Vào thời khắc bất ngờ nhất, giao thừa tết Kỷ Dậu (1789), quân đội Tây Sơn do vua Quang Trung chỉ huy chia năm đạo từ Tam Điệp tiến ra bao vây thành Đông Kinh. Ngựa buộc mõm, lính ngậm tăm, qua tất cả các chốt lũy của quân triều đình nhà Lê mà chúng như mù, điếc. Đêm mùng hai tết, Đô đốc Bùi Thị Xuân dẫn đội tượng binh làm tiên phong vượt qua sông Gián Khẩu. Trước đó, một đạo kỵ binh vòng lên thượng nguồn chặn hậu. Đồn này do lính triều đình nhà Lê đóng giữ. Gián Khẩu bị tiêu diệt. Hơn chục tên thoát ra bị bắt gọn. Quân Tây Sơn lần lượt bóc hết lớp đồn bốt bên ngoài. Các đồn Nguyệt Quyết, Nhật Tảo, Hà Hồi…bị vây chặt gọi hàng. Chốt chặn quan trọng nhất là đồn Ngọc Hồi, do Hứa Thế Hanh chỉ huy hơn ba vạn lính Mãn Thanh trấn giữ. Phá được Ngọc Hồi thì Đông Kinh thất thủ. Vua Quang Trung bao vây Ngọc Hồi từ đêm mùng ba tết, nhưng chưa vội đánh. Lính Tây Sơn vô hiệu hóa các bãi địa lôi quanh đồn. Cánh quân của đô đốc Nguyễn Văn Long chiếm xong đồn Nhân Mọc tập kích đồn Khương Thượng. Quân đô đốc Bảo nhổ các đồn lẻ phía nam. Lính Tây Sơn chia cắt, bao vây khiến các đồn giặc không thể liên lạc với nhau. Đêm mồng 4 tết Kỷ Dậu, vua Quang Trung mặc áo bào đỏ ngự trên bành voi chiến chỉ huy công phá đồn Ngọc Hồi. Đội tiên phong hơn hai trăm thớt voi chiến lừng lững tựa trái núi do nữ đô đốc Bùi Thị Xuân chỉ huy đạp tung hàng rào bao quanh đồn. Kỵ binh, lính bộ hò hét vang trời tứ bề xông vào đồn giặc. Vài chục lính đẩy một tấm chắn lớn bện bằng rơm tẩm bùn chặn tên nỏ của địch. Các bức nối liền nhau như bức tường di động. Voi gầm, ngựa hí, quân hô làm giặc Thanh mất vía. Hứa Thế Hanh lên ngựa đem mấy trăm kỵ bị lao ra. Vừa nhìn thấy các thớt voi say máu, vòi tung cao gầm hí đám ngựa chiến quay đầu tháo lui. Lính Mãn Thanh trúng tên nằm la liệt. Hứa Thế Hanh mặt cắt không còn hạt máu. Đang chưa tìm ra lối thoát thì thớt voi đầu đàn do đô đốc Bùi Thị Xuân điều khiển vươn vòi như súc gỗ mốc xỉn cuốn ngang người viên tướng giặc quật xuống. Đế voi dận xuống. Đồn Ngọc Hồi nhanh chóng vỡ. Hơn hai vạn tên giặc còn sống hồn bay phách tán. Bạ đâu chạy được là chạy. Trong đêm, chúng cứ theo nhau nhằm hướng bắc lao tới. Phía ấy không ngờ là con đường cụt dẫn đến một đầm nước lớn. Đầm Mực. Mấy vạn lính sa xuống đầm, chôn chân dứng chờ bị bắt làm tù binh. Sầm Nghi Đống chỉ huy đồn Khương Thượng nghe tin Ngọc Hồi bị tấn công chưa biết xoay trở ra sao thì quân của đô đốc Long ập vào. Đống lao ra khỏi đồn. Bốn phía đều thấy quân Tây Sơn. Sầm Nghi Đống biết là số hắn đã tận. Đống ngoảnh mặt về bắc vái lạy rồi chạy đến hàng cây bên đường treo cổ tự vẫn.
