Author: editor editor

  • Tiếng chuông cầu mưa ( Giọng Giang Thức )

    Cô ấy là ai mà lại rơi vào cái gia đình hắc ám ấy ? Tôi nghĩ họ sơn màu hồng cho toàn bộ ngôi nhà và cả bức tường để che đi tối tăm bao trùm quá khứ của mình. Từ bên ngoài khi lắng nghe thoáng qua, họ cũng như bao gia đình khác, nhưng trong giọng điệu là thứ gì đó nặng nề lắm. Đôi lúc tôi còn tưởng ông chú bên ấy sẽ đâm chết hai người đàn bà một già một trẻ, những kẻ luôn phát ra âm vực của sự dạy dỗ hằn hộc. Họ làm giáo viên thì nghĩ mình có thể dạy mọi người về mọi điều. Mỗi khi nhìn đám học trò bát nhào ồn ào xấc xược hay đến đấy, một cảm giác rùng mình đến đáng sợ nghĩ về tương lai, khi mảnh đất quê hương này rơi vào tay chúng. 

    Sao mình không nhớ gì về cô gái bên ấy, cô ta biến đi đâu và rồi giờ quay về với một đứa trẻ sao ? Không thấy giọng một người đàn ông nào khác, vẫn chỉ có ông chú bảo vệ luôn sống trong cái chòi bên hông bức tường. Có lẽ chồng cô ấy đi làm ăn xa nên hai mẹ con về đây cho giảm chi phí và có người trông nom phụ. Mà thôi đâu phải chuyện của mình, chỉ là nghe ra cô ấy cũng dễ chịu hơn cái đám người đến và đi hay ở lại trong ngôi nhà bên đó. Bé gái con cô cũng con nít đúng cái tuổi của nó, không khôn lớn ranh ma quá nhanh như hầu hết đám trẻ nhỏ quanh đây. 

    Lớn nhanh quá thì phiền phức chứ chẳng lợi lộc gì, chúng sẽ chưa đủ tận hưởng niềm say mê khám phá của cái không biết. Khi lớn lên chúng sẽ quên mất sự không biết đẹp đẽ ra sao, lớn càng nhanh thì chìm càng sâu vào cái biết và tự sát nhận thức luôn trong bóng đêm của ảo tưởng về sự biết ấy. “Có vậy mà cũng không biết”, câu này mình nghe mòn lỗ tai từ bà dì Sáu bên kia, bà ta nói với ông chú ấy, nói với đám học trò, và trong lòng chắc luôn hét lớn câu nói ấy để chứng minh rằng mình là thiên hạ vô địch. Nhưng biết đâu đấy, một đứa con nít chuẩn mực sẽ khiến họ bị khuấy động thứ đáng quý mà họ quên lãng từ lâu.

    Suốt một tuần sau đó, tôi khá bận rộn, cháu tôi từ thành thị về nghỉ hè để mẹ nó là chị tôi còn đi làm, nó bốn tuổi và nhìn chung cũng là đứa con nít chuẩn mực. Chị tôi gửi gắm trông nom dù thằng nhóc ở cùng ông bà. Ba tôi thì ông ta chỉ còn biết cái điện thoại và chai rượu, còn mẹ lại luôn lo âu đến cực độ về việc làm sai khi cháu ngoại về chơi. Cứ cách vài tiếng tôi lại đi qua nhà ba mẹ xem có phụ việc gì không, còn không thì dẫn nó đi dạo khu vườn rồi cố chiêu mộ nó làm phụ bếp, dù sau đó tôi phải dọn dẹp khá nhiều. Tôi không biết nói chuyện với con nít, mà thật ra tôi cũng không giỏi nói những chuyện thông thường với bất kỳ ai, trừ phi chuyện gì đó xảy ra cần phải trao đổi chứ còn bắt chuyện hầu như chưa bao giờ. Hai cậu cháu cứ âm thầm mỗi khi ở cùng nhau, tôi làm gì thì chuẩn bị dụng cụ để nó nhìn rồi làm theo, vậy mà tôi học được khá nhiều từ nó cách làm sao để truyền đạt cho người khác.

    – “Út ơi, sao mấy bạn sóc ăn trái cây trong vườn mà không xin phép út, mấy bạn kỳ vậy ?” – Thằng nhóc một lần nhìn lên cây mận lý thấy hai con sóc ngồi thong thả ăn quả trên cây, nó ngước nhìn rồi chạy vào trong hỏi tỏ ý mách tội.

    – “Ý con là sao ?”.

    – “Mẹ dạy muốn lấy hay ăn gì của ai phải xin phép, người ta khó khăn lắm mới có được nên mình không nên tự tiện lấy” – Nó ấp úng nói.

    – “Mẹ con dạy phải, nhưng trái đó đâu phải của một mình út”.

    – “Ủa là sao, nó nằm trên cây trong đất nhà mình mà ?” – Nó gãi đầu hỏi.

    – “Nhưng trái là của bạn cây mận lý, chắc bạn sóc xin phép bạn ấy rồi mà mình không nghe thấy, con có nghĩ vậy không ?”.

    – “Nhưng bạn cây mận lý của mình mà”.

    – “Ý con là sao khi nói của mình ?” – Tôi thắc mắc thật sự.

    – “Thì nó mọc trên đất nhà mình, út trồng và chăm sóc chúng”.

    – “Đúng rồi, nhưng các bạn ấy cũng phải tự chăm sóc mình và lớn lên chứ phải không ? Con nhìn xem không có nắng, gió đất côn trùng hay cả các bạn sóc thì sao ra trái được. Út cũng góp một phần vào thôi, không phải tất cả” – Mình cũng bối rối lắm, chỉ cố trả lời chứ chưa bao giờ nghĩ vậy hay có ai hỏi vậy.

    – “Bạn sóc giúp gì cho bạn mận Lý vậy út ?” – Thằng nhóc có vẻ vẫn còn băn khoăn.

    – “Ừ thì bạn ấy ị phân ra đất, trong đất có mấy bạn giun tiêu hóa chúng, rồi mấy bạn giun lại ị ra cho bạn mận Lý” – Tới lượt mình gãi đầu nói lung tung lên hết cả.

    – “Gì mà ghê vậy, không lẽ trái lý là phân mà mấy bạn mận lý ị ra ?” – Nó vừa nói vừa nhăn mặt nhưng lại cười ngặt nghẻo làm tôi cũng không nhịn nổi. Hai cậu cháu cười ngã nghiêng.

    – “Con thấy đó, mẹ con đẻ con ra, chăm sóc con, nhưng con vẫn phải tự chăm sóc mình, nhiều người khác cũng sẽ hỗ trợ con chứ không chỉ có ông bà ngoại hay mẹ và út. Rồi con cũng chăm sóc những thứ xung quanh mình, không phải chỉ riêng nhà mình. Con thấy có giống chuyện bạn sóc và mận lý không ?” – Nhịn cười một hồi tôi nói tiếp với nó.

    – “Hơi hơi giống giống, vậy rốt cuộc con là của ai ?” – Một câu hỏi làm tôi bối rối tiếp.

    – “Trái lý là của mọi thứ xung quanh nhưng bạn mận lý gần nó nhất nên tạm thời trái lý của bạn cây mận lý. Bạn sóc muốn ăn thì phải hỏi bạn cây mận lý chứ không thể hỏi út hay nắng, gió được phải không, như vậy thì chắc sẽ hỏi lâu đến chết đói luôn” – Tôi vừa giải thích vừa cười với sự ngớ ngẩn của mình.

    – “Vậy là con cũng là của mọi người nhưng tạm thời là của mẹ phải không út” – Mắt nó mở to như hiểu ra gì đó.

    – “Ừ, và con cũng là của chính con nữa. Vậy nên ai cũng phải hỏi mẹ con rồi hỏi con trước khi muốn làm gì đó với con. Tất nhiên mình cũng không thể hỏi suốt được, khó lắm, út cũng phải học chuyện này mỗi ngày, chắc là mình phải cùng học tiếp thôi”.

    – “Dạ khó thiệc nhưng mà vui, chứ đôi khi con hỏi mà ai cũng kiểu con nít sau này rồi biết, ấm ức lắm” – Nó cười tươi nhảy quay vòng tròn trong nhà rồi tự ngã lăn quay trêu đùa với hai chú chó Bo và Tai.

    – “Làm con nít cũng khó mà, ráng đi” – Tôi vò đầu nó đáp

    Thật ra tôi cũng đang giải đáp và chất vấn chính mình thông qua câu hỏi của thằng nhỏ, chẳng dễ dàng gì với mấy kiểu vu vơ của con trẻ, nó nhắc tôi rằng người lớn chỉ là một dạng danh xưng huyễn hoặc. Hầu hết chúng ta chẳng ai biết gì về bản thân ngoài từ ngữ trên môi miệng, vài ba hành vi được nêu ra như minh chứng rằng tôi là thế này tôi là thế kia. Rồi từ những xác định ấy, ta lại phóng chiếu muốn trở thành nọ trở thành ấy, hoặc như tôi đôi khi lại hỏi mình đã từng thế nào, điều gì dẫn mình chỗ thế này. Nhìn ở góc độ khác, nếu chúng ta nhanh chóng gạt phăng đi những suy tư và chất vấn ấy cũng không phải là cách hay, sống ở thực tại dễ thành ra hời hợt.

    Những ngày này tôi thấy mình lành tính hơn, không chỉ trong lời ăn tiếng nói mà còn sâu trong suy nghĩ. Tôi tự hỏi có khi nào do ở gần một đứa con nít chuẩn mực nên năng lượng sáng tinh của nó vô tình chữa trị cho tâm hồn đang đầy bệnh tật được giấu kỹ của mình. Hay cách giải thích khác là cái dòng chảy chung của nhân loại thật sự có tồn tại, thằng cháu đưa những điều đẹp đẽ ấy lên đó và đơn giản là tôi đang thu hưởng nó, vậy khi nó rời đi thì sao, tôi có lại trở về căn bệnh cũ. Chẳng khác gì mấy người tìm đủ mọi cách để tâm thanh tịnh, nghe chuông, ngửi nhang, ăn chay, đi nhà thờ, đọc sách minh triết, đủ loại trên đời để thuyết phục mình rằng mình sắp đạt được trang thái vô biên nào đó. Rốt cuộc thì nhơ nhớp vẫn quay lại, tranh giành đấu đá vẫn về đúng vị trí, còn họ thì hỗn loạn trong càng nhiều ảo tưởng hơn nữa. Khoan đã, tôi quên mất, có thể không phải do tất cả thứ ấy, cái tiếng nói của một cô gái vào trưa hôm ấy, khuyên tôi rằng cay nghiệt là hại mình hại người, có khi nào nhắc nhở ấy đi sâu vào bên trong và tự nó giải tan dọn dẹp cho tôi, như cô Tấm xuất hiện khi tôi vắng nhà. Nhưng đó là ai mới được.

    Ngày thứ bảy chú nhóc con đi chơi với ông bà ngoại của nó, tôi tưởng như được nghỉ ngơi và còn định tắt điện thoại thì trưa xế hôm ấy có vị khách lần đầu ghé thăm vườn mua giống. Cô rón rén lấp ló bên ngoài nhưng lại không gọi cửa, lúc đó tôi đang ngã lưng đọc quyển sách về bánh mì của một tay nhà khoa học máy tính chẳng bao giờ tự làm bánh mì. Điều ngạc nhiên là Bo với Tai không sủa vị khách lạ mà trái lại còn tỏ vẻ thích điều gì đó ở cô, đây là lần thứ hai tôi thấy chúng như vậy. À không phải, hình như lần trước là với con chó khác và một cô gái khác, không rõ nữa, nhưng cũng có chút đáng tò mò.

    – “Chào,, chào anh” – Cô ấy đang ngồi chồm hỗm chìa ngón tay vào trong cho Bo và Tai ngửi, dù tụi nó không ngoắc đuôi mừng như phấn khích ngửi liên tục.

    – “Chào cô”.

    – “À vâng, xin lỗi, mãi chơi với tụi nó, xin lỗi. Anh có phải là Giang Thức không, bán cây giống ngồ ngộ và ít thấy” – Cô ta trông lập bập, dùng từ thì còn ngộ hơn mấy giống cây cô ấy nói đến.

    – “Là tôi, sao cô biết tên tôi và vườn. Cô có muốn vào không ?” – Cô ấy gật đầu sau khi tôi hỏi.

    Một phiên bản nữ kỳ quặc gấp hai của ông năm Ngữ, tôi tự đặt cho cô cái biệt danh dài ngoằn ấy kể từ lần đó. Cô hái lá, bốc vỏ cây, ngắt một ít hoa, vò nát rồi đưa lên mũi nhắm mặt lại hít một hơi thật sâu. “Trời ạ mày đã đi một đoạn đường thật xa vào đây, cảm ơn mày”, “Mùi Tây Bắc là đây sao, chỉ coi trên mạng đúng là không thể bằng, mày thơm quá”, “Không được không được, ngửi mày riếc có khi tao bỏ nhà theo mày luôn”, chưa bao giờ tôi thấy ai say sưa một cách lạ lùng vậy, cô đang trên chín tầng mây mùi hương của mình. Tôi như người hầu thân cận lẽo đẽo theo sau, chẳng nói được gì, mà cũng không muốn nói vì nhìn và nghe cô ấy thật là một loại hưởng thụ nào đó. Cô không có gì nổi bật, mọi thứ đều trung bình ngoại trừ mắt kính dày quá khổ và dáng đi lù khù như đang vác cái gì trên lưng. Trông cô thật hài hước theo nghĩa ngộ nghĩnh chứ không phải kỳ quặc, những gì cô làm và nói càng làm tôi không quan tâm vẻ bề ngoài nữa.

    – “À tôi lại mãi mê rồi. tôi là Chiêu, chiêu trong Tiểu Chiêu của Ma giáo chứ không phải Triển Chiêu của Khai Phong phủ” – Cô ta vừa nói vừa lấp lững ngó quanh cố tìm lời giải thích cho cái tên mình. Tôi bị khựng người xem mình vừa nghe gì, thật tình tôi đã nhịn cười lúc ấy.

    – “Tôi đều đã xem hai bộ phim ấy, tôi hiểu rồi”.

    – “Tôi đi ngang nhà một người, đột nhiên có một quả gì lạ rơi xuống, thơm không thể tả. Tôi dừng lại xin, anh ấy cho tôi vào thì khu vườn có vài loài lạ mà thơm lắm. Anh áy bảo có thể tìm được nhiều hơn ở đây và anh ấy tự nhận là anh họ của anh” – Vẫn cái kiểu nói chuyện ngó bốn phương tám hướng cố kể cho chính xác.

    – “Có lẽ tôi đoán ra là ai rồi. Cô làm nghề gì mà có vẻ thích mùi của cây vậy, nếu tôi tọc mạch thì cho xin lỗi” – Tôi mời cô ngồi vào bàn ghế đá, cô ấy lại tiện tay bứt ngửi những thứ xung quanh, cô như một đứa trẻ khám phá mọi thứ mới tinh.

    – “Tôi làm dược sĩ, chiếc xuất mùi là sở thích vì công việc chán quá thôi, anh biết đấy chắc ai cũng chán việc mình làm mà. Vậy nên tôi làm cái phòng lab nhỏ, anh biết phòng lab là gì phải không ? Tôi cứ đi quanh vào ngày nghĩ rồi tự nghịch thôi, thật ra tôi muốn tìm mấy loại trong vườn này lâu rồi, nhưng anh biết đấy, đâu thể bỏ việc được, rồi tiền đâu nuôi phòng lab” – Cô ấy vừa nói vừa thở dài, lúc thì lắc đầu chán nãn nhưng vẻ mặt cô thật ra chẳng có chút gì phiền lòng. Dứt lời đôi chút tôi chưa kịp đáp thì cô lại nói thêm rồi tiếp tục thở dài: “Làm người đúng là lúc nào cũng lưỡng nan giữa cái mình muốn làm và mình buộc phải làm”.

    – “Trông cô có vẻ cũng đang làm tốt đấy chứ”

    – “Đúng đúng, nhò có anh đấy, nếu không có tôi phải đi ra tận nơi để tìm. Mua online thì tôi không thỏa mãn, anh biết đây, mình va chạm vào nữa thì trãi nghiệm mùi hương mới đây đủ” – Cô vừa nói vừa như diễn một màn kịch chạm vào không trung.

    – “Tôi hiểu ý cô, như nấu ăn, đi mua nguyên liệu phải dùng nhiều giác quan mới biết nó ngon hay không. Viết lách cũng vậy, không chỉ đơn thuần là từ ngữ và bịa chuyện mà được” – Tôi cảm thấy tri âm một cách kỳ lạ với cô ấy.

    – “Đúng đúng, anh hiểu chuyện này rõ thật đấy, anh biết đấy, bây giờ mọi người cứ khoái nhanh gọn lẹ nên chất lượng hưởng thụ bằng giác quan kém lắm. Tôi kể anh nghe chuyện này hài lắm, có lần tôi cho bạn mình một lọ tinh chiết giống mùi nước hoa cao cấp của hắn hay dùng, hắn khen đáo để, đến giờ vẫn còn tưởng thật cảm ơn tôi suốt” – Cô ấy kể một câu chuyện thật lém lĩnh, sao tôi lại như nhớ ra điều gì đó.

     Kiểu chơi khăm này rất quen thuộc, và còn những mùi hương nữa, trên tóc, phải rồi, trên tóc ai đó luôn có mùi hương khác mỗi ngày. Nhẹ lắm, dễ chịu lắm, không giống nước hoa hay xả tóc đắt tiền, thứ gì đó đậm mà không gắt, như ăn một cây mía ngọt lịm vào mùa hè nắng oi, đậm nhưng vẫn rất lành. Tóc ngắn, đúng rồi, người ta hay nghĩ mùi hương gắn với nữ tính dịu dàng tóc dài, sao mình lại nghi tới tóc ngắn một cách chắc chăn vậy.

    – “Này anh, anh có sao không, trông anh như biến mất vậy” – Cô gái đối diện lay người làm tôi giật mình quên đi những lãng đãng.

    – “À không dạo này không hiểu sao tôi hay thế” – Tôi đáp khi dụi mặt mình vài lần.

    – “Thế nào, anh kể thử đi, lúc trước người ta cũng hay bảo tôi đôi khi biến mất, họ còn cho tôi vé khám tâm lý miễn phí. Rốt cuộc vào bác sĩ nói gì tôi chả hiểu chỉ được cái có mấy viên kẹo dẽo hình gấu trúc là ngon”.

    – “Phải nói sao nhỉ, tôi cảm giác cô có thể hiểu chuyện này, không biết tại sao nữa, chắc cùng cái kiểu hơi tưng tửng. Xin lỗi không có ý xúc phạm nhưng nhìn tôi vậy chứ có máu điên trong người. Thôi để tôi kể luôn” – Sau đó tôi kể lại những ký ức không rõ ràng, khoảnh khắc mơ màng lạc đi mất của tôi trong mấy ngày qua.

    – “Một dạng phản ứng dây chuyền thôi, nhưng chắc là anh quên điều gì đó cũng lâu lắm rồi” – Cô gái nói ra nhanh chóng nhẹ như bưng những thứ tôi không sao hiểu.

    – “Ý cô là cái gì đó kích thích đột ngột rồi ngã như domino hả ?”.

    – “Không hẳn, để tôi giải thích. Ví dụ ai đó hay việc gì đó quan trọng mà anh quên có abcdef gì đó cái mảnh nhỏ, dạng đáng nhớ khó quên. Nhưng anh nghĩ xem, biển người bao la, nhiều người không hẳn có tất cả abcdef hay một sự kiện ở hiện tại cũng không đầy đủ như xưa, nhưng riêng lẻ thì có thể a b rồi c rồi d nó rãi rác. Bình thường anh thấy c hay d ở tôi hay ai đó không có gì đáng nói, nhưng nếu a và b đồng loạt xảy ra gần nhau không nhất thiết cùng một người hay sự kiện thì vùng đất lãng quên ấy như nắng hạn gặp mưa và nắng tốt cùng lúc. Hạt giống c và d nãy mầm bất chợt thôi, tự dưng anh cảm giác về c và d trong tôi rõ nét quen quen, nhưng thật ra không phải vì nó quá thú vị hay đặc biệt mà vì lực hút của kết nối hình thành nên toàn bộ sự kiện hay con người đã quên của anh. Hiểu không hiểu không, tôi cũng chỉ mới nghĩ khi nghe anh kể thôi chứ cũng đâu có biết, có bị bao giờ đâu” – Cô ấy vô cùng nghiêm túc, nhưng rồi cười khoái trá như trêu tôi ở cuối lời giải thích.

    Tôi gượng cười nhưng thấy dao động lắm, tôi hiểu từng lời cô ấy nói nên mới thử chấp nối lại mấy mảnh ghép đáng ngờ vực trồi lên bên trong tôi. Câu nói về tính cay nghiệt của tôi, thân quen với sốt roux như ai đó dạy tôi trước đây, tiếng chuông gió khi cánh cổng trong tiềm thức có người gõ. Ba thứ này liên quan đến chuyện gì và ai ? Khoan đã, tôi chợt hoài nghi về bản nhạc của Sakamoto, và cả những chuyện xung quanh cô gái bên kia tường hồng. Cô ấy chắc chắn không phải người tôi lãng quên, điều này có thể chắc chắn, nhưng có lẽ liên quan theo một cách nào đó mà tôi hiện không nhìn ra. Suýt tí nữa thì quên, còn cả trò chơi khăm rồi mùi hương cây cỏ, ai đã sử dụng lên tôi trong quá khứ mà những tiếng vọng đến tận bây giờ. Mà liệu có phải một người hay một việc, cũng có thể là nhiều người. Không, chỉ có một người mà thôi, nếu nhiều người có lẽ đã pha loãng sự lay động sâu xa của tôi không thể khiến nghĩ ngợi ngày một nhiều như vậy.

    – “Thôi, nhìn mắt anh có vẻ chuyện gì đó hay ai đó quan trọng. Chắc là tôi để anh lại một mình, lần sau ghé mua sau, tôi thật sự rất thích mọi thứ trong khu vườn này. Cả hai con chó, à cả anh nữa. Đừng hiểu lầm, chỉ là lâu rồi không ai nghe tôi nói mà nghiêm túc nghĩ đến lơ luôn tôi như vậy” – Cô ấy sau một hồi tự mình đi loanh quoanh vì thấy tôi Im lặng thì quay lại với một đống lá cây, vỏ cây rồi hoa quả trong tay.

    – “Không, không tôi không lơ cô, tôi vẫn thấy cô hái gì mà, chỉ là những gì cô nói có lý quá nên tôi phải lò mò xem có nhớ ra gì không. Lâu rồi tôi cũng không nói nhiều như vậy, mấy chủ đề này chắc cũng ít ai kiên nhẫn nghe. Ừ tôi rất vui, cô cứ ghé khi muốn, không cần mua gì đâu”.

    – “Đừng cố quá, tôi nghĩ anh cứ để chúng đến tự nhiên, đôi khi anh cố ghép cái cũ lại quên những cái trước mặt đang gợi ý cho anh” – Cô ấy đẩy xe đạp ra rồi lại ngồi xuống xoa đầu Bo và Tai.

    – “Cô nói phải, tôi biết rồi, đợi những mảnh ghép khác đến vậy, giờ cố cũng không nghĩ thêm được gì”.

    – “Phải rồi, anh quên vì chúng không quan trọng hoặc anh từ chối nhớ trong quá khứ nên làm sao anh tự mình tìm lại được. Đợi thôi” – Cô nói mà còn không thèm nhìn tôi, cứ thế lao đi.

    Thật là một cô gái thú vị, tôi không hề có xúc cảm nam nữ với cô ấy, chỉ đơn giản là muốn gặp lai lần nữa và cùng nhau làm gì đó hay chỉ là ngồi nói về những điều bất thường nhất. Cô ấy nói đúng, chắc do tôi bận lòng chuyện nhớ lại quá, nên những gợi ý xung quanh nếu có đến cũng không thể nhìn thấy. Tôi định tối nay vào nhà kho lục lọi tìm xem có gì đó gợi nhớ những vệt mờ này không, nhưng thôi dừng lại, suy cho cùng cũng chẳng biết mình đang thật sự tìm gì. Vậy là tôi nhấc điện thoại trả lời cuộc hẹn với chị mình tối nay, chị ấy hẹn uống vài lon bia, lâu rồi chúng tôi cũng chưa nói chuyện nhiều với nhau. Thật tình tôi thích nghe kể chuyện ở bệnh viên, chị tôi là bác sĩ ở một nơi khá lớn nên lắm hĩ nộ, góp nhặt để viết gì đó về ngành y có khi lại hay.

    Hai chị em tôi ngồi cùng nhau lúc khuya, phải đợi em bé ngủ, nghĩ bà tự sinh con trong ống nghiệm rồi một mình nuôi dạy thật đáng nể. Dù tôi không đồng tình với chuyện tự sinh con, nhiều vấn đề nãy sinh không khác gì cha mẹ lục đục li dị, đứa nhỏ sẽ thiếu đi phần nam hay nữ tính từ người nó không có cơ hội ở gần. Làm sao một thằng nhóc có thể nam tính khi cả tuổi thơ chỉ biết có mẹ, thế giới này đang đầy những méo mó trên danh nghĩa tự do. Đó là lí do quan trọng tôi luốn cố hết sức ở gần cháu mình, tôi không phải nam nhi chi chí gì như Hoàng Phi Hồng, tôi chỉ biết mình có tính nam trong người. Có thể tôi không dạy nó được nam tính ấy, nhưng ít ra nó được có thêm gợi ý về tính chất gì đó của con người mà khác mẹ nó hoàn toàn. Phần còn lại là do nó !

    Khác với mọi khi, chị ít kể câu chuyện ngành y, mối bận tâm hiện tại là đứa con nhỏ. Chị đặt câu hỏi hồi nhỏ chúng tôi sống ra sao, chuyện gì còn đọng lại mà làm vai trò quan trọng khiến hai người trở thành những hình hài thế này. Nói chung, chị muốn tìm ra cách để con chị được lớn lên trong môi trường và bầu không khí lành mạnh hạnh phúc. Chị bảo bi quan khi nhìn vào mọi thứ xung quanh, bác sĩ trẻ bây giờ dần chỉ nghĩ làm sao kiếm nhiều nhất có thể. “Ngày trước thật lòng chị muốn giúp người bệnh khi chọn thi Y, đến giờ vẫn vậy. Sống trong một đám dơ bẩn như giờ thật phẫn nộ”, chị đứng lên nhìn ra ngoài khu vườn tối đen, nhắm mắt lại vài phút rồi mở ra hoen đỏ. Trước đây tôi hay đưa ra lời khuyên, cách thức nào đó để thực hiện hay đường hướng suy nghĩ làm sao để mình bớt phiền muộn. Nhưng hôm đó thì tôi im lặng rất lâu rồi mới mở lời. 

    – “Mình cũng là một phần tạo nên dơ bẩn đó mà chị hai, bằng sự vô dụng bất lực và chính dơ bẩn còn đâu đó bên trong mình nên mọi thứ xung quanh mới thành ra như thế. Còn những kẻ hô hào về change the world thì chắc chị hai không ngốc đến mức mà tin họ, chỉ là một vở kịch dài mà họ diễn cho chính họ xem. Em không có lời khuyên nào cả, nếu có thì là ở bên cạnh nó nhiều nhất có thể, vì sớm hay muộn nó cũng sẽ bị nhuốm chàm, và khi đó nó cần mình bên cạnh. Có thể để khích lệ thoát ra, có thể khuyên giải nhìn lại, hoặc cũng có thể đấm thật mạnh cho nó tỉnh ra, tùy thôi, nhưng phải bên cạnh thật sự thì mới nhận ra” – Vừa nói tôi lại chợt nghĩ về hồi nhỏ ai bên cạnh mình khi khó khăn, cũng có vài gương mặt hiện lên.

    – “Hồi nhỏ chị bị ba chê dốt toán, mãi những năm đại học rồi ra trường đi làm chị vẫn còn mang trong mình nỗi tự ti lớn. Đến giờ bớt đi nhưng đôi khi cảm thấy mình hèn ghê lắm. May sao hồi ra trường có mày nói chuyện với chị cũng đỡ. Hồi nhỏ thì sao ta, hình như lo học quá không có nhiều bạn bè thân thiết để nhớ, cũng chẳng rõ họ có nâng đỡ lúc mình khó khăn không. Mong sao em bé lớn lên có bạn bè bên cạnh” – Chị hơi ngà say nên giọng lè nhè.

    – Thôi đừng nghe mấy cha Freud đó, nếu ai khó khăn cùng một kiểu cũng đoán được ra một kiểu khi lớn lên thì dễ quá rồi. Chỉ là con người hay bị dính vào quá khứ rồi kéo day dưa nó về hiện tại. Em thấy chuyện này trên chính em tuần qua, khó chịu vô cùng. Nhưng hồi chiều em học được một điều, cứ đợi rồi để nó đến và đi.” – Tôi thêm vào cụm cuối cùng.

    – “Lúc nhỏ mày thì sướng rồi nên nói vậy, chứ chị thì không bạn bè gì nhiều” – Chị làm tôi khó hiểu, có lẻ chị muốn nhấn mạnh hay ở lại với ý niệm bản thân mình hồi nhỏ rất phiền muộn.

    – “Em lúc nhỏ thì sao ? Em bạn bè nhiều lắm hả, cũng đâu nhiều đâu ta”.

    – “Không nhiều nhưng có người bạn ấy còn gì, một người bạn tốt” – Chị nằm dài ra bàn sau lon bia thứ hai, vẫn còn tỉnh chỉ là hơi mệt sau chuyến ngồi xe về nhà.

    – “Ý chị hai là ai” – Tôi cố nghĩ xem chị đang nói ai.

    – “Mày không nhớ thiệc à” – Chị ngước mặt liếc mắt nhìn tôi.

    – “Ai mới được, có thể em nhớ nhưng không biết chị hai nói ai”.

    – “Chỉ có một thôi, không nhớ thì tệ quá rồi đấy. Không nói chuyện với kẻ tệ bạc nữa, phê rồi ngủ đây. Cho chị nằm ké bên này, ba mẹ đóng cửa ngủ chung cháu ngoại rồi” – Chị nói lấp lửng rồi lảo đảo nằm ịch ra võng.

    Tình cờ hay cố ý, dường như mọi thứ đều dẫn về một ai đó, cuộc trò chuyện với chị khởi đầu cũng tự nhiên và tôi chẳng nghĩ gì ngoài dòng sự kiện chị nêu ra. Vậy mà lại dẫn tới điểm lấp lửng này. Có lẽ sáng mai hỏi cũng không muộn, nghĩ lại thì cũng không có gì chắc chắn người bạn mà chị tôi nhắc đến và cái cảm giác tuần qua có phải cùng về một hướng hay không. Dù sao nếu có câu trả lời cho cả hai cũng thật tốt, với tôi tìm ra những căn nguyên sâu xa của bản thân dù không thật sự giúp ích gì cụ thể, nhưng tôi tin ta sẽ nhẹ lòng hơn. 

    Đang định đi ngủ, vừa tắt đèn thì chị tôi lè nhè nói trong bóng đêm: ”Tệ quá, nó quên bạn chuông gió, tội nghiệp”. Không hiểu sao lúc ấy tôi thấy bình lặng lắm, dù tôi nghĩ câu trả lời sắp rõ ràng rồi, chỉ là phải đợi theo cho mặt trời mọc thì sẽ nhìn mọi thứ rõ hơn. Đêm đó tôi ngủ rất ngon giấc và dậy muộn hơn đàn chim sẻ rất lâu.

    Bầu trời lợn cợn mây, không quá âm u với hơi ẩm đang tăng, Bo và Tai đang ngủ ngon sau một đêm canh gác. Chị tôi đã đi, nhìn qua bên nhà ba mẹ thì có lẽ hai mẹ con nó đã về nơi cả hai thuộc về. Lồm cồm ngồi dậy, theo thói quen tôi định quét nhà rồi nấu ấm nước cho ngày mới. Nền gạch tàu sạch nhẵn không còn cát đất, trên bàn bình nước tỏa hơi nghi ngút, chắc là chị đóng vai tấm sáng nay. Trên bàn có tờ giấy dằn bởi một vật nhỏ xíu như hòn sỏi, mắt tôi vẫn còn mờ mờ nên đẩy hòn đá ra rồi đưa giấy sát lên mắt đọc. Trên đó ghi dòng chữ :“Treo nó lên bụi trang vàng, có khi mày sẽ nhớ ra khi mưa xuống”. Treo cái gì mới được, hay là treo hòn sỏi dằn giấy ? Lóng ngóng tôi với tay thì làm nó rơi, va xuống nền làm vang lên âm thanh như đi ra từ sâu trong tôi, tiếng một cái chuông gió bằng đồng nhỏ.

    Quá nhiều câu hỏi trồi lên, quá nhiều hình ảnh và ý nghĩa bay vòng quanh đến nổi tôi chẳng biết mình nên nghĩ về điều gì trước. Không, tôi chọn nghe theo cô gái kì lạ hôm qua, cứ để vậy rồi đợi. Mọi thứ đang tự liên kết lại với nhau, tôi tự hỏi có khi nào đó là cách cuộc sống này thật sự vận hành. Càng cố kiểm soát càng bỏ lỡ mọi thứ, nhịp điệu này thật tốt, nó đến cũng đúng lúc ở cái tuổi hơn ba mươi. Nếu mười năm trước hay thậm chí là vài tuần trước, chắc tôi đã lồng lộn lên mà đi tìm câu trả lời. Mọi thứ có trật tự ẩn bên dưới của chính sự sống.

    Tiếp tục công việc hằng ngay, tôi kiểm tra nguyên vât liệu nấu ăn, quét dọn sân vườn, kiểm tra tin nhắn và email và cuối cùng là qua nhà ba mẹ xem có phụ giúp được gì không. Đến khi trời dần trưa, mây trên dày hơn đôi chút, tôi găng võng dưới gốc cây vối gần bụi hoa trang vàng nằm nghỉ. Tôi làm theo tờ giấy của chị thử xem mình có nhớ ra gì thêm không.

    Lim dim trong cơn gió mang hơi nước mát lạnh từ cơn mưa ở xa, tiếng chuông gió leng keng trên nhánh bụi trang vàng thật thích tai. Chẳng nhớ ra ai hay chuyện gì quan trọng, chỉ hình dung ra xe cà rem những ngày còn nhỏ. Đang sắp đi vào giấc mơ về thùng cà rem ngon lành thì tiếng chuông vang giật nẫy liên hồi làm tôi tỉnh giấc. Ra là mẹ qua hái hoa trang cắm chưng rằm, mẹ cười khi thấy cái chuông rồi nói: “Nay chơi lại trò này hả, linh nghiệm rồi, sắp mưa”. Tôi có chút ngạc nhiên hỏi: “Trò gì mẹ, hồi nhỏ con hay treo chuông gió hả”. Mẹ quay sang cười nói: “Cầu mưa”. “Cái gì, con chơi trò cầu mưa này sao” tôi hỏi với giọng hơn lớn một chút nên mẹ giật mình quay sang nheo mắt nhìn đáp: “Không, mày hay than trời nóng lúc mùa hè, nên Trang Vũ treo lên bảo là cầu mưa”. Tôi lặng thinh khi mẹ thêm vào: “Con bé chết sớm quá”.

  • Bên kia ai đó đã về ( Giọng Giang Thức )

    “Ai đã dẫn tôi đến đây ? Ai tác động khiến tôi rời bỏ đô thành để vào rừng mà cất căn nhà thế này ? Thế giới loài người đáng khinh bỉ đến mức tôi không chịu nổi nữa, tôi chỉ đang lánh xa chúng hay trốn chạy vì bản thân không còn tìm ra cách nào để hòa nhập vào đống rác thải bên kia khu rừng này ? Có bao giờ tôi đã cố gắng hết sức dọn dẹp cặn bã xung quanh chưa, sao tôi chẳng thể nói ra hay góp ý chân thành với ai, sâu thẩm bên trong tôi vừa muốn cùng họ thay đổi mà phần nào đó lại bảo chẳng ích gì đâu ?!

    Tôi ngồi đây khi ngôi nhà gỗ vừa dựng xong, đã từng háo hứng lăm, năng nổ lắm, trong vài tháng đầu vào rừng. Sao giờ lại lạc lõng thế này ! Ban đêm ở đây thật đáng sợ theo một kiểu khác ! 

    Không còn những tiếng cãi nhau, mạt sát của những gia đình người xung quanh, không còn tiếng gào khóc tuyệt vọng của người đàn bà trung niên không chồng hàng xóm. Những tiếng nẹt pô điên cuống cũng im bặt, như thể đám nhóc hỗn loạn kia đã chết cùng sự mơ hồ, không ai chìa tay ra nâng đỡ chúng một lần. Ở đây nỗi sợ là nhịp điệu trầm mặc, âm thanh hoang dại đến tận cùng. Tiếng côn trùng chỉ thanh bình khi con người ta vài lần vào rừng nghĩ dưỡng, ngày qua ngày nghe thấy chúng, người ta bị thôi miên đi vào một cõi không còn phần người. 

    Nhân tính nhạt dần bên trong tôi !

    Trên hết, cái tự do chủ động mọi việc cho đời mình, tận hưởng bản thân và nhào nặn tất cả tùy ý này, thứ tưởng chừng như là tận cùng hạnh phúc chỉ có nơi cực lạc, giờ lại thành ra một dạng cực hình kỳ quặc hơn hết. Tôi đang bị tự do của chính tôi giam cầm đến kiệt quệ ! Hôm qua, sau khi ăn xong, tôi quyết định không rửa chén, mặc cho lũ kiến vào dọn dẹp phần thừa, chỉ vì tôi cần điều gì đó xảy ra đề thấy rằng mình được giúp đỡ, tương tác. Sự lệ thuộc vào đàn kiến đã giúp tôi như được giải phòng. Nhưng nó sẽ kéo dài được bao lâu, hay chỉ như giai đoạn đầu của việc xây và sống nơi ngồi nhà gỗ này ?!

    Mọi thứ này đến từ đâu, phải có căn nguyên nào đó trong đời một con người chứ, nếu không sự vô nghĩa bấp bênh này xuất hiện như vậy để làm gì ? Hay chính sự vô nghĩa này chính là mục đích thật chất mà tính sống của một con người vốn dĩ là ? Một ý nghĩ chợt nãy ra, cũng là nhờ lũ kiến, “Tôi phải tương tác và sống cùng rừng nhiều hơn, biết đâu đấy chúng sẽ cho tôi một manh mối, dấu vết. Như một bức thư hay mùi hương âm thanh nào đấy, chúng khuấy động những mảng bám khởi nguyên của việc tôi tồn tại trên đời. Đã từng, hiện là, rồi sẽ ! Có lẽ tôi phải kiên nhẫn hơn với rừng và chính tôi thêm nữa”

    Không thể gõ thêm ký tự nào cả ! Thật mệt mõi khi nghĩ về chuyện nhà xuất bản đọc những dòng trên, họ sẽ lại bảo không phù hợp để xuất bản như những bản thảo trước. Dù cho tôi không cạn sức làm việc, nhưng lại dần cạn niềm tin vào hệ thống bộ lọc văn chương còi cọc ở cái quốc gia này. Chiếc lưới chỉ bắt những con cá phô trương nhỏ xíu, mà để sinh vật tỏ tường vô hình biến mất. 

