở chung với nhau, có phong tục, luật lệ chung.

    (201) và (202) Xâm và lăng: Xâm là không phải của mình mà cứ tìm mưu kế hay dùng sức mạnh để lấn hiếp; lăng nghĩa đen là lớp váng, lớp giá vì lạnh mà tích tụ lại thành lớp, nghĩa bóng là lấn lướt đụng chạm tới. Vô dĩ phú xâm bần: Đừng lấy giàu lấn nghèo. Vô dĩ cường lăng nhược: Không lấy mạnh hiếp yếu.

    (203) Bảo ái: Giữ gìn, che chở, giúp đỡ và yêu mến. Cư bình tắc tương bão ái: Lúc thường thì cùng nhau bảo trì lòng yêu thương.

    (204) Chu tuất: Cứu giúp bằng tiền của, vật liệu, lương thực.

    (205) Thù phẫn: Ghét giận hằn học.

    (206) Tranh đoan: Đầu mối giành giật. Vật tích thù phẫn dĩ cấu tranh đoan: Đừng chất chứa hận thù mà tạo nên mối tranh giành.

    (207) Kiện tụng: Khỏe tố cáo nhau trước cửa quan.

    (208) Dĩ phương sinh lý: Để hại tới lẽ sống. Chữ sinh lý hiện nay dịch chữ physiologie hay vie physiologique của Âu châu nghĩa hẹp hơn và chỉ hoạt động của cơ thể mà thôi.

    (200) Liên thủ vọng: Họp nhau lại để giữ gìn trông coi.

    (210) Nhị: Thôi, nghỉ. Nhị đạo tặc: Dẹp trộm cướp.

    (211) Nặc đào: Che đậy cho người đào ngũ, trốn lính.

    (212) Châu liên: Châu là gốc cây; liên là liền, vướng vít vào nhau như gốc này liền với gốc kia, nghĩa bóng là lấy tội một người mà dây dưa lụy đến nhiều người. Giới nặc đào dĩ miễn châu liên: Đừng che giấu những người trốn lính để khỏi bị liên lụy.

    (213) Vi sĩ giả: Người làm học trò.

     

  • B. Mười điều huấn địch

    1 la mã. Đôn đốc nhân luân

    1. Trong đạo làm người, không có việc gì đi trước việc làm sáng đạo; quân thần có tình nghĩa, phụ tử có tình thân, phu phụ có cách biệt, huynh đệ có thứ tự, bằng hữu có thành tín, đó là đại luân của nhân loại, nhân luân sáng tỏ thì sau đấy nhân đạo mới đứng vững. (93, 94, 95. 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102).

     

    2. Trẫm mong các thần thứ, quân dân, tất cả đều biết lấy việc đôn hậu nhân luân làm trọng (103, 104).

     

    3. Kẻ làm quan vâng phép chung, tất phải hết lòng đi theo đường chính, khi làm việc, phải hết sức ra công (105, 106).

     

    4. Người làm học trò, giảng giải, học hành cho sáng đạo, dùi mài thành tài để cung ứng nhu dụng quốc gia (107, 108).

     

    5. Làm nhà binh, nhà nông, thợ thuyền, nhà buôn, lạc nghiệp chuyên cần, an thường thủ phận, trong nhà thì ngửng lên thờ phụ mẫu, cúi xuống nuôi thê tử, ngoài nước thì nộp tô, đóng thuế, yên lẽ phải, chăm việc chung (109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116).

     

    6. Những người thuộc quân tịch đừng rời đội ngũ mà trốn tránh cẩu thả, chớ lười biếng mà không phấn chấn, thời bình thì luyện lập võ nghệ, khi hữu sự thì hùng dũng đi tiên phong (117, 118, 119, 120).

     

    7. Kẻ làm tư lại, đừng múa văn lộng phép, chớ xâm lấn tài sản của dân, chỉ nên lo hôm sớm chuyên cần, không bỏ phế công sự (121, 122, 123, 124).

     

    8. Còn như phụng sự phụ mẫu, tất lấy lòng hiếu kính, phu phụ đối xử tất lấy tình hòa thuận, huynh đệ tất tương ái mà không chống đối nhau, bằng hữu tất tín cẩn mà không khinh nhờn dối trá (125, 126, 127, 128).

     

    9. Trung kinh nói: “Quân tử giữ đạo là giữ phúc của mình lâu dài”. Các ngươi nên tin như vậy; di luân đã định, ơn phúc đều đến cho đến khi thịnh trị, thăng bình vĩnh viễn. Rõ ràng vậy thay!” (129, 130, 131, 132, 133, 134).

     

     

     

     

    2 la mã. Thuật chính tâm

    1. Lòng là gốc của con người, lòng chính đính thì muôn sự lành ở đó mà sinh ra, lòng bất chính thì trăm điều ác từ đó mà theo ra, há chẳng nên thận trọng ru? (135, 136, 137, 138, 139, 140).

     

    2. Thượng đế đã phú bẩm tính lành cho con người, nên ai cũng có tính thường, đó là nhân, nghĩa, lễ, trí, gọi là bốn mối, từ khi sơ sinh, người ta không ai không có (141, 112, 143, 141).

     

    3. Trẫm mong trăm họ, mỗi người lo giữ thiện tâm, tồn dưỡng lương tính, tuy sở nghiệp có bất đồng nhưng hướng thiện thì nhất trí (145, 146, 147, 148).

     

    4. Người giàu, chớ kiêu sa, người nghèo, đừng gian nguỵ, đừng thay đổi vì lợi dụ, chớ tự hãm vào ác tập. (149, 150, 151, 152).

     

    5. Nếu có một ngôn từ bất chính, một hành vi bất thiện, tất biết quí sĩ (368) trong lòng, nghiêm khắc cải hối, thích thiện yêu nghĩa để bảo tồn đời mình, dẹp ác khử tà để cùng về đường chính (153, 154, 155, 156, 157, 158).

     

    6. Nếu không lo cảnh tỉnh, điều dâm tà ô uế không chỗ nào là không làm, thì đó là tự hãm vào hình phạt, cắn rốn (369) sao kịp nữa! Kinh thư chép: “Thuận lẽ phải là tốt, theo điều nghịch là xấu, như bóng theo hình, như tiếng vang theo tiếng nói”. (159, 160, 161, 162, 163, 164).