Trước lúc Quang Trung đánh Ngọc Hồi, Tôn Sĩ Nghị nghe lính bẩm báo nhiều tốp nhỏ quân Tây Sơn đã áp sát Đông Kinh. Hắn vô cùng lo lắng. Nghị lệnh viên tiểu tướng dẫn mấy trăm kỵ binh lên Sơn Tây bắt liên lạc với đạo quân của Ô Đại Kinh. Lệnh cho Ô Đại Kinh và Phùng Tứ đột kích vào sau lưng Quang Trung ở hướng tây bắc. Nhưng không tên lính Mãn Thanh nào tới được Sơn Tây. Sau khi Ô Đại Kinh vượt qua Tam Giang, đội nữ binh Kẻ Gió của bà Cả Vàng và nghĩa binh địa phương đã lập nhiều chốt chặn không cho chúng về Đông Kinh. Nắm được ý đồ của Tôn Sĩ Nghị, bà Cả Vàng báo cho Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết. Vua Quang Trung rất mừng vì mặt tây bắc đã được bảo vệ. Diễn biến chiến trường không ngờ thuận lợi ngoài dự kiến. Sau khi phá tan đồn Ngọc Hồi, giờ Tý mồng 5 tết Kỷ Dậu, vua Quang Trung cùng đô đốc Bảo, đô đốc Bùi Thị Xuân đem đại binh tấn thẳng vào thành Đông Kinh.
Tôn Sĩ Nghị nhận tin đồn Ngọc Hồi vỡ lúc nửa đêm. Ô Đại Kinh vẫn bặt tăm. Biết thế là hết, Nghị cuống cuồng leo lên con ngựa chưa kịp đóng yên. Mình phong phanh áo mỏng. Giáp trụ, ấn tín không kịp đem theo. Trước sau mấy ngàn tên lính Bát kỳ quân tạo ra bức tường che. Tướng sĩ lao bạt mạng về phía cầu phao. Lính Bát kỳ hung tợn dọn đường bảo vệ chủ tướng. Vướng tên lính Lục Doanh nào trên đường chạy, trên cầu, chúng chém luôn hoặc đạp phăng xuống nước. Tôn Sĩ Nghị qua được bên kia sông Nhị Hà hồn vía mới nhập trở lại. Viên đại tướng lừng danh trận mạc của triều đình Mãn Thanh cùng đám thuộc hạ tâm phúc ngoảnh nhìn về Đông Kinh đang rực hồng ánh đuốc. Tiếng reo hò của quân Tây Sơn như vọng cả sang bờ bắc. Trong lòng vô cùng cay đắng, Nghị câm lặng bước xuống, thay con ngựa đã đóng yên một tên lính vừa dắt tới. Lý Hóa Long chỉ huy đội Bát kỳ chiến tưởng bẩm:
– Mùa này nước cạn, Nguyễn Huệ có thể đuổi kịp. Xin chủ tướng cho phá cầu.
Tôn Sĩ Nghị giật bắn mình. Cái tên “Nguyễn Huệ” làm Nghị sởn tóc gáy. Nó thành nỗi ám ảnh kinh hoàng đối với ông ta. Nhìn dòng lính chen nhau đông đặc trên cầu, Nghị càng kinh hãi. Hình như bên kia sông ánh đuốc đang nhiều lên. Nghị hét:
– Phá đi cho ta.
Đám Bát kỳ quân nhào xuống mép bãi. Lính Mãn Thanh trên cầu thấy thế, đứa đứng gần nhào xuống nước. Đứa xa gào gọi xin đừng phá. Chửi bới, đấm đá loạn xạ. Cả vạn lính điên loạn, liều chết nhào vào đám quân Bát kỳ đang chặt cầu. Cuộc giằng co khiến cầu phao oằn mình. Những sợi dây neo bên bờ bắc bị chặt đứt. Cầu rùng mình, chao lạng rồi úp ngược xuống dòng nước buốt giá bởi sức nặng của mấy chục ngàn lính. Mặt sông đen đặc những mái đầu nhấp nhô. Tên nào đã sang được thì chạy thoát. Đám không sang kịp ngồi ủ rũ, co ro đợi bị bắt làm tù binh. Tình cảnh thê thảm, hỗn loạn không thể tả nổi. Tôn Sĩ Nghị lầm lũi cúi đầu trở lại con đường mà ít ngày trước hắn ngông nghênh ngạo nghễ bước vào Đông Kinh. Tai nghe tiếng oán thán chửi bới vọng tới trời xanh của mấy vạn quân thiên triều bị bỏ lại.