    Nhiều lần cũng nghĩ có khi do mình vô năng, kỹ nghệ viết kém, nhưng rồi các tác phẩm hiện hành làm hoài nghi ấy trong tôi không còn, một đám chữ nghĩa vô hồn bắt chước và lắp ghép. Vả lại, bây giờ ai còn muốn đọc về một ông Walden sống trong rừng nữa, hay tệ hơn họ sẽ bảo tôi bị ảnh hưởng bởi gã W đấy. Tôi chẳng muốn nói cái gì đó cao siêu trong tác phẩm lần này, chỉ phơi bày cái giả dối nơi những kẻ cứ đòi tận hưởng thiên nhiên, chúng chẳng sống nổi quá một tháng ở bìa rừng. Viễn cảnh kinh tởm hơn là chúng sẽ dùng tiền tạo ra một khu rừng nghĩ dưỡng, vỏ bọc che đi nhơ nhuốc văn minh cục súc từ dục tính. ngụy trang kỹ lưỡng trong lớp ngôn từ nồng nặc. 

    Thôi chửi rủa làm gì, chung quy tôi cũng đang kẹt lại không viết tiếp được, vì chính tôi cũng đâu có đủ kỹ năng thực tế trong rừng. Dù cho nội dung quan trọng, nhưng các sự kiện thông qua đó truyền tải nội dung tôi chưa trãi nghiệm thì viết lại thành ra bịa đặt. Thảm hại hơn với người viết là khì google ra dữ liệu rồi chỉnh sửa AI, copy paste đầy rẫy ngoài kia, vụ tự sát hàng loạt của tâm trí sáng tạo nhân loại. 

    Tôi không làm như vậy được ! Tôi buồn nôn khi viết ra những thứ tôi chưa hiểu rõ, ít nhất cũng phải tận mắt chứng kiến trực diện. 

    Thế nhưng, những câu hỏi của nhân vật ở đoạn đang viết là thực, mấy ngày qua chúng như đang chậm rãi bao lấy tôi, cảm giác thứ gì đó đang tiến về cuộc đời tôi nhắc nhở về điều gì còn thiếu sót. Lúc này đây, tôi chưa chắc chắn gì cả, nhưng dịch chuyện nào đó rất rõ ràng, vừa ngoại lực mà còn là nội tâm. Ai đó hay điều gì đó là nguyên cớ của tôi lúc này mà tôi chưa thấu suốt, không bước tiếp nổi dù chỉ một bước khi gốc rễ còn chẳng thể nắm chắc. Tôi là kẻ tha hương với chính nhận thức của bản thân.

    “Tối tao ghé, cho tao một bát súp củ thập cẩm với roux màu hơi nâu và tất nhiên là một xị rượu nhà nấu”, tin nhắn đến làm ngắt đoạn chuyến phiêu lưu nội tâm, một vị khách quen của quán rượu một người. Mỗi khi có tiếng tin nhắn, thứ tôi mong mỏi là email của nhà xuất bản hay một ban tổ chức cuộc thi viết lách nào đó, nhưng thường thì là báo hiệu của tiền về túi. Ngày một chán ngán với âm thanh ấy, những công việc thứ yếu nuôi thân cho hành trình làm nhà văn lại trở thành việc chính yếu từ khi nào không hay. 

    Nghĩ lại thì thân phận con người thật hèn mọn, sống chẳng biết từ đâu đến, lớn lên loay hoay mãi với những ước vọng khao khát để rồi chìm dần vào thứ tầm thường, mông lung không biết gì phía trước. Muốn thoát ra thì số phận kéo chân, ở lại thì nghiệp báo đè đầu cưỡi cổ, chẳng dễ dàng gì như những lời khuyên. Hay chỉ tôi và những ai chưa đủ cố gắng mới mắc phải vòng lẩn quẩn ấy, hay chính sự thiếu sót trong nhìn nhận quá trình hình thành bản thân, chúng dẫn đến vụn vỡ không bao giờ lành lại này. Đi chữa lành ư, toàn một đám tôi gọi là du côn nhiều chữ. 

    “Đừng cay nghiệt như vậy, từ ngữ tưởng như giết người ta nhưng thật ra tự giết chết ông đấy”, ai đang nói với tôi thế này.

    Tiếng ai đó trước cổng rào làm tôi tỉnh dậy sau cơn mê màng, chán ngán lúc đọc đoạn tin nhắn của khách. Nhưng giọng nói trước đó nữa trong đầu tôi, trước khi tỉnh dậy, lại là của ai khác, ai vậy chứ ? Tôi lao bật dậy, chạy siểng niễng mở cửa sổ nhìn ra cây ổi, mấy quả non lủng lẳng làm tôi giật bắn mình vì tưởng là một em bé treo đung đưa trên cành. Tôi ngã lăn ra sàn gạch tàu cũ, hai chú chó Bo và Tai đang sủa ngoài cổng, rồi chạy ào vào liếm mặt cùng bàn tay tôi đang dụi mắt. Tôi vẫn quay đi quẩn lại nhìn ra nhà sau, rồi ngã nghiêng nhìn vào khe phòng bếp, vẫn không có ai.

    Tỉnh táo hơn một chút, đứng dậy tôi vặn hông một chút cho giãn gân và phũi tay chân xem lại có bị thương không. Bo và Tai tiếp tục chạy ra ngoài rào, lần này không sủa nữa mà hứ hé the thé, chắc ai đó quen đến. Trước khi bước ra ngoài vườn, có gì đó kéo tôi về phía sau, cũng có thể tôi còn choáng váng và ngờ vực về câu ai đó nói khi nãy. Tôi quay đầu đi ra sau nhìn về phía vườn rau sau nhà dành cho khách đến quán mỗi đêm, không ai cả. Chỉ có đám bướm đang mơ màng trên bông hoa sao nhái và vài con nhái nhảy lọt tọt dưới đám rau lang, vẫn không ai cả. Tôi bước ra ngoài mà lòng còn ngờ ngợ, định hỏi vị khách bên ngoài có nói gì trước đó không, nhưng không thể vì tôi nghe giọng cô gái trẻ.

    Ngoài cổng lại là ông năm Ngữ đến mua cây và hạt giống bản địa, thường thì ông mua cà chua múi và ớt Xiêm về trồng làm quà biếu người thân họ hàng. Đôi khi tôi thắc mắc về ông ta, vì mấy giống bản địa này trồng một lần là giữ giống được cả đời, chứ đâu phải mấy loại biến đổi gen, vậy mà sao ổng cứ đến mua đúng mấy loại cũ trước đó. Sau này khi ông thường xuyên đến mua, ông mới nói “Môi trường và bầu không khí trên sân thượng nhà tôi không thể bằng khu vườn của anh được, cha mẹ mà được rèn luyện trong gian khó, ý chí sức sống mới tốt mà truyền lại cho con cháu. Nên tôi mua hạt mới ở đây vì chắc chắn nó sẽ khỏe hơn hạt do tôi trồng để giống”. Đó là lần đầu tiên một lời khen mà không làm tôi vui lại còn làm tôi lay động vì học ra điều gì đó. 

    Ý chí và sức sống, những thứ tưởng chừng vô hình chẳng liên quan gì gen hay di truyền sinh học, qua một ông già lại thành ra một thứ thật một cách rõ nét đến vậy. Biết đâu đấy, vài chục năm nữa người ta lại tìm ra đoạn mã ADN của ý chí, sức sống, sợ hãi, lười biếng thì sao. Ai mà biết được, con người luôn có sở thích đặt tên cho những thứ hiển nhiên xung quanh họ rồi coi đó là phát hiện vĩ đại còn gì.

    Tôi thích cách ông năm Ngữ đi quanh vườn chọn cây, thật ra cũng vì nụ cười tươi như gặp lại người bạn cũ thân thiết mỗi khi nhìn thấy những cây giống lâu ngày mới xuất hiện. Lần này ông đứng trước cây Chòi Mòi rất lâu, hai chú chó đứng hai bên cứ ngước nhìn ông như thể hỏi: “Ông thấy cái gì hay ở cái cây này, nó có ăn được không?”. Ông quay lại nhìn tôi ý muốn định ngắt một lá ăn thử, tôi hiểu vì nhiều lần ông chọn cây bằng vị giác như vậy rồi nên gật đầu. Nhai thật chậm rồi ngậm lại rất lâu, ông từng bảo làm vậy thì ký ức khi còn nhỏ ở trong quê ngoài bìa rừng của ông được kích hoạt rất rõ, “Ngậm vào một hồi là trong óc như bộ phim hiện ra vậy”, ông từng nói với tôi như vậy. 

    – “Mặt cháu hôm nay sao thần sắc có vẻ khác vậy, như đang nghĩ gì mà cứ nhìn quanh” – Ông đứng lên khi ôm chậu chòi mòi trên tay.

    – “À dạ không, chắc ngủ trưa hơi mệt, mỗi hôm ngủ trưa nhiều con lại cảm thấy như ai đó vừa đè lên người” – Thật ra đó chỉ là một nửa sự thật, tôi vẫn còn ám ảnh câu nói khi nãy trong cơn mê.

    – “Hồi còn nhỏ, nội ông bảo, ngủ dậy mà mệt thì có thể còn lưu luyến gì đó ở đời sống trong giấc ngủ, nên khi thức dậy thì chưa kịp hoặc chưa muốn quay lại” – Ông già vừa nhìn chăm chú vào đám chậu cây vừa nói như thể chuyện ấy hết sức bình thường.

    – “Hả là sao ông, đời sống trong giấc ngủ ? Nghe giống chuyện ma, trời ơi ông làm cháu nổi da gà rồi này” – Thật sự tôi nghe có chút rùng rợn, những kiểu chuyện thế này còn quái dị hơn cả ma quỷ, vì nếu chấp nhận một số lý luận huyền ảo thì chúng rất có lý và khả dĩ.

    – “Có một dòng sông vô hình, lưu trữ toàn bộ suy nghĩ của tất cả con người ở trên đó, chúng ta chia sẽ cùng nhau mọi cảm giác lưu lại ở đó. Cháu buồn thì ông cũng buồn, cháu trải qua đau khổ thì ông cũng sẽ không thể vui. Ông mà hỗn loạn thì cháu cũng rối ren, dù có cố gắng thu xếp thế nào cũng không thể thoát ra khỏi dòng sông này. Khi ngủ, suy nghĩ cá nhân biến mất, mọi thứ đếu dịch chuyển lên đó, những ai nhạy cảm, hằng ngày nhiều suy tư, khi lên đấy sẽ cảm thấy thân thuộc và muốn ở lại đó. Nhưng chúng ta phải sống tiếp nên buộc quay về, thức dậy thì toàn bộ ý thức chưa kịp quay lại” – Ông già vẫn lũi thũi lục lọi khắp vườn, Bo và Tai có vẻ chán quá nên lăn ra khóm nắng ngủ mất, có khi nào chúng cũng đang lên dòng sông vô hình mà ông năm nói không.

    Không gian im lặng, tôi không nói được lời nào vì chúng thật thú vị, câu chuyện ở đâu đó giữa rất thật và rất ảo. Nghe mà nghĩ không kỹ thì nó như chuyện huyễn hoặc Thần Phật Tiên Thánh các thứ, nhưng không, cái gì đó rất con người. Suy cho cùng mọi suy nghĩ rốt cuộc cũng là sóng hạt, nên chuyện ông già kỳ quái này kể thì cũng không phải là vô lý đến mức điên rồ không chấp nhận được. Tôi tự hỏi có khi nào tôi đã lạc lên trên dòng sông ấy và ai đó nhận ra tôi và nói với tôi khi nãy, hay suy nghĩ tôi trôi dạt trên đó rồi tìm thấy những mãnh ngày xưa còn sót lại. Nếu vậy tôi đang ở gần ai đó, thứ gì đó, sự kiện nào đó để tiếp xúc nghe thấy câu nói ban nãy. 

    “Đừng cay nghiệt như vậy, từ ngữ tưởng như giết người ta nhưng thật ra tự giết chết ông đấy”, vài giây tôi nhớ lại giọng nói một cô gái trẻ.

    “Lấy cho ông thêm hai gói hạt giống cà chua và ớt như mọi khi và cây chòi mòi cùng chùm quân này. Lâu rồi không thấy cái giống đầy gai góc này”, sau một hồi lâu mỗi người chìm vào suy tư của riêng mình, ông năm Ngữ ngước nhìn cười tươi nói, tôi vẫn không khỏi nghĩ ngợi về điều thú vị ông ấy vừa kể. Tôi tính tiền cho ông và tặng một lọ mứt bứa tây mới thử nghiệm vừa ăn được vài hôm, tất nhiên kèm thêm lời giới thiệu về giống cây. 

    – “Cảm ơn cậu, có người như cậu thì thế giới này chậm lại một chút, người già như tôi cũng bớt thấy bị bỏ lại” – Ông vỗ vai tôi rồi cúi người xoa đầu hai con chó trước khi ra xe, thật tình mắt tôi đỏ hoe không phải vì lời cảm ơn mà vì hai chữ bỏ lại. 

    – “Cháu cũng chẳng tài cán gì, nhiều người góp vào đây lắm” – Tôi tiễn ông ra cổng khi mặt cuối xuống đất nhìn những chiếc lá mận non đỏ tía đứt đọt rơi xuống sau cơn gió mạnh vừa qua.

    – “Này, nếu cậu nghe thấy hay nhìn thoáng cái gì đó không rõ, đó không phải là mơ hay quỷ ma gì đâu, chỉ có tình cảm con người mạnh lắm mới tạo ra ranh giới hai miền hư thực. Chú tâm một chút nữa, cậu sẽ hiểu” – Trước khi lên chiếc xe đạp cuộc cũ về nhà, ông năm Ngữ quay đầu nói với tôi như vậy rồi gật đầu chào.

    Cuộc gặp hôm nay thật kỳ lạ, cứ như thế những mãnh ghép khớp nối vào nhau đúng thời điểm, trên đời này cái gì cũng có thể xảy ra nếu như người ta ở đúng nơi đúng lúc. Ông già vừa nhắc tôi không chỉ về một điều ma mị nào đó, câu nói trong cơn mê ban nãy có thể thật có thể không, nhưng sự chú tâm để thấu hiểu cùng tình cảm con người nằm giữa hư và thực mới đáng suy ngẫm. Càng ngày, chuyện gì xảy ra không rõ, nhưng tôi cảm thấy bị tuột ra khỏi bàn tay của sự tồn tại chính mình, mọi thứ đều lưng chừng, hời hợt vụn vỡ.

    Kể một chút về bản thân, cũng chẳng có gì nhiều, thậm chí nó nên vỏn vẹn một trang sách A5 hơn vài dòng. Bán giống cây bản địa là nghề tay trái thứ hai, tôi có tận hai cái tay trái, một nuôi bao tử và một nuôi chữ. Nghề còn lại là quán rượu một mình, nghe có vẻ hơi kỳ lạ phải không, chẳng có gì khó hiểu cả, tôi kể vắn tắt là các bạn hiểu ngay. Nhưng tôi sẽ cố ngồi nhớ lại xem mình về đây vì điều gì và những mãnh vụn trước thời khắc thay đổi toàn bộ cuốc sống của bản thân. Chỉ là một gã đã hơn 30 tuổi mà còn chưa biết mình có đi đúng đường hay không ?!

    Tôi đơn giản không chịu nổi việc suy giảm sức khỏe tinh thần cùng thể chất khi làm việc ở thành thị, sa sút và bệ rạc trong bon chen lộn nhộn đến nhớp nháp đến mức không còn nhận ra mình. Nhưng tôi cũng như bao gã đô thị tầm thường, tiền cùng sự tiện lợi níu giữ tôi lại dù sinh lực ngày một dần bị con quái vật neon ấy hút cạn. Chuyện của tôi ở đó chẳng có gì đặc biệt so với phần đông, không khổ hơn họ, chẳng khá hơn ai, chỉ là lặn ngụp chết chìm bảy phần còn ba phần mê ngủ. Không thấy nét đẹp nào như người ta kể trong tác phẩm văn chương về đô thị. 

    Tình yêu đột nhiên đánh trúng khi đón xe buýt ư, không hề có, cũng nào thấy cú hích động lực nào để trở thành kẻ đi bộ vòng quanh thế giới. Còn cái thứ tình người vĩa hè ấy à, đó chỉ là một dạng tự xoa dịu lấy những chuyện lặt vặt che lấp mây mù, bao kín trời xanh mà thôi. Tất cả chỉ còn lại ngột ngạt, bế tắc và hỗn loạn, không còn khoảng không mà nhút nhít chứ đừng nói đến tạo ra cuộc cách mạng như lyrics của một bài rock. Ở đó quá nhiều thứ phù phiếm thoáng qua làm con người hầu như quên mất bản thân mình là một sinh vật sống. Trôi đi, trôi đi trong vô vọng, thấy vậy đó nhưng chẳng làm được gì ! Đúng cái thời khắc tận cùng u tối ấy, ông ngoại lại cứu tôi lần nữa, thông qua cái chết của chính mình.

    Thật ra hai ông cháu cũng không thật sự thân thiết lắm, ngoại là nông dân suốt hôm sáng tối ngoài đồng, còn tôi là thằng nhóc công tử nửa mùa chỉ biết học. Dù vậy, mỗi khi có dịp gặp ông, mặc cho chẳng nói được gì đáng nhớ hay ý nghĩa, nhưng thứ gì đó rất đặc biệt từ người đàn ông ấy khắc sâu đến tận cùng trong lòng tôi đến mãi bây giờ. Đôi khi tôi còn nghĩ, tình thường tinh khiết của ngoại hiện hữu trong tôi như một dạng thuốc an thần, không có tác dụng phụ nào. Không khác gì một lực từ trường cho cái la bàn trong đời tôi. Chúng không cố tình tác động, nhưng chúng ở đó với tất cả những gì chúng là, vậy thôi, không gì mà tất cả.

    Không từ ngữ cao xa, không hành động ấn tượng, những gì ông nói và làm vô cùng ngắn gọn và luôn đúng vào thứ ngưới khác đang mong đợi ở khía cạnh một con người. Tôi còn nhớ lúc còn học đại học, Tết về ông hỏi học ngành gì, thật khó để giải thích cho một ông già xuất thân nghèo khó không học hành gì nhiều về công việc copywriter trong ngành marketing. Sau một hồi loay hoay với ngôn từ, đến giờ tôi cũng chẳng nhớ mình nói gì và cũng không chắc ông hiểu không, nhưng lời đáp cuối cùng của ông thì không sao quên được, “Học cái đó chắc khó lắm, thôi cố lên, còn không được về đây, đất trời còn rộng thênh thang, ông cháu mình cứ mặc sức mà làm”. Chỉ có vậy mà khi ngày một dần lớn, tôi mới thấy sức nặng và ý nghĩa lớn lao của câu nói ấy, lớn lắm, không gì đo đếm hay miêu tả nổi. Bao năm qua dõi theo ông dù chỉ còn là trong ký ức phai nhạt, tôi phải dày vò mà nói rằng mình chưa có nổi đại lượng hải hà ấy của ông. Thứ cảm giác về tình thương chân thật dần biến mất trong đời mình.

    Ngày ông ngoại chết tôi đã về không kịp lúc, phần nào đó tự trách mình, nhưng tôi lại nhận ra sự phẫn nộ của mình dành cho đời sống hiện đại điên cuồng này còn gấp bội, chính chúng làm mọi người xa cách nhau không thể hàn gắn. Mắt người bị lóe nhòe bởi ánh đèn chói nhức mắt nhức tận tình thân, mọi thứ cắt đứt, gãy vụn, chỉ còn lại những kết giao sơ sài trên nền tảng dục vọng tham lam. Thứ mùi hỗn tạp ở đó làm người ta không còn nhớ nổi mùi cỏ tươi sau mưa vào một đêm mùa hè, trong một tang lễ tỏa loang khói trầm hương dịu nhẹ. Đám tang ở thành thị chóng vánh như đời sống ở đó vậy, mọi thứ đều nhanh đến và đi như đèn giao thông ở ngã tư đường, Đám tang ngoại cho tôi một cảm giác thật khác.   

    Tôi còn nhớ đêm người ta tụng kinh Cao Đài cho ông, mấy người đạo tì ngân nga những câu lục bát trong tiếng đờn cò đờn nhị, hòa vào đó là tiếng dế mùa hè lên ăn cỏ khi có vài hàng mưa nhỏ lúc sáng, vừa nao lòng mà lại bình yên đến lạ. Tất cả những thứ ấy hòa vào làm ký ức về câu nói thuở đại học ngoại nói trồi lên, tôi giật mình tỉnh dậy lúc 2h sáng khi chỉ còn vài người bên cổ quan tài. Khoảnh khắc ấy lóe lên trong tôi đi theo tiếng gọi mời của ngoại chục năm về trước, một năm hơn sau đó tôi về quê với chẳng có kế hoạch gì.

    Chuyện tôi về nhà sống là vậy, chẳng mang theo ý nghĩa sống thuận theo trời đất nào cả, chỉ quá mệt mỏi và đi theo tiếng gọi tình thương xưa cũ. Về ở tạm ngôi nhà cũ mái ngói ngoại để lại cho mẹ, một khu đất không quá nhỏ cũng không quá lớn nằm khuất một góc trong con hẽm nơi thị trấn. Tôi bỏ hẳn cái nghề ráng viết cho người ta mê đắm trong chủ nghĩa tiêu dùng hay một thèm khát nào đó của họ, thật lòng tôi khinh bỉ bản thân trong những năm tháng làm cái nghề chữ đầy tội nghiệt ấy. Phải làm cho người ta mua nhiều bia rượu, ăn nhiều đồ đóng gói đóng hộp, và rồi khích lệ họ mua nhiều nhiều hơn nữa đủ mọi hàng hóa. Cái ác không thể được cho qua dưới cái “mác kiếm” cơm được ! 

    Tôi dành một năm đầu tìm hiểu lại xung quanh, ngẫm nghĩ xem mình có làm được gì để sống ở đây không. Nhưng một năm là đủ để tôi nhận ra căn bệnh từ đô thị lây truyền khắp nơi, hang cùng ngõ hẹp ở nông thôn núi đồi ruộng lúa. Nhà cao tầng cùng đèn neon không nhiều, nhưng những con mà đói khát điên cuồng bắt đầu xuất hiện khắp nơi ở cái chốn người ta gọi là vùng quê này. Không có cái nhìn sâu sắc triết lý cao siêu hay tri thức xã hội học nào, nỗi ám ảnh tôi quan sát được là tính kích động ngày một tăng bất thường, thông qua luồng dữ liệu ngợp trời đi vào bộ não vốn dĩ bình lặng của người thôn quê.

    Tôi cảm giác rằng họ chưa kịp thích nghi với sự chiếm đóng của các hãng điện thoại, dăm ba xe mía, bao gạo, đàn vịt là họ tha hồ quẹt thả ga trên tấm kính ma quái của chiếc smartphone. Các hãng sản xuất tôi tin rằng cũng tập trung vào để tầng lớp thu nhập trung bình thấp nghiện ngập trong mớ thông tin, thứ tưởng như khiến người ta “biết” lại thành ra đần độn theo rất nhiều khía cạnh. Trên bàn ăn không phải là chuyện ngoài đồng, thời tiết mùa vụ, mà là những thứ ông này ba kia đang nói gì, chửi nhau ra sao. Còn những bộ não non trẻ thì chỉ có thể nói là bị đầu độc một cách đáng thương, chúng còn thành thị hơn cả tôi theo nghĩa tệ hại không gì sót xa hơn. Tôi lần nữa phải thu hẹp không gian quan hệ, tôi phải cứu tôi trước rồi mới nhìn vào họ sau, cặn bã trong một gã thành thị vẫn còn đầy trong tôi.

    Ngày một ít ra ngoài hơn, chẳng biết đi đâu gặp ai, chi tiêu bóp chẹt thì tiền vẫn còn đủ sống vài năm, tôi quyết định tự cung tự cấp vậy. Lý do ngoài chi phi giảm ra, tôi được ăn những thứ thật sự sạch do mình chứng thực, cũng là cách rèn luyện thân thể sau nhiều năm chỉ ngồi mòn mông từ nhà trường đến công việc. Hồi đầu thì việc gì chẳng khó, nhưng nói thật không còn lựa chọn nào tốt hơn, nên buộc phải kiên trì chứ chẳng phải ý chí phấn đầu gì cho cam. 

    Rồi tôi lại dần thích công việc làm vườn, ngoài ra cũng có thời gian đọc sách và quay lại viết nhũng thứ mình thích. Sáng mát mẻ tôi làm vườn cùng hai chú chó mới xin là Bo và Tai, tôi đặt nó theo hai chữ Bored và Tired nhưng ai hỏi không dám giải thích. Trưa nắng thì ở trong nhà nghiên cứu về cây cỏ hay đọc sách về tự nhiên nông nghiệp, chiều xế lại lạn một vòng quanh mấy tiệm cây giống ngoài rìa thị trấn. Nửa năm như vậy trôi qua, chỉ có khu vườn là thay đổi, còn tôi chẳng cảm thấy sự khác biệt nào, vẫn chẳng biết gì về tương lai. Dường như lúc ấy tôi bắt đầu sống với những hồi tưởng quá khứ nhiều hơn hình dung xem sẽ làm gì tiếp theo. 

    Số người tôi tìm đến và đến tìm tôi ngày một ít đi, những cuộc trò chuyện chỉ toàn là những ganh đua tham lam cũ rít, thứ vì nó tôi tìm đường lánh xa đô thị. Người tôi trao đổi nhiều nhất chắc là thằng Nam An, bạn cũ đai học, lý do vì hắn cũng về quê Tây Bắc để kinh doanh đặc sẳn dân tộc của mình cùng với ấp ủ nông trại thuốc nam. Nghe bảo làm ăn khấm khá, những món ăn tưởng như bình thường ở quê, qua chuyên ngành kinh doanh marketing học được thì mọi thứ trở nên hào nhoáng và tất nhiên có giá hơn. Tôi thật sự thích những mô hình kinh doanh vừa phải như vậy, thúc đẩy thu nhập cho người bản địa một cách chuyên nghiệp hơn. Nhưng cái mong muốn kiếm tiền ấy nơi tôi mất đâu rồi không rõ, có thể xuất thân không nghèo khó cũng chẳng giàu có khiến tôi chẳng muốn leo cao cũng chẳng thể tuột dốc, tâm thức tôi cứ lềnh bềnh mỗi khi nghĩ về tiền. Mặc dù không học theo An, nhưng kiến thức về cây trồng, canh tác cũng được hắn giúp rất nhiều, ít ra là về keyword và tài liệu. 

    Tôi và An còn nói với nhau về quan niệm sống, sự chán ngán với những bầy hầy xã hội đương thời và cả day dứt của bản thân không biết phải làm gì với chúng. Thế nhưng những cuộc chê bai như vậy tôi càng ngày tìm cách né tránh, vì tôi nhận ra nó cũng chỉ là một dạng nói cho đã cái miệng, khuây khỏa bất lực bên trong. Chúng nhấn chìm tâm trí con người vào mê sảng vì tự coi mình là cao cấp hơn phần còn lại. Tôi bị đô thị chuốc mê một lần và không bao giờ muốn mê thêm lần nữa, có lẽ thà buồn chán một mình còn hơn tụ họp lại một đám đông tự bỏ độc nhau rồi tung hô một cách ngu xuẩn, bọn họ chỉ chôn vùi mình bằng ngôn từ sáo rỗng mà thôi. 

    Chỉ còn lại những câu chuyện kể thường nhật ! Cả hai thảo luận kỹ thuật nông nghiệp và thông tin về những loài cây thú vị ở hai nơi mà bọn tôi tìm được, tôi chọn cách tiếp cận ấy không chỉ với An mà còn với mọi người. Có vẻ lựa chọn này là một trong những ngã rẽ đúng đắn nhất trong cuộc đời tôi đến bây giờ. sự đổi thay đầu tiên này dẫn theo hai nghề tay trái nuôi thân mà tôi sẽ cố tóm gọn lại thế này.

    Chuyện đến chẳng hề có chút nổ lực hay tính trước, An và tôi chia sẽ hạt và cây giống cho nhau, tôi cứ thế trồng quanh khu đất bao bọc ngôi nhà mái ngói nhỏ. Nhà ba mẹ tôi thông với nơi tôi ở một cái cửa ngỏ, hai khu đất và hai ngôi nhà năm vuông góc nhau ở cạnh rào. Ba mẹ tôi thì đông khách lắm, họ cực kỳ nhiều bạn bè thân hữu bà con dòng họ, mà toàn những người khá giả. Người đến chơi rồi cũng tò mò qua thăm hỏi, tiện đường chứ tôi biết chẳng có ký ức hay mưu cầu nào được gặp. Những cây lạ ngoài Tây Bắc hay giống xưa quê nhà dần biến mất ập vào mắt họ. Họ mê lắm, hô mừng những thứ họ tự tay vứt bỏ trong con đường hiện đại giàu có của mình. Hồi đầu ai hỏi thì tôi cho, nhưng sau có người chắc vì ngại nên ngỏ ý mua, tôi cũng không từ chối. Dần dà giới thiệu bạn bè giàu có vui thú những thứ đã mất của mình đến chơi, rồi họ cũng mua. Vòng tròn ấy tiếp tục mở rộng như dịch bệnh đam mê ngoài kia, chỉ riêng cái vòng này lại nuôi sống cái bụng phàm phu lạc lối của tôi. Vậy đó, nghề tay trái thứ nhất đến như thế, và chính nó mở ra nghề tay trái thứ hai, cũng chẳng nằm trong kế hoạch vĩ đại nào của vũ trụ. 

    Từ nhỏ tôi đã thích nấu ăn, mẹ là một đầu bếp giỏi, bà hay nấu chính cho mấy đám tiệc dòng họ, không ít thì nhiều cũng dạy tôi vài ngón nghề một cách rất tự nhiên. Lớn lên, khi ở đô thành, cái gì tôi cũng có khuynh hướng một mình, nên hay tự nấu ăn ở nhà rồi đôi lúc cũng đãi mọi người, diễn viên không có khán giả thì không gì tuyệt vọng hơn. Từ khi về quê sống thì tay nghề lại càng tăng, không khác gì chuyện mổ xẻ của bác sĩ đất nước này, họ giỏi vì có quá nhiều bệnh tật, còn tôi thì phải thường xuyên phụ bếp để ăn ké. Nhìn chung nấu ăn không khác viết lách, nguyên liệu đôi khi như nhau mà vào tay từng người lại ra những món khác nhau, cùng một chuyện và chủ đề nhưng lại có người làm cho thiên hạ xúc động nhớ mãi còn kẻ lại bị rủa chửi là nhãm nhí. 

    Sự thật là tôi học được cái nhịp điệu, tỉ lệ, phân bổ nguyên liệu trong nấu ăn đưa vào những câu chuyện tôi viết. Có thể bạn sẽ nói quen tay nấu sẽ ngon, cũng không sai, nhưng cái thứ quen tay ấy dễ dẫn ta đến chỗ mệt mỏi chán chường hơn bất kỳ thứ gì khác. Vả lại sự quen tay chỉ xảy ra ở những nơi nhuộm màu công nghiệp, khi bạn có sẵn mọi công thức, nguyên liệu cần thiết và mục đích nấu rõ ràng. Còn khi bạn nấu cho bạn, viết câu chuyện của bạn, không thể đòi hỏi những thứ ấy một cách triệt để. Buổi sáng đi ra chợ, những gương mặt thân quen nhưng bó rau con cá vĩ thịt lại không hề giống. Chưa kể đôi lúc là thiếu nguyên liệu phải biến tấu mọi thứ theo những gì mình có. Đó cũng là toàn bộ trọng tâm của quán nhậu một người hiện tại của tôi.

    Gọi là quán thì thật vọng tưởng, thật ra tôi có bếp, có một ngôi nhà cổ hay gọi là cũ mới đúng, và khu vườn với đủ loại từ nguyên dược liệu đến trái cây, dù là ở thị trấn nhỏ thì cũng là hiếm hoi lắm. Bạn bè người quen đôi lúc ghé chơi, tiện đường có, mua hạt cây giống cũng có, họ ngồi lại và uống với nhau ly rượu tách trà. Tôi nghe rất nhiều câu nói của họ kiểu như “Chà không gian này ngồi nhậu đã à nha”, “Đôi khi ngồi một mình ở đây nhâm nhi lon bia lúc trưa chắc sướng hết biết”, “Chỉ đặt vài cái bàn là thành ra quán sân vườn được rồi”, … đại khái vậy. Thật lòng chưa bao giờ tôi hứng thú với quán xá bàn nhậu, ồn ào mạnh ai nấy nói rồi ra về trong vô nghĩa hoàn toàn. Chưa kể cái nhớp nháp bẩn thỉu từ vệ sinh bên ngoài lẫn điên loạn bên trong những kẻ say không biết kiểm soát thật chẳng còn gì tệ hơn. Đôi khi vài ba ly rượu, một hai lon bia để hàn huyên thì không sao, ngồi cả đám chè chén thì thú thật tôi không thấy khác cái chuồng heo sau nhà gã hàng xóm đối diện khu vườn là bao, hôi thối và bát nháo. Nhưng có một hôm, nỗi buồn của người anh họ trong một chiều chật dật ráng chút nắng vàng cho tôi một suy nghĩ khác, anh ghé vườn để lại không chỉ nỗi buồn mà cả cảm giác gì đó sâu hơn nữa.

    Chúng tôi ít gặp nhau, không mấy khi nói chuyện trước giờ, nhưng tôi luôn tôn trọng anh vì là người chăm chỉ làm việc. Hôm đó ánh mắt anh buồn lắm, khác xa với những lần gặp trước, anh nổi tiếng hay trêu đùa nên lúc ấy tôi cũng có đôi ba phần thấy khác lạ. Không hẹn trước mà cứ thế đến, “Anh đi ngang chợt nhớ ra mày nên ghé chơi”, anh nói vỏn vẹn vậy rồi hai anh em dọn một cái bàn gỗ nhỏ ra dưới gốc xoài ngồi uống trà cùng vài cái bánh ngọt. Sau vài ba câu cửa miệng, kể vài chuyện trong ngày, hỏi thăm bâng quơ như người xa lạ giả vờ quen biết, người xung quanh vẫn hay đối đãi nhau như vậy, anh nhìn lên táng lá xoài nở nụ cười gượng gạo.

    – “Anh trồng cả rừng sầu riêng, xoài và chôm chôm mà giờ nhìn lên lại chẳng còn nhớ nổi chính xác lá xoài nó ra làm sao” – Anh hớp ngụm trà rồi lắc đầu nói trong cơn thở dài.

    – “Ý anh là thế nào, em chưa hiểu”.

    – “Trong đầu anh giờ toàn những con số, lịch trình phun xịt, bón phân. Nhưng ngày mùa thì lo lắng, van xin, mất ngủ, thật nhục nhã khi cứ mãi sống mà cứ trông vào nét mặt của bọn thương lái và kiểm định của vài tên chẳng còn biết mặt mình” – Anh ngã lưng ra nhìn về phía mặt trời chiều chật dật khuất sau táng cây thị bên kia nhà ba mẹ tôi.

    – “Đó là cái bài bẫy người ta muốn anh bước vào mà, theo càng lâu thì càng lún sâu. Xin lỗi, em không muốn anh buồn thêm, nhưng chuyện thật sự nó là vậy” – Tôi nói rồi rót thêm cho anh tách trà, mùi hương trà vối phơi khô mong sao làm dịu anh đi lúc ấy.

    – “Anh biết chứ, làm lâu năm rồi cũng hiểu ra, thật ra ai cũng hiểu cả, nhưng chẳng ai đủ can đảm thoát ra. Người ta phải làm giống mọi người để có cảm giác an toàn, mà rồi nhận ra nó chỉ mang đến bất an. Nhận ra điều đó thì mày nhìn anh xem, cũng gần 50 rồi, như con tép vào lụp vậy, chỉ chờ vào chảo chấy khô chứ mong gì quay về sông nước bao la, mong gì vẫy vùng biển cả. Nghĩ cũng phải, đi theo bầy thì chết cũng cả bầy” – Anh cười hăng hắc nhưng chua chát lắm.

    – “Thật ra vài năm qua anh nghe người ta nói về mày, thường bảo mày bị điên nhưng anh lại thấy mày can đảm, dám đứng một mình. Cũng muốn gặp mày chuyện trò mà thấy có khi mày học cao quá nói không được” – Tôi im lặng lâu quá nên anh nói tiếp.

    – “Em thì chẳng biết mình có điên không, còn can đảm thì chẳng dám nhận. Học cao tới mấy cũng không bằng trời” – Tôi thở dài ngước nhìn đàn chim én đang về tổ ở đâu đó sau một ngày can đảm kiếm ăn.

    – “Hồi trẻ anh cũng muốn làm nông nghiệp sạch này nọ, nhưng cô độc quá, chẳng kiếm nổi tiền, xong lập gia đình càng bị vô cái thế khó hơn nữa. Vậy là cứ quay vòng làm trái với lương tâm, nhìn lại thì già mẹ rồi”.

    – “Em hiểu ý anh, nhưng em không làm sạch hay gì cả. Em trồng cho em ăn trước tiên nên phải vậy. Em nghe kể có vài người trồng một phần để ăn thì sạch phần bán thì lại làm hóa chất, em thấy vậy giống lừa người ta mà tệ hơn là dối lòng mình. Kiểu biết chuyện gì là đúng nhưng lại lao đi làm bậy, thà bậy mà day dứt hay bị trừng phạt quả báo thì một ngày còn nhìn ra thay đổi chứ còn kiểu nửa vời thì chẳng hy vọng gì”.

    – “Chị mày ở nhà chứ ai, trồng vườn rau sạch để ăn, còn mỗi khi tao muốn chuyển hướng trồng sạch thì bả lại chửi tao là điên, là dại” – Anh nói với sự bực mình rồi nhẹ giọng thêm vào “Thôi không nên đổ lỗi, chung quy cũng là do mình không dám tiến lên, già rồi hết sức đấu tranh rồi, lâu lâu ghé đây coi như sống ở một nơi mà mình nên sống”.