     

    7. Nay giáo dưỡng muôn dân, Trẫm lạc quan khi thấy các ngươi thành đạt và không lạc quan khi thấy các ngươi mắc phải điều lầm lỗi. Các ngươi nên cẩn thận suy tư về điều này. (165, 166, 167, 168).

     

     

     

     

     

    3 la mã. Chuyên cần nghề nghiệp

    1. Trời cao sinh ra dân, tất giao phó cho mỗi người một nghề, cho nên mỗi người phải tự chọn lấy một nghề để làm căn bản lập thân. Kẻ sĩ, nhà nông, người làm thợ, kẻ đi buôn, người làm vườn, kẻ trồng rau, bác chài đánh cá, đứa trẻ chăn trâu, thậm chí cả tay võ biền trong quân lữ, mỗi người đều phải có nghề nghiệp, đều nhờ vào đấy mà sinh sống. (169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 176).

     

    2. Nghiệp thành công là nhờ ở chuyên cần mà bị phế bỏ là vì lười biếng, chỉ nên tinh chuyên làm việc, không lười dùng sức thì nếu lo toan một ngày không đủ, lo toan một tháng sẽ dư thừa, cuối cùng tất thấy thành hiệu. (177, 178, 17, 180).

     

    3. Làm học trò, tắm rửa thân xác, trau dồi tính hạnh, học rộng, nghe khắp, quyết đi đến một thế đứng vững vàng, nếu có lợi nhỏ trước mắt, cũng không thể vội vã thay đổi chí hướng. (181, 182, 183, 184).

     

    4. Làm nhà nông, hãy tu sửa cày bừa, chuyên cần về việc cấy gặt, cốt để cho trọn ngày no đủ, nếu có chuyện được mùa không đều, cũng không vì thế mà bỏ nghề. (185, 186, 187, 188).

     

    5. Cho đến thợ thuyền, phải chỉnh sức các xuất phẩm cho ăn hợp với vật liệu, nhà buôn phải để cho của cải lưu thông, quân ngũ giảng tập võ thuật, đều có nghề nghiệp bình thường để nuôi thân, không bao giờ không tập mà yên, vậy chuyên cần mà làm việc, đây là ý nghĩa của sự chuyên cần nghề nghiệp. Kinh thư chép: “Chỉ có sự chuyên cần mới phát triển được nghề nghiệp”. Các người nên gắng sức đi. (189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196).

     

     

     

    4 la mã. Chuộng tiết kiệm

    1. Việc sinh tài có đường lối lớn lao: làm nhiều, ăn ít, làm việc nhanh chóng, tiêu dùng từ từ, tiền của thường đủ, cho nên thánh hiền, mỗi khi bàn luận về tài sản, đều lấy tiết kiệm làm đầu. Ngày nay, hải vũ hòa bình, nhân dân đa số chuộng xa xỉ, y phục, khí dụng, xa hoa diễm lệ quá độ, thù tạc qua lại, thảy đều hoang phí phù phiếm. (197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206).

    2. Lại có khi thờ Thần lễ Phật, một bữa tiệc cúng tế phải tiêu dùng lên đến nghìn trăm, thậm chí có những người bướng bỉnh dại dột, nghiện nha phiến, la cà rượu chè cờ bạc, cuối cùng bị phá sản khuynh tài, xúc phạm hình pháp, thật khá thương thay! (207, 208, 209, 210, 211, 212).

    3. Sĩ thứ quân nhân, các ngươi nên nghiêm chỉnh tuân hành lời huấn dụ của Trẫm, lấy cần kiệm làm lương thuật bảo trì thân thể, quản trị gia đình; y phục không được xa xỉ quá, ẩm thực không được thiếu tiết độ; phòng ốc, khí cụ, chỉ cốt chất phác; quan, hôn, tang, tế, chỉ quý ở chỗ đắc nghi, không nên quá xa phí. (213, 214, 215, 216).

    4. Đến như người ngu si, lưu dũng, đã từng lỡ hút nha phiến, nghiện rượu chè, mê cờ bạc, nên mau mau tẩy trừ. Kinh thư chép: “Thận trọng về đức cần kiệm là nghĩ đến tiền đồ lâu dài”. Các người tin có thể được như thế thì tác phong kiệm ước sẽ thành, hiệu quả đại phú sẽ đến, há chẳng đẹp đẽ sao? (217, 218, 219, 220, 221, 222).

     

     

     

    5 la mã. Đôn hậu phong tục

    1. Phong tục có quan hệ không nhỏ, phong tục thuần mỹ thì việc hình sẽ được bãi, việc binh sẽ được xếp bỏ, bốn biển vang dội tiếng nhạc hòa bình. Trẫm mong các sĩ thứ quân nhân, cùng nhìn nhau làm việc thiện để hoàn thành đạo lớn. (223, 221, 225, 226, 227, 228, 229, 230).

    2. Có ân ý để đãi xử với thân tộc, có tín thuận đề hòa mục với hương đảng, có lễ nhượng để điều hòa thiên hạ, đừng lấy giàu lấn nghèo, đừng lấy mạnh hiếp yếu. (231, 232, 233, 234).

    3. Ở thời binh thì bảo ái lẫn nhau, khi hữu sự thì chu tuất lẫn nhau, dừng chứa thù phẫn mà tạo ra mối tranh chấp, đừng thích kiện tụng mà phương hại đến lẽ sống. (235, 236, 237, 238).

    4. Họp nhau lại để giữ gìn trông coi đánh dẹp trộm cướp, đừng ẩn nặc người lại đào để khỏi bị liên can, hãy tập giữ liêm sỉ, trung tín, đừng có thói hiểm trá, hư ngụy. (239, 240, 241, 242).

    5. Làm học trò, ắt biết ở lòng thuần hậu, giữ tính điềm tĩnh; nhà nông, thợ làm vườn, đừng vượt giới hạn để cầu ích lợi cho mình, đừng ngăn nước ruộng mà gây thiệt hại cho người, làm thơ, đi buôn, chớ tranh lợi mà giành giật nhau, đừng khoe khoang hàng hóa để cầu bán. (243, 241, 245, 200, 217, 248).

    6. Kinh thư chép: “Phàm đã là thứ dân, không nên có bè đảng, làm con người, đừng có ý riêng tư”. Các ngươi nên biết rõ ý ấy để cải cách thói kiêu bạc, cùng nhau hướng đến mỹ tục, đến hạnh phúc hòa bình lâu dài, tới được cái đức thuận hòa vĩ đại. Các ngươi gắng sức nhiều về điều ấy vậy.

