Trạm viễn thông của Nhã được trên phát cho hai cái Honda cũ. Lần đầu tiên trong đời được biết tới cái phương tiện đắt tiền này. Cả nhóm thay nhau tập. Bên trong sân bay Tân Sơn Nhất đường sá rộng rãi vắng vẻ. Chỉ vài bữa là thằng nào thằng ấy chạy vè vè. Có xe, cuối tuần nào Nhã cũng lang thang đi tìm mấy người bạn cũ thời ở K07. Hỏi thăm biết đoàn Ba Bể đóng ở Long Bình, Nhã dậy từ sớm lên đó tìm Nguyễn Văn Cậy. Cũng là tìm vơ với thế thôi. Khu tổng kho này mênh mông, sau chiến tranh các căn cứ quân sự cũ của địch càng trống vắng, nhưng không ngờ lại thật dễ hỏi thăm. Quân ta biết khá rành nơi đứng chân của các đơn vị. Hai thằng lính ở K07 ôm chầm lấy nhau:
– Tài thế! Hỏi ai mà biết tao ở đây? – Cậy vui ra mặt.
– Lính Thông tin mà. Cứ đi đại, hỏi đại khắc đến.
Ông có gì mới. Em Diễm sao rồi? Có liên lạc được với cánh thằng Chức, thằng Trẻ không?
Nhã dồn Cậy một thôi một hồi.
– Chả nghe được gì về chúng nó. Nhưng em Diễm thì mới gặp đây. Vẫn liên lạc thường xuyên. Nàng về quê trong Tiền Giang. Tao cũng đã vào trong đó thăm các cụ.
– Vậy là quyết tâm gắn bó đấy?
– Ừ thì, bao năm rồi còn gì… Chỉ có điều bố mẹ tao phân vân đường đất xa xôi quá. Được cái vợ chồng ông anh cả ở cùng bố mẹ nên tao cũng rảnh rang.
– Ông thuận lợi hơn tôi nhiều. Bố mẹ tôi thì cứ thư giục ra lấy vợ suốt. Mà bất di bất dịch, vợ chồng tôi phải ở với ông bà.
– Có lẽ tao ở lại trong này thôi. Diễm muốn thế. Ra quân kiếm việc gì đó rồi tính chuyện cưới. Nếu đồng ý vào Tiền Giang bố mẹ cho mấy công đất.
– Ngon nghẻ quá rồi. Tôi đang ở trong sân bay Tân Sơn Nhất. Tiếp quản một trạm viễn thông của Mỹ. Rỗi rãi là lại chạy xe đi tìm mấy thằng ở K07. Hôm nay tìm thấy ông đầu tiên.
Một lúc sau chợt như nhớ ra Cậy hỏi:
– Mày nghe gì về thằng Lê Văn Bỉ không?
– Thằng Bỉ Bê quay á? Không nghe gì.
– Tao nghe nói bị xử rồi. Tội nghiệp. Việc nó làm nó chịu, nhưng nó làm khốn đốn cả một gia đình.
Vụ việc thằng Bỉ được thông báo về địa phương. Ông Rinh bố nó bị điệu lên giam ở xã. Sau những lời nhục mạ ngập đầu người ta khoác vào lưng ông một chiếc mẹt. Trên đó ghi: “Lê Văn Rinh cha đẻ tên phản quốc giết người Lê Văn Bỉ”. Ông bị rong đi bêu quanh xã. Người ta bắt ông hô: “Ai cũng như thằng Bỉ con tôi, thì mất nước!”
Bà Nhận, mẹ Lê Văn Bỉ nằm liệt giường mấy tháng trời tưởng không qua được. Lúc trở dậy bà như người mắc bệnh mộng du. Người làng thấy ngày nào bà cũng ngồi thu lu như một ụ mối trước nhà. Trên cái gò đất, bên con đường nối từ xóm Trại nhà bà ra đường quốc lộ, nơi bà đã lần lượt tiễn hai đứa con trai đi bộ đội. Mỗi lần nhớ con bà lại ra ngồi đấy. Đôi mắt già nua thăm thẳm như mong thấy lại bóng dáng của chúng. Bà hướng đôi mắt về cuối con đường. Thằng anh ra đi ngày chiến tranh bắt đầu lan ra miền Bắc. Bốn năm sau thằng Bỉ theo chân anh nó vào đúng lúc đang gặt vụ mùa. Tin tức về Lê Văn Bất đến nay vẫn mịt mờ. Thằng em thì đem nỗi nhục, nỗi đau không thể xẻ chia cùng ai về cho ông, bà.