    – “Em nói cái này nó hơi trái khuấy thậm chí hơi bạo, có gì không vừa ý hay phiền lòng anh bỏ qua cho em” – Tôi hít một hơi sâu quay sang nhìn anh nói, anh gật đầu nên tôi tiếp tục “Em biết khi có tuổi người ta mệt mỏi, cạn sức, nhưng mặt khác cũng có nhiều cơ hội để làm việc đúng. Ví dụ như anh, giờ anh không thể giàu thêm nữa, cũng chẳng tài nào nghèo kiết xác đi được, trừ phi biến cố bạo bệnh gì ghê lắm. Thế nhưng người trãi qua nhiều chuyện như anh chắc cái chết không làm bận lòng lắm, mà chủ yếu muộn phiền là chuỗi ngày sống tiếp tục ở 20 năm cuối. Giờ anh có tiền, cơ sở vật chất, máy móc, con cái tự lập, chỉ còn hai vợ chồng thì sự thật là chẳng còn gì đáng lo. Tất nhiên những năm đầu của chuyển đổi sẽ khó khăn, nhưng anh cũng quen biết nhiều, em tin anh còn có nhiều luồng thông tin tri thức kinh nghiệm để tiếp cận hơn em. Nên em không thể đồng ý khi ai đó nói già rồi không thể thay đổi, thậm chí là ngược lại ấy chứ. Chủ yêu là cái tâm lý hưởng thụ, ba em và nhiều ông bạn cùng tuổi cũng vậy, suốt ngày nhậu nhẹt chửi xã hội chê bai người này người kia, tốn thời gian mà còn làm chính họ lụn bại dần. Hồi đầu em còn góp ý, sau họ lại bảo “Sau này mày già đi rồi biết”, em cũng đành chịu im lặng. Em không tin câu nói ấy đâu, đó là sự bao biện, trốn chạy và ích kỷ chỉ biết cho thân mình. Người nào miệng nói ra cũng lo cho con cháu thế hệ sau này nọ, nhưng họ có làm gì ngoài vật chất cho tụi nó. Em thông cảm cho cơ thể bệnh tật, đó là quy luật không tránh được, nhưng họ chỉ cần tận dụng nguồn lực của mình với nhịp điệu cùng sự thấu hiểu đúng mực, họ hoàn toàn có thể thay đổi hướng về phía xây dựng được. Đâu ai kêu họ vác củi chặt cây cuốc đất gì đâu, sức sống nó không giống sức lực. Em biết nó không phải dễ, nhưng không thể vì khó mà mình tìm lý do bao biện cho sự bỏ cuộc của mình rồi làm sao hướng dẫn gợi ý cho thế hệ sau ? Bế tắc nằm ở chỗ, tuổi trẻ lao vào sai lầm đã đành, người già cũng tự chuốc mê rằng việc thay đổi dành cho tụi trẻ, thành ra cái thế bí không lối thoát là vậy” – Lâu rồi tôi không nói nhiều như vậy, thật lòng thì nét mặt buồn của anh làm tôi có phần không hài lòng nhiều hơn là thương cảm.

    – “Thoải mái thật đấy” – Sau hồi rất lâu im lặng, anh đứng dậy, vươn vai hít sâu nói với giọng từ tốn làm tôi chưng hững.

    – “Hả ý anh là sao ? Trời nồm thế kia mà”.

    – “Không, lâu rồi mới nghe những lời thật đến tận gan mật đến vậy, dù anh không chắc mình sẽ thay đổi hay không, nhưng như thể tảng đá ngăn cái mương nước bị bẫy văng ra vậy, nước thật mát làm sao !” – Anh nói rồi cười sang sảng, đúng là một tên nông dân không kém gàn dỡ.

    – “Ừ, em không nghĩ dễ thay đổi vậy đâu, em cũng đang trầy da tróc vẫy đây mà đôi khi cũng kéo đẫy lưỡng lự lắm. Miệng em nói nhiều khi hay vậy thôi chứ trong tâm vẫn chưa sạch như khu vườn này đâu” – Tôi nhếch mép cười rồi nhìn về cái lòng đỏ trứng gà treo lủng lẳng nơi chín tầng mây, sáng mai một con gà sự thật liệu có ra đời gáy sáng đánh thức loài người đang chìm trong bóng đêm mê ngủ không, thật sự tôi đã nghĩ vậy lúc ấy.

    – “Em biết không, cả khi hồi trẻ lẫn bây giờ, anh để ý thấy muốn thay đổi vấn đề không phải ở riêng mình. Trừ phi làm thầy chùa hay tu hành gì đó, chứ còn nghiệp chướng sống trong xã hội, có gia đình người thân bạn bè thì chuyện còn là môi trường xung quanh. Cái này anh không ngụy biện đâu, anh không thể một phát vứt hết rồi ào ào làm theo ý mình, anh cũng không hề nói em sướng hay tự do, không vợ con ràng buộc mới đi theo con đường này được, nhưng hiện thực nó vậy. An tâm, anh không có ý sẽ bỏ cuộc đâu, em đã bật tảng đá ra cho anh, chuyện còn lại ở nơi anh chứ còn đợi gì nữa. Anh sẽ từ từ tìm cách, như em nói, già rồi đâu thể vác cũi đào đất, chậm lại cũng là một ý hay”.

    – “Đôi khi mình muốn thay đổi nông nghiệp các thứ lớn lao, nhưng kẹt đây kẹt kia chưa làm được thì bắt đầu từ chuyện nhỏ chậm hơn thôi anh, với lại có khi đời mình chưa làm được thì cũng còn những tiếp nối sau khi tụi mình chết. Anh nói đúng chuyện mình không thể như đám nhóc xồn xồn lên lao đầu chẳng còn biết gì xung quanh, cứ tìm cách phù hợp với cuộc sống của mình. Em tin dần mọi thứ sẽ hiện ra rõ ràng hơn” – Tôi vừa dứt lời thì cái bụng nó sôi lên ồn ột, đàn heo con trong dạ lại réo lên, hai anh em cười một trận ra trò.

    Tối hôm ấy tôi làm vài món nhậu đơn giản từ những thứ sót lại trong nhà và rau cỏ hoa lá ngoài vườn, người anh họ nhâm nhi một ít rượu, dù tôi không uống nhưng trong nhà lúc nào cũng có vài bình để đãi khách. “Ngồi chơi với mày như thể ai cũng có quyền trở thành chính họ, mày không uống tao uống cũng chẳng sao, chẳng ép cũng chẳng hằn hộc nói xéo nhau”, anh nói vậy khi ngà say sau hơn mười ly. Vậy là thời gian sau đó, anh ấy hay ghé cùng vài người bạn, xong thì trả tiền để được ngồi lại uống, tôi thấy cũng được chẳng phải chuyện gì to tát nên đồng ý. Nhưng dần thì cái sự tụ tập lại làm tôi thấy phiền phức, nên chỉ tiếp một mình ổng, tôi cũng ra quy định như vậy với những người bạn khác, không đi cùng bất kỳ ai cả.

    Cứ thế nửa năm trôi qua, vậy mà tôi lại có ba vị khách quen mặt và hơn chục người mỗi tuần ghé một vài lần. Trước khi đến họ nhắn tin hỏi xem tôi có thể làm món này món kia không, hay đơn giản là báo trước là ghé như đặt chỗ. Hồi đầu tôi còn ngồi chơi nói chuyện rót rượu, sau thì để họ một mình vì có vẻ họ vẫn lặp đi lặp lại câu chuyện cũ mà tôi chẳng làm được gì. Bản thân không muốn trở thành trò tiêu khiển cho người khác. Vậy là họ cứ đến, một mình ngồi bất kỳ đâu họ muốn, chỉ có họ và ngọn đèn dầu le lói trong khu vườn tối. Nhâm nhi uống một mình trong hạn mức tôi thấy đủ thì không bán nữa, chính vì vậy mà có lẽ mấy gã say đi ra từ chỗ tôi là ít gây sự, chỉ là những người phiền muộn tìm nơi nghỉ ngơi dù biết đó là tạm bợ. Nghề tay trái thứ hai hình thành như vậy !

    Mọi người xung quanh giờ đây nhìn tôi với sự bàn tán, nhưng thay vì bảo tôi điên thì lại gọi là thú vị, chắc vì một thằng điên tự nuôi sống mình thì thành ra thú vị. Thật ra tính luôn cả nghề viết lách thì ba công việc hiện tại đều có chung nguồn gốc là sự buồn chán, chẳng có gì đặc biệt, mỗi ngày tôi đều tự hỏi sao lại phải tiếp tục, chẳng khác gì lúc ở đô thành. Lời nói của họ có thể khác đi, bên trong tôi biết mình vẫn vậy, đi tìm cho mình chỉ hướng rõ ràng hơn. Thôi tạm gác cuộc đời ngắn gọn của mình tại đây, quay lại với nồi roux cho vị khách nhắn hồi lúc trưa.

    Mùi tinh bột cháy trong lớp mỡ tan chảy không làm tôi quên được câu nói lúc mê ngủ trưa: “Đừng cay nghiệt như vậy, từ ngữ tưởng như giết người ta nhưng thật ra tự giết chết ông đấy”, nó rất thật, thật đến mức tôi như đang đứng trên gờ tường sinh tử, hay đó là thứ tình người ông năm Ngữ nói đang đánh thức tôi. Bên trong tôi đang tự nhắc mình về sự cay nghiệt của bản thân sao, tôi không chối bỏ đay nghiến của mình khi viết và nói chuyện với mọi người, dù tôi đủ khôn lanh để che đi bằng cách ứng xử nhẹ nhàng. Tôi biết mình chỉ tránh né những cuộc đối đầu mà tôi thật lòng muốn nhưng không dám. Đôi lúc tôi chỉ muốn nói với ba mình: “Ông còn khỏe như trâu đừng tự nhận mình già mà nằm ỳ ra đó sai khiến mẹ mãi thế”, có lúc lại muốn hét lên với mẹ “Mẹ có biết li dị mẹ sẽ có một nửa tài sản để sống dư dả không, sao phải cung phụng cái vẻ khinh khỉnh lão ta, đồ đàn bà hèn nhát”, hôm tôi lại muốn chửi cô bạn bác sĩ hay ghé mua hạt giống: “Mày làm bác sĩ tiền vô nhiều tức là người ta bệnh tật tràn lan, có gì mà lkhoe khoang, con khốn kiếp bệnh hoạn”. Vậy đó, nhưng tôi vẫn cứ im lặng, cười hề hề cho qua chuyện vì nếu không rắc rối sẽ đến với tôi. 

    Bạn thấy rồi đấy, đừng nghe những câu chuyện có vẻ sâu sắc ở trên mà nghĩ rằng tôi là người tu hạnh đắc đạo, sẽ dẫn bạn đến miền sáng nào đó, bên trong tôi dơ bẩn thế đấy. Tôi vẫn luôn mỗi ngày gột rửa, nhưng chúng lại quay về hay đơn giản là ở đó, ở một cái nguồn nào đó sâu hơn những gì tôi đang có thể thấy. Tôi chợt nghĩ đó có khi là cặn bã của con sông vô hình mà nhân loại đang chia sẽ, thứ ông năm Ngữ nửa hư nửa thực kể ra, dám lắm, cặn bã của tôi cũng là của bạn, tôi dọn dẹp cho tôi cũng là dọn dẹp cho bạn. Chúng ta đều là đám người cặn bã đang cố dọn dẹp bản thân mình, đừng cố gắng chối bỏ điều đó có khi là bước khởi đầu thật đẹp.

    Suy nghĩ không ngăn được màu roux bắt đầu ngã sang vàng, mùi thơm cũng vừa đủ để người ngửi thoáng qua chảy nước miếng. Vị khách này là một người quen giới thiệu từ ba tôi, tôi tạm gọi là dân tri thức nữa mùa, cái gì cũng biết mà chẳng biết nổi cái gì cho tới nơi tới chốn. Ông chưa bao giờ đi Pháp nhưng mê Pháp đến kỳ lạ, ông ta có thể nói cả ngày về các món ăn Pháp nhưng lại phải ghé một thằng đầu bếp nửa mùa là tôi nấu cho ăn. Mỗi lần ông ta ghé tôi đều ngại lắm, vì ông ta sẽ khen “ Ngon lắm, rất là có hương vị Pháp”, tôi thề là chẳng biết cái hương vị Pháp ấy nó ra làm sao. 

    Cái món roux này, trong tiềm thức của tôi có một gắn kết nào đó không rõ. Những lần đầu tiên thử làm tôi luôn cảm giác mình nấu chúng từ trước lâu rồi hay đã được ăn ở đâu đó. Nó không mơ hồ như kiểu bị quên rồi lờ mờ nhớ, mà thứ gì đó đã khắc sâu bên trong tôi. Vì lý do gì đó, điều gì đó ngăn cho toàn bộ ký ức về nó quay về. Cũng có khi ký ức của con người không đáng tin như chính những hiểu biết của họ về thế giới này.

    Nồi súp củ khoai tây, cà rốt và khoai sọ cùng một ít thịt bắp bò cũng sôi một lúc. Trong khi đó tôi để cho súp roux chuyển sậm màu và loãng ra chút nữa. Thật ra, nên làm roux vàng cho súp vì độ sánh sệt sẽ làm món ăn có kết cấu chuẩn mực hơn, nhưng tôi muốn nó có mùi đậm hơn là có lí do của mình. Sau một ngày lăn lộn trong công việc chộn rộn ngoài kia, hầu hết các giác quan của con người chết dần chết mòn. Khói bụi, đồ ăn đậm đặc hóa chất, tôi biết họ lờ đờ đến mức ngán ngẩm mọi thứ vào cái giờ chiều tan tầm. Vậy nên khi có nguyên liệu hay phương pháp nào đó làm dậy mùi mà không cần đến thêm quá nhiều gia vị, tôi sẽ biến tấu để đánh thức các giác quan của họ, ăn uống chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của miệng và bao tử. 

    – “Mẹ ơi mùi gì thơm quá vậy ?” – Tiếng trẻ con vọng qua từ bên kia bức tường màu hồng của gia định một cô giáo già, tôi có chút giật mình vì cứ tưởng không lẽ hôm nay mình có vấn đề thần kinh mà nghe ra đủ thứ tiếng không có thật. Trước giờ bên đó làm gì có trẻ con đâu. Vậy là tôi mở rộng cửa sổ ghé tai ra ngoài cố nghe xem.

    – “Mẹ không biết nữa, chắc cô chú nào đó đang nấu ăn” – Giọng một cô gái trầm vừa phải nói với ngữ điệu nhanh nhưng âm lượng the thé vừa nghe. Tôi lại lần nữa hoài nghi về tri nhận của mình hôm nay, trước giờ bên đó chỉ toàn người trung niên, và một con nhỏ 25-26 gì đó với giọng điệu điêu ngoa chát chúa mà thôi.

    – “Ủa, sao miệng con chảy nước miếng ra nhiều vậy mẹ, tự nhiên chảy luôn” – Đứa trẻ nói với vẻ ngây ngô, chợt tôi thấy mình không bị điên, chắc là bên đó chỉ là có thêm nhân khẩu mà tôi không hay biết. Tôi phì cười, lúc nãy tôi cũng bị túa nước thèm ăn sau khi nồi roux chuyển dần sang nâu nhẹ.

    – “Trời ơi, Mosa sao con vô duyên giống mẹ quá vậy, nói nhỏ thôi người ta cười mình bây giờ” – Mặc dù lí nhí nhưng vẫn nghe thấy tiếng khì khịt của hai mẹ con.

    – “Ủa là sao, sao mẹ chửi Mosa vô duyên, con chỉ hỏi sao nước miếng …” – Cô bé nhỏ giọng hờn dỗi chưa nói hết câu thì hình như bị người mẹ che miệng lại. Giờ thì tôi biết mình không tưởng tượng ra, thật ra tôi cũng nhếch mép cười sảng khoái.

    – “Không không mẹ không chửi Mosa, chỉ là nước miếng ghê lắm, nói ra cô chú đang nấu ăn thấy gớm sao” – Cô gái bên kia bức tường lại vừa nói vừa cười thút thích, từng lời đứt quãng.

    – “Ủa đâu phải lỗi của con, mà sao hồi nãy thơm mà giờ nghe hết thơm rồi mẹ. Con muốn ăn cái món có mùi hồi nãy, không phải món này. Mosa muốn ăn thử món đó”.

     Tôi hoảng hốt khi nghe con bé nói như vậy, thì ra nồi roux chuyển sang màu nâu đậm, chưa phải khét hay hỏng mà không phù hợp với món súp củ cho tối nay nữa. Trong phút bối rối giật mình, tôi cầm vào nối mà không có tấm vải nhấc bếp, vậy là mọi thứ rối tung lên hết. Tiếng khóc của con bé đệm thêm vào tiếng va đập cái nồi rơi xuống nền gạch tàu, sốt loãng khi chuyển sang nâu đậm nên văng khắp nơi làm mọi thứ như ám một màu như trong mấy bức hình cũ kỹ. 

    Đứng khựng lại, tôi không chuyển động nữa, cứ hễ mỗi khi mọi chuyện xung quanh hỗn loạn thì cơ thể phản ứng như vậy, bất động như tôi tự giam mình vào một chiều không gian khác. Không biết diễn tả thế nào, nhưng tôi vẫn ý thức đầy đủ, thậm chí là chậm hơn bình thường, chỉ là tôi không còn làm chủ cơ thể, cứ thế đứng im nhìn mọi thứ. Thật ra đó là một dạng kỹ năng để vượt qua một hội chứng khi còn nhỏ, khi quá nhiều thứ xảy ra trong một nhóm người hay sự kiện nhốn nháo, tôi dường như không tự chủ được rồi trở nên rối loạn. Nói là sợ đám đông thì cũng không hẳn, nếu đi lên thuyết trình thì vẫn bình thường, chỉ là khi có quá nhiều sự kiện dồn dập mà thôi. 

    Khoan đã, kỹ năng này ai đã dạy cho tôi, không phải tôi tự tạo ra, phải rồi. Chợt tôi nổi hết cả da gà, ngày hôm nay sao thế nhỉ, sao nhận thức và các giác quan nhảy múa đào bới chộn rộn đến vậy, thứ gì quên lãng tiến về như tôi dự đoán sao. Không, lúc này tôi vô cùng chắc chắn mình không hoang tưởng, thứ gì đó rất sắc nét, đặc biệt là chuyện ai đó đã dạy tôi cách đóng băng trong hỗn loạn này. 

    Đột nhiên tôi giật mình ngã ngửa ra phía sau va mông mạnh xuống nền gạch, nhưng phản xạ giúp tội gượng đầu dậy. Ai đó đã nắm tay tôi ! Tôi nhớ ra rồi, người dạy tôi kỹ năng đi qua hỗn loạn đã nắm tay khiến tôi bình tĩnh lại. Sao tôi chỉ nhớ mỗi phần dưới của khung hình thế này, đó là ai ? Khung cảnh người ấy nắm tay tôi trong một đám đông thô tục như ngay trước mắt.

    Là ai mới được, sao đột nhiên lại nhớ ra vào ngày hôm nay mà không phải lúc nào khác trước đó ? Không, hỏi như vậy thì vô ích, hỏi như vậy chẳng khác nào hỏi sao ta lại chết vào lúc này mà không phải trước hay sau đó, mọi thứ đồng loạt xảy ra và cái chết đến mà thôi. Cái chết không có nguồn cơn cũng như sự sống hay sự bất giác bị kéo đẩy trong tiềm thức của tôi lúc này. Không còn âm thanh nào cả !

    Bỗng giọng nói bên kia bức tường màu hồng vang lên làm tôi quay về với hiện thực.

    – “Có ai ở đó không, hình như tôi nghe thấy mùi khét và đổ bể cái gì đó, có ai bị té ngã không, có làm sao không, mẹ con tôi có làm phiền gì không ạ. Xin lỗi, con bé khóc lúc này thật không phải. Có ai không ạ, mọi thứ vẫn ổn chứ” – Giọng cô gái bên kia vội vã hối thúc, cảm tưởng nếu không trả lời có khi cô ta nhảy lên leo luôn qua gờ tường.

    – “Không tôi không sao” – Tôi đáp khi lồm cồm ngồi dậy, trượt ngã thêm vài lần rồi mới đứng lên.

    – “Xin lỗi xin lỗi anh nếu đã gây ồn ào, tôi mới về đây được một thời gian nên con bé hay quấy” – Cô gái bên kia nói vẫn với giọng gấp gáp một chút.

    – “Con có quấy đâu, Mosa không có quấy, chỉ là Mosa muốn ăn …” – Con bé lại bị bịt miệng lần nữa khi đang nói chưa dứt.

    Tiếng tin nhắn làm tôi sao nhãng, người khách sốt roux sẽ đến sớm hơn và nói anh ta sẽ không ăn chiều mà đến luôn, có lẽ muốn nói tôi nấu cho anh ta thêm món gì để no bụng. Đầu tôi lúc ấy còn tiếng rít như kim loại cọ vào nhau, tôi như bị phân thân giữa tâm trí và cơ thể. Tôi vội chạy vào phòng trữ nguyên liệu trong khi những hình ảnh và âm thanh về cái nắm tay ấy chớp tắt liên hồi trong óc. Bỏ lại cô gái bên kia bức tường với tiếng xin lỗi, tôi cố để suy nghĩ quay lại với cơ thể mình, cơn run vẫn còn nhưng giảm dần. Quay ra bếp, cảnh hỗn loạn lại làm tôi tỉnh táo hơn, phải làm việc trước mắt đã, dù sao lỡ dại làm nghề gì thì phải coi đó là ưu tiên rồi mới đến những giấc mộng dài khác.

    Tối đó có bốn vị khách đến vào các khung giờ khác nhau, hai trong số đó không hẹn trước. Họ nhìn món tôi mang ra cho người đặt trước chỗ, mùi hương làm họ muốn cùng ăn thử món canh củ sốt roux, may sao không khí lạnh trong vườn đêm và một ít rượu đế hâm nóng khiến món này trở nên thượng hạng với họ. Bốn đã là nhiều với tôi rồi, hơn nữa tôi sẽ từ chối vì bận rộn chẳng tốt cho ai cả. Hôm nay tôi tránh không trò chuyện cùng họ, mọi chuyện đang quá kỳ quặc ngày hôm nay, tôi chỉ chờ họ về để kéo một hơi thuốc lá rồi tắm và lăn ra ngủ.

    Nằm trên võng đung đưa nhìn ra cửa sổ qua tán lá ổi, trăng nằm ngay trên bờ tường màu hồng như ai đó đang lén nhìn sang, cũng có thể người ấy quay mặt đi không thèm nhìn khi lú cái đầu của mình lên. Nếu đó là một con người thì sẽ là ai, ai sẽ muốn nhìn thấy tôi, ai không thèm nhìn tôi mà quay đi. Cơn gió nhẹ mang theo hương hoa nguyệt quế xa xa, không có ai bên kia bức tường ngoài ánh bạc ! Chỉ có chú dế nhỏ chạy lập bập trên bờ tường, chắc nó chuyền từ nhánh ổi sang đó, trông như nó đang tiến gần về phía mặt trăng để gặp Amstrong. Rồi nó dừng lại, có vẻ cảm thấy lạc lõng khi đột nhiên nhảy lên cao không còn thấy đồng loại, nó định gáy một tiềng để tìm đường về. Nhưng tiếng nhạc và giọng hát the thé bên kia làm nó giật mình biến mất vào lùm cây sau khi nhảy xuống.

    Merry Christmas Mr. Lawrence của Sakamoto, phải rồi, mắt tôi mơ màng trong khi cơ thể rã rời, hôm nay chẳng thể viết gì nổi thôi thì nghe nhạc vậy. Có tiếng hát rất nhỏ bên trong làn nhạc, nhưng tôi nhớ đó là một bản giao hưởng kia mà, à chắc là người hát tự viết lời cho nó. Tôi không nghe rõ nội dung, đầu tôi lúc ấy không còn kiên nhẫn mở cửa cho ngôn từ vào ra nữa, chỉ còn hờ cánh cửa sổ cho âm nhạc ôm lấy. Tôi chìm dần vào giấc ngủ, mơ màng cánh cửa lại có ai đó gõ, mang theo bản nhạc kia nhưng ngày một lớn dần, lớn dần, ai đó đang đè mặt trời âm thanh lên tôi. Âm thanh bản nhạc lại lớn dần rồi bụp, nó im bặt, một tiếng chuông gió kleng kleng kleng vang lên, dịu nhẹ và bình yên trở lại. Tôi ngủ cùng những thứ quên lãng đã dần tỉnh giấc.

  • Bên kia ai đó đã về ( Giọng Giang Thức )

    “Ai đã dẫn tôi đến đây ? Ai tác động khiến tôi rời bỏ đô thành để vào rừng mà cất căn nhà thế này ? Thế giới loài người đáng khinh bỉ đến mức tôi không chịu nổi nữa, tôi chỉ đang lánh xa chúng hay trốn chạy vì bản thân không còn tìm ra cách nào để hòa nhập vào đống rác thải bên kia khu rừng này ? Có bao giờ tôi đã cố gắng hết sức dọn dẹp cặn bã xung quanh chưa, sao tôi chẳng thể nói ra hay góp ý chân thành với ai, sâu thẩm bên trong tôi vừa muốn cùng họ thay đổi mà phần nào đó lại bảo chẳng ích gì đâu ?!

    Tôi ngồi đây khi ngôi nhà gỗ vừa dựng xong, đã từng háo hứng lăm, năng nổ lắm, trong vài tháng đầu vào rừng. Sao giờ lại lạc lõng thế này ! Ban đêm ở đây thật đáng sợ theo một kiểu khác ! 

    Không còn những tiếng cãi nhau, mạt sát của những gia đình người xung quanh, không còn tiếng gào khóc tuyệt vọng của người đàn bà trung niên không chồng hàng xóm. Những tiếng nẹt pô điên cuống cũng im bặt, như thể đám nhóc hỗn loạn kia đã chết cùng sự mơ hồ, không ai chìa tay ra nâng đỡ chúng một lần. Ở đây nỗi sợ là nhịp điệu trầm mặc, âm thanh hoang dại đến tận cùng. Tiếng côn trùng chỉ thanh bình khi con người ta vài lần vào rừng nghĩ dưỡng, ngày qua ngày nghe thấy chúng, người ta bị thôi miên đi vào một cõi không còn phần người. 

    Nhân tính nhạt dần bên trong tôi !

    Trên hết, cái tự do chủ động mọi việc cho đời mình, tận hưởng bản thân và nhào nặn tất cả tùy ý này, thứ tưởng chừng như là tận cùng hạnh phúc chỉ có nơi cực lạc, giờ lại thành ra một dạng cực hình kỳ quặc hơn hết. Tôi đang bị tự do của chính tôi giam cầm đến kiệt quệ ! Hôm qua, sau khi ăn xong, tôi quyết định không rửa chén, mặc cho lũ kiến vào dọn dẹp phần thừa, chỉ vì tôi cần điều gì đó xảy ra đề thấy rằng mình được giúp đỡ, tương tác. Sự lệ thuộc vào đàn kiến đã giúp tôi như được giải phòng. Nhưng nó sẽ kéo dài được bao lâu, hay chỉ như giai đoạn đầu của việc xây và sống nơi ngồi nhà gỗ này ?!

    Mọi thứ này đến từ đâu, phải có căn nguyên nào đó trong đời một con người chứ, nếu không sự vô nghĩa bấp bênh này xuất hiện như vậy để làm gì ? Hay chính sự vô nghĩa này chính là mục đích thật chất mà tính sống của một con người vốn dĩ là ? Một ý nghĩ chợt nãy ra, cũng là nhờ lũ kiến, “Tôi phải tương tác và sống cùng rừng nhiều hơn, biết đâu đấy chúng sẽ cho tôi một manh mối, dấu vết. Như một bức thư hay mùi hương âm thanh nào đấy, chúng khuấy động những mảng bám khởi nguyên của việc tôi tồn tại trên đời. Đã từng, hiện là, rồi sẽ ! Có lẽ tôi phải kiên nhẫn hơn với rừng và chính tôi thêm nữa”

    Không thể gõ thêm ký tự nào cả ! Thật mệt mõi khi nghĩ về chuyện nhà xuất bản đọc những dòng trên, họ sẽ lại bảo không phù hợp để xuất bản như những bản thảo trước. Dù cho tôi không cạn sức làm việc, nhưng lại dần cạn niềm tin vào hệ thống bộ lọc văn chương còi cọc ở cái quốc gia này. Chiếc lưới chỉ bắt những con cá phô trương nhỏ xíu, mà để sinh vật tỏ tường vô hình biến mất. 

    Nhiều lần cũng nghĩ có khi do mình vô năng, kỹ nghệ viết kém, nhưng rồi các tác phẩm hiện hành làm hoài nghi ấy trong tôi không còn, một đám chữ nghĩa vô hồn bắt chước và lắp ghép. Vả lại, bây giờ ai còn muốn đọc về một ông Walden sống trong rừng nữa, hay tệ hơn họ sẽ bảo tôi bị ảnh hưởng bởi gã W đấy. Tôi chẳng muốn nói cái gì đó cao siêu trong tác phẩm lần này, chỉ phơi bày cái giả dối nơi những kẻ cứ đòi tận hưởng thiên nhiên, chúng chẳng sống nổi quá một tháng ở bìa rừng. Viễn cảnh kinh tởm hơn là chúng sẽ dùng tiền tạo ra một khu rừng nghĩ dưỡng, vỏ bọc che đi nhơ nhuốc văn minh cục súc từ dục tính. ngụy trang kỹ lưỡng trong lớp ngôn từ nồng nặc. 

    Thôi chửi rủa làm gì, chung quy tôi cũng đang kẹt lại không viết tiếp được, vì chính tôi cũng đâu có đủ kỹ năng thực tế trong rừng. Dù cho nội dung quan trọng, nhưng các sự kiện thông qua đó truyền tải nội dung tôi chưa trãi nghiệm thì viết lại thành ra bịa đặt. Thảm hại hơn với người viết là khì google ra dữ liệu rồi chỉnh sửa AI, copy paste đầy rẫy ngoài kia, vụ tự sát hàng loạt của tâm trí sáng tạo nhân loại. 

    Tôi không làm như vậy được ! Tôi buồn nôn khi viết ra những thứ tôi chưa hiểu rõ, ít nhất cũng phải tận mắt chứng kiến trực diện. 

    Thế nhưng, những câu hỏi của nhân vật ở đoạn đang viết là thực, mấy ngày qua chúng như đang chậm rãi bao lấy tôi, cảm giác thứ gì đó đang tiến về cuộc đời tôi nhắc nhở về điều gì còn thiếu sót. Lúc này đây, tôi chưa chắc chắn gì cả, nhưng dịch chuyện nào đó rất rõ ràng, vừa ngoại lực mà còn là nội tâm. Ai đó hay điều gì đó là nguyên cớ của tôi lúc này mà tôi chưa thấu suốt, không bước tiếp nổi dù chỉ một bước khi gốc rễ còn chẳng thể nắm chắc. Tôi là kẻ tha hương với chính nhận thức của bản thân.

    “Tối tao ghé, cho tao một bát súp củ thập cẩm với roux màu hơi nâu và tất nhiên là một xị rượu nhà nấu”, tin nhắn đến làm ngắt đoạn chuyến phiêu lưu nội tâm, một vị khách quen của quán rượu một người. Mỗi khi có tiếng tin nhắn, thứ tôi mong mỏi là email của nhà xuất bản hay một ban tổ chức cuộc thi viết lách nào đó, nhưng thường thì là báo hiệu của tiền về túi. Ngày một chán ngán với âm thanh ấy, những công việc thứ yếu nuôi thân cho hành trình làm nhà văn lại trở thành việc chính yếu từ khi nào không hay. 

    Nghĩ lại thì thân phận con người thật hèn mọn, sống chẳng biết từ đâu đến, lớn lên loay hoay mãi với những ước vọng khao khát để rồi chìm dần vào thứ tầm thường, mông lung không biết gì phía trước. Muốn thoát ra thì số phận kéo chân, ở lại thì nghiệp báo đè đầu cưỡi cổ, chẳng dễ dàng gì như những lời khuyên. Hay chỉ tôi và những ai chưa đủ cố gắng mới mắc phải vòng lẩn quẩn ấy, hay chính sự thiếu sót trong nhìn nhận quá trình hình thành bản thân, chúng dẫn đến vụn vỡ không bao giờ lành lại này. Đi chữa lành ư, toàn một đám tôi gọi là du côn nhiều chữ. 

    “Đừng cay nghiệt như vậy, từ ngữ tưởng như giết người ta nhưng thật ra tự giết chết ông đấy”, ai đang nói với tôi thế này.

    Tiếng ai đó trước cổng rào làm tôi tỉnh dậy sau cơn mê màng, chán ngán lúc đọc đoạn tin nhắn của khách. Nhưng giọng nói trước đó nữa trong đầu tôi, trước khi tỉnh dậy, lại là của ai khác, ai vậy chứ ? Tôi lao bật dậy, chạy siểng niễng mở cửa sổ nhìn ra cây ổi, mấy quả non lủng lẳng làm tôi giật bắn mình vì tưởng là một em bé treo đung đưa trên cành. Tôi ngã lăn ra sàn gạch tàu cũ, hai chú chó Bo và Tai đang sủa ngoài cổng, rồi chạy ào vào liếm mặt cùng bàn tay tôi đang dụi mắt. Tôi vẫn quay đi quẩn lại nhìn ra nhà sau, rồi ngã nghiêng nhìn vào khe phòng bếp, vẫn không có ai.

    Tỉnh táo hơn một chút, đứng dậy tôi vặn hông một chút cho giãn gân và phũi tay chân xem lại có bị thương không. Bo và Tai tiếp tục chạy ra ngoài rào, lần này không sủa nữa mà hứ hé the thé, chắc ai đó quen đến. Trước khi bước ra ngoài vườn, có gì đó kéo tôi về phía sau, cũng có thể tôi còn choáng váng và ngờ vực về câu ai đó nói khi nãy. Tôi quay đầu đi ra sau nhìn về phía vườn rau sau nhà dành cho khách đến quán mỗi đêm, không ai cả. Chỉ có đám bướm đang mơ màng trên bông hoa sao nhái và vài con nhái nhảy lọt tọt dưới đám rau lang, vẫn không ai cả. Tôi bước ra ngoài mà lòng còn ngờ ngợ, định hỏi vị khách bên ngoài có nói gì trước đó không, nhưng không thể vì tôi nghe giọng cô gái trẻ.

    Ngoài cổng lại là ông năm Ngữ đến mua cây và hạt giống bản địa, thường thì ông mua cà chua múi và ớt Xiêm về trồng làm quà biếu người thân họ hàng. Đôi khi tôi thắc mắc về ông ta, vì mấy giống bản địa này trồng một lần là giữ giống được cả đời, chứ đâu phải mấy loại biến đổi gen, vậy mà sao ổng cứ đến mua đúng mấy loại cũ trước đó. Sau này khi ông thường xuyên đến mua, ông mới nói “Môi trường và bầu không khí trên sân thượng nhà tôi không thể bằng khu vườn của anh được, cha mẹ mà được rèn luyện trong gian khó, ý chí sức sống mới tốt mà truyền lại cho con cháu. Nên tôi mua hạt mới ở đây vì chắc chắn nó sẽ khỏe hơn hạt do tôi trồng để giống”. Đó là lần đầu tiên một lời khen mà không làm tôi vui lại còn làm tôi lay động vì học ra điều gì đó. 

    Ý chí và sức sống, những thứ tưởng chừng vô hình chẳng liên quan gì gen hay di truyền sinh học, qua một ông già lại thành ra một thứ thật một cách rõ nét đến vậy. Biết đâu đấy, vài chục năm nữa người ta lại tìm ra đoạn mã ADN của ý chí, sức sống, sợ hãi, lười biếng thì sao. Ai mà biết được, con người luôn có sở thích đặt tên cho những thứ hiển nhiên xung quanh họ rồi coi đó là phát hiện vĩ đại còn gì.

    Tôi thích cách ông năm Ngữ đi quanh vườn chọn cây, thật ra cũng vì nụ cười tươi như gặp lại người bạn cũ thân thiết mỗi khi nhìn thấy những cây giống lâu ngày mới xuất hiện. Lần này ông đứng trước cây Chòi Mòi rất lâu, hai chú chó đứng hai bên cứ ngước nhìn ông như thể hỏi: “Ông thấy cái gì hay ở cái cây này, nó có ăn được không?”. Ông quay lại nhìn tôi ý muốn định ngắt một lá ăn thử, tôi hiểu vì nhiều lần ông chọn cây bằng vị giác như vậy rồi nên gật đầu. Nhai thật chậm rồi ngậm lại rất lâu, ông từng bảo làm vậy thì ký ức khi còn nhỏ ở trong quê ngoài bìa rừng của ông được kích hoạt rất rõ, “Ngậm vào một hồi là trong óc như bộ phim hiện ra vậy”, ông từng nói với tôi như vậy. 

    – “Mặt cháu hôm nay sao thần sắc có vẻ khác vậy, như đang nghĩ gì mà cứ nhìn quanh” – Ông đứng lên khi ôm chậu chòi mòi trên tay.

    – “À dạ không, chắc ngủ trưa hơi mệt, mỗi hôm ngủ trưa nhiều con lại cảm thấy như ai đó vừa đè lên người” – Thật ra đó chỉ là một nửa sự thật, tôi vẫn còn ám ảnh câu nói khi nãy trong cơn mê.

    – “Hồi còn nhỏ, nội ông bảo, ngủ dậy mà mệt thì có thể còn lưu luyến gì đó ở đời sống trong giấc ngủ, nên khi thức dậy thì chưa kịp hoặc chưa muốn quay lại” – Ông già vừa nhìn chăm chú vào đám chậu cây vừa nói như thể chuyện ấy hết sức bình thường.

    – “Hả là sao ông, đời sống trong giấc ngủ ? Nghe giống chuyện ma, trời ơi ông làm cháu nổi da gà rồi này” – Thật sự tôi nghe có chút rùng rợn, những kiểu chuyện thế này còn quái dị hơn cả ma quỷ, vì nếu chấp nhận một số lý luận huyền ảo thì chúng rất có lý và khả dĩ.

    – “Có một dòng sông vô hình, lưu trữ toàn bộ suy nghĩ của tất cả con người ở trên đó, chúng ta chia sẽ cùng nhau mọi cảm giác lưu lại ở đó. Cháu buồn thì ông cũng buồn, cháu trải qua đau khổ thì ông cũng sẽ không thể vui. Ông mà hỗn loạn thì cháu cũng rối ren, dù có cố gắng thu xếp thế nào cũng không thể thoát ra khỏi dòng sông này. Khi ngủ, suy nghĩ cá nhân biến mất, mọi thứ đếu dịch chuyển lên đó, những ai nhạy cảm, hằng ngày nhiều suy tư, khi lên đấy sẽ cảm thấy thân thuộc và muốn ở lại đó. Nhưng chúng ta phải sống tiếp nên buộc quay về, thức dậy thì toàn bộ ý thức chưa kịp quay lại” – Ông già vẫn lũi thũi lục lọi khắp vườn, Bo và Tai có vẻ chán quá nên lăn ra khóm nắng ngủ mất, có khi nào chúng cũng đang lên dòng sông vô hình mà ông năm nói không.

    Không gian im lặng, tôi không nói được lời nào vì chúng thật thú vị, câu chuyện ở đâu đó giữa rất thật và rất ảo. Nghe mà nghĩ không kỹ thì nó như chuyện huyễn hoặc Thần Phật Tiên Thánh các thứ, nhưng không, cái gì đó rất con người. Suy cho cùng mọi suy nghĩ rốt cuộc cũng là sóng hạt, nên chuyện ông già kỳ quái này kể thì cũng không phải là vô lý đến mức điên rồ không chấp nhận được. Tôi tự hỏi có khi nào tôi đã lạc lên trên dòng sông ấy và ai đó nhận ra tôi và nói với tôi khi nãy, hay suy nghĩ tôi trôi dạt trên đó rồi tìm thấy những mãnh ngày xưa còn sót lại. Nếu vậy tôi đang ở gần ai đó, thứ gì đó, sự kiện nào đó để tiếp xúc nghe thấy câu nói ban nãy. 