     

     

     

    6 la mã. Giáo huấn tử đệ

    1. Người ta bắt đầu làm tử đệ, sau mới làm phụ huynh sư trưởng, ngày nay nếu không biết đạo làm con em, ngày sau tức không thể biết đạo làm cha anh, vì thế, sự giáo huấn của cổ nhân tất bắt đầu từ tử đệ, cho nên, nếu muốn cho chúng sau này làm phụ huynh, sư trưởng thì theo cái cách yêu con em của người xưa, dạy thì dùng hiếu nghĩa, không gần gũi điều tà (255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264).

     

    2. Nay Trẫm mong những bậc phụ huynh sư trưởng, các ngươi phải cần mẫn giáo huấn tử đệ, cốt khiến cho chúng cung kính giữ gìn thiên lương, không để mất nghiệp nhà, chớ để cho chúng chơi bời bừa bãi, say mê cờ bạc, buông tuồng rượu chè, đừng để cho chúng kết giao với những người trộm cắp, chớ làm cho chúng tập tành yêu chuộng xa xỉ (265, 266, 267, 208, 209, 270, 271, 272).

     

    3. Khi hành động, tất nhiên chúng phải tôn trọng hiếu đễ, lực điền; trong tâm trí, tất nhiên chúng phải giữ gìn lễ nghĩa, liêm sỉ, lâu ngày, tâm địa thuần lương, mỗi ngày một tiến đến chỗ thiện, cao thì có thể thành tài đạt đức, làm vinh hiển cho môn lư, thấp thì cũng không mất cơ hội làm một người lương dân, bảo thủ gia nghiệp; cái công trình giáo hối hằng ngày, há không to lớn và xu rộng hay sao? (273, 274, 275, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 282).

     

    4. Con nhỏ cháu dại, tất cả những gì của thánh nhân đều phải dạy, chương Thiếu nghi, chức đệ tử, chỗ đến của người quân tử là phải nghiêm trang. Mạnh Tử nói: “Ở nhân dật mà không dạy thì gần với cầm thú. Các ngươi không nên sao nhãng điều ấy” (283, 281, 285, 286, 287, 288, 289, 290).

     

     

     

    7 la mã. Tôn sùng chính học

    1. Sở dĩ học là học làm người, cho nên không thể có một người vô học trong thiên hạ, cũng như không thể sống một ngày không học, bởi vậy, cái sở học của ta càng không thể không chính đáng. (291, 292, 203, 24, 295, 296).

     

    2. Trẫm mong triệu thứ các ngươi tôn sùng chính học, giảng minh nhân luân, đạo Nghiêu Thuấn chỉ là hiếu đễ mà thôi, giáo dục Khổng Mạnh chủ trương nhân nghĩa trước hết, đấy là những điều phải giảng vậy (297, 298, 299, 300, 301, 302).

     

    3. Tả đạo dị đoan, nhất thiết chớ để lừa dối mê hoặc; học thuyết Da tô lại càng vô lý hơn nữa, thậm chí nam nữ hỗn loạn, hạnh kiểm như cầm thú, dấy gian dựng đảng, tự giẫm lên hình pháp, như vậy là phá hoại tôn giáo, làm hư nát luân thường, lại càng không nên tin. Nếu đã bị đạo ấy dụ dỗ, nên mau chóng cải trừ; phàm quan, hôn, tang, tế, tất phải được cử hành theo quốc lễ; đã không bị mê hoặc về đường khác thì tự mình có thể quay về chính đạo (303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 310, 311, 312, 213, 314, 315 316, 317, 318).

     

    4. Nghề làm học trò là tụng tập Thi, Thư, tự biết nghĩa lý, đến nhà binh, nhà nông, thợ thuyền, nhà buôn, há đâu tất cả đều đọc sách biết chữ, bởi vậy, khi thấy người nào nói điều lành, nên vui vẻ nghe theo, thấy người nào có hạnh kiểm tốt, nên bắt chước làm ngay, yêu mến đức tốt, không mất bản tâm, vào thì đủ để phụng sự phụ huynh, ra thì đủ để phụng sự trưởng thượng, cái học của thánh hiền cũng không ngoài những điều ấy. Mạnh Tử nói: “Dẹp tà thuyết, chống nết xấu, buông bỏ lời dâm ô”. Trẫm mở lời dạy dỗ thành thực, thiết tha, chỉ muốn ơn huệ tốt lành cho dân, các ngươi nên kính cẩn mà nghe (319, 320, 321, 322, 323, 324, 325, 326, 327, 328, 329, 330, 331, 332, 333, 334).

     

     

     

     

    8 la mã. Răn giữ lòng dâm

    1. Người ta sinh ra giữa trời đất, điều đáng quý là ở chỗ giữ tính tình ngay thẳng, không lả lơi dâm đãng, điều đáng quý là ở đường lành mà không sa vào vòng tà ngụy. Trong sự giao tế giữa nam nữ, tình dục rất dễ mê hoặc, nếu không dùng lễ đề phòng, thì đầu mối của nó tuy rất nhỏ mà cái họa gây ra lại rất lớn; thù hấn ở đó mà phát sinh, ngục tụng từ đó mà khởi đầu, há không biết tường tận mà giữ gìn ngăn cản hay sao? (335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345).

    2. Lâu nay, Trẫm đặc biệt ban thưởng cho những tiết phụ trinh nữ ở các địa phương, hoặc cho kiến lập từ sở, hoặc đem ban phát biển ngạch, để khuyến khích những người trinh tiết trong thiên hạ. Mong các ngươi là phụ mẫu, huynh trưởng, các ngươi biết giáo hối tử đệ, nam giới thì lấy lễ phép ngăn mình, nữ giới thì dùng trinh tiết giữ mình, cái tình giữa nam nữ chính đáng, thì trăm ơn phúc đã tập trung ở đấy vậy (346, 347, 348, 349, 350, 351, 352, 353, 554, 355, 356, 357, 358).