Tôn Sĩ Nghị chạy rồi, triều đình nhà Lê vẫn không biết. Viên quan Tham tụng Trịnh Hiến lúc ấy đang ở ngoài phố thấy cảnh nhốn nháo liền vào cung Vạn Thọ bẩm báo. Lê Chiêu Thống cuống cuồng hò hét tả hữu vào hậu cung đón thái hậu chạy chối chết về phía Nhật Tân. Nhìn dòng sông trống huếch nhập nhọa trong ánh lửa. Xác quân Thanh nằm chồng đống cạnh bến sông, Lê Chiêu Thống càng kinh sợ. Thống ra lệnh che kiệu lại không để Thái hậu nhìn thấy cảnh thê thảm này. Lê Quýnh cùng mấy tên cấm quân chạy xuống mép sông tìm được chiếc thuyền đánh cá. Vua, thái hậu và vài tên lính lên thuyền sang bờ bắc. Quần thần nghe tin vua chạy lên Nhật Tân lúc ấy kéo theo khá đông. Lê Chiêu Thống chỉ đem theo hai viên quan thân cận là Lê Quýnh và Trịnh Hiến. Đứng trên thuyền ngài bảo ai muốn đi theo ngài thì tự tìm thuyền sang sông. Vua hẹn chờ ở biên giới Lạng Sơn.
Tàn quân của Tôn Sĩ Nghị chạy đến huyện Phượng Nhỡn mới dừng lại. Vừa xấu hổ, vừa mệt mỏi Tôn Sĩ Nghị lệnh cho quân nghỉ lấy sức. Lúc này Nghị mới thấy sợ về việc phải tâu bẩm với vua Càn Long thế nào. Rồi tình cảnh vua quan nhà Lê giờ này ra sao. Câu nói của Hoàng đế Đại Thanh như mũi giáo đâm xuyên vào óc Nghị: “Đây là lần xuất quân lớn cuối cùng trong triều đại của ta, phải để lại dấu ấn thật oanh liệt. Dù bắt thỏ, cáo thì tư thế vồ mồi của quân thiên triều ta vẫn phải mang dáng dấp, đòn miếng của sư tử. Nó phải ghi dấu ấn đặc biệt. Chiến thắng này sẽ vinh danh ta mãi mãi. Đây sẽ là “Thập toàn võ công” trong triều đại ta. Ta sẽ là “Thập toàn lão nhân”. Đêm đã khuya lắm mà Nghị không chợp được mắt. Bỗng tiếng hò hét từ đâu lại nổi lên. Tôn Sĩ Nghị tưởng mình ngủ mơ vẫn đang ở Đông Kinh. Ánh sáng bùng phát, lều cháy. Tiếng thét hốt hoảng: “Tây Sơn”. Chưa định thần thì rền vang: “Giết giặc Mãn Thanh”. Nghị hiểu ra bị quân Tây Sơn phục kích. Tưởng tới đây là đã thoát. Đô đốc Lộc hô to: “Bắt sống Tôn Sĩ Nghị cho ta”. Đám Bát kỳ quân lại vòng trong vòng ngoài bảo vệ chủ tướng. Nhiều tên lính không kịp mặc giáp trở thành bia sống. Tôn Sĩ Nghị đang đêm nhằm hướng Lạng Sơn chạy chối chết. Cuộc truy đuổi lên tới tận biên giới.