    “Đừng cay nghiệt như vậy, từ ngữ tưởng như giết người ta nhưng thật ra tự giết chết ông đấy”, vài giây tôi nhớ lại giọng nói một cô gái trẻ.

    “Lấy cho ông thêm hai gói hạt giống cà chua và ớt như mọi khi và cây chòi mòi cùng chùm quân này. Lâu rồi không thấy cái giống đầy gai góc này”, sau một hồi lâu mỗi người chìm vào suy tư của riêng mình, ông năm Ngữ ngước nhìn cười tươi nói, tôi vẫn không khỏi nghĩ ngợi về điều thú vị ông ấy vừa kể. Tôi tính tiền cho ông và tặng một lọ mứt bứa tây mới thử nghiệm vừa ăn được vài hôm, tất nhiên kèm thêm lời giới thiệu về giống cây. 

    – “Cảm ơn cậu, có người như cậu thì thế giới này chậm lại một chút, người già như tôi cũng bớt thấy bị bỏ lại” – Ông vỗ vai tôi rồi cúi người xoa đầu hai con chó trước khi ra xe, thật tình mắt tôi đỏ hoe không phải vì lời cảm ơn mà vì hai chữ bỏ lại. 

    – “Cháu cũng chẳng tài cán gì, nhiều người góp vào đây lắm” – Tôi tiễn ông ra cổng khi mặt cuối xuống đất nhìn những chiếc lá mận non đỏ tía đứt đọt rơi xuống sau cơn gió mạnh vừa qua.

    – “Này, nếu cậu nghe thấy hay nhìn thoáng cái gì đó không rõ, đó không phải là mơ hay quỷ ma gì đâu, chỉ có tình cảm con người mạnh lắm mới tạo ra ranh giới hai miền hư thực. Chú tâm một chút nữa, cậu sẽ hiểu” – Trước khi lên chiếc xe đạp cuộc cũ về nhà, ông năm Ngữ quay đầu nói với tôi như vậy rồi gật đầu chào.

    Cuộc gặp hôm nay thật kỳ lạ, cứ như thế những mãnh ghép khớp nối vào nhau đúng thời điểm, trên đời này cái gì cũng có thể xảy ra nếu như người ta ở đúng nơi đúng lúc. Ông già vừa nhắc tôi không chỉ về một điều ma mị nào đó, câu nói trong cơn mê ban nãy có thể thật có thể không, nhưng sự chú tâm để thấu hiểu cùng tình cảm con người nằm giữa hư và thực mới đáng suy ngẫm. Càng ngày, chuyện gì xảy ra không rõ, nhưng tôi cảm thấy bị tuột ra khỏi bàn tay của sự tồn tại chính mình, mọi thứ đều lưng chừng, hời hợt vụn vỡ.

    Kể một chút về bản thân, cũng chẳng có gì nhiều, thậm chí nó nên vỏn vẹn một trang sách A5 hơn vài dòng. Bán giống cây bản địa là nghề tay trái thứ hai, tôi có tận hai cái tay trái, một nuôi bao tử và một nuôi chữ. Nghề còn lại là quán rượu một mình, nghe có vẻ hơi kỳ lạ phải không, chẳng có gì khó hiểu cả, tôi kể vắn tắt là các bạn hiểu ngay. Nhưng tôi sẽ cố ngồi nhớ lại xem mình về đây vì điều gì và những mãnh vụn trước thời khắc thay đổi toàn bộ cuốc sống của bản thân. Chỉ là một gã đã hơn 30 tuổi mà còn chưa biết mình có đi đúng đường hay không ?!

    Tôi đơn giản không chịu nổi việc suy giảm sức khỏe tinh thần cùng thể chất khi làm việc ở thành thị, sa sút và bệ rạc trong bon chen lộn nhộn đến nhớp nháp đến mức không còn nhận ra mình. Nhưng tôi cũng như bao gã đô thị tầm thường, tiền cùng sự tiện lợi níu giữ tôi lại dù sinh lực ngày một dần bị con quái vật neon ấy hút cạn. Chuyện của tôi ở đó chẳng có gì đặc biệt so với phần đông, không khổ hơn họ, chẳng khá hơn ai, chỉ là lặn ngụp chết chìm bảy phần còn ba phần mê ngủ. Không thấy nét đẹp nào như người ta kể trong tác phẩm văn chương về đô thị. 

    Tình yêu đột nhiên đánh trúng khi đón xe buýt ư, không hề có, cũng nào thấy cú hích động lực nào để trở thành kẻ đi bộ vòng quanh thế giới. Còn cái thứ tình người vĩa hè ấy à, đó chỉ là một dạng tự xoa dịu lấy những chuyện lặt vặt che lấp mây mù, bao kín trời xanh mà thôi. Tất cả chỉ còn lại ngột ngạt, bế tắc và hỗn loạn, không còn khoảng không mà nhút nhít chứ đừng nói đến tạo ra cuộc cách mạng như lyrics của một bài rock. Ở đó quá nhiều thứ phù phiếm thoáng qua làm con người hầu như quên mất bản thân mình là một sinh vật sống. Trôi đi, trôi đi trong vô vọng, thấy vậy đó nhưng chẳng làm được gì ! Đúng cái thời khắc tận cùng u tối ấy, ông ngoại lại cứu tôi lần nữa, thông qua cái chết của chính mình.

    Thật ra hai ông cháu cũng không thật sự thân thiết lắm, ngoại là nông dân suốt hôm sáng tối ngoài đồng, còn tôi là thằng nhóc công tử nửa mùa chỉ biết học. Dù vậy, mỗi khi có dịp gặp ông, mặc cho chẳng nói được gì đáng nhớ hay ý nghĩa, nhưng thứ gì đó rất đặc biệt từ người đàn ông ấy khắc sâu đến tận cùng trong lòng tôi đến mãi bây giờ. Đôi khi tôi còn nghĩ, tình thường tinh khiết của ngoại hiện hữu trong tôi như một dạng thuốc an thần, không có tác dụng phụ nào. Không khác gì một lực từ trường cho cái la bàn trong đời tôi. Chúng không cố tình tác động, nhưng chúng ở đó với tất cả những gì chúng là, vậy thôi, không gì mà tất cả.

    Không từ ngữ cao xa, không hành động ấn tượng, những gì ông nói và làm vô cùng ngắn gọn và luôn đúng vào thứ ngưới khác đang mong đợi ở khía cạnh một con người. Tôi còn nhớ lúc còn học đại học, Tết về ông hỏi học ngành gì, thật khó để giải thích cho một ông già xuất thân nghèo khó không học hành gì nhiều về công việc copywriter trong ngành marketing. Sau một hồi loay hoay với ngôn từ, đến giờ tôi cũng chẳng nhớ mình nói gì và cũng không chắc ông hiểu không, nhưng lời đáp cuối cùng của ông thì không sao quên được, “Học cái đó chắc khó lắm, thôi cố lên, còn không được về đây, đất trời còn rộng thênh thang, ông cháu mình cứ mặc sức mà làm”. Chỉ có vậy mà khi ngày một dần lớn, tôi mới thấy sức nặng và ý nghĩa lớn lao của câu nói ấy, lớn lắm, không gì đo đếm hay miêu tả nổi. Bao năm qua dõi theo ông dù chỉ còn là trong ký ức phai nhạt, tôi phải dày vò mà nói rằng mình chưa có nổi đại lượng hải hà ấy của ông. Thứ cảm giác về tình thương chân thật dần biến mất trong đời mình.

    Ngày ông ngoại chết tôi đã về không kịp lúc, phần nào đó tự trách mình, nhưng tôi lại nhận ra sự phẫn nộ của mình dành cho đời sống hiện đại điên cuồng này còn gấp bội, chính chúng làm mọi người xa cách nhau không thể hàn gắn. Mắt người bị lóe nhòe bởi ánh đèn chói nhức mắt nhức tận tình thân, mọi thứ cắt đứt, gãy vụn, chỉ còn lại những kết giao sơ sài trên nền tảng dục vọng tham lam. Thứ mùi hỗn tạp ở đó làm người ta không còn nhớ nổi mùi cỏ tươi sau mưa vào một đêm mùa hè, trong một tang lễ tỏa loang khói trầm hương dịu nhẹ. Đám tang ở thành thị chóng vánh như đời sống ở đó vậy, mọi thứ đều nhanh đến và đi như đèn giao thông ở ngã tư đường, Đám tang ngoại cho tôi một cảm giác thật khác.   

    Tôi còn nhớ đêm người ta tụng kinh Cao Đài cho ông, mấy người đạo tì ngân nga những câu lục bát trong tiếng đờn cò đờn nhị, hòa vào đó là tiếng dế mùa hè lên ăn cỏ khi có vài hàng mưa nhỏ lúc sáng, vừa nao lòng mà lại bình yên đến lạ. Tất cả những thứ ấy hòa vào làm ký ức về câu nói thuở đại học ngoại nói trồi lên, tôi giật mình tỉnh dậy lúc 2h sáng khi chỉ còn vài người bên cổ quan tài. Khoảnh khắc ấy lóe lên trong tôi đi theo tiếng gọi mời của ngoại chục năm về trước, một năm hơn sau đó tôi về quê với chẳng có kế hoạch gì.

    Chuyện tôi về nhà sống là vậy, chẳng mang theo ý nghĩa sống thuận theo trời đất nào cả, chỉ quá mệt mỏi và đi theo tiếng gọi tình thương xưa cũ. Về ở tạm ngôi nhà cũ mái ngói ngoại để lại cho mẹ, một khu đất không quá nhỏ cũng không quá lớn nằm khuất một góc trong con hẽm nơi thị trấn. Tôi bỏ hẳn cái nghề ráng viết cho người ta mê đắm trong chủ nghĩa tiêu dùng hay một thèm khát nào đó của họ, thật lòng tôi khinh bỉ bản thân trong những năm tháng làm cái nghề chữ đầy tội nghiệt ấy. Phải làm cho người ta mua nhiều bia rượu, ăn nhiều đồ đóng gói đóng hộp, và rồi khích lệ họ mua nhiều nhiều hơn nữa đủ mọi hàng hóa. Cái ác không thể được cho qua dưới cái “mác kiếm” cơm được ! 

    Tôi dành một năm đầu tìm hiểu lại xung quanh, ngẫm nghĩ xem mình có làm được gì để sống ở đây không. Nhưng một năm là đủ để tôi nhận ra căn bệnh từ đô thị lây truyền khắp nơi, hang cùng ngõ hẹp ở nông thôn núi đồi ruộng lúa. Nhà cao tầng cùng đèn neon không nhiều, nhưng những con mà đói khát điên cuồng bắt đầu xuất hiện khắp nơi ở cái chốn người ta gọi là vùng quê này. Không có cái nhìn sâu sắc triết lý cao siêu hay tri thức xã hội học nào, nỗi ám ảnh tôi quan sát được là tính kích động ngày một tăng bất thường, thông qua luồng dữ liệu ngợp trời đi vào bộ não vốn dĩ bình lặng của người thôn quê.

    Tôi cảm giác rằng họ chưa kịp thích nghi với sự chiếm đóng của các hãng điện thoại, dăm ba xe mía, bao gạo, đàn vịt là họ tha hồ quẹt thả ga trên tấm kính ma quái của chiếc smartphone. Các hãng sản xuất tôi tin rằng cũng tập trung vào để tầng lớp thu nhập trung bình thấp nghiện ngập trong mớ thông tin, thứ tưởng như khiến người ta “biết” lại thành ra đần độn theo rất nhiều khía cạnh. Trên bàn ăn không phải là chuyện ngoài đồng, thời tiết mùa vụ, mà là những thứ ông này ba kia đang nói gì, chửi nhau ra sao. Còn những bộ não non trẻ thì chỉ có thể nói là bị đầu độc một cách đáng thương, chúng còn thành thị hơn cả tôi theo nghĩa tệ hại không gì sót xa hơn. Tôi lần nữa phải thu hẹp không gian quan hệ, tôi phải cứu tôi trước rồi mới nhìn vào họ sau, cặn bã trong một gã thành thị vẫn còn đầy trong tôi.

    Ngày một ít ra ngoài hơn, chẳng biết đi đâu gặp ai, chi tiêu bóp chẹt thì tiền vẫn còn đủ sống vài năm, tôi quyết định tự cung tự cấp vậy. Lý do ngoài chi phi giảm ra, tôi được ăn những thứ thật sự sạch do mình chứng thực, cũng là cách rèn luyện thân thể sau nhiều năm chỉ ngồi mòn mông từ nhà trường đến công việc. Hồi đầu thì việc gì chẳng khó, nhưng nói thật không còn lựa chọn nào tốt hơn, nên buộc phải kiên trì chứ chẳng phải ý chí phấn đầu gì cho cam. 

    Rồi tôi lại dần thích công việc làm vườn, ngoài ra cũng có thời gian đọc sách và quay lại viết nhũng thứ mình thích. Sáng mát mẻ tôi làm vườn cùng hai chú chó mới xin là Bo và Tai, tôi đặt nó theo hai chữ Bored và Tired nhưng ai hỏi không dám giải thích. Trưa nắng thì ở trong nhà nghiên cứu về cây cỏ hay đọc sách về tự nhiên nông nghiệp, chiều xế lại lạn một vòng quanh mấy tiệm cây giống ngoài rìa thị trấn. Nửa năm như vậy trôi qua, chỉ có khu vườn là thay đổi, còn tôi chẳng cảm thấy sự khác biệt nào, vẫn chẳng biết gì về tương lai. Dường như lúc ấy tôi bắt đầu sống với những hồi tưởng quá khứ nhiều hơn hình dung xem sẽ làm gì tiếp theo. 

    Số người tôi tìm đến và đến tìm tôi ngày một ít đi, những cuộc trò chuyện chỉ toàn là những ganh đua tham lam cũ rít, thứ vì nó tôi tìm đường lánh xa đô thị. Người tôi trao đổi nhiều nhất chắc là thằng Nam An, bạn cũ đai học, lý do vì hắn cũng về quê Tây Bắc để kinh doanh đặc sẳn dân tộc của mình cùng với ấp ủ nông trại thuốc nam. Nghe bảo làm ăn khấm khá, những món ăn tưởng như bình thường ở quê, qua chuyên ngành kinh doanh marketing học được thì mọi thứ trở nên hào nhoáng và tất nhiên có giá hơn. Tôi thật sự thích những mô hình kinh doanh vừa phải như vậy, thúc đẩy thu nhập cho người bản địa một cách chuyên nghiệp hơn. Nhưng cái mong muốn kiếm tiền ấy nơi tôi mất đâu rồi không rõ, có thể xuất thân không nghèo khó cũng chẳng giàu có khiến tôi chẳng muốn leo cao cũng chẳng thể tuột dốc, tâm thức tôi cứ lềnh bềnh mỗi khi nghĩ về tiền. Mặc dù không học theo An, nhưng kiến thức về cây trồng, canh tác cũng được hắn giúp rất nhiều, ít ra là về keyword và tài liệu. 

    Tôi và An còn nói với nhau về quan niệm sống, sự chán ngán với những bầy hầy xã hội đương thời và cả day dứt của bản thân không biết phải làm gì với chúng. Thế nhưng những cuộc chê bai như vậy tôi càng ngày tìm cách né tránh, vì tôi nhận ra nó cũng chỉ là một dạng nói cho đã cái miệng, khuây khỏa bất lực bên trong. Chúng nhấn chìm tâm trí con người vào mê sảng vì tự coi mình là cao cấp hơn phần còn lại. Tôi bị đô thị chuốc mê một lần và không bao giờ muốn mê thêm lần nữa, có lẽ thà buồn chán một mình còn hơn tụ họp lại một đám đông tự bỏ độc nhau rồi tung hô một cách ngu xuẩn, bọn họ chỉ chôn vùi mình bằng ngôn từ sáo rỗng mà thôi. 

    Chỉ còn lại những câu chuyện kể thường nhật ! Cả hai thảo luận kỹ thuật nông nghiệp và thông tin về những loài cây thú vị ở hai nơi mà bọn tôi tìm được, tôi chọn cách tiếp cận ấy không chỉ với An mà còn với mọi người. Có vẻ lựa chọn này là một trong những ngã rẽ đúng đắn nhất trong cuộc đời tôi đến bây giờ. sự đổi thay đầu tiên này dẫn theo hai nghề tay trái nuôi thân mà tôi sẽ cố tóm gọn lại thế này.

    Chuyện đến chẳng hề có chút nổ lực hay tính trước, An và tôi chia sẽ hạt và cây giống cho nhau, tôi cứ thế trồng quanh khu đất bao bọc ngôi nhà mái ngói nhỏ. Nhà ba mẹ tôi thông với nơi tôi ở một cái cửa ngỏ, hai khu đất và hai ngôi nhà năm vuông góc nhau ở cạnh rào. Ba mẹ tôi thì đông khách lắm, họ cực kỳ nhiều bạn bè thân hữu bà con dòng họ, mà toàn những người khá giả. Người đến chơi rồi cũng tò mò qua thăm hỏi, tiện đường chứ tôi biết chẳng có ký ức hay mưu cầu nào được gặp. Những cây lạ ngoài Tây Bắc hay giống xưa quê nhà dần biến mất ập vào mắt họ. Họ mê lắm, hô mừng những thứ họ tự tay vứt bỏ trong con đường hiện đại giàu có của mình. Hồi đầu ai hỏi thì tôi cho, nhưng sau có người chắc vì ngại nên ngỏ ý mua, tôi cũng không từ chối. Dần dà giới thiệu bạn bè giàu có vui thú những thứ đã mất của mình đến chơi, rồi họ cũng mua. Vòng tròn ấy tiếp tục mở rộng như dịch bệnh đam mê ngoài kia, chỉ riêng cái vòng này lại nuôi sống cái bụng phàm phu lạc lối của tôi. Vậy đó, nghề tay trái thứ nhất đến như thế, và chính nó mở ra nghề tay trái thứ hai, cũng chẳng nằm trong kế hoạch vĩ đại nào của vũ trụ. 

    Từ nhỏ tôi đã thích nấu ăn, mẹ là một đầu bếp giỏi, bà hay nấu chính cho mấy đám tiệc dòng họ, không ít thì nhiều cũng dạy tôi vài ngón nghề một cách rất tự nhiên. Lớn lên, khi ở đô thành, cái gì tôi cũng có khuynh hướng một mình, nên hay tự nấu ăn ở nhà rồi đôi lúc cũng đãi mọi người, diễn viên không có khán giả thì không gì tuyệt vọng hơn. Từ khi về quê sống thì tay nghề lại càng tăng, không khác gì chuyện mổ xẻ của bác sĩ đất nước này, họ giỏi vì có quá nhiều bệnh tật, còn tôi thì phải thường xuyên phụ bếp để ăn ké. Nhìn chung nấu ăn không khác viết lách, nguyên liệu đôi khi như nhau mà vào tay từng người lại ra những món khác nhau, cùng một chuyện và chủ đề nhưng lại có người làm cho thiên hạ xúc động nhớ mãi còn kẻ lại bị rủa chửi là nhãm nhí. 

    Sự thật là tôi học được cái nhịp điệu, tỉ lệ, phân bổ nguyên liệu trong nấu ăn đưa vào những câu chuyện tôi viết. Có thể bạn sẽ nói quen tay nấu sẽ ngon, cũng không sai, nhưng cái thứ quen tay ấy dễ dẫn ta đến chỗ mệt mỏi chán chường hơn bất kỳ thứ gì khác. Vả lại sự quen tay chỉ xảy ra ở những nơi nhuộm màu công nghiệp, khi bạn có sẵn mọi công thức, nguyên liệu cần thiết và mục đích nấu rõ ràng. Còn khi bạn nấu cho bạn, viết câu chuyện của bạn, không thể đòi hỏi những thứ ấy một cách triệt để. Buổi sáng đi ra chợ, những gương mặt thân quen nhưng bó rau con cá vĩ thịt lại không hề giống. Chưa kể đôi lúc là thiếu nguyên liệu phải biến tấu mọi thứ theo những gì mình có. Đó cũng là toàn bộ trọng tâm của quán nhậu một người hiện tại của tôi.

    Gọi là quán thì thật vọng tưởng, thật ra tôi có bếp, có một ngôi nhà cổ hay gọi là cũ mới đúng, và khu vườn với đủ loại từ nguyên dược liệu đến trái cây, dù là ở thị trấn nhỏ thì cũng là hiếm hoi lắm. Bạn bè người quen đôi lúc ghé chơi, tiện đường có, mua hạt cây giống cũng có, họ ngồi lại và uống với nhau ly rượu tách trà. Tôi nghe rất nhiều câu nói của họ kiểu như “Chà không gian này ngồi nhậu đã à nha”, “Đôi khi ngồi một mình ở đây nhâm nhi lon bia lúc trưa chắc sướng hết biết”, “Chỉ đặt vài cái bàn là thành ra quán sân vườn được rồi”, … đại khái vậy. Thật lòng chưa bao giờ tôi hứng thú với quán xá bàn nhậu, ồn ào mạnh ai nấy nói rồi ra về trong vô nghĩa hoàn toàn. Chưa kể cái nhớp nháp bẩn thỉu từ vệ sinh bên ngoài lẫn điên loạn bên trong những kẻ say không biết kiểm soát thật chẳng còn gì tệ hơn. Đôi khi vài ba ly rượu, một hai lon bia để hàn huyên thì không sao, ngồi cả đám chè chén thì thú thật tôi không thấy khác cái chuồng heo sau nhà gã hàng xóm đối diện khu vườn là bao, hôi thối và bát nháo. Nhưng có một hôm, nỗi buồn của người anh họ trong một chiều chật dật ráng chút nắng vàng cho tôi một suy nghĩ khác, anh ghé vườn để lại không chỉ nỗi buồn mà cả cảm giác gì đó sâu hơn nữa.

    Chúng tôi ít gặp nhau, không mấy khi nói chuyện trước giờ, nhưng tôi luôn tôn trọng anh vì là người chăm chỉ làm việc. Hôm đó ánh mắt anh buồn lắm, khác xa với những lần gặp trước, anh nổi tiếng hay trêu đùa nên lúc ấy tôi cũng có đôi ba phần thấy khác lạ. Không hẹn trước mà cứ thế đến, “Anh đi ngang chợt nhớ ra mày nên ghé chơi”, anh nói vỏn vẹn vậy rồi hai anh em dọn một cái bàn gỗ nhỏ ra dưới gốc xoài ngồi uống trà cùng vài cái bánh ngọt. Sau vài ba câu cửa miệng, kể vài chuyện trong ngày, hỏi thăm bâng quơ như người xa lạ giả vờ quen biết, người xung quanh vẫn hay đối đãi nhau như vậy, anh nhìn lên táng lá xoài nở nụ cười gượng gạo.

    – “Anh trồng cả rừng sầu riêng, xoài và chôm chôm mà giờ nhìn lên lại chẳng còn nhớ nổi chính xác lá xoài nó ra làm sao” – Anh hớp ngụm trà rồi lắc đầu nói trong cơn thở dài.

    – “Ý anh là thế nào, em chưa hiểu”.

    – “Trong đầu anh giờ toàn những con số, lịch trình phun xịt, bón phân. Nhưng ngày mùa thì lo lắng, van xin, mất ngủ, thật nhục nhã khi cứ mãi sống mà cứ trông vào nét mặt của bọn thương lái và kiểm định của vài tên chẳng còn biết mặt mình” – Anh ngã lưng ra nhìn về phía mặt trời chiều chật dật khuất sau táng cây thị bên kia nhà ba mẹ tôi.

    – “Đó là cái bài bẫy người ta muốn anh bước vào mà, theo càng lâu thì càng lún sâu. Xin lỗi, em không muốn anh buồn thêm, nhưng chuyện thật sự nó là vậy” – Tôi nói rồi rót thêm cho anh tách trà, mùi hương trà vối phơi khô mong sao làm dịu anh đi lúc ấy.

    – “Anh biết chứ, làm lâu năm rồi cũng hiểu ra, thật ra ai cũng hiểu cả, nhưng chẳng ai đủ can đảm thoát ra. Người ta phải làm giống mọi người để có cảm giác an toàn, mà rồi nhận ra nó chỉ mang đến bất an. Nhận ra điều đó thì mày nhìn anh xem, cũng gần 50 rồi, như con tép vào lụp vậy, chỉ chờ vào chảo chấy khô chứ mong gì quay về sông nước bao la, mong gì vẫy vùng biển cả. Nghĩ cũng phải, đi theo bầy thì chết cũng cả bầy” – Anh cười hăng hắc nhưng chua chát lắm.

    – “Thật ra vài năm qua anh nghe người ta nói về mày, thường bảo mày bị điên nhưng anh lại thấy mày can đảm, dám đứng một mình. Cũng muốn gặp mày chuyện trò mà thấy có khi mày học cao quá nói không được” – Tôi im lặng lâu quá nên anh nói tiếp.

    – “Em thì chẳng biết mình có điên không, còn can đảm thì chẳng dám nhận. Học cao tới mấy cũng không bằng trời” – Tôi thở dài ngước nhìn đàn chim én đang về tổ ở đâu đó sau một ngày can đảm kiếm ăn.

    – “Hồi trẻ anh cũng muốn làm nông nghiệp sạch này nọ, nhưng cô độc quá, chẳng kiếm nổi tiền, xong lập gia đình càng bị vô cái thế khó hơn nữa. Vậy là cứ quay vòng làm trái với lương tâm, nhìn lại thì già mẹ rồi”.

    – “Em hiểu ý anh, nhưng em không làm sạch hay gì cả. Em trồng cho em ăn trước tiên nên phải vậy. Em nghe kể có vài người trồng một phần để ăn thì sạch phần bán thì lại làm hóa chất, em thấy vậy giống lừa người ta mà tệ hơn là dối lòng mình. Kiểu biết chuyện gì là đúng nhưng lại lao đi làm bậy, thà bậy mà day dứt hay bị trừng phạt quả báo thì một ngày còn nhìn ra thay đổi chứ còn kiểu nửa vời thì chẳng hy vọng gì”.

    – “Chị mày ở nhà chứ ai, trồng vườn rau sạch để ăn, còn mỗi khi tao muốn chuyển hướng trồng sạch thì bả lại chửi tao là điên, là dại” – Anh nói với sự bực mình rồi nhẹ giọng thêm vào “Thôi không nên đổ lỗi, chung quy cũng là do mình không dám tiến lên, già rồi hết sức đấu tranh rồi, lâu lâu ghé đây coi như sống ở một nơi mà mình nên sống”.

    – “Em nói cái này nó hơi trái khuấy thậm chí hơi bạo, có gì không vừa ý hay phiền lòng anh bỏ qua cho em” – Tôi hít một hơi sâu quay sang nhìn anh nói, anh gật đầu nên tôi tiếp tục “Em biết khi có tuổi người ta mệt mỏi, cạn sức, nhưng mặt khác cũng có nhiều cơ hội để làm việc đúng. Ví dụ như anh, giờ anh không thể giàu thêm nữa, cũng chẳng tài nào nghèo kiết xác đi được, trừ phi biến cố bạo bệnh gì ghê lắm. Thế nhưng người trãi qua nhiều chuyện như anh chắc cái chết không làm bận lòng lắm, mà chủ yếu muộn phiền là chuỗi ngày sống tiếp tục ở 20 năm cuối. Giờ anh có tiền, cơ sở vật chất, máy móc, con cái tự lập, chỉ còn hai vợ chồng thì sự thật là chẳng còn gì đáng lo. Tất nhiên những năm đầu của chuyển đổi sẽ khó khăn, nhưng anh cũng quen biết nhiều, em tin anh còn có nhiều luồng thông tin tri thức kinh nghiệm để tiếp cận hơn em. Nên em không thể đồng ý khi ai đó nói già rồi không thể thay đổi, thậm chí là ngược lại ấy chứ. Chủ yêu là cái tâm lý hưởng thụ, ba em và nhiều ông bạn cùng tuổi cũng vậy, suốt ngày nhậu nhẹt chửi xã hội chê bai người này người kia, tốn thời gian mà còn làm chính họ lụn bại dần. Hồi đầu em còn góp ý, sau họ lại bảo “Sau này mày già đi rồi biết”, em cũng đành chịu im lặng. Em không tin câu nói ấy đâu, đó là sự bao biện, trốn chạy và ích kỷ chỉ biết cho thân mình. Người nào miệng nói ra cũng lo cho con cháu thế hệ sau này nọ, nhưng họ có làm gì ngoài vật chất cho tụi nó. Em thông cảm cho cơ thể bệnh tật, đó là quy luật không tránh được, nhưng họ chỉ cần tận dụng nguồn lực của mình với nhịp điệu cùng sự thấu hiểu đúng mực, họ hoàn toàn có thể thay đổi hướng về phía xây dựng được. Đâu ai kêu họ vác củi chặt cây cuốc đất gì đâu, sức sống nó không giống sức lực. Em biết nó không phải dễ, nhưng không thể vì khó mà mình tìm lý do bao biện cho sự bỏ cuộc của mình rồi làm sao hướng dẫn gợi ý cho thế hệ sau ? Bế tắc nằm ở chỗ, tuổi trẻ lao vào sai lầm đã đành, người già cũng tự chuốc mê rằng việc thay đổi dành cho tụi trẻ, thành ra cái thế bí không lối thoát là vậy” – Lâu rồi tôi không nói nhiều như vậy, thật lòng thì nét mặt buồn của anh làm tôi có phần không hài lòng nhiều hơn là thương cảm.

    – “Thoải mái thật đấy” – Sau hồi rất lâu im lặng, anh đứng dậy, vươn vai hít sâu nói với giọng từ tốn làm tôi chưng hững.

    – “Hả ý anh là sao ? Trời nồm thế kia mà”.

    – “Không, lâu rồi mới nghe những lời thật đến tận gan mật đến vậy, dù anh không chắc mình sẽ thay đổi hay không, nhưng như thể tảng đá ngăn cái mương nước bị bẫy văng ra vậy, nước thật mát làm sao !” – Anh nói rồi cười sang sảng, đúng là một tên nông dân không kém gàn dỡ.

    – “Ừ, em không nghĩ dễ thay đổi vậy đâu, em cũng đang trầy da tróc vẫy đây mà đôi khi cũng kéo đẫy lưỡng lự lắm. Miệng em nói nhiều khi hay vậy thôi chứ trong tâm vẫn chưa sạch như khu vườn này đâu” – Tôi nhếch mép cười rồi nhìn về cái lòng đỏ trứng gà treo lủng lẳng nơi chín tầng mây, sáng mai một con gà sự thật liệu có ra đời gáy sáng đánh thức loài người đang chìm trong bóng đêm mê ngủ không, thật sự tôi đã nghĩ vậy lúc ấy.

    – “Em biết không, cả khi hồi trẻ lẫn bây giờ, anh để ý thấy muốn thay đổi vấn đề không phải ở riêng mình. Trừ phi làm thầy chùa hay tu hành gì đó, chứ còn nghiệp chướng sống trong xã hội, có gia đình người thân bạn bè thì chuyện còn là môi trường xung quanh. Cái này anh không ngụy biện đâu, anh không thể một phát vứt hết rồi ào ào làm theo ý mình, anh cũng không hề nói em sướng hay tự do, không vợ con ràng buộc mới đi theo con đường này được, nhưng hiện thực nó vậy. An tâm, anh không có ý sẽ bỏ cuộc đâu, em đã bật tảng đá ra cho anh, chuyện còn lại ở nơi anh chứ còn đợi gì nữa. Anh sẽ từ từ tìm cách, như em nói, già rồi đâu thể vác cũi đào đất, chậm lại cũng là một ý hay”.

    – “Đôi khi mình muốn thay đổi nông nghiệp các thứ lớn lao, nhưng kẹt đây kẹt kia chưa làm được thì bắt đầu từ chuyện nhỏ chậm hơn thôi anh, với lại có khi đời mình chưa làm được thì cũng còn những tiếp nối sau khi tụi mình chết. Anh nói đúng chuyện mình không thể như đám nhóc xồn xồn lên lao đầu chẳng còn biết gì xung quanh, cứ tìm cách phù hợp với cuộc sống của mình. Em tin dần mọi thứ sẽ hiện ra rõ ràng hơn” – Tôi vừa dứt lời thì cái bụng nó sôi lên ồn ột, đàn heo con trong dạ lại réo lên, hai anh em cười một trận ra trò.

    Tối hôm ấy tôi làm vài món nhậu đơn giản từ những thứ sót lại trong nhà và rau cỏ hoa lá ngoài vườn, người anh họ nhâm nhi một ít rượu, dù tôi không uống nhưng trong nhà lúc nào cũng có vài bình để đãi khách. “Ngồi chơi với mày như thể ai cũng có quyền trở thành chính họ, mày không uống tao uống cũng chẳng sao, chẳng ép cũng chẳng hằn hộc nói xéo nhau”, anh nói vậy khi ngà say sau hơn mười ly. Vậy là thời gian sau đó, anh ấy hay ghé cùng vài người bạn, xong thì trả tiền để được ngồi lại uống, tôi thấy cũng được chẳng phải chuyện gì to tát nên đồng ý. Nhưng dần thì cái sự tụ tập lại làm tôi thấy phiền phức, nên chỉ tiếp một mình ổng, tôi cũng ra quy định như vậy với những người bạn khác, không đi cùng bất kỳ ai cả.

    Cứ thế nửa năm trôi qua, vậy mà tôi lại có ba vị khách quen mặt và hơn chục người mỗi tuần ghé một vài lần. Trước khi đến họ nhắn tin hỏi xem tôi có thể làm món này món kia không, hay đơn giản là báo trước là ghé như đặt chỗ. Hồi đầu tôi còn ngồi chơi nói chuyện rót rượu, sau thì để họ một mình vì có vẻ họ vẫn lặp đi lặp lại câu chuyện cũ mà tôi chẳng làm được gì. Bản thân không muốn trở thành trò tiêu khiển cho người khác. Vậy là họ cứ đến, một mình ngồi bất kỳ đâu họ muốn, chỉ có họ và ngọn đèn dầu le lói trong khu vườn tối. Nhâm nhi uống một mình trong hạn mức tôi thấy đủ thì không bán nữa, chính vì vậy mà có lẽ mấy gã say đi ra từ chỗ tôi là ít gây sự, chỉ là những người phiền muộn tìm nơi nghỉ ngơi dù biết đó là tạm bợ. Nghề tay trái thứ hai hình thành như vậy !

    Mọi người xung quanh giờ đây nhìn tôi với sự bàn tán, nhưng thay vì bảo tôi điên thì lại gọi là thú vị, chắc vì một thằng điên tự nuôi sống mình thì thành ra thú vị. Thật ra tính luôn cả nghề viết lách thì ba công việc hiện tại đều có chung nguồn gốc là sự buồn chán, chẳng có gì đặc biệt, mỗi ngày tôi đều tự hỏi sao lại phải tiếp tục, chẳng khác gì lúc ở đô thành. Lời nói của họ có thể khác đi, bên trong tôi biết mình vẫn vậy, đi tìm cho mình chỉ hướng rõ ràng hơn. Thôi tạm gác cuộc đời ngắn gọn của mình tại đây, quay lại với nồi roux cho vị khách nhắn hồi lúc trưa.

    Mùi tinh bột cháy trong lớp mỡ tan chảy không làm tôi quên được câu nói lúc mê ngủ trưa: “Đừng cay nghiệt như vậy, từ ngữ tưởng như giết người ta nhưng thật ra tự giết chết ông đấy”, nó rất thật, thật đến mức tôi như đang đứng trên gờ tường sinh tử, hay đó là thứ tình người ông năm Ngữ nói đang đánh thức tôi. Bên trong tôi đang tự nhắc mình về sự cay nghiệt của bản thân sao, tôi không chối bỏ đay nghiến của mình khi viết và nói chuyện với mọi người, dù tôi đủ khôn lanh để che đi bằng cách ứng xử nhẹ nhàng. Tôi biết mình chỉ tránh né những cuộc đối đầu mà tôi thật lòng muốn nhưng không dám. Đôi lúc tôi chỉ muốn nói với ba mình: “Ông còn khỏe như trâu đừng tự nhận mình già mà nằm ỳ ra đó sai khiến mẹ mãi thế”, có lúc lại muốn hét lên với mẹ “Mẹ có biết li dị mẹ sẽ có một nửa tài sản để sống dư dả không, sao phải cung phụng cái vẻ khinh khỉnh lão ta, đồ đàn bà hèn nhát”, hôm tôi lại muốn chửi cô bạn bác sĩ hay ghé mua hạt giống: “Mày làm bác sĩ tiền vô nhiều tức là người ta bệnh tật tràn lan, có gì mà lkhoe khoang, con khốn kiếp bệnh hoạn”. Vậy đó, nhưng tôi vẫn cứ im lặng, cười hề hề cho qua chuyện vì nếu không rắc rối sẽ đến với tôi. 

    Bạn thấy rồi đấy, đừng nghe những câu chuyện có vẻ sâu sắc ở trên mà nghĩ rằng tôi là người tu hạnh đắc đạo, sẽ dẫn bạn đến miền sáng nào đó, bên trong tôi dơ bẩn thế đấy. Tôi vẫn luôn mỗi ngày gột rửa, nhưng chúng lại quay về hay đơn giản là ở đó, ở một cái nguồn nào đó sâu hơn những gì tôi đang có thể thấy. Tôi chợt nghĩ đó có khi là cặn bã của con sông vô hình mà nhân loại đang chia sẽ, thứ ông năm Ngữ nửa hư nửa thực kể ra, dám lắm, cặn bã của tôi cũng là của bạn, tôi dọn dẹp cho tôi cũng là dọn dẹp cho bạn. Chúng ta đều là đám người cặn bã đang cố dọn dẹp bản thân mình, đừng cố gắng chối bỏ điều đó có khi là bước khởi đầu thật đẹp.

    Suy nghĩ không ngăn được màu roux bắt đầu ngã sang vàng, mùi thơm cũng vừa đủ để người ngửi thoáng qua chảy nước miếng. Vị khách này là một người quen giới thiệu từ ba tôi, tôi tạm gọi là dân tri thức nữa mùa, cái gì cũng biết mà chẳng biết nổi cái gì cho tới nơi tới chốn. Ông chưa bao giờ đi Pháp nhưng mê Pháp đến kỳ lạ, ông ta có thể nói cả ngày về các món ăn Pháp nhưng lại phải ghé một thằng đầu bếp nửa mùa là tôi nấu cho ăn. Mỗi lần ông ta ghé tôi đều ngại lắm, vì ông ta sẽ khen “ Ngon lắm, rất là có hương vị Pháp”, tôi thề là chẳng biết cái hương vị Pháp ấy nó ra làm sao. 

    Cái món roux này, trong tiềm thức của tôi có một gắn kết nào đó không rõ. Những lần đầu tiên thử làm tôi luôn cảm giác mình nấu chúng từ trước lâu rồi hay đã được ăn ở đâu đó. Nó không mơ hồ như kiểu bị quên rồi lờ mờ nhớ, mà thứ gì đó đã khắc sâu bên trong tôi. Vì lý do gì đó, điều gì đó ngăn cho toàn bộ ký ức về nó quay về. Cũng có khi ký ức của con người không đáng tin như chính những hiểu biết của họ về thế giới này.