    3. Như bọn cường hào cậy vào thế lực mà xâm lăng, điêu trá, giảo hoạt mà thao túng thì thực là rất nguy hại cho người bình dân; lại như quân vô lại du côn, quen làm điều bất thiện, trước thì phá tủ, xoi vách, sau thì xúi người gây sự, những hành động ấy, thiên lý sẽ không buông tha, quốc pháp sẽ không dung thứ. Kinh Thư chép: “Đạo trời, làm lành thì được phúc, làm điều dâm thì mắc họa”. Nếu có phạm những điều ấy, các ngươi nên mau tự biết sợ hãi, hối cải, đổi dữ về lành, cùng nhờ vào nơi nuôi dưỡng lẫn nhau, yên vui với nhau. Và trăm họ nên suy niệm về điều này (359, 360, 361, 362, 363, 364, 365, 366, 367, 368, 369, 370, 371, 372).

     

     

     

     

     

     

    9 la mã. Cẩn thận giữ phép

    1. Triều đình ở với dân, muốn cho dân trọng pháp, không muốn cho dân phạm pháp. Dân của ta phải biết giữ pháp thì sau mới ít tội, không dùng vào tội lệ mới hoàn thiện được đời sống của mình, do đấy, pháp kỷ được thiết lập chính là vì dân; các ngươi không suy tư về điều ấy để thận trọng về việc giữ phép hay sao? (373, 374, 375, 376, 377, 378, 37, 380, 381, 382).

     

    2. Trẫm báo cáo cho trăm họ các ngươi biết, các phụ huynh trong gia đình phải giáo dục tử đệ, các trưởng chính ở hương thôn phải răn đe dân chúng, mỗi người phải lấy pháp luật chuyển nhau giải thích rõ ràng, đừng khinh mạn phép nước mà làm liều, chớ rời bỏ phép nước mà dễ dàng phạm tội (38, 384, 385, 386, 387, 388).

     

    3. Như biết luật trừng phạt những người bất đạo bất hiếu thì không dám làm những việc chống đối đạo thường, xúc phạm lẽ phải; nếu biết luật cấm đấu ẩu nhương đoạt, thì không dám mặc sức để sổng cái tính cường bạo, lăng loàn; biết luật cấm gian dâm đạo thiết thì biết ngăn ngừa những cái hẹp hòi quanh quất trong lòng; biết luật cấm việt tố, vu cáo, tất biết đổi thói quen ưa kiện tụng; biết thuế khóa đã tự có định ngạch thì chớ tìm cách nắm giữ tất cả mà thiếu tiền đóng góp; biết tội giấu người phạm pháp thì bị liên can, tất chớ thông đồng với nhau mà oa tàng những người phạm pháp tại đào (389, 390, 391, 392, 393, 394, 395, 396, 397, 398, 399, 400, 401, 492).

     

    4. Phàm những gì công pháp cấm đoán đều nêu thận trọng tránh đi, tự biết trừ khử ngụy vọng, tiến lên tu sửa cho lương hảo. Kinh thư chép: “Mọi người giữ điển để được ơn trời”. Như thế, dưới có cái may phong hóa được lan rộng, trên có nền chính trị trong đó hình phạt được bãi bỏ, như vậy không thịnh vượng hay sao? |103, 404, 405, 496, 407, 408).

     

     

     

     

     

    10 la mã. Quảng bá đức hạnh

    1. Nhà nào tích thiện tất có thừa phúc, vì thiện là phúc tập trung lại, cái gọi là thiện không có gì khác, chẳng qua là hiếu đễ, trung tín, nhân nghĩa, lễ trí mà thôi. Nay Trẫm dạy dân chúng các ngươi, không nói đến việc phải biết hết các điều kể trên, chỉ nói đến cái đạo di luân thường dùng hằng ngày thì đại lược không ngoài những điều ấy (409, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 417, 418, 419, 420).

    2. Sĩ thứ quân nhân, các ngươi nên kính cẩn nghe theo lời Trẫm, gắng sức tiến đến cõi thiện, hôm nay làm một việc thiện, ngày mai làm một việc thiện, lâu ngày thì thực hiện được ở mình, tính thiện mới có thể quảng bá âm đức, tự nhiên tai ương không xảy ra, phúc lộc tìm đến hằng ngày, nếu báo ứng hơi chậm, thân mình chưa được vinh hiển, thì tử tôn tất cũng được nương nhờ ơn phúc thừa dư sẵn có mà phát triển thịnh đại đến vô cùng. (421, 422, 423, 424, 425, 426, 427, 428, 429, 439, 431, 432).

    3. Kinh thư chép: “Làm lành, trăm điều tốt được ban xuống”. Tất cả các ngươi nên thể theo ý Trẫm, đôn đốc thi hành đường thiện không trễ nải, cho đến khi tính mệnh của mỗi người được chính đính, bảo vệ được nền thái hòa, cùng nhau đạt tới đường nhân cõi thọ, vẻ vang lắm thay! (433, 434, 435, 436, 437, 438, 439, 440).
     

  • A.

    1. Thánh dạy: Từ xưa, thánh đế minh vương lấy chính đạo cai trị thiên hạ, tất lấy việc giáo hóa dân chúng, tập thành phong tục làm nhiệm vụ đầu tiên (1, 2, 3, 4).

     

    2. Giáo dục bằng bản thân, giáo dục bằng ngôn ngữ, tất cả đều có nghi thức điển hình, lại lo cái quan cảm của dân bất nhất, cái thị thính của dân không đều, nên vào tháng mạnh xuân, đã đặt các quan mang lệnh vua đi rao ở các ngả đường, vào tháng Giêng, các châu trưởng đọc pháp chế cho mọi nhà hiểu rõ, dấy nhân dấy nhượng, để đạt tới một nền thịnh vượng hòa hợp, vui vẻ lâu dài (5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14).

     

    3. Quốc gia Việt Nam ta đặt móng xây nền, thần truyền thánh kế đã hơn hai trăm năm, đức lành nhuần thấm, thói tốt dài lâu (15, 16, 17, 18).

     

    4. Hoàng khảo ta, đức Thế Tổ Cao Hoàng đế, sau khi đại định, đã phục hưng học hiệu để dưỡng dục nhân tài, ban hành điều lệ để chính lập phong tục, chính sách hay, giáo dục tốt thấm sâu vào dân tâm, sự vững vàng của đạo thường giống như đời tiền cổ (19, 20, 21, 22, 23, 24).