Bầu đoàn thê tử nhà Lê lục tục theo nhiều ngả sang Bằng Tường. Tôn Sĩ Nghị lập xong doanh trại, nhưng quá đỗi xấu hổ nên không gặp ai. Lê Chiêu Thống cho Lê Quýnh sang báo tin và hẹn ngày vua Lê đến ra mắt. Sáng mùng chín tháng giêng Kỷ Dậu, trên đất Bằng Tường, vua Lê dẫn mấy chục viên đại thần và hoàng tộc tới doanh Tôn Sĩ Nghị. Nhìn nhau tự nhiên nước mắt lã chã rơi. Nghị cúi gằm. Không còn cái vẻ cao ngạo, xấc xược như hơn một tháng trước. Thấy thế Lê Chiêu Thống ái ngại. Vua buồn rầu nói:
– Vua quan chúng tôi bất tài để mất nước. Tôi đã mấy lần phải bỏ kinh thành. Hoàng đế Đại Thanh thương tình đã cử Thượng Hiến đem binh mã thiên triều sang, nhưng không ngờ ông trời ngoảnh mặt đi. Đành phải lần nữa chạy sang đây tá túc nhờ quý quốc rồi thong thả tính chuyện khôi phục. Dẫu việc không thành nhưng nước tôi vẫn không quên công lao của Thượng Hiến. Kính mong ngài trở về vạn phúc, bẩm báo lên hoàng đế Càn Long đừng bỏ rơi đất nước khốn khổ này.
Tôn Sĩ Nghị vớt vát:
– Nguyễn Văn Huệ bất chợt gặp may mà thắng trận này. Nhưng chưa giết được Huệ thì việc còn đó. Ta sẽ dâng biểu về triều xin thánh thượng cho thêm quân. Ngài và quần thần ở đây không tiện. Xin đưa thái hậu và mọi người về bên Nam Ninh nghỉ tạm. Bao giờ đại quân triều đình tới, tôi sẽ cho báo tin rồi cùng nghị bàn.
Lê Chiêu Thống nghe thế thuận theo. Chỗ ăn ở vừa tạm xong, vua Lê đã họp quần thần phân công người lẻn về nước vận động các thổ hào, các tướng súy đang lẩn trốn Tây Sơn âm thầm chuẩn bị. Lúc nào quân Mãn Thanh trở lại thì cùng nhau nổi dậy. Số người đi theo vua Lê sang Trung Quốc khá đông. Tả hữu trong cái triều đình lưu vong ấy có một số gương mặt như Trấn thủ Kinh Bắc Lê Hân, Đề lĩnh Phạm Như Tòng, Thư tri Lê Văn Thương, Tù trưởng Đinh quận công Hoàng Đức Hiểu, Hiệp lý quân vụ Phạm Trần Thiện, phó Đề lĩnh Nguyễn Viết Triệu, Chưởng tư Lê Quý Thích… Cuộc ra đi không hẹn ngày trở lại ấy kéo theo cả ngàn con người cùng gia quyến các quan lại, tướng súy. Mấy tháng sau có người còn tìm sang. Vua Lê và tất cả đều nóng lòng chờ Tôn Sĩ Nghị đem quân Mãn Thanh trở lại như ông ta hứa.
Mùng năm tết Kỷ Dậu (1789), Đông Kinh được giải phóng sớm hơn lời tiên đoán của vua Quang Trung hai ngày. Chiều muộn vua ngự trên mình voi chiến vào thành. Ánh đỏ trên sắc hoàng bào sạm đen khói súng hết sức uy nghi. Người dân tràn ra đường phố đón đội quân nhà trời. Các cơ các đội tỏa đi trấn giữ năm cửa ô. Vua ngự ở điện Kính Thiên. Sáng hôm sau, hoàng đế Quang Trung triệu tập quần thần. Ngài ban chiếu đầu tiên ở thành Đông Kinh về việc cấm quân sĩ quấy nhiễu dân. Mua gì phải trả tiền. Không nhận vật phẩm biếu tặng. Các đô đốc thống kê ngay số tử sĩ, số lính bị thương. Hôm sau nữa là lễ báo công. Các đô đốc, tướng súy trình bẩm lên vua công trạng của binh lính dưới quyền. Chợt vua hỏi về đội nghĩa binh Kẻ Gió mà hôm trước đô đốc Nguyễn Văn Tuyết trình báo. Bà Cả Vàng và các phó tướng được gọi vào chầu. Thủ lĩnh Cả Vàng đĩnh đạc trong bộ võ phục nâu sồng quỳ tâu:
– Chúng thần chỉ huy đội nữ nghĩa binh Kẻ Gió, Thao Giang kính chúc hoàng thượng vạn tuế.