    Nồi súp củ khoai tây, cà rốt và khoai sọ cùng một ít thịt bắp bò cũng sôi một lúc. Trong khi đó tôi để cho súp roux chuyển sậm màu và loãng ra chút nữa. Thật ra, nên làm roux vàng cho súp vì độ sánh sệt sẽ làm món ăn có kết cấu chuẩn mực hơn, nhưng tôi muốn nó có mùi đậm hơn là có lí do của mình. Sau một ngày lăn lộn trong công việc chộn rộn ngoài kia, hầu hết các giác quan của con người chết dần chết mòn. Khói bụi, đồ ăn đậm đặc hóa chất, tôi biết họ lờ đờ đến mức ngán ngẩm mọi thứ vào cái giờ chiều tan tầm. Vậy nên khi có nguyên liệu hay phương pháp nào đó làm dậy mùi mà không cần đến thêm quá nhiều gia vị, tôi sẽ biến tấu để đánh thức các giác quan của họ, ăn uống chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của miệng và bao tử. 

    – “Mẹ ơi mùi gì thơm quá vậy ?” – Tiếng trẻ con vọng qua từ bên kia bức tường màu hồng của gia định một cô giáo già, tôi có chút giật mình vì cứ tưởng không lẽ hôm nay mình có vấn đề thần kinh mà nghe ra đủ thứ tiếng không có thật. Trước giờ bên đó làm gì có trẻ con đâu. Vậy là tôi mở rộng cửa sổ ghé tai ra ngoài cố nghe xem.

    – “Mẹ không biết nữa, chắc cô chú nào đó đang nấu ăn” – Giọng một cô gái trầm vừa phải nói với ngữ điệu nhanh nhưng âm lượng the thé vừa nghe. Tôi lại lần nữa hoài nghi về tri nhận của mình hôm nay, trước giờ bên đó chỉ toàn người trung niên, và một con nhỏ 25-26 gì đó với giọng điệu điêu ngoa chát chúa mà thôi.

    – “Ủa, sao miệng con chảy nước miếng ra nhiều vậy mẹ, tự nhiên chảy luôn” – Đứa trẻ nói với vẻ ngây ngô, chợt tôi thấy mình không bị điên, chắc là bên đó chỉ là có thêm nhân khẩu mà tôi không hay biết. Tôi phì cười, lúc nãy tôi cũng bị túa nước thèm ăn sau khi nồi roux chuyển dần sang nâu nhẹ.

    – “Trời ơi, Mosa sao con vô duyên giống mẹ quá vậy, nói nhỏ thôi người ta cười mình bây giờ” – Mặc dù lí nhí nhưng vẫn nghe thấy tiếng khì khịt của hai mẹ con.

    – “Ủa là sao, sao mẹ chửi Mosa vô duyên, con chỉ hỏi sao nước miếng …” – Cô bé nhỏ giọng hờn dỗi chưa nói hết câu thì hình như bị người mẹ che miệng lại. Giờ thì tôi biết mình không tưởng tượng ra, thật ra tôi cũng nhếch mép cười sảng khoái.

    – “Không không mẹ không chửi Mosa, chỉ là nước miếng ghê lắm, nói ra cô chú đang nấu ăn thấy gớm sao” – Cô gái bên kia bức tường lại vừa nói vừa cười thút thích, từng lời đứt quãng.

    – “Ủa đâu phải lỗi của con, mà sao hồi nãy thơm mà giờ nghe hết thơm rồi mẹ. Con muốn ăn cái món có mùi hồi nãy, không phải món này. Mosa muốn ăn thử món đó”.

     Tôi hoảng hốt khi nghe con bé nói như vậy, thì ra nồi roux chuyển sang màu nâu đậm, chưa phải khét hay hỏng mà không phù hợp với món súp củ cho tối nay nữa. Trong phút bối rối giật mình, tôi cầm vào nối mà không có tấm vải nhấc bếp, vậy là mọi thứ rối tung lên hết. Tiếng khóc của con bé đệm thêm vào tiếng va đập cái nồi rơi xuống nền gạch tàu, sốt loãng khi chuyển sang nâu đậm nên văng khắp nơi làm mọi thứ như ám một màu như trong mấy bức hình cũ kỹ. 

    Đứng khựng lại, tôi không chuyển động nữa, cứ hễ mỗi khi mọi chuyện xung quanh hỗn loạn thì cơ thể phản ứng như vậy, bất động như tôi tự giam mình vào một chiều không gian khác. Không biết diễn tả thế nào, nhưng tôi vẫn ý thức đầy đủ, thậm chí là chậm hơn bình thường, chỉ là tôi không còn làm chủ cơ thể, cứ thế đứng im nhìn mọi thứ. Thật ra đó là một dạng kỹ năng để vượt qua một hội chứng khi còn nhỏ, khi quá nhiều thứ xảy ra trong một nhóm người hay sự kiện nhốn nháo, tôi dường như không tự chủ được rồi trở nên rối loạn. Nói là sợ đám đông thì cũng không hẳn, nếu đi lên thuyết trình thì vẫn bình thường, chỉ là khi có quá nhiều sự kiện dồn dập mà thôi. 

    Khoan đã, kỹ năng này ai đã dạy cho tôi, không phải tôi tự tạo ra, phải rồi. Chợt tôi nổi hết cả da gà, ngày hôm nay sao thế nhỉ, sao nhận thức và các giác quan nhảy múa đào bới chộn rộn đến vậy, thứ gì quên lãng tiến về như tôi dự đoán sao. Không, lúc này tôi vô cùng chắc chắn mình không hoang tưởng, thứ gì đó rất sắc nét, đặc biệt là chuyện ai đó đã dạy tôi cách đóng băng trong hỗn loạn này. 

    Đột nhiên tôi giật mình ngã ngửa ra phía sau va mông mạnh xuống nền gạch, nhưng phản xạ giúp tội gượng đầu dậy. Ai đó đã nắm tay tôi ! Tôi nhớ ra rồi, người dạy tôi kỹ năng đi qua hỗn loạn đã nắm tay khiến tôi bình tĩnh lại. Sao tôi chỉ nhớ mỗi phần dưới của khung hình thế này, đó là ai ? Khung cảnh người ấy nắm tay tôi trong một đám đông thô tục như ngay trước mắt.

    Là ai mới được, sao đột nhiên lại nhớ ra vào ngày hôm nay mà không phải lúc nào khác trước đó ? Không, hỏi như vậy thì vô ích, hỏi như vậy chẳng khác nào hỏi sao ta lại chết vào lúc này mà không phải trước hay sau đó, mọi thứ đồng loạt xảy ra và cái chết đến mà thôi. Cái chết không có nguồn cơn cũng như sự sống hay sự bất giác bị kéo đẩy trong tiềm thức của tôi lúc này. Không còn âm thanh nào cả !

    Bỗng giọng nói bên kia bức tường màu hồng vang lên làm tôi quay về với hiện thực.

    – “Có ai ở đó không, hình như tôi nghe thấy mùi khét và đổ bể cái gì đó, có ai bị té ngã không, có làm sao không, mẹ con tôi có làm phiền gì không ạ. Xin lỗi, con bé khóc lúc này thật không phải. Có ai không ạ, mọi thứ vẫn ổn chứ” – Giọng cô gái bên kia vội vã hối thúc, cảm tưởng nếu không trả lời có khi cô ta nhảy lên leo luôn qua gờ tường.

    – “Không tôi không sao” – Tôi đáp khi lồm cồm ngồi dậy, trượt ngã thêm vài lần rồi mới đứng lên.

    – “Xin lỗi xin lỗi anh nếu đã gây ồn ào, tôi mới về đây được một thời gian nên con bé hay quấy” – Cô gái bên kia nói vẫn với giọng gấp gáp một chút.

    – “Con có quấy đâu, Mosa không có quấy, chỉ là Mosa muốn ăn …” – Con bé lại bị bịt miệng lần nữa khi đang nói chưa dứt.

    Tiếng tin nhắn làm tôi sao nhãng, người khách sốt roux sẽ đến sớm hơn và nói anh ta sẽ không ăn chiều mà đến luôn, có lẽ muốn nói tôi nấu cho anh ta thêm món gì để no bụng. Đầu tôi lúc ấy còn tiếng rít như kim loại cọ vào nhau, tôi như bị phân thân giữa tâm trí và cơ thể. Tôi vội chạy vào phòng trữ nguyên liệu trong khi những hình ảnh và âm thanh về cái nắm tay ấy chớp tắt liên hồi trong óc. Bỏ lại cô gái bên kia bức tường với tiếng xin lỗi, tôi cố để suy nghĩ quay lại với cơ thể mình, cơn run vẫn còn nhưng giảm dần. Quay ra bếp, cảnh hỗn loạn lại làm tôi tỉnh táo hơn, phải làm việc trước mắt đã, dù sao lỡ dại làm nghề gì thì phải coi đó là ưu tiên rồi mới đến những giấc mộng dài khác.

    Tối đó có bốn vị khách đến vào các khung giờ khác nhau, hai trong số đó không hẹn trước. Họ nhìn món tôi mang ra cho người đặt trước chỗ, mùi hương làm họ muốn cùng ăn thử món canh củ sốt roux, may sao không khí lạnh trong vườn đêm và một ít rượu đế hâm nóng khiến món này trở nên thượng hạng với họ. Bốn đã là nhiều với tôi rồi, hơn nữa tôi sẽ từ chối vì bận rộn chẳng tốt cho ai cả. Hôm nay tôi tránh không trò chuyện cùng họ, mọi chuyện đang quá kỳ quặc ngày hôm nay, tôi chỉ chờ họ về để kéo một hơi thuốc lá rồi tắm và lăn ra ngủ.

    Nằm trên võng đung đưa nhìn ra cửa sổ qua tán lá ổi, trăng nằm ngay trên bờ tường màu hồng như ai đó đang lén nhìn sang, cũng có thể người ấy quay mặt đi không thèm nhìn khi lú cái đầu của mình lên. Nếu đó là một con người thì sẽ là ai, ai sẽ muốn nhìn thấy tôi, ai không thèm nhìn tôi mà quay đi. Cơn gió nhẹ mang theo hương hoa nguyệt quế xa xa, không có ai bên kia bức tường ngoài ánh bạc ! Chỉ có chú dế nhỏ chạy lập bập trên bờ tường, chắc nó chuyền từ nhánh ổi sang đó, trông như nó đang tiến gần về phía mặt trăng để gặp Amstrong. Rồi nó dừng lại, có vẻ cảm thấy lạc lõng khi đột nhiên nhảy lên cao không còn thấy đồng loại, nó định gáy một tiềng để tìm đường về. Nhưng tiếng nhạc và giọng hát the thé bên kia làm nó giật mình biến mất vào lùm cây sau khi nhảy xuống.

    Merry Christmas Mr. Lawrence của Sakamoto, phải rồi, mắt tôi mơ màng trong khi cơ thể rã rời, hôm nay chẳng thể viết gì nổi thôi thì nghe nhạc vậy. Có tiếng hát rất nhỏ bên trong làn nhạc, nhưng tôi nhớ đó là một bản giao hưởng kia mà, à chắc là người hát tự viết lời cho nó. Tôi không nghe rõ nội dung, đầu tôi lúc ấy không còn kiên nhẫn mở cửa cho ngôn từ vào ra nữa, chỉ còn hờ cánh cửa sổ cho âm nhạc ôm lấy. Tôi chìm dần vào giấc ngủ, mơ màng cánh cửa lại có ai đó gõ, mang theo bản nhạc kia nhưng ngày một lớn dần, lớn dần, ai đó đang đè mặt trời âm thanh lên tôi. Âm thanh bản nhạc lại lớn dần rồi bụp, nó im bặt, một tiếng chuông gió kleng kleng kleng vang lên, dịu nhẹ và bình yên trở lại. Tôi ngủ cùng những thứ quên lãng đã dần tỉnh giấc.

  • PHẦN 1

    Thật tình tôi không hiểu rằng đời mình sẽ ra sao, nếu như cách đây mười năm, khi tôi lên năm tuổi, tôi không có bà nội tôi.

    Bà nội tôi, năm ấy đã ngoài sáu mươi, tóc đã bạc quá nửa, gầy gùa như thân hình tượng La Hán chùa Tây phương, nhưng gân cốt dẻo dai, tinh anh, và nhanh nhẹn lắm. Cả thân hình và cốt cách của bà được rèn đúc nên từ cuộc đời lam lũ cực nhọc nhưng tràn đầy hào hứng của bà. Tôi còn nhớ như in gương mặt, vóc hình bà nội tôi lúc đó. Mặt bà tròn trịa, mảnh dẻ như phiến lá sen. Tóc bà cuộn trong một mảnh khăn nhung thành một vành tròn nhỏ, đặt nghiêng nghiêng trên mái đầu năng chải hiện rõ một đường ngôi thẳng tắp chia đều mái tóc sang hai bên. Mặc dù chân tay bà bé nhỏ gần như chỉ là một làn da bánh mật bọc các lóng xương, bà vẫn thoăn thoắt trong các công việc và dáng đi đứng vẫn rất hoạt bát, tự nhiên, mạnh mẽ. Hai ống quần có lúc bên thấp bên cao chạm nhau loạt xoạt mỗi khi bà đi đi lại lại, nói lên thói quen tất tả, muốn dứt dóng chóng vánh mọi việc của bà. Trên gương mặt mảnh mai của bà, hàm răng nhuộm đen đều tăm tắp luôn luôn sáng lên một ánh cười ấm áp, hóm hỉnh, tỏa ra một niềm ưu ái đến độ hễ thấy nét cười ấy, tôi lại trở lại tin cậy, dẫu đang nao núng trong mông lung.

    Trí óc còn non nớt, con mắt còn ngờ nghệch của tôi hồi ấy quả thật đã không thể hiểu, không thể nhận thấy những gì đã xảy ra và trở thành các sự kiện xoay đổi cả đời tôi. Người lớn có những bí ẩn riêng mà trẻ thơ chẳng khi nào hiểu nổi.

    Tuy vậy, ký ức thơ dại của tôi lúc đó cũng đã in dấu một tiếng kêu não lòng xé ruột của bà nội tôi. Và sau này còn vang vọng mãi trong tâm khảm tôi:

    – Thụy ơi, thật không ai như con đâu, con ạ!

    Thụy là tên mẹ tôi. Tiếng kêu ấy là khúc mở đầu của một đoạn đời bi đát khốn khổ của bà nội tôi và tôi. Tôi có thể nói như thế vì cho đến hôm nay, khi tôi đã bước vào tuổi thiếu niên, trí nhớ tuổi thơ đậm đà ấn tượng của tôi đã được rọi chiếu bằng hiểu biết của tuổi mười lăm biết thao thức, nghĩ ngợi. Tuổi mười lăm cố gắng dựng lại thiên hồi ức ở thời đoạn tôi chập chững bước vào cuộc sống trẻ thơ trong bàn tay dắt dìu, cưu mang của bà tôi.

    Tôi còn nhớ rất rõ cái hình ảnh mẹ tôi khựng lại ở ngoài sân khi nghe thấy tiếng kêu não lòng xé ruột ấy của bà. Cái áo mưa xanh cứng quèo mẹ khoác khe khẽ quẫy động trong màn mưa thu xám nhờ. Một tay xách cái túi quần áo lép kẹp, một tay đưa lên gạt nước mắt. Một phút ngần ngừ. Một phút xót xa. Rồi sau đó, mẹ tôi quay ngoắt đi, cắm cúi bước, rồi dún chân chạy gằn ra phía cái dốc đỏ rẽ từ đường cái vào khu nhà ở của chúng tôi – cái cách chạy như là trốn lẩn, đau đớn vật vã, cực chẳng đã thế nào! Ở đỉnh cái dốc đỏ ấy, bà tôi biết, có một chiếc xe tải lớn, loại xe Din cánh trả, đã đậu từ sớm, trên ca-bin có một ông lái ria mép rậm đen như nhọ nồi, ngồi ghếch chân lên cửa kính, đốt thuốc lá liên tục, kiên nhẫn đón chờ mẹ tôi.

    Cho đến bây giờ tôi vẫn không hiểu nổi lý do gì mà mẹ lại bỏ tôi lại cho bà, ra đi theo cái ông lái xe tải nọ. Bà nội tôi đã già và tôi thì còn đang ở độ tuổi ấu nhi. Cả hai đều đang cần người nương tựa đỡ nâng. Tôi không hiểu vì sao mẹ tôi người phụ nữ ba mươi tuổi thông minh, tươi đẹp bỗng dưng gần như là vô cớ từ bỏ một đời sống gia đình ấm êm, vui vẻ mà khối người ao ước chẳng được. Bố tôi nhập ngũ ngay sau khi tôi mới chào đời, vào miền Nam được ít lâu thì sang chiến đấu giúp nước bạn Cam-pu-chia. Mẹ tôi là thợ dệt. Sáng sáng xách cái cặp lồng cơm, bế tôi đến vườn trẻ của xí nghiệp. Chiều về, cơm nước đã có bà tôi lo toan. Mẹ chẳng bận bịu về tôi. Đêm tôi ngủ với bà. Là con trai, tôi sớm cứng cáp, không hay vòi vĩnh, khóc nhè. Chưa bao giờ tôi khóc thét lên rồi bám bíu lấy mẹ để các cô ở vườn trẻ phải giựt ra đưa vào nhà trẻ mỗi sớm mai. Mẹ tôi xinh xắn, là thợ giỏi, lại có giọng hát hay. Quen với bố tôi rồi hai người yêu nhau vì bố tôi là thợ tiện bậc sáu trên bảy cùng một phân xưởng, cùng sinh hoạt trong đội văn nghệ xí nghiệp. Hai người, theo lời của bạn bè, thật vừa lứa xứng đôi. Bà nội tôi vốn người hiểu biết, xưa cũng từng là thợ dệt. Cái thời thợ dệt nam còn đi guốc mộc, thợ dệt nữ còn mặc váy, làm ở nhà máy dệt Nam Định thuộc Công ty bông vải sợi Bắc Kỳ, chủ nhất là một thằng tư bản Tây. Ấy là bà nội tôi kể vậy. Hiểu biết, nhưng hiền hậu, ăn ở với mọi người hết sức toàn vẹn, chu tất, không có cảnh xích mích, lủng củng mẹ chồng con dâu. Không có chuyện khác máu tanh lòng. Chỉ có sự hòa thuận, trong ấm ngoài êm, trên kính dưới nhường. Và do khéo ăn thì no khéo co thì ấm, nên gia đình thợ chúng tôi những năm đó sống cũng không đến nỗi nào. No đủ nên càng ấm êm. Bà tôi vẫn thường nói: Được sống trong một gia đình như thế thì còn gì bằng nữa. Cô Quyên hàng xóm còn nói nói thêm: chẳng bù cho gia đình cô, sao mà nhiều cái khổ sở thiệt thòi thế.

    Nhưng, tôi vẫn nhớ rõ là mẹ tôi đã gục đầu vào cái gối sa-tanh xanh mướt thêu hai con chim bồ câu trắng ở đầu giường, rũ rượi:

    – Con khổ lắm, mẹ ơi!

    Trông, nghe rõ, nhưng tôi thật không hiểu nổi nỗi khổ của mẹ tôi có hình sắc gì, nó là thế nào? Tôi ngẩn ra một lúc rồi lại tiếp tục chơi bi một mình ở giữa nhà.

    Còn bà tôi, nghe mẹ tôi than khóc, miệng đang lúng búng miếng trầu vội nhả ra, ngập ngừng thương cảm:

    – Mẹ hiểu lòng con, Thụy ạ. Dưng mà bi giờ dẫu có thế nào cũng còn đỡ hơn cái thời con mới nở mấy ngày đã phải bồng thằng Duy đi sơ tán, rúc hầm chui hố chứ!

    Ngừng một lát, vứt miếng bã trầu đi, bà tôi tiếp:

    – Mẹ nào muốn con cam chịu mãi cảnh đầy ải, hở con? Bặt tin bố nó thì mẹ biết rồi. Lòng mẹ nhiều lúc cũng ngẩn ngơ, rầu rĩ lắm. Dưng mà, mẹ chỉ muốn khuyên con: đừng có tin hẳn vào quẻ bói, con ạ. Ừ, thì có lúc có người bói đúng. Nhưng chính mẹ thấy ở chùa Bà Đanh đồn là thiêng lắm, có chị xin thẻ ba lần, ba lần quẻ bảo là chồng đã hy sinh ở ngoài mặt trận. Dùng dằng mãi, đành phải tin, để đi bước nữa. Nào ngờ vào đúng cái hôm làm cưới tái giá, thì chồng đeo ba lô về…

    Nhìn mẹ tôi day day mái tóc xõa vào mặt gối, xút xít đau khổ, bà tôi thêm:

    – Nếu quả thật như quẻ bói, tâm địa nào mà mẹ giam hãm con. Còn như chưa rõ ràng sự thật mười phần thì mẹ chỉ sợ con cạn nghĩ, tham con đỏ, bỏ con đen, rồi lỡ làng ra thì còn khổ gấp đôi, con ạ.

    Mẹ tôi có nguôi ngoai chút nào sau những lời khuyên giải ấy của bà tôi? Thật tình tôi không hiểu. Mơ hồ, tôi chỉ mang máng nhận ra đã bắt đầu có sự đổi thay gì đó trong cuộc sống của mẹ tôi; vì từ hôm ấy, mỗi buổi chiều thường có một chiếc xe tải cỡ lớn đậu ở trước cửa nhà tôi. Sau khi phanh kẹt một hơi, đẩy cửa bước ra là một người đàn ông cao lớn, đen sì, ria rậm, mùa đông thì mặc áo blu-dông da ngoại nâu bóng, mùa hè thì áo phông cá sấu Thái Lan. Không biết giữ gìn ý tứ gì, ngay từ hôm đầu tới, thấy tôi đang đứng ở cửa, ông liền bế xốc tôi lên. Tay ông nổi bắp cuồn cuộn, lồm xồm lông đen, mu tay, bắp tay, xăm hình mỏ neo, hình con rồng. Cổ tay trái ông xuệch xoạc một chiếc đồng hồ dày nặng như cái mảnh sành, trong khi hai ngón tay bên phải ông vàng chóe hai cái nhẫn mặt dẹt, to bằng sợi cói, trông rất thô.

    – Con bố Nguyên đây, hả em?

    Miệng sặc sụa hơi bia, ông nói, hất hàm vào mẹ tôi, rất tự nhiên và ngọt ngào. Rồi ông đặt tôi xuống thềm, bước vào nhà, hai tay khuềnh khoàng, chào bà tôi, tiếng to ồm ồm, điệu bộ một người quen giao thiệp rộng và quá tự tin ở mình. Bà tôi chỉ đáp lạnh nhạt: Không dám, trong khi ấy mẹ tôi luýnh quýnh nửa mừng rỡ, nửa sợ sệt, lập cập súc ấm pha trà.

    Phẩy tay ra hiệu không cần trà, ông lái móc túi lấy thuốc, châm lửa, quay đít về phía bà tôi, ngỏng cổ nhìn những tấm ảnh lồng trong khung kính lớn treo trên tường, dưới bàn thờ ông nội tôi. Hơn hai chục tấm ảnh đen trắng còn rõ hình nét. Bà tôi. Bố mẹ tôi. Cô Quỳnh, Chú Dũng và tôi. Cái chụp chung, cái chụp riêng. Nhưng mắt ông chỉ xoi xói vào cái ảnh mẹ tôi chụp hồi hai mươi tuổi, tô môi, uốn tóc, mặc áo cổ quả tim hoa lấm chấm, nụ cười lệch như một vành trăng treo.

    – Em vẫn chẳng khác xưa tẹo nào. Vẫn trẻ như thế và vẫn xinh. Ừ, xem ra lại còn hơn xưa là khác.

    Khen bô bô ra miệng như thế rõ ràng là có ý nịnh nọt, tán tỉnh. Lại dơ dáng và trơ trẽn nữa. Vì trước mặt cả bà tôi. Lại đã đứng tuổi rồi. Bà tôi nguýt ông lái một cái, đi ra sân, nhổ xoẹt một bãi cốt trầu. 

    Mẹ tôi đỏ mặt, gượng gạo cười:

    – Già đi nhiều rồi!

    – Chẳng già đi tẹo nào cả! Sao không phi-dê như hồi ấy?

    – Tóc em mọc nhanh lắm!

    Quả là tóc mẹ tôi mọc nhanh lắm. Vừa mới cắt ngắn rồi uốn điện hôm nào, đã lại thấy mẹ tôi cùng bà tôi gội đầu bằng nước bồ kếp rồi quay tóc vun vút như quất roi. Bà tôi dạy mẹ tôi cách quay tóc cho chóng khô. Và cảnh ấy là cảnh rất vui mắt với tôi. Bồ kếp làm sạch tóc nhưng cũng làm dày tóc. Bà tôi bảo thế. Tóc mẹ tôi ít lâu nay bện thành hai bím mà mỗi bím vẫn to bằng cổ tay tôi. Tôi hay mân mê chơi với hai bím tóc ấy mỗi khi ngồi trong lòng mẹ, khi mẹ bế tôi những lúc mẹ tiếp chuyện ai.

    Ông lái xe tải chạy đường xa. Nay Hải Phòng, mai ông Đà Nẵng. Ông nhiều tiền. Hai túi áo ngực ông lúc nào cũng ních chặt những cuộn giấy bạc đỏ hồng. Đến chơi là ông cho tôi bánh kẹo, còn mẹ tôi, lần ông tặng áo phông Thái, lần ông biếu nước hoa. Lại có lần cho một cái quần bò và bảo mẹ tôi mặc ngay vào cho ông ngắm thử. Mẹ tôi bẽn lẽn, lúc đầu từ chối, nhưng sau lại tỏ ra rất thích thú. Mặc quần bò trông mẹ tôi trẻ hẳn ra. Từ đó mẹ tôi rất ít khi mặc lại những cái quần vải đen xuềnh xoàng, nhất là những ngày ông lái đến chơi. Muốn hay không, những món quà biếu tặng đã khiến tình thân giữa ông lái và mẹ tôi tăng dần.

    Sau này tôi mới biết mẹ tôi quen ông lái trong một trường hợp ngẫu nhiên. Chẳng hiểu đi đứng thế nào mà xe ông lái lại cán gẫy khung chiếc xe đạp của mẹ tôi. Xót của, mẹ tôi mắng ông té tát giữa đường phố! Công an đến lập biên bản. Ông lái xe ký giấy xin bồi thường ngay tắp lự. Tưởng chỉ là trò lá mặt lá trái, vì thấy ông lái tỏ ra rất thoải mái, không kì kèo, tính toán. Nào ngờ, thoắt cái, đang là người dưng nước lã, thậm chí hằn thù nhau, lại trở nên thân quen gần gụi. Đó là bởi ngay hôm sau, ông lái chở đến đền cho mẹ tôi một chiếc Eska Tiệp Khắc gần như còn mới nguyên. Trời, chiếc xe bị cán gẫy của mẹ tôi chỉ là chiếc xe đạp Thống Nhất cũ kĩ và nhiều bộ phận đã bị hư hỏng rồi. Me tôi bàng hoàng không tin đó là sự thật và cùng với bà tôi, lúc đầu nhất quyết không dám nhận. Không bao giờ hưởng hơn cái phần mình đáng được hưởng. Bà tôi bảo vậy. Nhưng sau cùng mẹ tôi đã xiêu lòng. Phần vì ông lái khéo nói quá. Ông bảo: lỗi này hoàn toàn là do ông. Ông cần phải được chuộc lỗi. Cái chính là vậy. Còn như sự chênh lệch giữa hai chiếc xe thì có gì là đáng kể. Hơn nữa, ông là tài xế ô-tô, chiếc xe sắm đã lâu không dùng tới, hồi đó giá rẻ lắm, nay để không, han gỉ phí đi.

    Kết thúc của tai nạn là một bữa cơm do mẹ tôi đứng ra chủ trì, có nem cua bể và giò chả, bia do ông lái mang tới. Bà tôi giận mẹ tôi từ lúc nhận chiếc xe, nói thác là bị dị ứng cua cá, không ăn. Ông lái xe ăn uống sùng sục, lại ép mẹ tôi uống rượu mạnh. Xởi lởi suốt bữa chỉ có ông.

    Từ đó, ông hay qua lại nhà tôi, và thường xuyên biếu tặng quà cáp cho mẹ tôi. Nhiều khi ông còn chở mẹ tôi đi đây đi đó. Dần dần quen thân nhau, đến mức nghe thấy tiếng còi bấm nhịp ba ở ngoài dốc đỏ mẹ tôi đang dở việc gì cũng bỏ đấy, chạy ra cửa ngóng. Rồi gặp nhau là ríu rít chuyện trò :

    – Bố nhóc làm gì, em?

    – Bộ đội.

    – Lính pháo à?

    – Không. Anh ấy cũng lái xe như anh!

    – Thế thì tiện quá!

    Tiện cái gì, tôi không biết. Tôi chỉ biết, mỗi ngày bà tôi lại một thêm lạnh nhạt khó chịu với ông lái. Thấy ông lái đến gập người xuống, cung kính chào là bà tôi vuốt quết trầu, dửng dưng: không dám, rồi bỏ vào bếp. Ông mua thuốc lào Kiến An biếu bà tôi ăn trầu, bà tôi không nhận, nói là thuốc này xóc lắm. Có lần ông biếu bà tôi một chiếc chiếu cói Nga Sơn. Bà tôi nhếch mép cười, đẩy ra: Chết, tôi đã hai năm mươi đâu mà ông cho chiếu bó! Một lần, gõ cửa ông gọi mẹ tôi. Mẹ tôi đang nấu cơm trong bếp. Bà tôi hé cửa, đáp cụt lủn: Đi vắng rồi. Ông nằn nèo, gạn hỏi. Bà tôi gắt: Ô hay, Mẹ nó vào Sài Gòn ở với chồng rồi, ông hỏi làm gì!

    Mặc ông lái vẫn cứ rập rình đến, rủ mẹ tôi, nay đi chơi nơi này, mai đi thăm nơi khác. Rồi lại quà tặng, đồ biếu. Bà tôi nhiều lần đã phải nói thẳng với mẹ tôi rằng: bà không ưa ông lái, ông lái là người không đứng đắn. Loại người như ông bà không còn lạ.

    – Mẹ xem con người này không phải người tử tế đâu.- Bà nói- Con là gái có chồng, có gia đình con cái rồi, con phải giữ gìn sao cho khỏi điều ong tiếng ve. Nhất là khi chồng con xa cách. Nào mẹ đâu có phải con người cổ hủ bắt ne bắt nét con phải cấm cung, ru rú xó nhà. Nhưng phải chọn bạn mà chơi. con ạ.

    Mẹ tôi thanh minh ấp a ấp úng. Rằng chỉ là bạn sơ sơ thôi. Rằng ông ta trông bề ngoài thế thôi, chứ thật sự là con người hiền lành, lại còn là đảng viên, nhiều năm là chiến sĩ thi đua nữa kia. Ít lâu sau lại nói: đã nhận là anh em kết nghĩa cho danh chính ngôn thuận, vì ông ấy trước cũng là lái xe trong quân đội và có quen biết bố tôi. Ông ấy đã cho mẹ tôi vay tiền để nay mai mẹ tôi vào Nam hỏi tin tức bố tôi. Ngoài ra ông ấy còn hứa gặp chuyến đi kết hợp được, ông sẽ cho mẹ tôi quá giang.

    Bà tôi giãy nảy:

    – Không, không thể thế được, con ạ Mẹ không bằng lòng con đặt quan hệ như thế với người ta đâu?

    Mẹ tôi im, mặt lìm lịm, rồi tự dưng bật khóc. Bà tôi gặng hỏi mãi, mẹ tôi mới mếu máo bảo rằng: Có người bạn ở Cam-pu-chia về nói bố tôi đã hy sinh rồi. Bọn Pôn Pốt một lần phục kích trong rừng cao su đã bắn cháy chiếc xe bố tôi lái và giết luôn cả bố tôi cùng đồng đội của ông trên chiếc xe đó.

    Bà tôi nghẹn thở, ngồi lặng như hóa đá.

    Tình thế cứ mỗi ngày một bức bối. Bắt gặp nhiều cuộc nói chuyện giữa bà và mẹ tôi, tôi nhận ra, mắt cả hai đều đỏ hoe. Bối rối quá, hình như hai người đều vậy và chẳng biết cởi gỡ thế nào. Ông tài xế xe tải vẫn tiếp tục thậm thụt đến gia đình tôi. Hợm tiền, ông càng lúc càng trơ tráo. Có bận ông ở lại nhà tôi quá nửa đêm mới đi.

    Một hôm bà tôi bị sốt xuất huyết phải vào nằm bệnh viện. Đêm ấy đang ngủ, tôi bỗng thức giấc, định ngồi lên thì mẹ tôi đã cúi xuống gần như chèn lấy ngực tôi, thì thầm ráo riết, đầy vẻ sợ hãi, giục tôi ngủ đi. Theo thói quen, tôi quờ tay lên định ôm cổ mẹ tôi thì chạm phải mảng vai trần của mẹ tôi và một bắp tay ai đó lờm xờm lông lá. Tôi mu mơ hỏi câu gì đó. Mẹ tôi cất tiếng ru át đi. Tôi thoảng nghe thấy một tiếng đàn ông cười, rồi thiếp đi trong lời ru của mẹ.

    Một lần khác, sắp tết, nhè lúc bà tôi đi chợ sắm sửa, ông lái mò đến. Mẹ tôi đang tắm gội tất niên trong bếp. Ông lái để chiếc xe lấm láp ở ngoài đường, gọi tôi ra, bảo tôi trông hộ, rồi xồng xộc bước vào nhà tôi. Tôi đang đốt pháo thì hương tắt. Bỏ chiếc xe ô-tô đấy, tôi vào nhà, xuống bếp tìm diêm. Nhà bếp ở cạnh buồng tắm, bể nước. Đang tìm kiếm bao diêm, tôi bỗng nghe thấy tiếng người thì thào và tiếng động trong buồng tắm. Ai đấy? Quên bẵng mẹ đang tắm, tôi quát hỏi và đẩy cửa buồng tắm. Kinh quá, tôi nhận ra mẹ tôi mình trần trụi ướt rượt đang vùng vẫy đẩy ông lái xe ra.

    Lúc ấy bà tôi đi chợ về, vẻ mặt hớt hải rất lạ. Ông lái đi lên nhà, cái áo blu-dông da còn ánh nước. Quay quay vòng chìa khóa trong ngón tay trỏ, ông cười tỉnh bơ:

    – Bà đi chợ sắm tết được nhiều chưa, bà?

    Bà tôi lạnh băng:

    – Nào đã mua được cái gì! Ra tới chợ mới sực nhớ, nhà chưa khóa, năm hết tết đến, ngộ nhỡ có thằng lưu manh côn đồ nào nó lẻn vào, thì tết này đi ăn mày sớm!

    Mưa rơi tí tách suốt một tuần liền kể từ ngày mẹ tôi bỏ đi. Mùa thu sụt sùi, tỏa cái lạnh cách trở vào mỗi chân tóc. Và hơi sương u ám đọng ở trong nhà đã làm nhòe đi hương sắc của bó hoa sen hôm nào bà tôi mua đặt trên bàn thờ ông nội tôi.

    Sớm nào cũng vậy, đã định dậy rồi, nhưng thấy tôi co ro trong chiếc chăn đơn mỏng, bà lại nằm xuống, đưa tay vỗ nhè nhẹ lưng tôi. Khốn khổ, bà thương tôi, đứa cháu vẫn còn mẹ và có thể là cha nó chưa chết, thế mà bỗng chốc trở nên côi cút. Trong những giây phút đầu tiên xa cách ấy, đối với tôi, nỗi bơ vơ không có mẹ trước hết là cảm giác trống lạnh bên mình đêm đêm. Mọi đêm tôi nằm giữa, một bên là mẹ, một bên là bà, giữa cái ấm áp và vui vẻ quen thân. Nhưng đêm đông giá lạnh, tôi chẳng biết đến cái rét. Tôi rúc vào bà, vào mẹ. Tôi cù kỳ, tôi beo tai bà. Tôi hát theo bài mẹ dạy. Tôi đọc theo bà một bài đồng dao nhỏ. Bà ơi sao răng bà lại nhuộm đen? Bà ơi, sao bà lại vấn khăn? Sao mẹ cháu lại không vấn khăn như bà? Tôi hỏi. Tôi nghe. Rồi tôi gác chân lên bụng bà, lên ngực mẹ. Rồi tôi kéo chăn. “Ơ, cái thằng này đã nằm giữa lại còn kéo chăn”. Bà tôi kêu. Đêm nào cũng chuyện ấy. Rồi sáng sau thế nào cũng trách yêu tôi là giãy đạp lung tung, nằm đè lên cả chăn và tướn đầu ra ngoài màn, làm hở cả sườn bà và mẹ. Bà chỉ khen tôi mỗi ưu điểm là không “dấm đài” . Y như bố tôi ngày nhỏ. Nhưng bà bảo: Bố mày ngày xưa khổ lắm!

    Ngày xưa, chạy Tây, mới sáu, bảy tuổi đầu, bố tôi đã phải đi bộ ròng rã cả ngày đường chứ đâu có được bế bồng, ôm ẵm nâng niu như tôi bây giờ. Ngày xưa, ai cũng khổ. Bà tôi làm thợ trong xưởng quân giới ở Việt Bắc. Mỗi lần Tây mở càn là tản cư. Sắp một đôi quang gánh, hai bên hai cái thúng, một bên đặt cô Quỳnh, một bên đặt chú Dũng, bà tôi gánh. Còn ông tôi là đảng viên từ năm 1939; kháng chiến chống Pháp là tỉnh ủy viên bí mật trong vùng địch chiếm, nhưng đến cải cách ruộng đất thì gặp vận hạn bị người ta bắt oan, rất tội nghiệp.

    Bây giờ còn đâu nữa niềm vui vẻ ấm áp quen thân nọ. Đêm đêm tôi nằm với cảm giác chênh vênh thế nào. Phía bà, có hơi bà, nhưng bà gầy teo, bà không tỏa đủ hơi ấm ủ tôi. Tôi vòng tay ôm cổ bà, Bà kêu: Khéo nghẹt cổ bà. Rồi chép miệng: Khổ cháu tôi, để bà lấy ít báo cũ của bố cháu trải xuống dưới chiếu làm nệm cho đỡ lạnh nhé. Thấy tôi trằn trọc, bà mủi lòng:

    – Nhớ mẹ hả? Thôi ngủ đi, ngủ đi cháu. Trước sau rồi thế nào mẹ cháu cũng về thôi, cháu ạ. Sờ tai bà đây ngủ đi.

    Tôi sờ tai bà tôi, thay cho mọi khi đôi lúc tôi sờ tí mẹ. Tai bà tôi to, chảy dài, như tai Phật.

    – Bà ơi, tại sao ở đuôi tai bà lại có lỗ thủng, hả bà?

    – Tại bà xâu lỗ tai.

    – Xâu thế nào, hả bà?

    – Lấy một cái kim, nghiến răng lại , nhờ người ta chọc xuyên qua thịt, rồi rút kim. buộc một vòng chỉ. Được mấy hôm chỗ ấy mưng mưng ngứa ngứa. Lấy tay kéo đi kéo lại vòng chỉ, ít lâu thì cái lỗ kim đâm rộng ra. Lúc ấy bỏ vòng chỉ, xâu cái cuống chiếu vào.