     

    5. Trẫm nối tiếp hồng đồ, (364), noi theo phép lớn, vẫn suy tư về ý nghĩa của câu “làm cho dân giàu rồi sau mới giáo hóa” nên đã từ lâu vỗ về kẻ suy bại, yên ủi người bệnh tật, ra ơn, tha thuế, lúc nào cũng canh cánh một niềm yêu mến giúp đỡ người dân (25, 26, 27, 28, 29, 30).

     

    6. Tuy chưa có thể làm cho tất cả dân ta trở thành giàu có, con cháu đông đúc, nhưng mà nuôi dưỡng yên vui thong thả, trải đến nay đã mười lăm năm (365), giáo huấn để cho tập tục chính đáng, thật chỉ có đời này mà thôi (31, 32, 33, 34, 35, 36).

     

    7. Lâu nay đã ra lệnh cho các địa phương tra xét những người hiếu thuận tiết nghĩa, có ai thì tâu lên sẽ được ban thưởng trọng hậu; những kẻ sĩ hiền lương phương chính, cũng ra lệnh cho sở tại sưu cầu, thật là đủ phương cách khuyến lệ để làm kế hoạch kiểm soát toàn bộ nhân tâm và phong tục (37, 38, 39, 40, 41, 42 43, 44).

     

    8. Nghĩ sâu về đạo thường của dân chúng, về quy tắc của sự vật đủ để biết điều ấy; nhà tranh nơi hẻo lánh tất cũng có người trung tín, kẻ thành phác thuần hậu không thiếu, tuy vậy, cũng có khi khí bẩm bị che, vật dục bị mờ, cho nên không thể không giáo dục (45, 46, 47, 48, 49, 50).

     

    9. Trẫm thường duyệt các án quyển do bộ Hình đệ trình, thấy có những người ngoan cố tối dạ, khinh phạm lưới phép, thật đáng thương hại, lòng Trẫm rất lấy làm bất nhẫn (51, 52, 53, 54).

     

    10. Vả như những đồ vô lại ác ôn (360), những bọn điên cuồng bất mãn (367), mỗi khi dám có những hành động phạm pháp thì lập tức bị trừng trị, như vậy, cái lý thuận nghịch thật là đã rõ ràng, phàm có tai mắt đều nên nghe biết, đừng đợi phải nói nhiều rồi sau mới hiểu (55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62).

     

    11. Thực ra, dạy dân cũng rất dễ, vì bây giờ đương là thời bình, cho nên mới sai người biên soạn lời huấn dịch gồm mười điều, ban hành trong thiên hạ, lại sắc cho bộ Lễ nghĩ soạn nghi chú, phân phối tống đạt cho các địa phương ngoài kinh đô (63, 61, 65, 66).

     

    12. Kinh doãn cùng các Đốc, Phủ, Bố, Án, các ngươi nên thể theo ý Trẫm, đem sao chép, tống đạt ấn bản, phổ biến rộng rãi đến tổng, lý, xã, thôn trong địa hạt, đồng thời chuyển sức đến học chính các phủ, huyện thuộc hạt cùng các cai tổng, lý trưởng, mọi người theo lệnh của Bộ lục tống các bản nghi chú, sức truyền sâu rộng những giáo điều này cho sĩ thứ, quân nhân, đến kỳ đã định, tuyên đọc giảng giải rõ ràng, cốt làm sao chuyển đến từng nhà cho mọi người đều đọc, chỉ dẫn lẫn cho nhau để cùng nên tốt, ngày thấm tháng nhuần để tin cùng nhau trở về đường lành (67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78).

     

    13. Sĩ thứ, quân nhân, các ngươi đừng có xem đây là một bài văn suông, phải đặt mình vào đấy mà ra sức làm việc, cùng sống chung với nhau, cùng bắt chước lẫn nhau, cốt làm sao đổi mỏng theo dày, dần dà trở thành mỹ tục, rước lấy phúc trời dài lâu, tất cả đều cầu được nhiều phúc. Thần thứ các ngươi tận hưởng cảnh đài xuân cõi thọ, mà triều đình cũng được yên trị trường cửu, bởi vậy, Trẫm thiết tha nghĩ đến thần thứ các ngươi, lo dùng giáo dục mà đào luyện thành. Một tấm khổ tâm, chớ nên hư phụ (79, 80, 81, 82, 83, 81, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92).

    Khâm thử.
     

  • B. Huấn địch thập điều

    1 la mã. Đôn nhân luân

    1. Phù nhân đạo mục tiên ư minh luân (80), quân thần hữu nghĩa (81), phụ tử hữu thân (82), phu phụ hữu biệt (83), huynh đệ hữu tự (84), bằng hữu hữu tín (85), thử nhân chi đại huân dã, nhân luân minh nhi hậu nhân đạo lập (93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102).

     

    2. Trẫm nguyện thần thứ quân dân đẳng, giai tri dĩ đôn (86) nhân luân vi trọng (103, 104).

     

    3. Sĩ giả phụng công (87), lý chính (88) nhi tất tận kỳ tâm, xu sự, (89) phó công (90) nhi bất tích kỳ lực (105, 106).

     

    4. Vi sĩ giả (91) giảng học minh đạo, để lệ (92) thành tài, dĩ cung quốc gia chi dụng (107, 108).

     

    5. Vi binh, nông, công, thương giả, lạc nghiệp phục cần, an thường thủ phận, nội dĩ ngưỡng sự phụ mẫu (93), phủ dục thê tử, ngoại dĩ cung tô tựu phú (94), hiếu nghĩa cấp công (95) (109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116).

     

    6. Lệ quân tịch (96) giả, vật ly ngũ nhi cẩu (97) đào, vật đọa khí (98) nhi bất chấn, cư bình tắc luyện tập kỹ nghệ (99), hữu sự (100) tắc phấn dũng hướng tiền (101) (117, 118, 119, 120).

     

    7. Vi tư lại giả, vật vũ văn lộng pháp, vật xâm đố (102) tiểu dân (103), duy tư túc dạ (101) hàm cần (105), vô phế công sự (121, 122, 123, 124).

     

    8. Nhược (106) phù sự phụ mẫu tất dĩ hiếu kính, xử phu phụ tất dĩ hòa thuận, huynh đệ tắc tương ái nhi vô quai tranh (107), bằng hữu tắc tương tín nhi vô khi vũ (108) (125, 120, 127, 128).