Vua Quang Trung tỏ ra rất vui:
– Ta miễn lễ. Nào các nữ chiến binh quả cảm. Các khanh hãy giới thiệu về mình.
– Tâu hoàng thượng, biết tin quân Mãn Thanh sắp phạm bờ cõi nước ta, chúng thần là các nghĩa binh Kẻ Gió, phủ Thao Giang, trấn Hưng Hóa đã tập hợp hơn ngàn nghĩa sĩ. Phần lớn là phụ nữ người Kẻ Phung và các làng quanh vùng luyện tập binh pháp, rèn đúc giáo mác lập trận chặn đánh cánh quân của Ô Đại Kinh từ thành Tuyên về xuôi. Chúng thần đã giam chân Ô Đại Kinh hơn một tháng trời khiến chúng không thể về hợp binh với Tôn Sĩ Nghị ạ.
Nghe bà Cả Vàng tâu các tướng lĩnh ồ lên thán phục. Vua Quang Trung vô cùng đắc ý. Ngài bước xuống đỡ vị nữ thủ lĩnh quả cảm lên:
– Ta rất khâm phục ý chí và lòng dũng cảm của đội nữ binh Thao Giang, nghĩa sĩ các trấn Tuyên Quang, Phú Thọ, Hưng Hóa, Sơn Tây… giúp đại quân không còn lo về mạn tây bắc. Giam chân Ô Đại Kinh và quân nhà Lê trong thành Sơn Tây. Các khanh đã lập công rất lớn trong chiến thắng này. Nay ta phong chức tướng quân cho nữ thủ lĩnh Nguyễn Thị Vàng và tưởng thưởng xứng đáng các nghĩa sĩ. Các khanh hãy gửi danh sách khen thưởng lên cho tham tán quân vụ Trương Hoàng Lâm.
Bà Cả Vàng cùng các phó tướng tạ ơn vua. Vua hỏi nữ tướng Cả Vàng cặn kẽ về việc tuyển mộ, huấn luyện quân. Vua Quang Trung tự tay trao mũ trụ, kiếm, áo giáp cho nữ tướng Cả Vàng. Vua lại sai quan Nội hầu đem địa đồ cắt dải đất từ Minh Nông lên đến Trịnh Xá làm thuộc ấp cho tướng Cả Vàng. Ngài vẫy đô đốc Bùi Thị Xuân đến bên, bảo:
– Vậy là từ nay trong quân Tây Sơn của ta đã có thêm một nữ tướng và các nữ chiến binh dũng cảm Kẻ Gió. Cám ơn các khanh và muôn dân đã làm nên chiến công hiển hách này. Ta giao cho đô đốc hãy chăm sóc nữ tướng Cả Vàng và các nữ binh giúp ta. Đưa họ đi thăm Đông Kinh. Ăn với ta một cái tết thật đáng nhớ này.
Các tướng sĩ trong đội nghĩa binh Cả Vàng rất vui mừng. Tạ ơn vua lui ra.
Vua Quang Trung xuống chiếu kêu gọi lính Mãn Thanh còn lẩn trốn đâu đó ra đầu hàng sẽ được đối xử tử tế. Nghe chiếu vua ban chúng lũ lượt ra trình báo. Chỉ trong hai tuần mà đã có tới vài vạn tên. Vua Quang Trung giao Đô đốc Đặng Tiến Đông thu nạp, giam quản đám này. Chu cấp thức ăn và quần áo đợi ngày trả chúng về nước.