Cái hôm người của xã đến báo tin thằng Bỉ phạm tội phản quốc, hai ông bà rụng rời chân tay. Dân làng nhiều người nhìn gia đình bà với con mắt khinh thị, căm thù. Thôi thì tội nó, nó chịu. Bà gửi nó đi bộ đội lành hành tử tế. Giờ nó đổ đốn, làm điều bậy bạ, nào phải do bà xui khiến. Bà không ngờ người ta lại hành hạ gia đình bà đến nông nỗi ấy. Chồng bà bị bêu quanh xã chẳng khác gì người ta đấu tố địa chủ gian ác thời cải cách ruộng đất. Người ta gọi ông là bố thằng phản động. Sau mấy ngày bị giam cầm hạ nhục, ông Rinh như cái xác không hồn. Được bà và con gái chăm sóc ông hồi tỉnh lại nhưng suốt ngày kêu khổ, kêu nhục. Một đêm bà và con Bê ngủ lịm đi vì mệt, ông Rinh lặng lẽ trở dậy. Ông sờ sẩm trong đêm. Cái dây thừng không biết đã vắt sẵn trên xà nhà từ bao giờ. Ông tròng vào cổ. Thấy tiếng động, bà Nhận lơ mơ nhìn và chợt hiểu ra. Bà hô hoán. Hai mẹ con van xin mãi ông mới từ bỏ ý định tìm tới cái chết để trốn nỗi nhục.
Năm 1975, xã báo tử người con lớn Lê Văn Bất. Dũng sĩ Lê Văn Bất hy sinh năm 1971. Có lẽ đúng như mộng mị của thằng Bỉ hôm nó ra chỗ trực ban nói với Nhã. Bố mẹ cô Bê đã không qua được cú đòn này. Đầu năm rồi đến giữa năm, hai ông bà lần lượt rủ nhau đi. Người làng bảo là trùng tang. Căn nhà nhỏ nép sau khóm tre gai xùm xòa chỉ còn lại người con gái duy nhất của ông bà. Mấy năm sau ngày giải phóng miền Nam, Lê Thị Bê mới lấy chồng. Một người con trai nghèo đã cứng tuổi mồ côi cha mẹ. Vợ chồng cô ở trong ngôi nhà của bố mẹ cô để lại. Hai người anh trai của cô đều nằm trong chiến trường. Cô thay họ thờ cúng vong linh bố mẹ. Trên ban thờ ở gian chính giữa không có một bức chân dung nào. Tấm bằng “Tổ quốc ghi công” liệt sĩ Lê Văn Bất qua thời gian đã ố vàng, phủ đầy mạng nhện. Bên kia thấp hơn một chút, cũng có một khung kính nhưng cô Bê chỉ lồng trong đó một tờ giấy trắng. Nó giống như mảnh khăn tang cho người anh xấu số Lê Văn Bỉ của cô.
Đầu những năm 2000, đồng đội của liệt sĩ Lê Văn Bất tìm về xóm Trại thắp hương cho anh. Họ đi ba người. Họ kể Lê Văn Bất lúc hy sinh là đại đội trưởng. Một dũng sĩ diệt Mỹ lừng danh của mặt trận B3. Trong chuyến đi khảo sát chuẩn bị cho đơn vị mở chiến dịch, Lê Văn Bất và ba đồng đội cải trang như dân thường, dùng một xuồng máy ba lá chạy trên con sông giáp ranh Tây Ninh và Bình Phước. Không ngờ địch phát hiện, chúng cho ca nô đuổi theo. Biết không thể chạy thoát, Bất đưa thuyền vào một lùm cây sà trên mặt nước. Anh lệnh cho các chiến sĩ nhảy xuống bơi vào bờ. Bộc phá, lựu đạn buộc túm vào để dưới chỗ ngồi. Lê Văn Bất cho thuyền tăng tốc ra giữa dòng. Ba chiếc ca nô địch guồng lên. Cuộc dượt đuổi diễn ra mấy cây số, cuối cùng chúng đã vây thuyền của Bất vào giữa. Ba chiếc ca nô áp sát mạn. Chỉ chờ có thế. Một tiếng nổ cực lớn. Lửa và nước chùm kín đám ca nô địch. Các chiến sĩ tổ trinh sát đang vận động trong rừng đứng sững lại. Họ biết đó là đại đội trưởng Lê Văn Bất. Không ai bảo ai, tất cả lặng lẽ cúi đầu vĩnh biệt người chỉ huy quả cảm.