     

    9. Trung kinh (109) viết: “Quân tử thủ đạo, sở dĩ trường thủ kỳ hưu”, nhĩ đẳng tín năng như thị, tắc di luân du tự (110), chư phúc hàm trăn (111), vu dĩ vĩnh nhạ (112) thăng bình chi trị, hoán hồ (113) vĩ tai! (110) (12, 130, 131, 132, 133, 134).

     

     

     

    2 la mã. Chính tâm thuật

    1. Phù tâm giả, nhân chi bản dã, kỳ tâm chính, tắc vạn thiện sở do sinh, kỳ tâm bất chính, tắc bách ác sở tùng xuất, khả bất thận dư? (135, 130, 137, 138, 139, 140).

     

    2. Duy hoàng Thượng đế, giáng trung (115) vu hạ dân, nhược hữu thường tính, thị dĩ nhân nghĩa lễ trí, ái nhiên tứ đoan (116), nhân chi sơ sinh, vô bất cổ hữu (141, 142, 143, 144).

     

    3. Trẫm nguyện nhĩ bách tính (117) đẳng, các tư thường thủ thiện tâm (118), tồn dưỡng lương tính (119), tuy sở nghiệp (120) hữu bất đồng nhi hướng thiện tắc nhất (121) (145, 146, 147, 148).

     

    4. Phú giả, vật chí ư kiêu xa, (122) bần giả, vật lưu gian ngụy (123) vật thiên ư lợi dụ (124), vật hãm ư ác tập (125) (149, 150, 151, 152).

     

    5. Cẩu (126) hữu nhất ngôn chi bất chính, nhất hành chi bất thiện, tất tri quý sỉ (127) ư tâm, thâm tự cải hối, lạc thiện hiếu nghĩa, dĩ bảo kỳ sinh, tịch ác khử tà (128), hàm quy vu chính (153, 154, 155, 156, 157, 158).

     

    6. Nhược bất tư cảnh tỉnh (129), dâm tịch tà uế, vô sở bất vi, đáo thử hãm vu hình trụ, phệ tê (130) hà cập. Thư viết “Huệ địch cát (131), tùng nghịch hung (132), duy ảnh hưởng” (133) (159, 160, 161, 162, 163, 164).

     

    7. Phù Trẫm giáo dưỡng vạn dân, lạc quan nhĩ đẳng chi thành, nhi bất lạc kiến nhĩ đẳng chi ly (134) vu cữu (135) dã, nhĩ đẳng kỳ thận tư chi (136) (165, 166, 168).

     

     

     

     

    3 la mã. Vụ bản nghiệp

    1. Phù thượng thiên sinh dân, tất các phó chi nhất nghiệp, cố nhân tự trạch nhất nghiệp, dĩ vi lập thân chi bản; sĩ, nông, công, thương, viên, phố (137), trạch, mục (138), dĩ chí võ biền (139) quân lữ, các hữu sở nghiệp, giai tư (140) chi dĩ sinh dã. (169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 176).

     

    2. Phù nghiệp thành ư cần, nhi phế ư đãi (141), đản năng (142) trị nghiệp tinh chuyên (143), bất giải dụng lực (144), tắc nhật kế bất túc, nguyệt kế hữu dư, chung tất kiến kỳ thành hiệu (145) hĩ. (177, 178, 179, 180).

     

    3. Vi sĩ giả (146) tháo thân (147) lệ hạnh (148) bác học (149) hiệp văn (150) kỳ dĩ cập vu thành lập (151), túng (152) hữu mục tiền tiểu lợi, diệc bất khả cự nhĩ (153) cải đồ (154) (181, 182, 183, 184).

     

    4. Vi nông giả tu kỷ lỗi cử (155), cần kỳ giá sắc (156), vụ dĩ nhật để doanh ninh (157), túng hữu phong liễm (158) bất tề, diệc bất khả nhân nhi xuyết nghiệp (159) (185, 186, 187, 188).

     

    5. Dĩ chi bách công chi sức hóa nhập tài (160), thương cổ chi phụ thông hóa hối (161), quân ngũ tắc giảng tập võ nghiệp, phàm hữu thường chức (162) dĩ trị sinh (163) giả, mạc bất tập nhi an yên, cần nhi hành yên, thử vụ bản nghiệp chi nghĩa dã. Thư viết: “Nghiệp quảng duy cần” (164), nhĩ đẳng kỳ miễn (165) chi (189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196).

     

     

     

    4 la mã. Thượng tiết kiệm

    1. Phù sinh tài hữu đại đạo, sinh chi giả chúng (166), thực chi giả quả (167), vi chi giả tật (168), dụng chi giả thư (169) tắc tài thường túc hĩ! Cố thánh hiền mỗi luận dụng tài, tất dĩ tiết kiệm vi tiên. Kim hải vũ thừa bình (170), nhân dân đa thượng xa xỉ (171), y phục, khí dụng, xa lệ quá độ (172), thù tạc vãng lai (173), suất đa phù phí (174) (197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206).

     

    2. Hựu hữu sự Thần phụng Phật, nhất diên (175) chi tiếu tế (176), sở nhu (177) diệc lũy (178) thiên bách, thậm giả minh ngoan chi đồ (179), dâm (180) vu nha phiến, đãng (181) vu tửu hác, tốt chi phá sản khuynh ti (182), xúc hình mạo pháp, thậm khả mẫn (183) dã (207, 208, 209, 210, 211, 212).

     

    3. Nhĩ sĩ thứ quân nhân đẳng, các nghi lẫm (184) tuân Trẫm huấn, dĩ cần kiệm vi trì thân trị gia (185) chi lương thuật, y phục bất khả quá xa, ẩm thực bất khả vô tiết, phòng ốc, khí cụ, vụ thủ chất phác (186), quan, hôn, tang, tế (187), đản quý đắc nghi (188), thiết bất khả quá vi xa phi (213, 214, 215, 216).

     

    4. Chí như ngu nhân đãng tử, từng ngộ ngật (189) nha phién (190), cập hiếu tửu bác giả, tốc nghi tẩy trừ (191). Thư viết: “Thận nãi kiệm đức, duy hoài vĩnh đồ”. Nhĩ đẳng tín năng như thị, tắc kiệm ước chi phong thành, ân phú chi hiệu khả trí, cố bất vĩ tai! (217, 218, 219, 220, 221, 222).