    – Để làm gì hở bà?

    – Để đeo khuyên vàng, khuyên bạc.

    – Mẹ cháu không có lỗ tai. Nhưng cũng có một đôi khuyên vàng bà ạ. .

    – Bà biết.

    – Hôm qua cháu mở ngăn kéo thấy đôi khuyên ấy ở trong cái hộp bìa đỏ đựng huân chương của bố cháu, bà ạ.

    – Thật à cháu?

    Bà tôi bò dậy, đi tới cái bàn nhỏ gỗ mun, bốn chân tiện con thoi kiểu cổ, kê ở góc nhà, rút ngăn kéo và đứng tần ngần một hồi. Tôi đã không nhầm. Mẹ tôi đã cố ý để lại đôi khuyên vàng ấy cho tôi, cho bà tôi. Khi bà tôi trở lại giường nằm, tôi nhận thấy mắt bà ngấn lệ. Cùng với đôi khuyên vàng, còn một mảnh giấy nhỏ chỉ vẻn vẹn mấy dòng chữ của mẹ tôi nhưng rất não lòng mà sau này tôi mới đọc được “ tha tội cho con. Con tha tội cho mẹ. Thụy.”

    Đọc xong những dòng chữ ấy, bà tôi cúi xuống đưa tay bưng lấy mắt và những giọt nước mắt rất trong, rất nặng như tự cội nguồn vô tận nào của nỗi đau và tình thương, lọt qua kẽ tay bà, rơi lột đột xuống mặt chiếu:

    – Ới con ơi là con ơi. Ma quỷ nào ám con hay con ăn phải bùa mê thuốc lú nào mà đến nông nỗi này, hở con? Con ơi, Thụy ơi, nào con có phải là kẻ tăm tối, là con người vụng suy, hư đốn, hở con!

    Tôi ngẩn ngơ trong tiếng khóc than xót đau, ai oán của bà tôi. Chỉ mang máng hiểu rằng, đã có một cái gì đó rất vô lý xảy ra. Tôi chỉ biết đến thế thôi! Những sắc thái tinh tế của tình cảm, những cảnh huống éo le của cõi đời, những khúc mắc rắc rối của các thứ quan hệ, đối với tôi còn quá xa lạ. Tôi không biết giận, cũng chưa biết thương. Tôi chỉ thấy nhớ mẹ.

    Bây giờ mẹ tôi đã đi xa, nhưng tôi nhận ra bóng hình mẹ vẫn còn ẩn hiện khắp nơi, ở mỗi chi tiết đồ vật trong nhà. Ở cái nón lá mới, quang dầu bóng nhoáng úp mặt tường. Dưới cái giá đặt bàn thờ ông có một cái đinh treo chiếc chìa khóa xe đạp mẹ vẫn thường mắc. Cái túi lưới mẹ hay đem đi làm để mua thức ăn mỗi chiều tan tầm, giờ vẫn treo ở ngoài cánh cửa. Còn đây, cái rá mới hôm nào mẹ mua về lấy dây đồng cạp thêm, tôi hỏi, mẹ nói: Mẹ học bà đấy, của bền tại người mà con. Cái gương hình quả tim mẹ vẫn soi ở góc nhà. Ngoài cửa còn lăn lóc đôi guốc cao gót dính bùn đỏ mới hôm rồi đi làm về mẹ ngồi cạy mãi không sạch. Ngoài đó còn con mèo nhị thể đen trắng tên là Mí mẹ mua của một người bạn năm hào, đúng ngày mồng một tháng sáu năm rồi. Con mèo được bà tôi dẫn tới trước ba ông đầu rau. Bà chắp tay hộ nó, bảo nó lễ lạy ông thổ công để nhập tịch. Giờ con mèo ngồi lặng nhìn ra sân. Nó cũng thấy vắng bóng mẹ tôi. Hơi hướng mẹ tôi nhẫm nhiễm trong mỗi linh hồn sự vật, mẹ tôi vẫn còn ở đây với tôi. Và tôi có cảm giác chẳng bao lâu nữa nỗi nhớ của tôi chắc chắn sẽ được đền bù đầy. Bởi vì chỉ nay mai thôi, như lời bà tôi nói, mẹ tôi sẽ lại quay về với tôi. Quay về là thế nào cũng ôm chầm lấy tôi vừa hôn lấy hôn để vào hai má tôi, vừa chằm bặp, rối rít: “Ôi con giai của mẹ! Con có nhớ mẹ không? Mẹ nhớ con quá! Ôi con chó bông, con chó cún của mẹ.” Nhìn cảnh tượng ấy, thế nào bà tôi cũng nheo mắt cười: “Thôi, buông nó ra mà đi tắm rửa. Rồi tối tha hồ ôm ấp nhau mà líu lô. Tôi chịu không ru nổi nó đâu. Hết cả hơi rồi mà nửa đêm còn thao láo hai con mắt, hỏi: “Bao giờ mẹ cháu về, hả bà?”. Đó là những lần mẹ tôi đi thi thợ giỏi ở các tỉnh xa trở về. Sau một vài ngày xa cách là những ngày tràn trề sung sướng, vì thỏa lòng mong nhớ yêu thương.

    Cái cảnh ấy rồi sẽ trở lại chứ? Vừa nghĩ thế, tôi vừa đưa mắt nhìn căn buồng nay như rộng thêm ra, và tôi đã chồm dậy, thật bất ngờ, phong phanh áo mỏng chân đất, tiến lại dưới cái khung ảnh gia đình treo ở bức tường đối diện với chiếc giường ngủ. Tôi bắc ghế, leo lên để nhìn cho rõ. Dưới khung ảnh là những tờ giấy báo công, giấy khen của bố tôi. Trong khung kính, số ảnh đã chẳng còn nguyên vẹn. Có ba khoảng trống. Tôi nhớ lắm: Tấm ảnh to nhất là hình nửa người của mẹ tôi lúc trẻ. Tấm đặt ngang chụp bốn người dàn hàng: bố tôi, tôi, mẹ tôi, và bà. Tấm nhỏ nhất là hình tôi khi mới biết lẫy, hai mắt tráo trưng như hai hột nhãn, tóc tơ lơ phơ dựng ngược như một cái bờm. Mẹ tôi đã bóc ba cái ảnh ấy và đem đi theo rồi!

    Bà tôi đứng đằng sau tôi từ lúc nào, cũng đăm đăm nhìn cái khung ảnh có ba khoảng trống nọ. Có lẽ bà nhìn thấy điều gì đó buồn lắm, nên lát sau bà thở một hơi dài rất nặng nề. Bà bảo tôi lên giường đi ngủ tiếp, giọng bà nghẹn ngào, rồi đột ngột như khê đặc lại trong tiếng hát ru tôi:

    Ôi Kim Lang hỡi Kim Lang… Thôi thôi thiếp đã phụ chàng từ đây
    Mùi hương đã đánh thức tôi.

    Đó là mùi thơm man mác của trầm ở nén hương vòng thắp trên bàn thờ ông tôi. Bàn thờ là một tấm gỗ mỏng đặt trên một cái giá đỡ bằng sắt, sơn xanh, bắt vít vào tường. Công trình này do bố tôi làm, theo yêu cầu của bà tôi, hồi gia đình tôi mới dọn đến căn hộ này. Được dọn đến nơi ở mới, việc đầu tiên bà tôi lo là lập bàn thờ và cúng tổ tiên. Bà bảo: Trần sao âm vậy, phải báo cho cụ, kỵ , tiên tổ biết nơi ăn ở để các cụ đi lại với con cháu. Thêm nữa, bà cười hóm hém: Đất có thổ công, có chủ đất, mình đến ở cũng nên trình báo cho người ta biết, ăn ở như thế mới là trọn vẹn lý tình… Có gì nặng nề đâu mà bảo mê tín. Ngày rằm mùng một, ít thanh bông hoa quả đầu mùa bà trích lương hưu ra mua về, trước là cúng các cụ, sau là con cháu hưởng lộc, mất mát tốn kém gì.

    Trên cái bàn thờ mộc mạc ấy, có một bát hương men xanh và cái bài vị trong đặt ảnh ông nội tôi. Ảnh ông nội tôi to, rõ từng nét lông mày. Đó là một khuôn mặt thoạt nhìn tôi cứ ngỡ là bố tôi. Cũng gương mặt vuông, quai hàm rộng, gò mũi cao thẳng với hai con mắt quắc lên như giận giữ điều gì và vầng trán cao có ba đường nhăn phù hợp với nét vạc sâu hai bên mép, như chứng cứ của một niềm ẩn ức sâu kín.

    Mùi hương ngát ru hồn tôi. Tôi bâng lâng nửa thức nửa ngủ. Và trong trạng thái chập chờn ấy, tôi nghe thấy giọng bà tôi ở đâu đó, đứt nối, xa gần bồng bềnh:

    – Ông Lạng ơiông sống khôn chết thiêng, phù hộ cho tôi, cho con cháu tai qua nạn khỏi, mạnh chân khỏe tay, khôn ngoan sáng láng… ông ơi. Con cháu nhà ta vì sinh ra ở thời buổi khó khăn này, hay vì nó trái tính khác nết, mà sinh ra nhiều điều lủng củng thế ư, ông? Hay là họ Lã nhà mình, mấy đời nay đều bị cái dớp là tiên trắc trở, hậu mới thành, hở ông? Ông ơi, lúc này ruột gan tôi tan nát lú lẫn cả. Ông thì ở xa, âm dương cách trở. Con cái thì mỗi đứa mỗi ngả. Mới đây, con dâu cả của ông không biết ma đưa lối quỷ dẫn đường thế nào mà đường sáng không đi…

    Bà tôi đang tâm sự với ông tôi, người đã khuất từ rất lâu trước khi tôi chào đời. Ông tôi mất ở trên Phú Thọ. Chôn ở đó. Cải táng cũng ở đó. Ngoảnh đi ngoảnh lại chốc đã mấy chục năm, đến lúc muốn đưa hài cốt ông về gần, lên tìm mộ thì không thấy. Mẹ tôi hoảng hồn đi xem bói, thầy bói phán: Mộ cụ tam đại mất nấm, con cháu bại hoại là cái chắc. Bà tôi sợ hãi vội vàng đi tìm. Bốn năm lượt kiếm tìm, có lượt đào tới nắp tiểu người ta rồi mới biết là nhầm, đành vội lấp đi. Cuối cùng trước khi nhập ngũ, bố tôi nghỉ liền hai phép, sục khắp quanh vùng theo trí nhớ và hỏi han các cụ già còn sống. May, tìm được. Bộ hài cốt ông tôi còn nguyên vẹn cả. Và không thể lẫn được với ai. Bà tôi bảo: Cái hoa của ông có một vết rạn ở sau sọ, đó là vết thương do mật thám Tây nó đánh, khi còn sống, lúc trở trời ông vẫn hay kêu đau đầu là vậy. Cũng không thể lẫn được, bộ xương sườn ông tôi, ở phía bên trái có một chiếc bị gẫy. Bà tôi tự tay rửa nước thơm, nước vang bộ hài cốt ông tôi, xếp lại vào tiểu sành rồi đưa lên táng tại Yên Kỳ, nghĩa trang của thành phố.

    Yên Kỳ cách nhà tôi bảy mươi cây số. Bà tôi bảo, xa thế, nhưng ông vẫn đi đi về về với con cháu. Bà tôi biết cách mời ông về. Hai người như có ám hiệu riêng. Ám hiệu đó là bài khấn. Bà tôi dạy bố mẹ tôi bài khấn đó. Bà bảo: phải khấn đúng bài thì hồn người chết mới về với con cháu được. Bằng không, dẫu có mổ ba bò chín trâu cúng giỗ, hồn người đã khuất cũng chỉ đứng ngoài cửa nhìn con cháu trong nhà mà khóc thôi.
    Bố tôi thuộc ngay bài khấn. Mẹ tôi chép ra giấy, học thuộc lòng, nhưng được vài bữa lại quên, chắp tay trước bàn thờ ông, chỉ biết lẩm nhẩm: Hôm nay là ngày… chúng con làngụ tại buồng 12, nhà B16, phường Ngọc Sinh. …làm mâm cơm mời ông…
    Gia đình tôi ở căn buồng số 12 trong dãy nhà một tầng dài thượt, mái ngói đã mọc rêu xám, đầu hồi có kẻ chữ B 16. Có đến mấy chục dãy nhà mang ký hiệu B. Lại mấy chục dãy nhà hai tầng mang ký hiệu A. Nhà mang ký hiệu C là nhà năm tầng, cũng có đến hơn chục cái. Tất cả hợp lại, cùng với một khu làng cổ xưa, thành phường Ngọc Sinh, ở ngoại vi thành phố.

    Căn buồng chính của gia đình tôi rộng hạt mươi tư mét vuông. Từ sân vào, qua nó, đến cái sân nhỏ, bước vào khu phụ rộng hơn chục mét vuông nữa, gồm bếp, bể nước, nhà tắm, buồng vệ sinh, nhà kho. Trước căn buồng chính có một hành lang nhỏ. Ngoài nữa là cái sân đất, mỗi chiều rộng độ ba mét, chừa một lối đi nhỏ ở giữa, còn lại, đất được cuốc lên đánh thành luống, bà tôi hè thì gieo rau dền, rau đay, đông thi trồng su hào, cải bắp, khi giàn mướp, lúc giàn su su, mùa nào thức ấy, chịu khó bón chăm cũng đủ rau ăn cho cả nhà.

    Bố mẹ tôi là thợ giỏi nên được ưu tiên phân phối căn hộ này. Thoạt đầu mới chỉ có bố mẹ tôi, tôi và bà nội tôi. Bà tôi về hưu đã lâu, bà thích sống ở quê hơn. Bà vẫn nói: Vì thương tôi là cháu đích tôn và nghĩ rằng thế nào rồi bố tôi cũng nhập ngũ nên mới rời quê lên đây ở với bố mẹ tôi. Bà tôi lên ít lâu thì cô Quỳnh, chú Dũng hết năm học cũng lên ở cùng. Sáu người ở, hơi chật chội một tí, nhưng vui lắm. Tuy vậy cảnh sum họp vui vầy cũng chỉ kéo dài được hơn một năm. Hết lớp mười, cô Quỳnh xung phong đi xây dựng nông trường ở miền núi Lao Cai, chú Dũng thì đỗ đại học, nhưng lại nghe theo lời rủ rê của bạn bè, bỏ học, lên Thái Nguyên, xin vào đoàn địa chất đi tìm sắt. Tính chú từ bé đã thích phiêu lưu mạo hiểm và thích cái gì là bất kể. Bố tôi bực với chú Dũng lắm, mắng là đồ ngu xuẩn. Rồi đe: Mày sẽ ân hận suốt đời. Chú tôi cãi lại. Bố tôi dọa: Tao sẽ đề nghị đoàn địa chất đuổi mày. Gay gắt quá, bà tôi nước mắt lưng tròng, than: Nhà họ Lã khác người quá, các con à.

    Họ Lã nào? Khác người là thế nào? Lúc đó tôi chưa đủ sức hiểu hết ngọn ngành dòng họ nhà tôi và những ý tứ ẩn chứa cùng nỗi niềm lo ngại trong câu nói của bà tôi.

    Bây giờ, trong căn buồng này chỉ còn lại bà tôi và tôi, hai cái số phận cô lẻ, hẩm hiu giữa một gia sản nghèo nàn, trong tình cảnh đau buồn, vô vọng. Bây giờ, quanh tôi trống trải quá.
    Lớn lên chút nữa thì tôi hiểu rằng: chẳng phải từ ngày mẹ tôi bỏ nhà đi, tôi và bà tôi mới lâm vào cảnh nghèo nàn. So với nhiều gia đình, gia đình tôi, một gia đình thợ thuần túy, ít nhất là đã hai đời thợ, là rất nghèo. Ngoài đồng lương, mấy luống rau trước nhà, chúng tôi chẳng còn trông cậy vào một khoản thu nhập nào nữa. Còn bây giờ, sau khi bố tôi đi bộ đội, mẹ tôi bỏ nhà đi, thì ngay đến đồng lương cũng chẳng còn. Chỉ còn một nguồn duy nhất, may mà có nguồn thu ấy, đó là lương hưu của bà tôi. Lương hưu của bà tôi ít ỏi lắm, may ra chỉ đủ mua gạo cho hai bà cháu.

    Tình thế thật là quẫn bách. Sau hôm mẹ tôi bỏ đi đã có những lúc bà tôi ngồi thẫn thờ hàng giờ liền. Rồi tôi thấy bà tôi lục ngăn kéo, lấy giấy bút, lọ mọ viết. Tôi hỏi, bà bảo: Bà viết thư cho cô Quỳnh, chú Dũng. Nhưng viết được ba bốn dòng, bà lại buông bút, vò giấy, ném vào chậu rác. Bà bảo: Thôi, viết làm gì những chuyện buồn. Với lại gần đây bà nghe tin người ta nói chú Dũng đã đi bộ đặc công rồi, không còn ở Thái Nguyên với đoàn địa chất nữa, và cũng không có địa chỉ. Còn cô Quỳnh, bà nói, cũng đừng để chuyện buồn của mình ảnh hưởng đến công tác, sức phấn đấu của cô. Nhà mình đã đến nỗi nào. Bà nói vậy, mỉm cười và nhìn xung quanh nhà như có ý kiểm kê. Kiểm kê mới nhận ra đúng như bà nói. Ừ nhà mình đã đến nỗi nào! Vì còn cái xe đạp Eska. Còn đôi khuyên. Còn cái quạt trần… Còn hàng xóm với những người tốt khi cơ nhỡ đều có thể vay giật tạm được. Tuy vậy, phòng xa và để có khoản vốn sinh lãi đều đều, trước hết bà tính phải bán cái xe đạp đi để lấy tiền gửi tiết kiệm lấy lãi hàng tháng. Cái xe đạp, đúng là một khoản tiền đáng kể. Thêm nữa, thật tình cứ nhìn thấy cái xe đạp, bà lại đau nhói trong lòng. Cái xe đạp chính nó là vật chứng nhắc nhở nguồn cơn của nỗi tai biến trong nhà. Trông thấy nó, bà chỉ muốn bán quách đi cho rồi.

    Vừa nghe tin có bà cụ muốn bán xe, người mua đến ngay lập tức. Đó là một người đàn ông răng màu đồng gỉ, môi cặn quết trầu, mắt cặp kèm, mặc bộ quần áo ta nhuộm màu dâu da, trông vừa lẳng vừa hèn. Người này có tật ngưỡng thiên, nên bước vào nhà tôi cứ vác mặt ngó nhìn trần nhà. Lát sau thì mắt ông ta lia ngang lia dọc, như kiểm soát đánh giá gia cảnh nhà tôi. Cuối cùng ông mới sờ đến cái xe. Búng tay vào từng cái tuýp khung xe, lắng tai nghe âm thanh từ đó phát ra. Nhấc yên xe lên, dấn bàn đạp, nhìn cái bánh xe quay tít loang loáng, đánh giá độ trơn của trục xe. Gật gật một hồi, rồi ông mới xịt tia nước bọt, đập tay lên yên xe, uể oải:

    – Cụ nói bao nhiêu cái xe tàng này?

    – Thì ông thấy đáng bao nhiêu ông cứ giả.

    – Ô hay nhà hàng muốn bán thì phải gióng lên một tiếng, khách mua mới biết đường mà giả chứ. Chẳng hạn, nghìn mốt, nghìn hai… hay là bảy trăm, tám trăm.

    Rõ là giọng lái buôn chuyên nghiệp. Xe này mà bảy trăm, tám trăm, nghìn mốt, nghìn hai. Bà tôi hỏi dò cô Đại Bàng bên hàng xóm, cô bảo ít ra cũng phải hai ngàn rưởi. Chắc người mua này tưởng có thể bịp được bà tôi. Ông ta đâu có biết bà tôi thật thà nhưng không dễ để ai bắt nạt, ăn hiếp mình. Chẳng nói chẳng rằng, bà tôi khẽ gạt tay ông, dắt luôn chiếc xe từ ngoài sân vào nhà.

    – Ơ kìa… cụ đem xe đi đâu thế?

    – Ông không biết người biết của, mua sao được mà mua.

    Ông khách nhoai người giữ cái yên xe, bè nhè:

    – Ô hay, thì tôi đã nói gì đâu…

    – Xe thế này mà dám nói là xe tàng thì có đúng là không biết của không? Hay ông là lái buôn xe?

    – Ừ thì lái buôn xe đấy! Đã sao nào!

    Ông lái híp hai con mắt khoái trá, rồi vừa chấm kẽ mắt vừa cười cầu tài:

    – Thì cũng phải nói thế chứ. Chẳng nhẽ tôi khen để cụ vác mặt lên làm cao à. Thôi thế này… cụ cho một tiếng, đúng giá, tôi trả tiền dắt xe đi ngay, không nhùng nhằng lời qua tiếng lại nữa.

    Ông lái xắn tay áo, ra vẻ cả quyết. Thấy tay ông không còn giữ yên xe, bà tôi đẩy luôn chiếc Eska vào hiên. Ông vội hốt hoảng bước theo, miệng kêu: Ơ kìa, ơ kìa. Bà tôi quay lại:

    – Hai nghìn đúng, ông có lấy thì trả tiền!

    Ông lái sững lại, giơ hai tay lên trời, vờ vĩnh:

    – Ối giời! Xe cụ đắt hơn cả vàng mười kia à!

    – Thì thôi vậy!

    -Thôi thì thôi, chứ tôi thiếu gì nơi mua.

    – Vâng, ông không ăn giá ấy thì tôi đâu có ép.

    – Nhưng mà cụ ơi. – ông khách nhăn nhó. – Cụ nóng tính quá đấy. Đời thuở nhà ai, ra giá lại khăng khăng một lời thế được!

    – Nhưng ông mua thật hay vờ? Mua để dùng hay để buôn nào?

    – Cái sự đi buôn hay không nó không quan trọng ! Quan trọng là tiền nào của ấy, cụ ạ.

    – Thì chính thế tôi mới nói giá là hai nghìn.

    – Chậc! Thì cụ cũng phải để tôi nhẩn nha tính toán một tí chứ. Một đống tiền đấy chứ ít à!

    Mắt ông lái lại tít lại. Rõ ràng là ông đã đánh hơi thấy một món hời. Và kết thúc của một hồi cò kè, chiếc xe đã ngã giá một nghìn chín trăm đồng. Tuy vậy khi trả tiền ông khách lại bớt lại năm chục; bà tôi đòi, nhất định ông không chịu trả, ông bảo là để lấy may, là tiền chè lá và đó là luật mua bán xưa nay.

    Bà tôi chép miệng mát mẻ:

    – Ông quá đàn bà; chắc là bà vợ được ơn nhờ ông lắm nhỉ.

    Ông lái nhe hàm răng màu đồng gỉ, cười hè hè:

    -Thì cụ cũng quá là đàn ông; chắc là cụ ông nhờ cậy ở cụ nhiều lắm nhỉ!

    Bà tôi bật cười theo ông khách. Chuyện cũng vui vui. Còn vui hơn nữa là khi dắt xe ra cổng, ông bỗng níu bà tôi lại, hơi cúi xuống, thẽ thọt:

    – Cụ ơi, cụ giúp con tí nhé. Nghe nói phường Ngọc Sinh này có một xóm tên là xóm Tây, nghĩa là toàn những gia đình ở Tây về, lắm hàng ngoại muốn bán lắm. Cụ biết cụ mách mối, con xin sòng phẳng tiền trà lá với cụ.
    Bây giờ thì phường Ngọc Sinh của tôi đã khác hồi ấy lắm rồi. Tuy vậy tôi vẫn còn nhớ cái khung cảnh dạo đó, khi phường này mới thành lập, mọi việc còn chưa vào cơ ngũ, còn rất nhiều điều vô lý, bực mình và buồn cười nữa.

    Như tôi đã nói ở trên, Phường Ngọc Sinh của tôi gồm có làng Ngọc Sinh cổ xưa và khu tập thể mới xây dựng và người mới dọn đến, hầu hết là cán bộ, công nhân viên nhà nước. Như nhiều phường, phường Ngọc Sinh cũng có đủ bộ máy hành chính và các hoạt động văn hóa, kinh tế, xã hội. Có trụ sở ủy ban nguyên là cái đình làng. Có một cửa hàng hợp tác xã mua bán vốn là nhà kho của hợp tác xã trồng rau nay đã giải tán vì hết đất nông nghiệp. Có một trường mẫu giáo đặt ở trong ngôi chùa làng. Trường phổ thông cơ sở lúc đó chỉ là đám đất hoang, bên bờ một hồ nước mà người ta đang dự định sẽ cắm đất lập chợ.

    Tuy là mới thành lập, nhưng khu tập thể hồi đó đã có gần trăm gia đình đến ở. Ở đây cũng đã chia thành các khu A, B, C. Khu B toàn nhà hai tầng. Nó chính là cái xóm Tây mà ông khách mua xe nhà tôi nói tới.

    Gọi nó là xóm Tây là nói quá cho nó. Quả là có nhiều gia đình ở đây có con em đi học, đi công tác, đi hợp tác lao động ở nước ngoài về thật. Trong đó có nhiều nhà rất giàu. Đó là những người có thời gian dài sống, làm việc ở Mỹ, Nhật, Thụy Điển, Pháp, Anh, Tây Đức. Nhà nào cũng ti vi màu, xe Cup, máy quay băng, có nhà có cả vi-đê-ô. Nhà nào cũng nuôi chó cảnh, chó bảo vệ. Nhưng họ chỉ chiếm số ít trong đông đảo cư dân ở đây. Ở đây có đủ các tầng lớp khác thành phần, các nghề nghiệp khác nhau, và đa số chỉ thuộc lớp người đủ ăn thôi. Còn nếu muốn nói tới cái đặc sắc ở phường tôi, thì nên kể về lớp người già, hay gọi là các cụ, các ông đã về hưu trí.

    Ban ngày ở đây, ai còn trẻ đều đi làm. Ở nhà chỉ còn lại bọn trẻ con chúng tôi và các cụ già. Các cụ già cũng có thể chia ra làm hai loại: Loại giàu có, về hưu rồi lại nắm giữ quyền chức trong phường, và loại đông đảo những người sau mấy chục năm cống hiến sức lực, trí tuệ cho đất nước, có khi giữ những cương vị cao trong chính quyền, quân đội, bây giờ trở về vị trí công dân, vẫn là con người trung thực, giản dị, chí công vô tư, sống đạm bạc về vật chất, nhưng tâm hồn thanh cao, trong sáng.

    Tiêu biểu cho loại thứ nhất là ông Luông. Ông Luông nguyên là người làng Ngọc Sinh, đã công tác ở ngành ngoại giao ba chục năm, trong đó gần hai chục năm làm công việc hành chính ở sứ quán Việt Nam tại các nước Tây Đức, Pháp, Ô-xtơ-ra-li-a, hiện thời là chủ tịch phường này. Ông là người giàu có nhất cái khu vực được mệnh danh là xóm Tây này. Nhà ông kín cổng, cao tường. Qua ba lớp cửa sắt mới vào được tới sân. Mảnh chai tua tủa sắc rợn trên vòng tường vi, trên nữa là giây thép gai giăng hàng đan lưới mắt cáo. Nghe nói ông có một chùm chìa khóa hai mươi mốt chiếc. Nghĩa là nhà ông có đến từng ấy chiếc khóa. Vào đến buồng ngủ của ông phải qua bảy lần cửa khóa nổi khóa chìm. Tôi biết ông vì một lần bà tôi dẫn tôi đến nhà ông để hỏi cách thức xin học mẫu giáo cho tôi. Bà tôi gọi cổng một thôi một hồi mới thấy ông mặc bộ pi-gia-ma, lệt xệt đôi dép tông đi ra. Bà tôi tranh thủ hỏi luôn. Ông chủ tịch chẳng thèm mở cổng, chưa nghe bà tôi nói, đã cau có đưa tay hất hất như xua đuổi. Bà tôi bực nói: “Ông làm việc hay ông gắt ngủ đấy”. Ông sửng cồ, quát to: “Này, bà muốn làm việc thì ra trụ sở nhé. Đừng có dân chủ quá trớn!”

    Các cụ ở tổ hưu có vẻ không ưa ông Luông. Tôi biết vậy vì các cụ hay đến trò chuyện với bà tôi và cũng hay gặp nhau bàn bạc công việc ở cái thư viện gia đình của cụ giáo Nhiên, nơi tôi thỉnh thoảng có qua lại. Cụ giáo Nhiên là một con người rất đặc sắc. Chẳng hiểu tên thật cụ là gì, nhưng mọi người đều gọi cụ là cụ Hồn Nhiên và cụ cũng chấp nhận. Cụ Hồn Nhiên cao như con hạc thờ, phải đến thước tám, tính tính hồn nhiên và hồn nhiên nhất là cụ lập ra cái thư viện riêng cho cả phường mượn sách, gọi là Hồn Nhiên gia đình thư viện. Cụ là nhà giáo, về hưu đã hơn chục năm, nay đã bảy mươi tám tuổi. Dọn đến phường này, thấy mọi người lơ là việc đọc sách, cụ liền đứng ra làm cái công việc góp phần mở mang dân trí này. Sách báo ở thư viện nhà cụ ai đến đọc, thậm chí mượn về đọc cũng được cụ không lấy tiền công thuê. Cũng chẳng đòi hỏi gì, ngoài một yêu cầu gắt gao: phải giữ gìn cẩn thận, hết sức cẩn thận. Nhà cụ ngăn đôi, buồng ngoài có tủ sách, có giá treo báo; trong cái diện tích nho nhỏ chừng sáu mét vuông ấy đủ cả các loại sách, tiêu biểu cho nhiều nền văn hóa mà cụ đã tích lũy một đời. Với trẻ con thì đủ. Từ Không gia đình, Bu- ra-ti -nô, Truyện cổ Grim, Bạch Tuyết và bảy chú lùn… đến Tây du, Tam quốc, Thuỷ Hử. . .

    Theo gương cụ Hồn Nhiên, ông Vinh, đại tá pháo binh cụt tay mới nghỉ hưu, được các cụ gọi là ông Vinh pháo, đứng ra huấn luyện thể dục cho trẻ con trong phường. Ông Vinh còn trẻ, trông như chưa tới năm mươi, có giọng cười vang, khỏe. Cụt một tay trái gần tới khuỷu nhưng ông cuốc được đất, gánh được nước, lại chơi được cả bóng chuyền. Cụ Hồn Nhiên chậc lưỡi: “Dễ chỉ có món xà đơn là ông chịu”. Ông Vinh pháo gật đầu, chịu cụ Hồn Nhiên tài. Cụ Hồn Nhiên lắc đầu: “Tài phải là ông, ông Vinh pháo ạ. Ông mới thật là một tay gây dựng cơ đồ, bấy lâu bể Sở, sông Ngô tung hoành”. Thật hóm hỉnh quá. Mọi người cười vang. Cụ Hồn Nhiên kể: “Ấy thế, có ông giáo dạy văn cấp hai, đọc câu đó, giảng cho học sinh rằng: đó là vì Từ Hải là thương binh cụt tay!” Mọi người cười sặc sụa. Cụ Hồn Nhiên kết luận: “Sách không đọc thì dân trí mở mang sao được. Ông Vinh pháo đọc một câu tiếng Pháp. Cụ Hồn Nhiên vỗ tay hoan hô: “Hay lắm! Một tâm hồn trong sáng trong một thân thể tráng cường!”

    Thế là từ đấy các cụ trong phường tôi chia nhau vào hai công việc: rèn luyện thân thể và mở mang tâm trí cho mình và mọi người, nhất là cho trẻ em.
    Tôi nhớ nhất buổi sớm chủ nhật ấy tôi chính thức được các bạn trong phường gọi ra tập thể dục trong đội ngũ thiếu niên nhi đồng do ông Vinh pháo tổ chức.

    Bọn trẻ con hơn năm chục đứa, bé nhất là loại năm tuổi như tôi, đứng thành năm hàng, nhìn ra mặt hồ nước xanh biêng biếc. Cạnh chúng tôi là đội hình các cụ, do cụ Hồn Nhiên hướng dẫn bài võ Ngọc trản ngân đài.

    Ông Vinh mặc áo may ô cộc tay, đeo cái còi trước bộ ngực nở nang, cất tiếng vang khỏe:

    – Hôm nay thiếu hai bạn gái Vành Khuyên và Vàng Anh. Mai, các bạn nhớ nhắc nhau đi cho đủ. Chúng ta bắt đầu tập. Theo tôi!

    Ông Vinh co cánh tay lành, dún chân. Đó là động tác chạy tại chỗ. Chúng tôi làm theo ông. “Nhấc cao chân!”. Ông Vinh nhắc. Người tôi tâng tâng như nảy trên một tấm đệm cao su. Ông Vinh chuyển hướng, quay lưng về phía chúng tôi, giọng đột ngột vang vọng và nhịp theo mỗi bước chân dận xuống đều đều: “Khỏe – để – học tập”. Chúng tôi hô theo. Tâm trí tôi hòa đồng vào niềm phấn chấn sớm mai. Tôi không biết mình đã chạy theo các bạn từ lúc nào. Khi nhận ra, tôi đã thấy mình ở trên một quả đồi cỏ xanh rì những bụi cây tầm thấp. Quả đồi này nằm ở phía tay trái nhà tôi, cách nhà tôi độ một trăm mét. Đó là quả đồi hoang, nằm chắn ngang giữa phường tôi và một phường trong nội thành.

    Không khí buổi sớm cuối thu rất mát mẻ. Lượt về chúng tôi theo hướng dẫn của ông Vinh vừa đi chậm vừa tập thở. Tôi cũng vươn tay cao, chun mũi hít vào, tròn môi thở ra. Phút giây ấy bao nhiêu buồn rầu hình như đều tan biến cả!

    Chúng tôi trở lại bên bờ hồ. Mặt trời tròn hồng vừa nhô cao, đuổi dạt những gợn mây cá vàng sang hai bên. Các cụ tập xong bài võ đã ra về. Trên bãi tập vắng ngắt, có một bóng người gầy gầy đội cái mũ phớt, đeo kính râm vừa đi tới. Tôi nhận ra đó là ông Luông vừa lúc ông Vinh pháo bỗng hô to: “Chạy đều…chạy!”. Chúng tôi bị bất ngờ, loạc choạc mất một lúc, rồi thành hai hàng, nối nhau thành một vòng tròn quây quanh cái bãi tập, vây ông Luông ở giữa.

    Ông Luông lúng túng, chạy đi chạy lại tìm cách ra khỏi vòng vây. Mấy anh lớn trong bọn tôi cười rúc rích. Chẳng hiểu ông Vinh có nhìn thấy ông chủ tịch ở trong tình thế ấy không mà mặt ông tỉnh không.
    Bà tôi khen:

    – Cháu bà tập thể dục giỏi lắm. Rồi cháu sẽ cao lớn như chú Dũng, như ông nội cho mà xem.

    Tôi nói:

    – Cháu cao lớn bằng bố cháu chứ, bà.

    Bố cháu khỏe, dai sức, giống ông nhất nhà, nhưng không cao lớn bằng ông.

    Cô giáo Quyên, hàng xóm nhà tôi, mặc cái áo nâu vá ,vai bế thằng Lễ mới ngủ dậy ở ngoài sân, nhìn tôi, vui vẻ:

    Bao giờ em Lễ khỏe, anh Duy gọi em đi tập thể dục với nhé. – Rồi quay sang bà tôi, cô tiếp: – Anh Nguyên cũng cao lớn quá đi chứ, bà! Nhớ hồi còn ở nhà, sáng nào nhà con cũng cùng anh Nguyên tập nhấc hai cái bánh xe goòng. Cũng may mà hồi trẻ luyện tập nên giờ mới có sức chịu đựng, bà ạ.

    Cô Quyên là cô giáo dạy trường phổ thông cơ sở ở một làng ngoại thành. Chồng cô là kỹ sư cơ khí, cùng nhập ngũ với bố tôi. Cùng sang Cam-pu-chia chiến đấu giúp đỡ nhân dân bên đó như bố tôi, nhưng ở bộ binh. Đầu năm nay, cô nhận được thư chú ấy báo là bị thương, hiện đang nằm viện. Cô lo sốt ruột sốt gan. Nhưng chẳng biết làm thế nào. Cả hai cô chú đều không có họ hàng thân thích ở đất này và trong Nam. Cô chú lại nghèo, như gia đình tôi vậy. Bà tôi bảo: Cô chỉ có mỗi một bộ quần áo lành để lên lớp. Bà tôi thương cô lắm. Bà tôi gạn quần áo cũ, may mặc cho thằng Lễ và trông nom bế bồng nó mỗi khi cô bận bịu hoặc mệt nhọc. Thằng Lễ ốm yếu luôn. Cô Quyên cũng chẳng khỏe gì. Gương mặt trái xoan của cô cứ xanh lướt quanh năm. Áo nào cô mặc cũng thấy hai vai nhô cao và rộng thùng thình sau trước.

    Thật chẳng bù với nhà cô Đại Bàng ở bên trái nhà tôi.

    Cô Đại Bàng! Cái tên thật ngộ! Phải chăng là do dáng hình cô to lớn, sức vóc cô dũng mãnh như con thần điểu ấy? Cũng có thể. Nhất là cái mũi của cô, nó khoăm khoăm mỏ diều và hai bàn tay cô ngắn thụt lụt, sần sùi, trông như chân con chim nọ vậy. Nhưng thật ra cái tên Đại Bàng có nguồn gốc đơn giản thôi. Cô tên là Bàng, quê ở huyện An Thi, tỉnh Hải Hưng, gốc gác nông dân, nhưng lên công trường xây dựng cầu Thăng Long làm thợ bê tông đã lâu. Chồng cô tên là Đại, làm nghề lái xe, ba bốn năm nay được điều sang lái xe ở Đại sứ quán ta tại Băng Cốc – Thái Lan. Ghép tên vợ tên chồng lại cũng là thói quen xưa nay của mọi người. Trường hợp vợ chồng cô, ngẫu nhiên thành tên một giống chim. Nghe cũng hay hay. Cô cũng thích. Chồng cô cũng ưng. Chim lại đẻ ra chim, cũng là một cái hay nữa. Hai đứa con cô đều là gái, đứa mười hai, đứa mười tuổi. Đứa lớn tên là Vàng Anh, đứa bé tên là Vành Khuyên. Có điều lạ là hai đứa đều loắt choắt chim ri, chứ không to lớn như mẹ.

    Cô Đại Bàng bỏ nghề thợ bê tông về, ở nhà, để trông nom hai đứa con gái mà người chồng cô quý như hai viên ngọc. Cơm ăn, áo mặc, tiện nghi đời sống, của cải, cô không phải lo. Ông tài xế Đại từ bên Thái Lan cứ đều đặn gửi về mọi thứ hàng hóa, cô chỉ việc nhận rồi đem bán lấy tiền. Cứ độ một tuần cô Quyên lại sang thì thào với bà tôi:

    – Nhà Đại Bàng nó lại vừa thuê xích lô chở hai kiện hàng to lắm từ bưu điện Bờ Hồ về, bà ạ.