Sau chiến tranh, những chiến sĩ cùng chuyến đi với Lê Văn Bất lần ấy tập hợp hồ sơ, làm đơn xin truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang cho liệt sĩ Lê Văn bất. Họ về quê thắp hương và hoàn tất hồ sơ phần liên quan đến thân nhân liệt sĩ. Cái tin có người về làm thủ tục truy tặng danh hiệu Anh hùng cho Lê Văn Bất làm xóm Trại xôn xao. Người bảo cũng nên. Ai có công thì thưởng có tội thì phạt. Nhưng có người dè bỉu: “Thằng em đảo ngũ, giết đồng đội, bị ta tử hình sao lại phong anh hùng cho anh nó”…
Chiến tranh đã lùi xa một phần tư thế kỷ, cuộc sống mới đã xóa mờ đi một chương đau buồn của đất nước và của hàng chục ngàn gia đình có con chết trận. Thù hận không thể đem lại hạnh phúc cho người sống. Nhưng ở góc vùng quê xa xôi ấy, cái ấn tượng, nếp suy nghĩ của một thời tăm tối vẫn còn đè nặng trong tâm trí nhiều người. Vợ chồng cô Bê chưa thoát khỏi sự kỳ thị về tội ác mà Lê Văn Bỉ gây ra từ ba mươi năm trước. Hiếm có một gia đình nào lại phải đối mặt với chuyện trớ trêu như thế. Trong cùng một mái nhà người là anh hùng kẻ thành tội đồ. Cuộc chiến tranh vươn móng vuốt ghê rợn của nó cào rách tâm can từng con người, phủ bóng đen lên biết bao số phận. Cho dù chính nó đã trở thành thây ma từ mấy chục năm rồi.
Chuyện phong anh hùng cho liệt sĩ Lê Văn Bất không thành. Không phải do chính quyền phản đối hay đồng đội Lê Văn Bất không thu thập đủ hồ sơ, mà là thiếu chữ ký của cô Bê, thân nhân duy nhất của liệt sĩ Lê Văn Bất. Đã mấy lần đại diện đơn vị của Bất về gặp vợ chồng cô. Họ thuyết phục, phân tích, động viên… nhưng cô Bê một mực không ký. Những ngày đó cô sống trong một tâm trạng khó tả. Xót thương, đau đớn, tủi nhục. Cô không bao giờ quên cảnh người ta rong bố cố trên đê làng như một kẻ phạm tội. Cảnh bố cô run rảy bước lên ghế để đưa đầu vào cái thòng lọng trong đêm vắng. Hình ảnh mẹ cô ngồi như hóa đá trên gò đất trước nhà để đợi hai người anh cô trở về… Đến tận hôm nay vẫn có kẻ xói vào nỗi đau của gia đình cô: “Sao lại phong anh hùng cho anh thằng phản bội”. Trong lòng cô chỉ muốn được yên ổn để sống. Mấy chục năm nay cô chẳng khác gì con chim bị thương, sợ những cành cây cong, sợ những chuyện bất thường. Lần cuối cùng đồng đội của liệt sĩ Lê Văn Bất về gặp, cô đã phải nói như gào lên: “Xin các anh hãy để cho bố mẹ, các anh tôi được yên. Họ đã phải đau khổ, nhục nhã cho đến tận lúc chết. Đừng khới lên làm gì nữa. Tôi xin tất cả các người.
Từ ngày về Sài Gòn Nhã cũng viết được vài bài ký về đời sống của người dân thành phố trong cuộc sống mới. Nhã đem đến báo Văn nghệ Giải phóng đóng trụ sở ở đường Nguyễn Văn Thủ thì gặp may quá trời. Nhà báo Đinh Thư vốn là trưởng phòng của tờ báo “Dân tộc” ngoài Bắc, sau khi vào chiến trường anh làm Phó tổng biên tập tờ Văn nghệ chiến sĩ. Chính Đinh Thư là người biên tập và cho đăng những bài viết đầu tay của Nhã thời trên Bê Trọc. Gặp nhau hai anh em rất mừng. Ở chơi với anh Đinh Thư cả buổi, trưa đó anh rủ Nhã về nhà riêng. Thì ra anh Đinh Thư đã được bố trí một căn hộ khá rộng rãi trong khu đài phát thanh của chế độ Sài Gòn trước đây. Vợ anh, chị Sen cũng là một phóng viên chiến trường của Thông tấn xã Việt Nam. Hai anh chị đã có con nhưng gửi ông bà ngoài Bắc nuôi hộ để đi B. Anh Đinh Thư bảo Nhã:
– Hay mày ở lại trong này làm báo với tụi tao?
– Em á – Nhã mừng rỡ hỏi.
– Các cấp lãnh đạo đồng ý rồi. Đang hoàn thành thủ tục. Tụi tao đã xin được trụ sở, phương tiện… sẽ ra tờ “Dân tộc miền Nam”.
– Ôi thế thì mừng quá. Nhưng em chưa qua trường lớp đào tạo nào, liệu có làm được không anh?