     

     

     

    5 la mã. Hậu phong tục

    1. Phù phong tục sở quan phi tế (192), phong thuần tục mỹ tắc hình thố (193), binh tẩm (194) tứ hải chi nội, hữu thái bình âm, Trẫm nguyện nhĩ sĩ thứ quân nhân đẳng, tương quan (195) vi thiện, giai chi đại đạo (223, 224, 225, 226, 227, 228, 229, 230).

     

    2. Hữu ân ý (196) dĩ hậu thân tộc (197), hữu tín thuận (198) dĩ mục (199) hương đảng (200), hữu lễ nhượng dĩ hòa thượng hạ, vô dĩ phú xâm (201) bần, vô dĩ cường lăng (202) nhược (231, 232, 233, 234).

     

    3. Cư bình tắc tương bảo ái (203), hữu sự tắc tương chu tuất (204), vật tích thù phẫn (205) dĩ cấu tranh doan (206), vật hiếu kiện tụng (207) dĩ phương sinh lý (208) (235, 236, 237, 238).

     

    4. Liên thủ vọng (209) dĩ nhị (210) đạo tặc, giới nặc đào (211) dĩ miễn châu liên (212), hữu liêm sỉ trung tín chi tập, vô phù ngụy hiểm trá chi phong (239, 240, 241, 242).

     

    5. Vi sĩ giả, (213) tất tri xử tâm thuần hậu (214), lập thao điềm tĩnh (215), nông phố (216) tắc vật việt bạn (217) dĩ cầu ích, vật khúc phòng (218) dĩ hại nhân, công cổ (219) tắc vật xạ lợi nhi giao tranh (220), vật huyễn hóa (221) nhi cầu thụ (213, 24, 245, 2010, 217, 248).

     

    6. Thư viết: “Phàm quyết thứ dân (222), vô hữu dâm bằng (223), nhân vô hữu tỵ đức (224)”. Nhĩ đẳng nghi dụ (225) thử ỷ, ư dĩ tận cách kiêu phong (226), hàm trăn mỹ tục, vĩnh nhạ hòa binh chi phúc, duật tễ (227) đại thuận chi hưu; nhĩ đẳng kỳ miễn chiên (228) tai! (249, 250, 251, 252, 253, 254).

     

     

     

    6 la mã. Huấn tử đệ

    1. Phù nhân thủy (229) vi tử đệ (230), hậu (231) vi phụ huynh sư trưởng (232); kim nhật bất tri tử đệ chi đạo, tha nhật tức bất năng tri phụ huynh sư trưởng chi đạo, cố cổ chi giáo tất tự tử đệ thủy, cái dĩ kỳ hồ vi phụ huynh sư trưởng dã, thị dĩ cổ giả ái tử, giáo chi dĩ nghĩa phương, phất nạp (233) ư tà. (255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264).

     

    2. Kim Trẫm nguyện nhĩ đẳng chi vi phụ huynh sư trưởng giả, các cần giáo kỳ tử đệ, vụ tỷ (231) khắc thủ thiên lương (235), vô thất thế nghiệp (236), vật sử du đọa (237) bất cần, vật sử hiếu bác túng tửu (238) vật sử giao kết phỉ nhân (239), vật sử tập thượng xa xỉ. (265, 266, 267, 268, 209, 270, 271, 272).

     

    3. Hành tất trọng ư hiếu dễ (240), lực điền (241), tâm tất tồn ư lễ nghĩa liêm sĩ (242), cửu chi (243) tâm địa thuần lương (244), nhật tiến ư thiện, cao giả khả dĩ thành tài đạt đức, quang hiển môn lư (245), hạ giả diệc bất thất vi lương dân (246), bảo thủ gia nghiệp, bình nhật giáo hối chi công, khởi bất đại thả viễn hồ tai? (273, 274, 275, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 282).

     

    4. Phù ấu tử đồng tôn (247), thánh nhân chi sở tất giáo (248) Thiếu nghi, đệ tử chức (249), quân tử chi sở trí nghiêm (245). Mạnh tử viết: “Dật cư nhi vô giáo, tắc cận ư cầm thú” (251), Nhĩ đẳng kỳ vô hốt (252) yên.

     

     

     

     

     

     

    7 la mã. Sùng chính học

    1. Phù học giả sở dĩ học vi nhân (253), cố thiên hạ bất khả nhất nhân vô học (254), diệc bất khả nhất nhật vô học, nhi kỳ sở học vưu bất khả bất chính. (255). (291, 292, 293, 294, 295, 296).

     

    2. Trẫm nguyện nhĩ triệu thứ đẳng, vụ sùng chính học, giảng minh nhân luân; Nghiêu Thuấn chi đạo, hiếu đễ nhi dĩ (256), Khổng Mạnh chi giáo, nhân nghĩa vi tiên (257), thị giai sở đương giảng dã. (297, 298, 200; 300, 301, 302).

     

    3. Nhược phù nhất thiết tả đạo dị đoan (258), vật vi kỳ sở cuống hoặc (259), Da tô chi thuyết (260), vưu vi vô lý (261), thậm chí nam nữ hỗn hào (262), hạnh đồng cầm thú (263), phiếu gian thụ đảng (264), tự đạo hình tru (265), thử kỳ hoại giáo đố luân (266), vưu bất khả tín (267), kỳ hữu nghiệp (268) vi sở dụ, đương tốc cải trừ (269); phàm quan, hôn, tang, tế, tất tuần quốc lễ (270), cẩu bất hoặc ư tha kỳ (271), tự năng quy ư chính đạo (272), (303, 301, 305, 300, 307, 408, 309, 310 311, 312, 313, 314, 315, 316, 317, 318).

     

    4. Phù nghiệp vi sĩ giả, tụng tập thi thư (273) tự trị nghĩa lý (274), chí ư binh, nông, công, cổ (275), khởi tất giai năng độc thư thức tự (276), nhiên kỳ kiến nhân chi thiện ngôn, duyệt nhi tùng chi, kiến nhân chi Thiện hạnh, hiệu nhi vi chi, bỉnh di hiếu đức (277), bất thất bản tâm (278), nhập túc dĩ sự phụ huynh, xuất túc dĩ sự trưởng thượng, thánh hiền chi học, diệc bất ngoại thị. Mạnh Tử viết: “Tức tà thuyết, cự bí hạnh, phóng dâm từ” (279) Trẫm khải hối truân thiết (280), bản dục gia huệ (281) ngã dân, nhĩ đẳng kỳ kính thính chi. (319, 320, 321, 322, 323, 324, 325, 326, 327, 328, 329, 330, 331, 332, 333, 334).