    – Cháu thấy hôm qua chính nó đèo xe máy hai cái quạt Sa-ny-ô còn trong hộp xốp đấy. Sao mà ông trời ăn ở bất công thế. Thật là kẻ ăn không hết, người lần không ra!

    Bà tôi cắn môi, nheo cặp mắt già nhìn cô giáo đang ủ ê trong nỗi buồn tủi, an ủi:

    – Trời chẳng thiên vị ai đâu, cô ạ. Mắt tôi đã chứng kiến nhiều rồi. Rồi lại của thiên trả địa hết thôi.

    Cô Quyên gạt tóc mai, cố thoát ra khỏi thiên kiến, buồn rầu:

    – Sau này thế nào thì không biết, chứ bây giờ họ sướng gấp trăm lần ta, bà ạ.

    – Chưa biết ai sướng hơn ai đâu, cô ạ.

    – Như cháu, thật chó cắn áo rách, họa vô đơn chí, bà ạ.

    – Chú ấy lâu nay có thư từ gì ra không, cô?

    – Bốn, năm vết thương. Lên bàn mổ không biết là lần thứ bao nhiêu rồi, bà ơi.

    Cô nói, giọng sụt sùi, tay rung rung thằng Lễ khóc èo ẹo. Thằng Lễ mấy hôm nay lại sưng V.A. Đầu nó to, tóc nó lơ thơ, mắt nó thâm quầng, cái cổ ngẳng nổi gân xanh. Khổ, hai tuổi rồi mà nó vẫn chưa biết đi. Cô gạt nước mắt, tiếp:

    – Có nhẽ con cũng phải vay vỏ đâu ít tiền tàu xe vào thăm nhà con, bà ạ. Khổ quá cơ, đêm nằm cứ chợp mắt là con mê. Mà mê toàn điều kinh hãi cả…

    Dự định mà còn biết bao ngập ngừng, cả cô Quyên, và bà tôi đều im lặng, nghĩ đến bao trắc trở ngoài sức cố gắng của mình.

    Cho đến lúc ngoài sân nhà cô Đại Bàng có bóng hai đứa con gái. Đó là con Vàng Anh và con Vành Khuyên, con cô Đại Bàng. Hai đứa con gái vừa thấy mặt đã thấy mồm. Chúng làm náo động bầu không khí sớm mai một ngày chủ nhật.
    Tôi cam đoan rằng có thể cả đời bạn, chẳng bao giờ bạn thấy có đứa con gái nào chanh chua, lếu láo như hai đứa con cô Đại Bàng. Tôi không nói ngoa đâu. Tôi đâu có biết bịa. Mà bịa làm gì nhỉ!

    Hai đứa con gái này chẳng ngày nào là không chí choé cãi nhau. Không có chuyện chúng cũng vẫn có thể bới chuyện để gây sự với nhau, vì cả hai đều rỗi hơi, lắm mồm. Huống hồ chúng luôn có cái để tranh giành với nhau. Một cái áo phông cành mai bố nó mới gửi về. Một con búp bê Pháp. Một cái ô Nhật. Cái vòng ngọc giả. Chiếc xe ô-tô vặn dây cót… Chúng giằng giật nhau, rồi dỗi, rồi cãi nhau, rồi chửi nhau và ăn vạ mẹ chúng. Mẹ chúng là chỗ chúng trút tức tối, giận dữ và tha hồ hạch sách. Có ngày nào mà chúng không hạch tiền, đòi ăn uống, mua sắm, may mặc! Cô Đại Bàng có lần chịu không nổi ngẩng mặt lên trời kêu: “Ối, ông Đại ơi, ông về mà dạy con ông đi. Của nả giàu có mà thế này thì chết đi cho rồi, ông ơi”.

    Sáng nay, mở mắt dậy, hai đứa vội tuồn ra sân vì có một đoàn các bác ở chi hội phụ nữ phường cùng ông chủ tịch Luông vào nhà chúng để trao đổi công việc gì đó. Vừa ra tới sân lập tức cả hai vừa nhảy lò cò vừa hướng vào trong nhà léo nhéo:

    – Ê ê… lũ nặc nô, bọn động rồ, điếc đít bên ta, điếc đít bên ngô.

    Con Vàng Anh mặc váy vàng, con Vành Khuyên mặc váy xanh. Tóc hai đứa đều cắt ngắn. Mũi cao giống mẹ. Hai con mắt to, sáng. Trông xinh xẻo thế mà không ngờ chúng ăn nói hỗn hào quá.

    Bà tôi đang xới luống rau muống cuối mùa, thấy vậy, liền ngẩng lên nhìn sang:

    – Cháu Vàng Anh ơi, đừng nên nói thế. Các bác ấy là người có công có việc.

    Con lớn ngừng chân nhảy, vênh mặt:

    – Ơ, cái bà này, bận gì đến bà nhỉ?

    Bà tôi lắc đầu:

    – Đừng cua nhà nọ rọ nhà kia thế cháu. Dẫu sao bố cháu cũng là nhân viên nhà nước.

    Con bé chạng hai chân, cong mỏ:

    – Phải rồi, chúng tôi đâu phải con phò?

    – Phò nào?

    – Phò nên mới theo giai, bỏ nhà bỏ cửa theo giai.

    Bà tôi gài tóc lên vành tai, nén giận:

    – Đừng ăn hơn nói kém phải tội, các cháu ạ.

    Cô Quyên đang bón cơm cho thằng Lễ, ngoảnh sang:

    – Bà đang gặp hồi cơn đen vận túng, các cháu phải biết thương bà chứ. Các cháu là người được ăn học. Bà đáng tuổi bà các cháu đấy.

    – Chúng tôi không có bà!

    Con lớn nói. Con nhỏ nhổ bọt, vênh mặt, tiếp:

    – Đừng có động đến gia đình nhà tôi nhé!

    Bà tôi đứng dậy, chỉ tôi đang đứng ở hiên:

    – Các cháu ăn nói, xử sự thế nào để em nó còn học theo mới chứ!

    Chống tay lên sườn, cả hai cùng ngỏng cổ đồng thanh:

    – Nó học theo mẹ nó, chứ việc gì phải học theo chúng tôi.

    Bà tôi cười nhạt:

    – Này, chim chích mà ghẹo bồ nông, đến khi nó mổ lại lạy ông tôi chừa đấy, các cháu ạ.

    Câu nói của bà đã giải tỏa cơn tức cho tôi. Tôi ghét hai đứa quá, nhưng chẳng biết phải làm gì. Đoàn các bà ở chi hội phụ nữ phường cùng ông chủ tịch Luông xong việc bàn bạc, đang phấp phới nón áo ra sân.
    Đứng ở giữa sân nhà tôi, ông chủ tịch phường quay ngang quay ngửa, hỏi trống không: “Này, nhà cái bà cụ có cô con dâu vừa bỏ đi đâu như là đây phỏng?” Rồi ông điềm nhiên và oai vệ bước vào ngưỡng cửa nhà tôi.

    Hôm nay trông ông Luông rất lạ mắt. Ông đội mũ lông thỏ, mặc cái măng-tô-san mùa thu. Mặt ông choăn choắt, da ông sắt seo và mũi ông tóp nhọn, cứng như sắt, còn hai con mắt ông ti hí như mắt rắn láo liên liên hồi, trong khi một tay ông thọc vào túi áo, tay kia ông bóp chặt một cuốn sách cuộn tròn.

    Các bà tha thướt áo dài vào đến nhà tôi là lóe xoé, đủ các thứ chuyện thời tiết, làm ăn, buôn bán. Mặc, ông Luông vẫn đưa hai con mắt rắn quan sát cảnh nhà tôi. Chốc chốc liếc một cái về phía bà tôi như nhìn trộm rồi sau cùng ông mới cắn môi, gật đầu đánh khực một cái.

    Nhận được ám hiệu, một bà mặt tròn lập tức xua xua hai bàn tay sang hai bên ra hiệu mọi người hãy im lặng, rồi ngước nhìn bà tôi, tằng hắng và ỏn ẻn:

    – Hôm nay chúng con trước là, vâng ạ, thăm sức khỏe của bà. Sau nữa chúng con mời bà đến dự sinh hoạt câu lạc bộ phụ nữ phường ạ. Chẹp! Dạ, nó là thế này, dưới sự lãnh đạo sáng suốt của chi uỷ, uỷ ban phường đứng đầu là đồng chí Luông đây ạ, phường ta đã thành lập một cái gọi là câu lạc bộ phụ nữ phường ạ. Để nâng cao trình độ ạ. Để giáo dục đạo đức ạ.

    – Vâng, các bác cho tôi tham dự thì còn gì bằng.

    – Dạ, chúng con là muốn mời bà tới kể chuyện cho chị em chúng con nghe ạ. Dạ, chúng con biết bà xưa đã từng là thợ, đã tham gia hoạt động, tranh đấu chống đế quốc từ thời còn bóng tối, cơ ạ. Có phải thế không hả bà?

    – Cũng có tham gia chút ít, được vài năm thôi, các bác ạ.

    Như được đà, bà mặt tròn nghển cổ, cao giọng:

    – Dạ, mấy năm là quý lắm rồi. Vì vậy con mời bà đến câu lạc bộ phường để bà nói cho mọi người thấy cuộc đời người thợ ngày xưa khổ cực thế nào. Chứ bây giờ sướng quá, không ôn nghèo gợi khổ, dễ sinh ra mất gốc, phản động lắm, bà ạ. Tôi nói thế có phải không, các bà?

    – Dạ nhất trí thế đấy ạ. Chẳng là bây giờ cái gì cũng có sẵn cả rồi mà.

    Đồng tiền dễ kiếm là một, hai nữa lại không còn lý trưởng, phó lý, trưởng bạ, hộ lại, tiên thứ chỉ nó áp bức… nên dễ sinh tư tưởng quá trớn lắm.

    Nghe các bà bạn hưởng ứng, bà mặt tròn thở thào thào qua hai lỗ mũi, hể hả tiếp:

    – Thật chẳng ai sướng bằng công nhân viên chức nhà nước bây giờ bà ạ. Gạo bông, tem phiếu thực phẩm, chất đốt đầy đủ, nhà cửa, xe đạp phân phối tận tay. Ngày xưa làm gì có, phải không bà. Ngày xưa là đồng lương chết đói. Bà ạ, thế bà có bị cai ký nó đánh đập, cúp lương không ạ? Chắc là có chứ ạ.

    – Có. Bà tôi gật đầu

    Bà mặt tròn trầm trầm hai con mắt, ảo não:

    – Khổ thế!

    – Nói về cái khổ thì nhiều. Bà tôi chép miệng, giọng bỗng nâng cao như hát: Bốn giờ cắp nón đi ra. Mặt chó không biết, mặt gà cũng không. Có hôm tới nơi còn sớm quá, ngồi xuống ngủ ngay ở cổng nhà máy. Mỗi ngày làm mười hai, mười bốn tiếng. Thật là: Trăng kia còn có đêm rằm. Thấu chăng kiếp thợ tối tăm một đời. Trong phân xưởng lợp mái tôn, mùa hè phải đội khăn mặt ướt, lúc mưa phải đội nón vì dột. Có hôm nóng quá mấy chị còn bị ngất kia. Còn cai ký nó đánh thợ thì vô tội vạ. Có thằng cai Để nó đặt sẵn một ống roi trong phân xưởng, các bà ạ.

    – Khổ thế!

    – Đến chậm, phạt nửa tháng lương. Bắt được đang dừng tay hút thuốc, cúp lương một tuần.

    – Ác quá!

    – Có anh thợ máy bị dây da truyền lực không có đồ che chắn cuốn vào máy nghiền nát cả tay.

    – Khiếp quá!

    – Đúng là bị nó đánh đập đối xử dã man, đúng là làm thân trâu ngựa cho nó thật. Dưng mà bảo: đồng lương nó trả là đồng lương chết đói thì không đúng lắm đâu.Tôi nói để các bác nghe nhé. Lương thợ dệt như tôi, một ngày mua được ba ký gạo. Chưa kể có hồi lương công nhật một ngày, một hào hai. Mà cơm đầu ghế có xu một bữa. Một con vịt một hào. Năm xu được một gói ý dĩ, hạt sen tướng.

    – Ôi giời!

    Thật không ngờ cái sự thật bà tôi kể lại bằng mấy lời giản dị ấy lại gây nên những tiếng kêu kinh ngạc của các bà chi hội phụ nữ vốn chỉ là dân buôn bán nọ. Quay hết cả lại nhìn ông Luông, các bà như cầu cứu. Và ông này đã phản ứng một cách hết sức nhạy bén bằng cú đánh rơi bàn chân đang gác trên đùi đánh pạch xuống đất. Rồi mặt ông lập tức bầm tím như tụ máu và ông bật liền một hơi như phun lửa vào bà có gương mặt tròn:

    – Này tôi hỏi bà: ai đề ra chủ trương mời người tới kể chuyện ở câu lạc bộ phường? Ai? Ai?

    – Dạ dạ…

    Bà mặt tròn ấp úng, nhìn các bà bạn. Và khi các bà còn đang quay ngang quay ngửa, lí nhí thì ông Luông đứng phắt dậy. Thuận tay ông quật đánh đét cuốn sách ông bóp chặt trong tay từ nãy xuống giường nhà tôi. Hóa ra đó là quyển Tây du ký, bìa ngoài có in dấu gỗ mấy chữ: Hồn Nhiên gia đình thư viện.

    – Các bà có biết cái gì đây không? – Dằn hỏi và không để các bà nọ kịp suy nghĩ, ông chủ tịch phường chống tay lên sườn, quát: – Loạn, vô chính phủ! Tự do bừa bãi! Thật là hết mức. Chi ủy, ủy ban nào chủ trương? Các bà tưởng mọi chuyện giản đơn như việc bán rau của các bà, hả?

    Thấy các bà ngồi dúm lại với nhau, im thít, ông chủ tịch càng to tiếng:

    – Vì vậy tuyệt đối không cho phép ăn nói bừa bãi. Cũng như đọc sách gì là phải duyệt. Chết thôi! Đang chống Tàu mà lại đi đọc sách Tàu. Các bà có biết Tây du ký là chuyện gì không? Là cái chuyện Đặng Tiểu Bình du hí ở bên Tây, tức bên Mỹ, hiểu chưa?

    Ôi trời! Lại đến thế nữa. Tôi nhận ra bà tôi, cúi mặt để giấu một nét cười khinh mạn và thương hại. Nhưng, như nhận ra thái độ nọ của bà tôi, ông chủ tịch bỗng dừng lời quay sang phía bà tôi, hạ giọng:

    – Thôi, không có bàn những chuyện chính trị nữa. Bàn cái việc cụ thể đi. Nuôi con thế nào? Dạy dỗ ra sao? Đây, nhà cụ này còn một cháu chưa đi học. Các bà giải quyết đi cho tôi!

    Lát sau, cùng các bà chi hội ra về, nhưng tới cửa, ông Luông dừng lại, bỗng chòng chọc nhìn bà tôi và giọng ông bỗng đổi thành giọng tra vấn:

    – Này, tôi hỏi, chồng bà họ Lã, hả?

    – Vâng, nhà tôi họ Lã. Nhưng ông hỏi thế để làm gì ạ?

    – Tất nhiên, đã hỏi là có việc! Còn việc gì thì đó không phải việc của bà. Việc của bà là… khi con dâu bà bỏ nhà đi, bà phải đến khai báo với ủy ban! Tại sao bà lại lờ đi việc hệ trọng thế là thế nào?

    Bà tôi đứng đờ ở cửa.

    Mặt lầm lầm ông Luông đi ra khỏi sân nhà tôi. Tay trái ông là cuốn Tây du ký, tay phải ông xóc xách chùm chìa khóa hăm mốt chiếc ông mới lấy từ trong túi ra.

     

  • THƯ TỊCH (chọn lọc)

    1. TỔNG QUÁT

    A. Sách Việt ngữ

    – Nho giáo, một triết lý chính trị, Nguyễn Hiến Lê, Sài Gòn, 1958.

    – Dư địa chí, Nhân vật chí (trong bộ Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú) do Ngô Hữu Tạo, Trần Huy Hân, Nguyễn Mạnh Duân, Trương Văn Chinh dịch, Hà Nội, 1960.

    – Tư tưởng chính trị trong triết học Khổng giáo, Trần Quang Thuận, Sài Gòn, 1961.

    – Tổ chức chính quyền trung ương thời Nguyễn sơ, Nguyễn Sĩ Hải, Sài Gòn, 1962.

    – Lược truyện các tác gia Việt Nam, Trần Văn Giáp, Hà Nội, 1962.

    – Đại cương triết học Trung Quốc, Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê, Sài Gòn, 1965.

    – Đại cương triết học sử Trung Quốc, Phùng Hữu Lan, bản dịch của Nguyễn Văn Dương, Huế, 1966.

    – Đề tài người ưu tú trong tư tưởng chính trị Trung Quốc cổ thời,

    Nguyễn Ngọc Huy, Sài Gòn, 1969.

    – Trung Quốc triết học sử, Hồ Thích, bản dịch của Huỳnh Minh Đức, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nôm

    – Nhật dụng thường đàm, Phạm Đình Hổ, 1838.

    – Việt Nam phong sử, Nguyễn Văn Mại, 1889.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Kiến văn tiểu lục, Lê Quý Đôn, 1777.

    – Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú, 1821.

    – Đại Nam hội điển sử lệ.

    – Minh Mệnh chính yếu.

    – Đại Nam thực lục chính biên, Trương Minh Giảng

    tổng tài.

    – Đại Nam liệt truyện, Trương Đăng Quế tổng tài.

     

    D. Sách Hoa ngữ

    trung quốc chính trị tư tưởng đích đặc chinh

    trung quốc chính trị triết học đích bản nguyên.

    khổng tử học thuyết tân ngữ .

     

    Đ. Sách Pháp ngữ

    – Histoire des croyances et des opinions philosophiques en Chine,

    Léon Wieger, Paris, 1917.

    – L’idéal du sage dans la philosophie confucéenne, Phạm Quỳnh, Hanoi, 1928.

    – Histoire de la philosophie chinoise, E. V. Zenker, Paris, 1932.

    – La pensée chinoise, M. Granet, Paris, 1934.

    – Bibliographie annamite, E. Gaspardone, Hanoi, 1934.

    – Sagesse chinoise et philosophie chrétienne, H B. Maitre, Paris, 1935.

    – Les chapitres bibliographiques de Lê Quý Đôn et de Phan Huy Chú, Trần Văn Giáp, Hanoi, 1938.

    – Les trois religions de la Chine, W. E. Soothill, Paris, 1946.

    – La religion des Chinois, M. Granel, Paris, 1951.

    – Théologie catholique et pensée asiatique, M. Heinrichs, Tournai, 1965.

    – Humanisme chinois et spiritualité chrétienne, John Wu, Paris, 1965.

    – Expérience chrétienne et spiritualité orientale, J. A. Cuttat, Paris, 1967.

     

    2. GIÁO DỤC

    A. Sách Việt ngữ

    – Lời khuyên học trò, Nguyễn Bá Học, Hà Nội, 1930.

    – Mười điều tâm niệm, Hoàng Đạo, Hà Nội, 1939.

    – Một nền giáo dục Việt Nam mới, Thái Phỉ, Hà Nội, 1941.

    – Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lân, Huế, 1941.

    – Trương Vĩnh Ký, Lê Thanh, Hà Nội, 1943.

    – Võ Trường Toản, Nam Xuân Thọ, Sài Gòn, 1957.

    – Lê triều lịch khoa tiến sĩ đề danh bi ký của Cao Viên Trai (tức Lê Cao Lãng), Võ Oanh dịch, 1961.

    – Quốc triều đăng khoa lục (cũng gọi Quốc triều khoa bảng lục, hoặc Quốc triều chánh phó khoa lục (1894)) của Cao Xuân Dục, Lê Mạnh Liêu dịch, Sài Gòn, 1962.

    – Đại Việt lịch triều đăng khoa lục của Nguyễn Hoãn (1779), Trần Tuấn Khải dịch, Sài Gòn, 1963.

    – Khoa mục chí (trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú), Viện Sử học Việt Nam dịch, Hà Nội, 1963.

    – Nguyễn Lộ Trạch, Nguyễn Thị Nghiên, Huế, 1966.

    – Một nền giáo dục nhân bản và dân tộc, Đoàn Nhật Tấn, Quy Nhơn, 1966.

    – Đăng khoa lục sưu giảng, Trần Tiến, Đạm Nguyên dịch, Sài Gòn, 1968.

    – Cải tổ giáo dục, Nguyễn Quỳnh Giao, Sài Gòn, 1970.

    – Câu chuyện thầy trò, Huỳnh Phan, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nôm

    – Lê triều giáo hóa điều lệ của Nhữ Đình Toản, 1760.

    – Gia huấn ca.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Lê triều giáo hóa điều lệ (tứ thập thất điều), Phạm Công Trứ, 1663.

    – Đại Việt lịch triều đăng khoa lục, Nguyễn Hoãn, 1779.

    – Khoa mục chí, Phan Huy Chú, 1821.

    – Tế cấp bát điều, Nguyễn Trường Tộ, 1867.

    – Quốc triều đăng khoa lục, Cao Xuân Dục, 1894.

     

    D. Sách Hoa ngữ

    trung quốc giáo dục sử dư thốn lân

    thanh đại khảo thí dữ nhậm quan chế độ

     

    Đ. Sách Pháp ngữ

    – Les 47 articles du catéchisme moral de l’Amam dautrefois, Trần Trọng Kim, Hanoi, 1928.

    – Confucius (Chapitre X, De la vie quotidienne et de l’éducation),

    Alfred Doeblin, Paris, 1947.

    – La sagesse de Confucius (Chapitre IX, De l’éducation), Lin Yutang, Paris, 1919.

    – Une méthode de travail libre par groupes, Roger Cousinet, Paris, 1949.

    – Leçons de pédagogie, Roger Cousinet, Paris, 1950.

    – La pédagogie des Jésuites, F. Charmot, Paris, 1951.

    – Confucius et son temps (Chapitre IV: Les procédés pédagogiques de Confucius), Jeaune Gripekoven, Bruxelles, 1955.

    – Au siècle de l’enfant, P. Faure, Paris, 1958.

    – Histoire de l’éducation, R. Gal, Paris, 1960.

    – Traité de pédagogie générale, R. Hubert, Paris, 1965.

    – L’enseignement, une confrontation internationale, E. J. Hughes, New York, 1966.

    – L’industrie de l’enseignement, Lê Thành Khôi, Paris, 1967.

    – L’université en question, Jean Chardonnet, Paris, 1968.

    – Pour une révolution pédagogique, Jacques Wittwer, Paris, 1968.

    – Pour une philosophie de l’éducation, Jacques Maritain, Paris, 1969.

     

    E. Sách Anh ngữ

    – Group work in education, Ruth Strang, New York, 1958.

    – A history of education, James Mulhern, New York, 1959.

    – Guidance and counseling in the classroom, D. S. Arbuckle, Boston, 1961.

    – Sucessful teaching in secondary schools, S.G. Callahan, 1966.

    – Introduction to the philosophy of education, G. F. Kneller, 1967.

     

    3. TRIẾT HỌC

    A. Sách Việt ngữ

    – Kinh thi, bản dịch của Nguyễn Khắc Hiếu, Nghiêm Thượng Văn, Đặng Đức Tô, Hà Nội, 1924.

    – Nho giáo, Trần Trọng Kim, Hà Nội, 1930.

    – Mạnh Tử quốc văn giải thích, Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Đôn Phục, Hà Nội, 1932.

    – Trung dung, bản dịch của Hà Tư Vị và Nguyễn Văn Đang, Phủ Lý, 1933.

    – Khổng giáo, Đào Duy Anh, Huế,1941.

    – Thượng thư, Nhượng Tống dịch, Hà Nội, 1943.

    – Kinh dịch, Ngô Tất Tố dịch, Hà Nội, 1973.

    – Đại học, Nguyễn Trọng Dương dịch, Hà Nội, 1943.

    – Luận ngữ, Đoàn Trung Côn dịch, Sài Gòn, 1950.

    – Cửa Khổng, Kim Định, Sài Gòn, 1965.

    – Khổng học tinh hoa, Nguyễn Văn Thọ, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nho

    – Khóa hư lục, Trần Thái Tông.

    – Vân đài loại ngữ, Lê Quý Đôn.

    – Hoàng Việt văn tuyển, Bùi Huy Bích.

     

    C. Sách Hoa ngữ

    tứ thư đại toàn

    tứ thư tập lạp 

    ngũ kinh đại toàn

     

    D. Sách Pháp ngữ

    – Séu chou, Les quatre livres, F. S. Couvreur, Hokienfou, 1895,

    – Cheu king, F. S. Couvreur, 2e éd, 1916.

    – Mémoires sur les bienséances et les cérémonies, S. Couvreur, Paris, 1950.

    – Pensées morales de Confucius, René Brémond, Paris, 1953.

    – Confucius et l’humanisme chinois, Pierre Đỗ Đình, Paris, 1958.

    – Confucius, Etiemble, Paris, 1966.

     

    Đ. Sách Anh ngữ

    – The chinese classics, James Legge.

    – The four books, James Legge.

     

    4. LỊCH SỬ

    A. Sách Việt ngữ

    – Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim, Hà Nội, 1919.

    – Việt Pháp bang giao sử lược, Phan Khoang, Huế, 1950.

    – Việt sử thông giám cương mục, Ban nghiêu cứu văn sử địa biên dịch và chú giải, Hà Nội, 1957.

    – Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên, bản dịch của Cao Huy Chú, Hà Nội, 1967.

    – Việt sử xứ Đàng Trong (Cuộc Nam tiến của dân tộc Việt Nam), Phan Khoang, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Chữ Nho

    – Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên, 1479.

    – Khâm định Việt sử thông giám cương mục, tổng tài Phan Thanh Giản, 1884.

    – Đại Nam nhất thống chí.

     

    C. Sách Hoa ngữ

    thanh sử.

     

    D. Sách Pháp ngữ

    – Souvenirs de Huế, Michel Duc Chaigneau, Paris, 1867.

    – Etude sur l’organisation politique et sociale des Annamites, E. Luro, Paris, 1878.

    – L’Annam d’autrefois, P. Pasquier, Paris, 1907.

    – La commune annamite: sa fonction, sa constitution, ses rapports avec l’état, F. Malot, Paris, 1908.

    – Histoire de la Cochinchine française des origines à 1883, P. Cultru, Paris, 1910.

    – La société annamite: les lettrés, les mandarins le peuple, L. Cury, Paris, 1910.

    – Le peuple annamite, E. Langlet, Nancy, 1913.

    – Histoire moderne du pays d’Annam, Ch. Maybon, Paris, 1920.

    – Les archives des empereurs d’Annam et l’histoire annamite, P. Boudet, Hanoi, 1942.

    – Le Việt Nam, histoire et civilisation, Lê Thành Khôi, Paris, 1955.

     

    5. VĂN CHƯƠNG

    A. Sách Việt ngữ

    – Ngược đường trường thi, Nguyễn Triệu Luật, Hà Nội, 1939.

    – Lều chõng, Ngô Tất Tố, Hà Nội, 1941.

    – Bút nghiên, Chu Thiên, Hà Nội, 1942.

    – Nhà nho, Chu Thiên, Hà Nội, 1943.

    – Chinh phụ ngâm khúc, Đoàn Thị Điểm diễn Nôm, Tôn Thất Lương dẫn giải và chú thích, Huế, 1950.

    – Nhị độ mai, Đinh Gia Thuyết đính chính và chú thích, Sài Gòn, 1952.

    – Chinh phụ ngâm khúc bị khảo, Hoàng Xuân Hãn, Paris, 1953.

    – Quốc âm thi tập, Nguyễn Trãi, Trần Văn Giáp và Phạm Trọng Điềm phiên âm và chú giải, Hà Nội, 1956.

    – Thiên nam ngữ lục, Nguyễn Lương Ngọc phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1958.

    – Vương Tường, Lê Hữu Mục khảo thích và dẫn nhập, Huế, 1959.

    – Thập giới cô hồn quốc ngữ văn, Lê Thánh Tông, Lê Hữu Mục phiên âm và giới thiệu, Huế, 1959.

    – Sơ kính tân trang, Phạm Thái, Lại Ngọc Cang khảo thích và giới thiệu, Hà Nội, 1960.

    – Ngọc Kiều Lê, Lý Văn Phức, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải, dẫn nhập, Huế, 1960 (bản in rô-nê-ô).

    – Lâm tuyền kỳ ngộ, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải, dẫn nhập, Huế, 1961 (bản in rô-nê-ô).

    – Hồng Đức quốc âm thi tập, Phạm Trọng Điềm, Bùi Văn Nguyên phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1962.

    – Lâm tuyền kỳ ngộ, Đinh Gia Khánh phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1963.

    – Thiên nam minh giám, Trịnh Di Lư, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải và giới thiệu, Sài Gòn, 1964 (bản in rô-nê-ô).

    – Bích Câu kỳ ngộ, Hoàng Xuân Hãn hiệu đính và chú giải, Huế, 1904.

     

    B. Sách chữ Nôm

    Ngoài những bản phiên âm trên:

    – Thạch Sanh.

    – Ông Ninh cổ truyện.

    – Chúa Thao cổ truyện.

    – Lý Công.

    – Quan âm chú giải tân truyện.

    – Thúy sơn thu mộng ký.

    – Xuân tình tưởng vọng.

    – Nguyệt hoa vấn đáp.

    – Mai Lương Ngọc thư.

    – Lâm Sinh tân thư.

    – Bướm hoa tân truyện.

    – Hữu Kế truyện.

    – Quan Âm phú.

    – Lưu Bình phú.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Thiên Nam dư hạ tập.

    – Cao Chu Thần thi tập.

     

    6. BÁO CHÍ

    A. Tri Tân

    – Chính vua Tự Đức cũng định cải cách việc học và phép thi, Hoa Bằng, số 32, 21/1/1942.

    – Vài thể văn khoa cử, Hoa Bằng, số 44.

    – Khoa thi Hương năm Tân Mão, Nguyễn Tường Phượng, số 79, 80, 81.

    – Tình trạng nền học xưa và chí hướng người học trò xưa, Nhật Nham Trịnh Như Tấu, số 84.

    – Lối văn cử nghiệp khác với lối văn ngoài trường ốc như thế nào,

    Hoa Bằng, số 111.

    – Thanh niên đời xưa, Nguyễn Văn Tố, số 119, 120.

    – Các nơi trường thi và cách xếp đặt trong trường thi Nam Định,

    Trần Văn Giáp, số 126, 127.

     

    B. Khai Trí Tiến Đức tập san

    – Lược khảo về khoa cử Việt Nam từ khởi thủy đến khoa Mậu Ngọ (1918), Trần Văn Giáp, số 1, 2.

     

    C. Bulletin des amis du vieux Huế

    – Les concours littéraires de Huế, Hồ Đắc Khải, 1916.

    – La merveilleuse capitale, L. Cadière, 1916, pp.247-272.

    – Le temple des lettres, Ưng Trình, 1916, pp.365-378.

    – Le Quốc Tử Giám, Nguyễn Văn Trinh et Ưng Trình, 1917, pp.37- 53.

    – La stèle du Quốc Tử Giám, 1917, pp. 269-279.

    – La stèle du tombeau de Minh Mạng, Delamarre, 1920.

    – L’ambassade de Minh Mạng à Louis Philippe, Delvaux, 1928, no 4, pp. 257-264.
     

  • THƯ TỊCH (chọn lọc)

    1. TỔNG QUÁT

    A. Sách Việt ngữ

    – Nho giáo, một triết lý chính trị, Nguyễn Hiến Lê, Sài Gòn, 1958.

    – Dư địa chí, Nhân vật chí (trong bộ Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú) do Ngô Hữu Tạo, Trần Huy Hân, Nguyễn Mạnh Duân, Trương Văn Chinh dịch, Hà Nội, 1960.

    – Tư tưởng chính trị trong triết học Khổng giáo, Trần Quang Thuận, Sài Gòn, 1961.

    – Tổ chức chính quyền trung ương thời Nguyễn sơ, Nguyễn Sĩ Hải, Sài Gòn, 1962.

    – Lược truyện các tác gia Việt Nam, Trần Văn Giáp, Hà Nội, 1962.

    – Đại cương triết học Trung Quốc, Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê, Sài Gòn, 1965.

    – Đại cương triết học sử Trung Quốc, Phùng Hữu Lan, bản dịch của Nguyễn Văn Dương, Huế, 1966.

    – Đề tài người ưu tú trong tư tưởng chính trị Trung Quốc cổ thời,

    Nguyễn Ngọc Huy, Sài Gòn, 1969.

    – Trung Quốc triết học sử, Hồ Thích, bản dịch của Huỳnh Minh Đức, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nôm

    – Nhật dụng thường đàm, Phạm Đình Hổ, 1838.

    – Việt Nam phong sử, Nguyễn Văn Mại, 1889.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Kiến văn tiểu lục, Lê Quý Đôn, 1777.

    – Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú, 1821.

    – Đại Nam hội điển sử lệ.

    – Minh Mệnh chính yếu.

    – Đại Nam thực lục chính biên, Trương Minh Giảng

    tổng tài.

    – Đại Nam liệt truyện, Trương Đăng Quế tổng tài.

     

    D. Sách Hoa ngữ

    trung quốc chính trị tư tưởng đích đặc chinh

    trung quốc chính trị triết học đích bản nguyên.

    khổng tử học thuyết tân ngữ .

     

    Đ. Sách Pháp ngữ

    – Histoire des croyances et des opinions philosophiques en Chine,

    Léon Wieger, Paris, 1917.

    – L’idéal du sage dans la philosophie confucéenne, Phạm Quỳnh, Hanoi, 1928.

    – Histoire de la philosophie chinoise, E. V. Zenker, Paris, 1932.

    – La pensée chinoise, M. Granet, Paris, 1934.

    – Bibliographie annamite, E. Gaspardone, Hanoi, 1934.

    – Sagesse chinoise et philosophie chrétienne, H B. Maitre, Paris, 1935.

    – Les chapitres bibliographiques de Lê Quý Đôn et de Phan Huy Chú, Trần Văn Giáp, Hanoi, 1938.

    – Les trois religions de la Chine, W. E. Soothill, Paris, 1946.

    – La religion des Chinois, M. Granel, Paris, 1951.

    – Théologie catholique et pensée asiatique, M. Heinrichs, Tournai, 1965.

    – Humanisme chinois et spiritualité chrétienne, John Wu, Paris, 1965.

    – Expérience chrétienne et spiritualité orientale, J. A. Cuttat, Paris, 1967.

     

    2. GIÁO DỤC

    A. Sách Việt ngữ

    – Lời khuyên học trò, Nguyễn Bá Học, Hà Nội, 1930.

    – Mười điều tâm niệm, Hoàng Đạo, Hà Nội, 1939.

    – Một nền giáo dục Việt Nam mới, Thái Phỉ, Hà Nội, 1941.

    – Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lân, Huế, 1941.

    – Trương Vĩnh Ký, Lê Thanh, Hà Nội, 1943.

    – Võ Trường Toản, Nam Xuân Thọ, Sài Gòn, 1957.

    – Lê triều lịch khoa tiến sĩ đề danh bi ký của Cao Viên Trai (tức Lê Cao Lãng), Võ Oanh dịch, 1961.

    – Quốc triều đăng khoa lục (cũng gọi Quốc triều khoa bảng lục, hoặc Quốc triều chánh phó khoa lục (1894)) của Cao Xuân Dục, Lê Mạnh Liêu dịch, Sài Gòn, 1962.

    – Đại Việt lịch triều đăng khoa lục của Nguyễn Hoãn (1779), Trần Tuấn Khải dịch, Sài Gòn, 1963.

    – Khoa mục chí (trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú), Viện Sử học Việt Nam dịch, Hà Nội, 1963.

    – Nguyễn Lộ Trạch, Nguyễn Thị Nghiên, Huế, 1966.

    – Một nền giáo dục nhân bản và dân tộc, Đoàn Nhật Tấn, Quy Nhơn, 1966.

    – Đăng khoa lục sưu giảng, Trần Tiến, Đạm Nguyên dịch, Sài Gòn, 1968.

    – Cải tổ giáo dục, Nguyễn Quỳnh Giao, Sài Gòn, 1970.

    – Câu chuyện thầy trò, Huỳnh Phan, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nôm

    – Lê triều giáo hóa điều lệ của Nhữ Đình Toản, 1760.

    – Gia huấn ca.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Lê triều giáo hóa điều lệ (tứ thập thất điều), Phạm Công Trứ, 1663.

    – Đại Việt lịch triều đăng khoa lục, Nguyễn Hoãn, 1779.

    – Khoa mục chí, Phan Huy Chú, 1821.

    – Tế cấp bát điều, Nguyễn Trường Tộ, 1867.

    – Quốc triều đăng khoa lục, Cao Xuân Dục, 1894.

     

    D. Sách Hoa ngữ

    trung quốc giáo dục sử dư thốn lân

    thanh đại khảo thí dữ nhậm quan chế độ

     

    Đ. Sách Pháp ngữ

    – Les 47 articles du catéchisme moral de l’Amam dautrefois, Trần Trọng Kim, Hanoi, 1928.

    – Confucius (Chapitre X, De la vie quotidienne et de l’éducation),

    Alfred Doeblin, Paris, 1947.

    – La sagesse de Confucius (Chapitre IX, De l’éducation), Lin Yutang, Paris, 1919.

    – Une méthode de travail libre par groupes, Roger Cousinet, Paris, 1949.

    – Leçons de pédagogie, Roger Cousinet, Paris, 1950.

    – La pédagogie des Jésuites, F. Charmot, Paris, 1951.

    – Confucius et son temps (Chapitre IV: Les procédés pédagogiques de Confucius), Jeaune Gripekoven, Bruxelles, 1955.

    – Au siècle de l’enfant, P. Faure, Paris, 1958.

    – Histoire de l’éducation, R. Gal, Paris, 1960.

    – Traité de pédagogie générale, R. Hubert, Paris, 1965.

    – L’enseignement, une confrontation internationale, E. J. Hughes, New York, 1966.

    – L’industrie de l’enseignement, Lê Thành Khôi, Paris, 1967.

    – L’université en question, Jean Chardonnet, Paris, 1968.

    – Pour une révolution pédagogique, Jacques Wittwer, Paris, 1968.

    – Pour une philosophie de l’éducation, Jacques Maritain, Paris, 1969.

     

    E. Sách Anh ngữ

    – Group work in education, Ruth Strang, New York, 1958.

    – A history of education, James Mulhern, New York, 1959.

    – Guidance and counseling in the classroom, D. S. Arbuckle, Boston, 1961.

    – Sucessful teaching in secondary schools, S.G. Callahan, 1966.

    – Introduction to the philosophy of education, G. F. Kneller, 1967.

     

    3. TRIẾT HỌC

    A. Sách Việt ngữ

    – Kinh thi, bản dịch của Nguyễn Khắc Hiếu, Nghiêm Thượng Văn, Đặng Đức Tô, Hà Nội, 1924.

    – Nho giáo, Trần Trọng Kim, Hà Nội, 1930.

    – Mạnh Tử quốc văn giải thích, Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Đôn Phục, Hà Nội, 1932.