– Cứ làm đi. Vừa làm vừa học. Thằng lính làm báo, làm văn nghệ tụi mình nào mấy ai đã được đào tạo bài bản. Cuộc chiến đấu đòi hỏi, cứ phải làm cái đã. Chủ yếu là dựa vào năng khiếu vào kinh nghiệm sống. Kỹ thuật đào tạo sau. Mà tao xem mấy bài mày viết thấy chắc tay đấy. Có khiếu làm báo đấy. Ở lại đây làm với tụi tao rồi tính chuyện học thêm.
Sau buổi nói chuyện với nhà báo Đinh Thư, Nhã vô cùng hồ hởi. Sự nghiệp giải phóng đất nước đã hoàn thành, anh là một người lính may mắn đi đến những ngày cuối cùng của chiến tranh. Trước khi gặp Đinh Thư, Nhã đã dự định không bao lâu nữa anh sẽ ra quân đi học hoặc đi tìm một nghề cho mình. Được anh Đinh Thư khuyến khích Nhã nhận lời xin chuyển ngành theo nghề làm báo. Niềm vui làm Nhã chộn rộn mấy ngày liền. Trong anh chỉ có một chút lấn cấn là cha mẹ anh đã cao tuổi. Là con trai trưởng anh phải có trách nhiệm chính chăm sóc bố mẹ lúc về già. Các em trai em gái của anh đều còn đang tuổi đi học, nếu anh ở lại miền Nam, lập nghiệp ở đây liệu bố mẹ anh có đồng ý không? Mấy hôm sau Nhã lại lên gặp anh Đinh Thư, nghe Nhã tâm sự anh Thư bảo:
– Chuyện ra báo cũng phải hàng tháng nữa, hay mày xin đơn vị cho về Bắc thăm nhà. Xin phép các cụ rồi vào vẫn kịp.
– Vâng. Có lẽ em xin về phép cho các cụ yên tâm.
Việc chuyển sang làm báo của Nhã được cấp trên đồng ý. Sau chuyến ra Bắc trở vào anh sẽ tiến hành làm thủ tục. Nhã liên hệ đi nhờ xe chở tài liệu của bên Quân bưu. Hơn tuần nữa sẽ có xe. Nhưng rồi việc đó chưa thực hiện được thì Nhã nhận điện thoại của anh Đinh Thư bảo lên có việc gấp. Nhã lên, thấy anh Đinh Thư vẻ mặt không vui, tâm trạng khá căng thẳng. Anh kéo Nhã vào phòng đóng cửa bảo:
– Kế hoạch làm báo hỏng mẹ nó rồi mày ơi.
– Anh bảo sao ạ?
– Chuyện lớn lắm. Mấy ông lãnh đạo trong này không biết trình bày thế nào về việc xin ra tờ báo “Dân tộc miền Nam” mà bị các cụ ngoài kia riềng cho một mẻ tới số. Tao nghe bảo các cụ phê bình nặng nề lắm. Mấy ổng trong này bị quy chụp về quan điểm, lập trường thiếu vững vàng. Không có tờ “Dân tộc miền Nam” cũng như không có tờ “Dân tộc miền Bắc”. Cả nước này chỉ có một tờ báo “Dân tộc” mà thôi.
– Căng thế à anh?
– Các cụ cốp mà đã phê bình về quan điểm, lập trường là gay go lắm. Ước nguyện của anh em mình thế là cũng toi theo.
Nhã lặng đi. Anh chẳng biết nói thế nào. Một lúc sau anh Đinh Thư bảo:
– Thôi cái kế hoạch về Bắc học đại học của mày cứ thế mà làm. Học xong nếu thích vào đây tao sẽ thu xếp cho. Kiểu gì thì tao cũng vẫn ở lại trong này. Không làm báo này thì làm báo khác.
Đúng dịp ấy Nhã nhận được thư của bố anh gửi. Ông cụ khuyên anh ra miền Bắc học tập. Anh là con trai duy nhất trong nhà, có trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ. Bổn phận đó ngàn đời đã đặt lên vai những đứa con như anh. Rồi chuyện vợ con của anh, tương lai của các em anh. Em gái anh đã hai mươi tuổi rồi nhưng nó chưa dám nhận lời lấy ai vì nước có chảy, bèo mới trôi. Cái lý của quê hương, của cha mẹ là vậy. Nếu chiến tranh còn tiếp diễn thì khác, nhưng bây giờ đã hòa bình. Bao nhiêu dự định, bao lời hẹn hò, thề thốt đều nhằm tới cái đích ngày đất nước thống nhất. Anh chẳng còn lý do gì để nấn ná.