     

     

     

     

    8 la mã. Giới dâm thắc

    1. Phù nhân tại thiên địa chi trung dĩ sinh, quý thủ chính tính nhi bất lưu ư dâm đãng (282), quý do thiện dạo nhi bất nhập ư tà thắc (283); phù nam nữ chi tế (284), tình dục tối vi dị hoặc (285), cẩu bất dĩ lễ (286) tự phòng, tắc kỳ đoan thậm vi (287), kỳ họa thậm cự (288), thù hấn sinh yên, ngục tụng khởi yên, khả bất tri sở thông (289), giới át chỉ (290) dã tai (335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345, 316).

     

    2. Hướng lai chư địa phương hữu tiết phụ trinh nữ giả, Trẫm đặc gia tinh thưởng (291), hoặc kiến từ sở, hoặc tứ biển ngạch, dĩ vi thiên hạ chi trinh giả khuyến, nguyện nhĩ bách tính đẳng vi phụ mẫu huynh trưởng giả, các tri giáo hối kỳ tử đệ, nam dĩ lễ pháp tự nhân (292), nữ dĩ trinh tiết tự thủ (293), nam nữ chi tình chính, nhi bách phúc chi sở do tập (294) hĩ, (347, 348, 349, 350, 351, 352, 353 354, 355, 356, 357, 358).

     

    3. Nãi nhược hào đảng hiệp thế (295) dĩ xâm lăng, điêu hoạt (296) vũ trí (297) dĩ túng dũng (298), thậm vi bình dân chi hại; hựu như vô lại (299) du côn (300) quán (301) vi bất thiện, thủy tắc phát quỹ huyệt tường (302), chung tắc phiến hoặc tư sự (303), thử giai thiên lý chi sở bất hựu (304), quốc pháp chi sở bất thế (305). Thư viết: “Thiên đạo phúc thiện họa dâm” (306), kỳ hữu phạm (307) thử đẳng điều, tốc nghi tự tri úy hối (308), cải ác hoàn lương, tư hựu (309) ư tương dưỡng tương an chi vực (310), duy nhĩ bách tính đẳng niệm (311) chi (359, 360, 361, 362, 363, 364, 365, 366, 367, 368, 369, 370, 371, 372).

     

     

     

    9 la mã. Thận pháp thủ

    1. Phù triều đình chi ư dân, dục kỳ thủ pháp (312), nhi bất dục kỳ phạm pháp (313), ngô dân năng tri thủ pháp, nhiên hậu quả quá (314) bất nhập ư tội lệ (315), nhi hoàn kỳ sinh yên, tắc pháp kỷ chi thiết, dĩ vị dân (316) dã, nhĩ đẳng khả bất tư sở dĩ thận thủ chi dư? (373, 374, 375,376, 377, 378, 379, 380, 381, 382).

     

    2. Trẫm cáo (317) nhĩ bách tính đẳng, gia chi phụ huynh, các giáo kỳ tử đệ, hương chi trưởng chính, các giới (318) kỳ tiểu dân, mỗi dĩ pháp luật, chuyển tương hiểu thị (319), vật mạn pháp (320) nhi cố vi (321), vật khí pháp (322) nhi khinh phạm (323) (383, 384, 384, 385, 386, 387, 388).

     

    3. Như tri bất đạo bất hiếu chi luật (324), tắc bất cảm vi (325) can thường phạm nghĩa chi hành (326), tri đấu ẩu nhương đoạt chi luật (327), tắc bất cảm sinh (328) cường bạo hiêu lăng chi khí (329), tri gian dâm đạo thiết chi luật (330), tắc hữu dĩ át kỳ tà tích chi tâm (331), tri việt tố vu cáo chi luật (332), tất hữu dĩ cách kỳ kiện tụng chi tập (333) tri thuế khóa chi tự hữu định ngạch (334), tắc vật tư đồ bao lãm nhi đà khiếm chính cung (335), tri nặc phạm chi tất chí can liên (336), tắc vật hỗ tương quán thông (337) nhi oa tàng đào phạm (338) (389, 300, 391, 392, 393, 394, 395 396, 397, 398, 399, 400, 401, 402).

     

    4. Phàm nhất thiết công pháp sở cấm, giai đương cẩn tỵ (339), tự năng khư (340) kỳ ngụy vọng (341), tiến nhi tu lương (342). Thư viết: “Các thủ nhĩ điển (343), dĩ thừa thiên hưu” (344), phù như thị tắc hạ hữu phong động chi hưu (345), thượng hữu hình thố (346) chi trị, cố bất thịnh tai! (403, 404, 105, 406, 407, 408).

     

     

     

    10 la mã. Quảng thiện hạnh

    1. Phù tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh (347), thiện giả, phúc chi tập dã, sở vị thiện giả, vô tha (348), bất quá hiếu đễ, trung tín, nhân nghĩa, lễ trí nhi dĩ; tư Trẫm giáo nhĩ hữu dân, phi vị tiền hạng đẳng điều chi sở năng tất, nhiên kỳ di luân nhật dụng chỉ thường, đại yếu diệc bất ngoại thị (409, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 417, 118, 419, 420).

     

    2. Nhĩ sĩ thứ quân nhân đẳng, các nghi kính thính (349) Trẫm ngôn, miễn (350) tiến ư thiện, kim nhật hành nhất thiện, minh nhật hành nhất thiện, cửu chi nhi thực đắc chư kỷ (351), tích chi nhi khả quảng âm công (352), tự nhiên tai ương bất chí, phúc lộc nhật lai, túng sử báo ứng sảo tri (353), kỳ thân vị hiền, tắc kỷ tử tôn diệc tất bằng tạ (354) dư khánh, phòn diễn (355) thịnh đại ư vô củng (356) lĩ. (421, 122, 423, 424, 425, 426, 427, 428, 429, 430, 431, 432).

     

    3. Thư viết: “Tác thiện giáng chi bách tường” (357), nhĩ đẳng hàm thể Trẫm ý (358), đôn hành (359) thiện đạo nhi bất đãi (360), vu dĩ các chính kỳ tính mệnh, bảo hợp thái hòa (361), cộng tễ (362) nhân thọ chi vực, hoán (363) hồ vĩ tai! (433, 434, 435, 436, 437, 438, 439, 440).