    – Trung dung, bản dịch của Hà Tư Vị và Nguyễn Văn Đang, Phủ Lý, 1933.

    – Khổng giáo, Đào Duy Anh, Huế,1941.

    – Thượng thư, Nhượng Tống dịch, Hà Nội, 1943.

    – Kinh dịch, Ngô Tất Tố dịch, Hà Nội, 1973.

    – Đại học, Nguyễn Trọng Dương dịch, Hà Nội, 1943.

    – Luận ngữ, Đoàn Trung Côn dịch, Sài Gòn, 1950.

    – Cửa Khổng, Kim Định, Sài Gòn, 1965.

    – Khổng học tinh hoa, Nguyễn Văn Thọ, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Sách chữ Nho

    – Khóa hư lục, Trần Thái Tông.

    – Vân đài loại ngữ, Lê Quý Đôn.

    – Hoàng Việt văn tuyển, Bùi Huy Bích.

     

    C. Sách Hoa ngữ

    tứ thư đại toàn

    tứ thư tập lạp 

    ngũ kinh đại toàn

     

    D. Sách Pháp ngữ

    – Séu chou, Les quatre livres, F. S. Couvreur, Hokienfou, 1895,

    – Cheu king, F. S. Couvreur, 2e éd, 1916.

    – Mémoires sur les bienséances et les cérémonies, S. Couvreur, Paris, 1950.

    – Pensées morales de Confucius, René Brémond, Paris, 1953.

    – Confucius et l’humanisme chinois, Pierre Đỗ Đình, Paris, 1958.

    – Confucius, Etiemble, Paris, 1966.

     

    Đ. Sách Anh ngữ

    – The chinese classics, James Legge.

    – The four books, James Legge.

     

    4. LỊCH SỬ

    A. Sách Việt ngữ

    – Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim, Hà Nội, 1919.

    – Việt Pháp bang giao sử lược, Phan Khoang, Huế, 1950.

    – Việt sử thông giám cương mục, Ban nghiêu cứu văn sử địa biên dịch và chú giải, Hà Nội, 1957.

    – Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên, bản dịch của Cao Huy Chú, Hà Nội, 1967.

    – Việt sử xứ Đàng Trong (Cuộc Nam tiến của dân tộc Việt Nam), Phan Khoang, Sài Gòn, 1970.

     

    B. Chữ Nho

    – Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên, 1479.

    – Khâm định Việt sử thông giám cương mục, tổng tài Phan Thanh Giản, 1884.

    – Đại Nam nhất thống chí.

     

    C. Sách Hoa ngữ

    – thanh sử.

     

    D. Sách Pháp ngữ

    – Souvenirs de Huế, Michel Duc Chaigneau, Paris, 1867.

    – Etude sur l’organisation politique et sociale des Annamites, E. Luro, Paris, 1878.

    – L’Annam d’autrefois, P. Pasquier, Paris, 1907.

    – La commune annamite: sa fonction, sa constitution, ses rapports avec l’état, F. Malot, Paris, 1908.

    – Histoire de la Cochinchine française des origines à 1883, P. Cultru, Paris, 1910.

    – La société annamite: les lettrés, les mandarins le peuple, L. Cury, Paris, 1910.

    – Le peuple annamite, E. Langlet, Nancy, 1913.

    – Histoire moderne du pays d’Annam, Ch. Maybon, Paris, 1920.

    – Les archives des empereurs d’Annam et l’histoire annamite, P. Boudet, Hanoi, 1942.

    – Le Việt Nam, histoire et civilisation, Lê Thành Khôi, Paris, 1955.

     

    5. VĂN CHƯƠNG

    A. Sách Việt ngữ

    – Ngược đường trường thi, Nguyễn Triệu Luật, Hà Nội, 1939.

    – Lều chõng, Ngô Tất Tố, Hà Nội, 1941.

    – Bút nghiên, Chu Thiên, Hà Nội, 1942.

    – Nhà nho, Chu Thiên, Hà Nội, 1943.

    – Chinh phụ ngâm khúc, Đoàn Thị Điểm diễn Nôm, Tôn Thất Lương dẫn giải và chú thích, Huế, 1950.

    – Nhị độ mai, Đinh Gia Thuyết đính chính và chú thích, Sài Gòn, 1952.

    – Chinh phụ ngâm khúc bị khảo, Hoàng Xuân Hãn, Paris, 1953.

    – Quốc âm thi tập, Nguyễn Trãi, Trần Văn Giáp và Phạm Trọng Điềm phiên âm và chú giải, Hà Nội, 1956.

    – Thiên nam ngữ lục, Nguyễn Lương Ngọc phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1958.

    – Vương Tường, Lê Hữu Mục khảo thích và dẫn nhập, Huế, 1959.

    – Thập giới cô hồn quốc ngữ văn, Lê Thánh Tông, Lê Hữu Mục phiên âm và giới thiệu, Huế, 1959.

    – Sơ kính tân trang, Phạm Thái, Lại Ngọc Cang khảo thích và giới thiệu, Hà Nội, 1960.

    – Ngọc Kiều Lê, Lý Văn Phức, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải, dẫn nhập, Huế, 1960 (bản in rô-nê-ô).

    – Lâm tuyền kỳ ngộ, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải, dẫn nhập, Huế, 1961 (bản in rô-nê-ô).

    – Hồng Đức quốc âm thi tập, Phạm Trọng Điềm, Bùi Văn Nguyên phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1962.

    – Lâm tuyền kỳ ngộ, Đinh Gia Khánh phiên âm, chú giải, giới thiệu, Hà Nội, 1963.

    – Thiên nam minh giám, Trịnh Di Lư, Lê Hữu Mục phiên âm, chú giải và giới thiệu, Sài Gòn, 1964 (bản in rô-nê-ô).

    – Bích Câu kỳ ngộ, Hoàng Xuân Hãn hiệu đính và chú giải, Huế, 1904.

     

    B. Sách chữ Nôm

    Ngoài những bản phiên âm trên:

    – Thạch Sanh.

    – Ông Ninh cổ truyện.

    – Chúa Thao cổ truyện.

    – Lý Công.

    – Quan âm chú giải tân truyện.

    – Thúy sơn thu mộng ký.

    – Xuân tình tưởng vọng.

    – Nguyệt hoa vấn đáp.

    – Mai Lương Ngọc thư.

    – Lâm Sinh tân thư.

    – Bướm hoa tân truyện.

    – Hữu Kế truyện.

    – Quan Âm phú.

    – Lưu Bình phú.

     

    C. Sách chữ Nho

    – Thiên Nam dư hạ tập.

    – Cao Chu Thần thi tập.

     

    6. BÁO CHÍ

    A. Tri Tân

    – Chính vua Tự Đức cũng định cải cách việc học và phép thi, Hoa Bằng, số 32, 21/1/1942.

    – Vài thể văn khoa cử, Hoa Bằng, số 44.

    – Khoa thi Hương năm Tân Mão, Nguyễn Tường Phượng, số 79, 80, 81.

    – Tình trạng nền học xưa và chí hướng người học trò xưa, Nhật Nham Trịnh Như Tấu, số 84.

    – Lối văn cử nghiệp khác với lối văn ngoài trường ốc như thế nào,

    Hoa Bằng, số 111.

    – Thanh niên đời xưa, Nguyễn Văn Tố, số 119, 120.

    – Các nơi trường thi và cách xếp đặt trong trường thi Nam Định,

    Trần Văn Giáp, số 126, 127.

     

    B. Khai Trí Tiến Đức tập san

    – Lược khảo về khoa cử Việt Nam từ khởi thủy đến khoa Mậu Ngọ (1918), Trần Văn Giáp, số 1, 2.

     

    C. Bulletin des amis du vieux Huế

    – Les concours littéraires de Huế, Hồ Đắc Khải, 1916.

    – La merveilleuse capitale, L. Cadière, 1916, pp.247-272.

    – Le temple des lettres, Ưng Trình, 1916, pp.365-378.

    – Le Quốc Tử Giám, Nguyễn Văn Trinh et Ưng Trình, 1917, pp.37- 53.

    – La stèle du Quốc Tử Giám, 1917, pp. 269-279.

    – La stèle du tombeau de Minh Mạng, Delamarre, 1920.

    – L’ambassade de Minh Mạng à Louis Philippe, Delvaux, 1928, no 4, pp. 257-264.
     

  • C. TỔNG KẾT

    Nay ta gánh lớn lạm đương,

    Đức hèn, học ít, lo lường khôn khuây.

    Song mà đạo chúa cùng thầy,

    444. Cũng noi ý trước thương thay dân trời.

    Một người dầu tính đổi dời,

    Lầm vào tội ác, trách rồi về ta.

    Hạn vì bờ cõi rộng xa,

    448. Khó người người bảo, với nhà nhà khuyên.

    Muốn cho biết đạo thánh hiền,

    Phải tua gắng học mới nên tính trời.

    Người xưa học tự nhỏ nhoi,

    452. Đến chừng già cả, chẳng rời khi mô.

    Dẫu mà hiền thánh trời cho,

    Cũng còn ham học, huống ngu phàm này.

    Than vì những kẻ quê ngây,

    456. Hoặc vì nghèo ngặt, có hay chữ gì!

    Sách xưa nghĩa lý khó suy,

    Nhà quan lại, học trò thi chưa cùng.

    Chi bằng thánh huấn rất thông,

    460. Mười điều tỏ rõ thiết trong tính tình.

    Còn e nói chữ chưa minh,

    Lại e tiếng nói nhà Thanh khác mình,

    Nên ta dịch lại đành rành,

    464. Mượn lời ca vịnh dễ tình ngâm nga.

    Thà quê mà đặng thực thà,

    Hãy e chưa rõ, huống là dám thêm.

    Cùng là thuật lại cho xem.

    468. Làm gì chẳng dám dễ hiềm buổi nao.

    Thể này chẳng luận người nào,

    Nghe ra đã biết, nghĩ vào càng hay.

    Ai còn khuyên đọc đêm ngày,

    472. Huống ta nỡ để đạo này biếng nghe.

    Huống ta có dạy không chia,

    Một trời, một đạo, ai nề với ai?

    Hoàng thân cho đến các tôi,

    476. Học trò cho đến các loài quân dân.

    Dầu ai ham đọc hay vâng,

    Trước còn lơ lảng, nay cần mới nên.

    Thuộc rồi nhớ lấy cho bền,

    480. Ở thì cho đặng mới tuyền đặng vay.

    Một phần đặng, một phần hay,

    Đặng bao nhiêu lại hay dày bấy nhiêu.

    Làm lành đặng tiếng mỹ miều,

    484. Nếu mà làm dữ, sao kêu là người?

    Phụ thêm bất quá mấy lời,

    486. Vâng theo thánh huấn đủ rồi, đủ nên.

    Khắc xong tháng 10 năm Tự Đức thứ 23 (1870)

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 463: Gánh lớn lạm đương: Lạm đương gánh lớn, lạm dụng đảm đương chức vụ làm vua (nói khiêm). Chữ lạm cũng có thể phiên âm là trộm, trộm đương, nhưng trong bản này, tác giả phân biệt hai chữ lạm (chữ Hán, bộ thủy, bên chữ giam) và chữ trộm (nhân đứng, bên là chữ lạm, xem câu 239: Giữ trông cùng đẹp trộm gian (xem bản Nôm). Câu này cho biết việc Tự Đức làm vua chỉ là vạn bất đắc dĩ, và nhà vua chắc chắn đã không đối xử quyết liệt với Hồng Bảo và gia đình chỉ vì lý do muốn bảo vệ ngai vàng cho cá nhân mình.

    Chú thích 464: Ngôn ngữ cực kỳ khiêm tốn. Lăng của vua Tự Đức được đặt là Khiêm lăng cũng là vì thế và đây là một điểm cần phải ghi khà muốn nhận định về nhân cách của vua Dực Tông.

    Chú thích 465: Trách rồi về ta: Nhà vua tự nhận trách nhiệm trước lịch sử. Vì muốn bảo vệ cho danh giáo mà nhà vua đã bị kết án là sát huynh, nhưng ngược lại, nếu nhà vua đã dùng uy tín của mình mà che chở cho ông anh thì liệu có bị mang tiếng là có óc gia đình trị hay không?

    Chú thích 466: Mô: Tiếng miền Trung, nghĩa là đâu, nao, nào.

    Chú thích 467: Có hay chữ gì: Nào có biết gì về sách vở đâu, ý nói những người ít học.

    Chú thích 468: Cả 2 câu 457, 458: Tự Đức nêu lên cái khó của thi cử và ngụ ý phê bình tổ chức thi cử ấy.

    Chú thích 469: Thánh huấn: Tức thánh dụ Huấn địch thập điều của vua Thánh Tổ, gọi tắt là Thánh huấn.

    Chú thích 470: Tiếng nói nhà Thanh: Tiếng Tàu. Vua Tự Đức khi viết đoạn này chắc đã đọc những bản điều trần và Tế cấp bật điều của Nguyễn Trường Tộ trong đó chữ Hán bị công kích và chữ Nôm được đề cao (Xem Tế cấp bát điều, điều 4, khoản 5, đệ trình ngày 15 tháng 11 năm 1867 và bản dịch của Dương Quảng Hàm trong Việt Nam văn học sử yếu, Hà Nội, 1941, trang 347 đến 348).

    Chú thích 471: Các tôi: Quần thần.

    Chú thích 472: Lơ lảng: Ít chú ý đến. 

    Chú thích 473: Nay cần: Nay chăm chỉ. 

    Chú thích 474: Hay dày: Cái biết được đầy đủ; hay, chữ cổ, nghĩa là biết, rất thông dụng trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, dịch chữ trí: những cái gì do óc của mình có thể nhận biết, phân biệt, phán đoán, toan tính, ghi nhớ; như vậy, biết là một động từ chỉ việc nhận dạng nhau ở bên ngoài rồi ghi nhớ để phân biệt cho khỏi quên, còn hay là một động từ chỉ một cái biết sâu xa hơn, có tính cách trí tuệ và thấm nhuần cả sinh hoạt tâm lý. Cũng vì thế mà động từ hay, có khi được các nhà Nôm viết bằng chữ thai (để ký âm) và chữ năng viết tắt ở bên để chỉ ý, năng nghĩa là một sức mạnh ở bên trong thúc đẩy con người có thể làm được một cái gì, có đủ sức làm nổi việc, và về phương diện tâm lý, có thể đặt tới đối tượng cần hiểu biết, nghĩa là hay. Đặng bao nhiêu lại hay dày bấy nhiêu nghĩa là càng thu nhận được bao nhiêu, càng thụ đắc nhiều thói quen tốt, càng sống nhiều theo những điều đã học được thì cái kinh nghiệm của mình về đời sống, sự hiểu biết của trí tuệ càng nhiều, càng phong phú đầy đủ.

    Chú thích 475: Kêu: Tiếng miền Trung và miền Nam, nghĩa là gọi, coi là, được mệnh danh là. Nếu mà làm dữ sao kêu là người: Con người được định nghĩa như là đối lập với sự xấu, với cái ác. 

    Chú thích 476: Thánh huấn: Tức Thánh dụ huấn địch thập điều: Chữ huấn địch thường được nhắc đi nhắc lại trong Kinh thư như là lời răn bảo của các vua dìu dắt các quan và dân chúng. Cả đoạn cẩn kết này hình như lấy cảm hứng trong Kinh thư, quyển 6, thiên Chu quan, nhất là câu: Kim dư tiểu tử chi cần vu đức, túc dạ bất đãi, ngưỡng duy tiền đại thời nhược huấn địch quyết quan; nghĩa là: Nay ta còn nhỏ tuổi, kính cẩn chăm chỉ sửa lấy đức hạnh, sớm tối còn sợ không kịp. Trông lên, nghĩ lại, để bắt chước các đời vua trước, răn bảo và dìu dắt các quan (Kinh thư, bản dịch Thẩm Quỳnh, Sài Gòn, 1965, trang 381).

      

  • X. QUẢNG THIỆN HẠNH

    Rộng làm lành ấy nết cao,

    Quảng chưng thiện hạnh lại sao mười điều.

    Chứa lành ắt đặng phúc nhiều,

    412. Mới hay lành ấy phúc theo nhóm về.

    Và như gọi thửa lành kia,

    Cũng không gì khác mà e khó tuyền.

    Chẳng qua thảo, thuận, ngay, tin,

    416. Với nhân, nghĩa, lễ, trí, hiền, mà thôi.

    Nay người dạy khắp chúng ngươi,

    Há rằng trước ấy các lời đã bao.

    Song mà luân lý lớn lao,

    420. Dùng thường tại đó, có sao ra ngoài.

    Bao nhiêu quân, sĩ, dân, tôi,

    Đều nên kính ngẫm nghe lời người khuyên.

    Làm lành phải gắng lần lên,

    424. Nay làm nên một, mai nên một lành.

    Lâu thì thực đặng trong mình,

    Chứa hoài ắt khá rộng thênh công thầm.

    Tự nhiên tai họa chẳng lâm,

    428. Ngày ngày phúc lộc xăm xăm tới hoài.

    Dẫu mà báo ứng lâu dai,

    Thân mình chưa hiển lại roi phúc thừa,

    Dòng sau con cháu ắt nhờ,

    432. Đời đời sang cả, nhiều dư không cùng.

    Kinh thư rằng: “Đạo trời chung,

    Làm lành trăm phúc cho cùng chẳng sai”.

    Chúng người đều dõi ý người,

    436. Dốc làm lành phải, chẳng lơi chút nào.

    Sửa an mệnh chịu tính trao,

    Giữ gìn cho hợp, lớn lao khắp đều,

    Cõi nhân ai cũng lên theo,

    440. Có nhân ắt thọ, mỹ miều vẻ vang.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 442: Rộng làm lành: Dịch chữ quảng thiện. Nết cao: Dịch chữ hạnh.

    Chú thích 443: Sao mười điều: Chép điều thứ mười. 

    Chú thích 444: Hán văn: Tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh, thiện giả phúc chi tập dã, nghĩa là: Nhà chứa điều lành, ắt có dư dả ơn phúc (chứa lành ắt đặng phúc nhiều), điều thiện ấy là sự nhóm họp của phúc (lành ấy phúc theo nhóm về). 

    Chú thích 445: Hán văn: Sở vị thiện giả, vô tha, nghĩa là: Cái gọi là thiện ấy, không có gì khác. Sở vị thiện giả: Gọi thửa lành kia; vô tha cũng không gì khác. Mệnh đề mà e khó tuyền là tự vua Tự Đức viết thêm ra cho rõ nghĩa hơn, và cho đủ câu dĩ nhiên. 

    Chú thích 446: Hán văn: Bất quá hiếu đễ (thảo thuận) trung tín (ngay tin), nhân nghĩa lễ trí nhi dĩ (nhân nghĩa lễ trí mà thôi). Chữ hiền thêm ra cho có vần. 

    Chú thích 447: Người: Chỉ vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 448: Hán văn: Tư trẫm giáo nhĩ hữu dân, phi vị tiền hạng đẳng điều chi sở năng tất, nghĩa là: Nay trẫm dạy bảo dân chúng các ngươi, không nói đến việc phải biết hết các điều kể trên. Câu “há rằng trước ấy các lời đã bao” dịch thiếu chính xác. Hoặc giả chữ “bao” là một động từ cổ có nghĩa là bảo, nói, mà ta không rõ nghĩa chăng! Dù như thế đi chăng nữa, chữ “há rằng” ở đầu câu không dịch đúng nguyên bản, và làm cho câu thơ dịch bị tối nghĩa. Tuy nhiên, có thể hiểu bao là tính gộp lại, dịch chữ tất.

    Chú thích 449: Hán văn: Nhiên kỳ di luân nhật dụng chi thường, đại yếu diệc bất ngoại thị, nghĩa là những điều luân lý là cái thường dùng hàng ngày, phần chính yếu không ngoài những điều ấy.

    Chú thích 450: Dân, tôi: Thứ dân. 

    Chú thích 451: Người: Chỉ vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 452: Hán văn: Miễn tiến ư thiện, kim nhật hành nhất thiện, minh nhật hành nhất thiện, cửu chi nhi thực đắc chư dĩ, tích chi nhi khả quảng âm công, tự nhiên tai ương bất chí, phúc lộc nhật lai. Đoạn này đã được dịch thành những câu 423, 424, 425, 426, 427, 428 và nghĩa là: Gắng tiến đến thiện (làm lành phải gắng), hôm nay làm một việc thiện (nay làm nên một) ngày mai làm một việc thiện (mai nên một lành), lâu ngày thì thực sự đắc thụ được những điều ấy (lâu thì thực đặng), súc tích mãi thì có thể làm cho âm công (công thầm) rộng lớn hơn (rộng thênh), tự nhiên tai ương không đến (tai họa chẳng lâm), phúc lộc ngày một tới (ngày ngày phúc lộc xăm xăm tới hoài). 

    Chú thích 453: Lâu dai: Dịch chữ sảo trì. Chữ dai, bản Nôm viết sai là giai. 

    Chú thích 454: Roi: Bắt chước theo, đồng nghĩa với noi dịch chữ bằng tạ, nghĩa là ỷ lại vào tư cơ, hay địa vị sẵn, thời thế sẵn, (xem Đào Duy Anh, Hán Việt từ điển, Nhà xuất bản Minh Tân, trang 49), nhưng cũng có nghĩa nhẹ hơn là nhờ cậy, thân có chỗ nhờ cậy (Thiểu chửu, Hán Việt tự điển, trang 575). Vậy roi ở đây chỉ có nghĩa là noi theo, nghĩa yếu hơn chữ bằng tạ của nguyên bản.

    Chú thích 455: Dịch Hán văn: Phồn diễn thịnh đại ư vô cùng hĩ, nghĩa là lan tràn ra rộng lớn vô cùng. Thịnh đại được dịch là sang cả, phồn diễn là nhiều dư; vô cùng là không cùng.

    Chú thích 456: Kinh thư: Tác thiện giáng chi bách tường, nghĩa là làm lành đổ xuống trăm phúc, trời ban nhiều phúc xuống cho (Xem Kinh thư, quyển Thượng thư, thiên Y huấn 4, 8).

    Chú thích 457: Đều dõi: Tất cả đi theo, dịch câu hàm lễ.

    Chú thích 458: Ý người: Ý kiến của vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 459: Hán văn: Đôn hành thiện đạo nhi bất đãi, nghĩa là: Dốc làm điều lành mà không lười biếng (chẳng lơi).

    Chú thích 460: Hán văn: Vu dĩ các chính kỳ tính mệnh. 

    Chú thích 461: Hán văn: Bảo hợp thái hòa, nghĩa là giữ gìn hòa thuận yên vui.

    Chú thích 462: Mỹ miều vẻ vang: Dịch câu hoán hồ vĩ tai. Hoán có ba nghĩa là lớn, hoa mỹ, nhàn rỗi; Tự Đức phối hợp hai nghĩa trên và dịch rất đúng là mỹ miều, diễn tả một cái gì to lớn và sáng sủa, đẹp đẽ. là lạ, giỏi, Tự Đức dịch rất khám phá là vẻ vang.

  • IX. THẬN PHÁP THỦ

    Chín điều Thận pháp thủ đây,

    Là khuyên giữ phép, chớ hay làm xằng.

    Triều đình mà ở với dân,

    376. Muốn hay giữ phép, chẳng ưng phạm nhằm.

    Bằng hay giữ phép chẳng làm,

    Sau bèn ít lỗi, khỏi lâm ngục hình,

    Ắt là an nghiệp vẹn mình,

    380. Vậy thì đặt phép, vốn tình vì dân.

    Chúng ngươi khá nghĩ cho cần,

    Giữ khuông (khuôn) phép ấy, giữ thân phận mình.

    Báo cùng nhà có cha anh,

    384. Con em ai nấy dạy minh cho tường.

    Làng thì tổng lý trong làng,

    Lớn trong dân, phải biết đường dạy dân.

    Thường đam pháp luật bảo lần,

    388. Chớ lờn bỏ phép, quyết mần liều thân.

    Từ đây nhẫn xuống luật răn,

    Như không đạo, chẳng thảo thân, hai điều.

    Biết thì chẳng dám làm liều,

    392. Những điều can phạm, bao nhiêu nghĩa thường.

    Biết điều xâu xé, cướp lường,

    Chẳng lung chưng khí hung hoang ngầy ngà

    Biết điều trộm cắp, dâm tà,

    396. Ắt hay ngăn thửa ruột rà quanh co.

    Biết điều thưa vượt, cáo hùa,

    Ắt hay đổi thói tranh đua kiện hoài.

    Biết điều thuế đã định rồi,

    400. Thì không quơ quét lôi thôi thuế thường.

    Biết điều giấu phạm ắt mang,

    Thì không mách vẽ ẩn tàng loài nhăn (nhăng).

    Những điều phép thửa cấm ngăn:

    404. Giữ đà khỏi, ắt lành tăng, quấy trừ

    Xét trong lời dạy Kinh thư,

    “Mày đều giữ phép, đặng nhờ trời thương”.

    Dưới đều đặng tiếng thuận thường,

    408. Trên mừng hình dạt, thịnh cường biết bao.
     

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Bookas:

    Chú thích 425: Chín điều: Điều thứ chín.

    Chú thích 426: Định nghĩa thận pháp thủ. 

    Chú thích 427: Hán văn: Triều đình chi ư dân, dục kỳ thử pháp nhi bất dục kỳ phạm pháp, nghĩa là: Triều đình đối với dân, muốn cho dân giữ phép mà không muốn cho dân phạm pháp. Muốn hay giữ phép: Ao ước cho dân biết luôn luôn tôn trọng pháp luật; Chẳng ưng phạm nhằm: Không muốn cho dân đụng phải đúng vào cái phép ấy. 

    Chú thích 428: Giữ khuông phép: Hiểu là giữ khuôn phép (Xem bản Nôm). 

    Chú thích 429: Lớn trong dân: Dịch câu hương chi trưởng chính, đứng đầu ở làng. 

    Chú thích 430: Như không đạo, chẳng thảo thân, hai điều: Hai điều luật về hành động bất đạo, bất hiếu. Từ câu 389, 390, 391 đến 392, phần dịch rất uyển chuyển và tuy chữ dùng không theo sát vị thứ của những chữ dùng trong nguyên bản, nhưng những chữ trọng yếu đã được duy trì hay phiên dịch. Cả đoạn Hán văn là: Như tri bất đạo bất hiếu chi luật, tắc bất cảm vi can thường phạm nghĩa chi hành, nghĩa là nếu biết luật bất đạo bất hiếu (không đạo hạnh, không thảo kính cha mẹ) ắt không dám có những hành động liên can xúc phạm đến luân thường đạo nghĩa. Chữ luật được giữ ở câu 389; bất cảm vi: chẳng dám làm, ở câu 391, thêm chữ liều cho mạnh nghĩa. Làm những gì? Những điều can phạm (đến) bao nhiêu điều nghĩa (nhân nghĩa), điều thường (luân thường). Mệnh đề bao nhiêu nghĩa thường không được rõ ràng đối với độc giả ngày nay vì chữ thường hiện nay là tính từ (nghĩa thường như vậy là nghĩa thông thường) trong khi trong cổ văn, thường là danh từ ngang hàng với chữ nghĩa đi đôi với nó (do đấy nghĩa thường có dấu ngang).

    Chú thích 431: Biết điều: Biết luật. Biết điều xâu xé cướp lường: Biếu điều luật trừng phạt những tội xâu xé (đấu ẩu), cướp lường (nhương đoạt).

    Chú thích 432: Chẳng lung: Chẳng nóng nảy, hung hăng, không sợ ai, không sợ pháp luật.

    Chú thích 433: Khí hung hoang ngầy ngà: Dịch chữ cường bạo hiêu lăng chi khí. Cường bạo: Hung hoang, dữ tợn, dùng sức mạnh đàn áp chém giết. Hiêu lăng: Ngầy ngà, ồn ào, dức lác mà lấn lướt người ta.

    Chú thích 434: Hán văn: Tri gian dâm đạo thiết chi luật, tắc hữu dĩ át kỳ tà tịch chi tâm, nghĩa là biết luật (trừng trị tội) gian dâm trộm cắp ắt có cách để ngăn ngừa những mưu tính bậy bạ. Tà tịch chi tâm dịch là ruột rà quanh co rất đúng.

    Chú thích 435: Hán văn: Tri việt tố vu cáo chi luật, tất hữu dĩ cách kỳ kiện tụng chi tập. Việt tố là không kiện ở tòa liên hệ mà kiện vượt lên tòa án trên (thưa vượt). Vu cáo: Đến pháp – đình trình tòa những tội mà người ta không phạm (cáo hùa). Câu Hán văn nghĩa là: Biết luật trừng trị những tội thưa vượt cáo hùa ắt có thể thay đổi cái thói quen kiện tụng.

    Chú thích 436: Hán văn: Tri thuế khóa chi tự hữu định ngạch, tắc vật tư đồ bao lãm nhi đà khiếm chính cung, nghĩa là biết rằng thuế đã định ngạch rồi, ắt không tìm cách nắm hết mà thiếu tiền nộp cho đủ. Đà khiếm: Tiền nợ lâu ngày không trả. Chính cung: Tiền nộp đủ, tiền thuế thường. Bao lãm: Dịch là quơ quét; Đà khiếm: Lôi thôi, dây dưa không trả; Chính cung: Thuế thường. 

    Chú thích 437: Hán văn: Tri nặc phạm chi tất chí can liên, tắc vật hỗ tương quán thông nhi oa tàng đào phạm, nghĩa là: Biết việc che đậy cho người phạm tội có liên can đến mình (giấu phạm ắt mang) thì không liên lạc với nhau mà ẩn giấu người phạm tội trốn tránh. Nặc phạm: Giấu phạm; Can liên: Mang; Quán thông: mách vẽ; Oa tàng: Ẩn tàng; Đào phạm: Loài nhăng. Bản Nôm viết sai giấu ra dấu, nhăng ra nhăn (Xem bản Nôm).

    Chú thích 438: Hán văn: Phàm nhất thiết công pháp sở cấm, giai đương cẩn tỵ, tự năng khư kỳ ngụy vọng, tiến nhi tu lương, nghĩa là tất cả những gì phép công ngăn cấm, đều nên cẩn thận tránh bỏ, thì tự mình có thể bỏ được những sự sai quấy mà tiến đến việc sửa nết tốt. Sở cấm: Thửa cấm; Như kỳ ngụy vọng: Quấy trừ; Tiến nhi tu lương: lành tăng.

    Chú thích 439: Hán văn: Các thủ nhĩ điền, dĩ thừa thiên hưu, nghĩa là giữ tất cả mọi phép của mày để vâng chịu phúc trời (Xem chú thích trong bản Hán văn).

    Chú thích 440: Tiếng thuận thường: Dịch chữ phong động chi hưu, cái phúc lành của thói tốt nổi dậy.
    Chú thích 441: Hình dạt: Dịch câu hình thố chi trị, nền cai trị đặt trên việc bãi bỏ hình phạt. Hình thố: Bỏ hình, không dùng hình phạt nữa. Âm dạt, bản Nôm viết đạt, thường được đọc là: đạt, đát, đợt, đật. Hoặc giả Tự Đức dịch lầm hình thố là đặt ra phép hình, hình pháp được đặt ra để cho sự thưởng phạt được nghiêm minh, thì âm đạt phải được đọc là đặt và cả câu 408 phải được phiên âm là: Trên mừng hình đặt, thịnh cường biết bao.

  • VIII. GIỚI DÂM THẮC

    Giới dâm thắc ấy tám điều

    Là răn những nết mê xiêu dâm tà.

    Người trong trời đất sinh ra,

    338. Quý gìn tính thẳng chẳng pha luông tuồng

    Quý noi đường phải, lý khôn,

    Chẳng sa vào thói phao tuôn (tuông) lăng hoằng.

    Vả khi trai gái đặng gần,

    342. Là điều tình dục rất nhăn (nhăng) dễ mờ.

    Dầu chăng lấy lễ ngăn ngừa,

    Mối tuy nhỏ lắm, họa vừa lắm sao?

    326. Chẳng quên lòng sẵn, thấy đành dễ minh

    Vào thì thờ đặng cha anh,

    Ra thì thờ đặng hơn mình vai trên.

    Dẫu mà chưng học thánh hiền,

    330. Chẳng qua đường ấy nên gìn cho chuyên

    Như lời thầy Mạnh cũng khuyên:

    “Lời dâm, nói vạy, nết xiên, thảy đùa”?

    Lời người gắn bó dặn dò,

    334. Vốn thương ai nấy khá tua nghe đều.

    Gây ra thù, kiện, tù, lao,

    346. Há chăng biết lý đón rào răn he

    Lâu nay các tỉnh tâu về,

    Đàn bà vẹn tiết, gái kia vẹn mình.

    Người từng bêu thưởng đành rành,

    350. Hoặc thờ miếu tốt, hoặc vinh bảng vàng.

    Đặng cho thiên hạ nghe tường,

    Thảy đều khuyên rán phen hàng tiết trinh.

    Nguyền người cha mẹ vai anh,

    354. Có con em, phải dỗ dành dạy răn.

    Trai noi lễ phép mình ngăn,

    Gái ham trinh tiết giữ giằn cho hay,

    Gái trai tình đã đặng ngay.

    358. Ắt là trăm phúc từ đây nhóm về.

    Như người giàu cậy lấn đè,

    Cùng quân gian giảo múa nghề khiến xui.

    Rất hay làm hại dân đời,

    362. Lại quen làm dữ những loài quân hoang.

    Đầu thì phá cũi soi tường,

    Sau thì hoặc chúng gây đường tai hung.

    Lý trời đều thửa chẳng dung,

    366. Lại thêm phép nước cũng đồng chẳng nhiêu

    Kinh thư rằng: “Đạo trời cao,

    Phúc điều lành phải, họa điều tà dâm”.

    Ai đà phạm ấy do lầm,

    370. Kíp nên cải dữ mà chăm về lành.

    Thảy nhờ chưng chốn yên mình,

    Khuyên cùng trăm họ đành rành nghĩ thay.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 402: Tám điều: Điều thứ tám.

    Chú thích 403: Định nghĩa thế nào là giới dâm thắc. Dâm thắc là những điều ham dục gian tà. Dâm thắc được Tự Đức dịch là mê xiêu dâm tà. 

    Chú thích 404: Hán văn: Nhân tại thiên địa chi trung dĩ sinh, quý thủ chính tính nhi bất lưu ư dâm đãng: Người ta sinh ở trong trời đất, quý giữ tính thẳng mà không trôi dạt vào dâm đãng. Thủ được dịch là gìn (giữ gìn); bất lưu: chẳng pha; dâm đãng: luông tuồng. 

    Chú thích 405: Hán văn: Quý do thiện đạo nhi bất nhập ư tà thắc: Quý do đường lành mà không sa vào tội lỗi. Tà thắc được dịch là phao tuông lăng hoằng; nhưng chữ tuông viết là tuôn. 

    Chú thích 406: Là điều tình dục rất nhăng, dễ mờ: Dịch câu tình dục tối vi dị hoặc, nghĩa tình dục rất dễ làm mê đắm. Chữ dị hoặc được dịch là dễ mờ rất khám phá. Chữ nhăng, bản Nôm viết sai là nhăn. 

    Chú thích 407: Hán văn: Cẩu bất dĩ lễ tự phòng, tắc kỳ đoan thậm vi, kỳ họa thậm cự, nghĩa là nếu không lấy lễ đề phòng, thì mối tuy rất nhỏ nhưng họa lớn.

    Chú thích 408: Hán văn: Bất thất bản tâm, không mất bản tâm. Bản tâm được dịch là lòng sẵn, lòng đã có từ gốc; bất thất được dịch là chẳng quên, chẳng để mất đi vào quên lãng. Còn mệnh đề thấy đành dễ minh chỉ là phần Tự Đức thêm ra cho đủ câu, và có nghĩa là nhận thấy một cách rõ ràng như thế; nếu không đánh mất bản tâm thì dễ dàng bắt gặp bỉnh di hiếu đức.

    Chú thích 409: Hán văn: Nhập túc dĩ sự phụ huynh.

    Chú thích 410: Hán văn: Xuất túc dĩ sự trưởng thượng. 

    Chú thích 411: Hán văn: Thánh hiền chi học. 

    Chú thích 412: Hán văn: Diệc bất ngoại thị. 

    Chú thích 413: Hán văn: Tức tà thuyết, cự bí hạnh, phóng dâm từ: Ba động từ tức (làm cho mất hết đi) cự (chống lại), phóng (buông bỏ) được dịch bằng động từ chung là đùa, thảy đùa nghĩa là cả ba điều: tà thuyết, bí hạnh, dầm từ đều không chính đáng. Lời dâm dịch chữ dâm từ, nghĩa đen là nói quá nhiều, nói ra ngoài nghĩa đen nghĩa chính của kinh sách, nói vạy dịch chữ tà thuyết; nết xiên dịch chữ bí hạnh; bí nghĩa là xiên xẹo, bất chính (Xem thêm chú thích ở bản Hán văn). 

    Chú thích 414: Người: Chỉ vua Minh Mệnh. 

    Chú thích 415: Vốn thương ai nấy: Bản dục gia huệ ngã dân, nghĩa là: Võ muốn ra ơn tốt cho dân ta. 

    Chú thích 416: Khá tua: Khá nên. 

    Chú thích 417: Hán văn: Thù hấn sinh yên, ngục tụng khởi yên, khả bất tri sở thống, giới át chỉ dã tai, nghĩa là: Thủ hấn sinh ra, ngục tụng dấy lên.

    Chú thích 418: Hán văn: Hướng lai chư địa phương hữu tiết phụ trinh nữ giả, nghĩa là lâu nay các địa phương có kẻ là đàn bà giữ tiết, con gái vẹn trinh. Trinh nữ giả dịch là gái kia vẹn mình không được hay lắm. 

    Chú thích 419: Hán văn: Trẫm đặc gia tinh thưởng, hoặc kiến từ sở, hoặc tứ biển ngạch, dĩ vi thiên hạ chi trinh giả khuyến, nghĩa là: Trẫm đặc cách ban thưởng, hoặc dựng từ miếu, hoặc ban biển ngạch, để khuyến khích những người trinh tiết trong thiên hạ. Từ sở được dịch là miếu tốt hơi gượng ép để đối với bảng vàng ở vế sau. Phen: Ganh đua. Phen hàng tiết trinh: Ganh đua nhau để được kể vào bậc tiết trinh. Dỗ dành: Dùng lời nói ngọt ngào hướng dẫn con em làm điều tốt. Chữ dành bản Nôm viết sai là giành (Xem bản Nôm).

    Chú thích 420: Mình ngăn: Dịch câu nam dĩ lễ pháp tự nhàn. 

    Chú thích 421: Giằn: Bản Nôm viết dằn. Giữ giằn nghĩa là giữ gìn, giữ kỹ càng. 

    Chú thích 422: Nhóm: Dịch chữ tập. Bản Nôm viết chữ nhóm là chữ chiếm bên chữ đa. 

    Chú thích 423: Nhiêu: Tha thứ (chữ Hán). 

    Chú thích 424: Ai vì lầm lẫn phạm vào điều ấy. Để ý cách đặt câu rất gọn mà nếu tác phẩm được viết vào thế kỷ thứ 20, có người sẽ chứng minh đó là một cách viết văn theo mẹo Pháp.