Thật tình tôi không hiểu rằng đời mình sẽ ra sao, nếu như cách đây mười năm, khi tôi lên năm tuổi, tôi không có bà nội tôi.
Bà nội tôi, năm ấy đã ngoài sáu mươi, tóc đã bạc quá nửa, gầy gùa như thân hình tượng La Hán chùa Tây phương, nhưng gân cốt dẻo dai, tinh anh, và nhanh nhẹn lắm. Cả thân hình và cốt cách của bà được rèn đúc nên từ cuộc đời lam lũ cực nhọc nhưng tràn đầy hào hứng của bà. Tôi còn nhớ như in gương mặt, vóc hình bà nội tôi lúc đó. Mặt bà tròn trịa, mảnh dẻ như phiến lá sen. Tóc bà cuộn trong một mảnh khăn nhung thành một vành tròn nhỏ, đặt nghiêng nghiêng trên mái đầu năng chải hiện rõ một đường ngôi thẳng tắp chia đều mái tóc sang hai bên. Mặc dù chân tay bà bé nhỏ gần như chỉ là một làn da bánh mật bọc các lóng xương, bà vẫn thoăn thoắt trong các công việc và dáng đi đứng vẫn rất hoạt bát, tự nhiên, mạnh mẽ. Hai ống quần có lúc bên thấp bên cao chạm nhau loạt xoạt mỗi khi bà đi đi lại lại, nói lên thói quen tất tả, muốn dứt dóng chóng vánh mọi việc của bà. Trên gương mặt mảnh mai của bà, hàm răng nhuộm đen đều tăm tắp luôn luôn sáng lên một ánh cười ấm áp, hóm hỉnh, tỏa ra một niềm ưu ái đến độ hễ thấy nét cười ấy, tôi lại trở lại tin cậy, dẫu đang nao núng trong mông lung.
Trí óc còn non nớt, con mắt còn ngờ nghệch của tôi hồi ấy quả thật đã không thể hiểu, không thể nhận thấy những gì đã xảy ra và trở thành các sự kiện xoay đổi cả đời tôi. Người lớn có những bí ẩn riêng mà trẻ thơ chẳng khi nào hiểu nổi.
Tuy vậy, ký ức thơ dại của tôi lúc đó cũng đã in dấu một tiếng kêu não lòng xé ruột của bà nội tôi. Và sau này còn vang vọng mãi trong tâm khảm tôi:
– Thụy ơi, thật không ai như con đâu, con ạ!
Thụy là tên mẹ tôi. Tiếng kêu ấy là khúc mở đầu của một đoạn đời bi đát khốn khổ của bà nội tôi và tôi. Tôi có thể nói như thế vì cho đến hôm nay, khi tôi đã bước vào tuổi thiếu niên, trí nhớ tuổi thơ đậm đà ấn tượng của tôi đã được rọi chiếu bằng hiểu biết của tuổi mười lăm biết thao thức, nghĩ ngợi. Tuổi mười lăm cố gắng dựng lại thiên hồi ức ở thời đoạn tôi chập chững bước vào cuộc sống trẻ thơ trong bàn tay dắt dìu, cưu mang của bà tôi.
Tôi còn nhớ rất rõ cái hình ảnh mẹ tôi khựng lại ở ngoài sân khi nghe thấy tiếng kêu não lòng xé ruột ấy của bà. Cái áo mưa xanh cứng quèo mẹ khoác khe khẽ quẫy động trong màn mưa thu xám nhờ. Một tay xách cái túi quần áo lép kẹp, một tay đưa lên gạt nước mắt. Một phút ngần ngừ. Một phút xót xa. Rồi sau đó, mẹ tôi quay ngoắt đi, cắm cúi bước, rồi dún chân chạy gằn ra phía cái dốc đỏ rẽ từ đường cái vào khu nhà ở của chúng tôi – cái cách chạy như là trốn lẩn, đau đớn vật vã, cực chẳng đã thế nào! Ở đỉnh cái dốc đỏ ấy, bà tôi biết, có một chiếc xe tải lớn, loại xe Din cánh trả, đã đậu từ sớm, trên ca-bin có một ông lái ria mép rậm đen như nhọ nồi, ngồi ghếch chân lên cửa kính, đốt thuốc lá liên tục, kiên nhẫn đón chờ mẹ tôi.
Cho đến bây giờ tôi vẫn không hiểu nổi lý do gì mà mẹ lại bỏ tôi lại cho bà, ra đi theo cái ông lái xe tải nọ. Bà nội tôi đã già và tôi thì còn đang ở độ tuổi ấu nhi. Cả hai đều đang cần người nương tựa đỡ nâng. Tôi không hiểu vì sao mẹ tôi người phụ nữ ba mươi tuổi thông minh, tươi đẹp bỗng dưng gần như là vô cớ từ bỏ một đời sống gia đình ấm êm, vui vẻ mà khối người ao ước chẳng được. Bố tôi nhập ngũ ngay sau khi tôi mới chào đời, vào miền Nam được ít lâu thì sang chiến đấu giúp nước bạn Cam-pu-chia. Mẹ tôi là thợ dệt. Sáng sáng xách cái cặp lồng cơm, bế tôi đến vườn trẻ của xí nghiệp. Chiều về, cơm nước đã có bà tôi lo toan. Mẹ chẳng bận bịu về tôi. Đêm tôi ngủ với bà. Là con trai, tôi sớm cứng cáp, không hay vòi vĩnh, khóc nhè. Chưa bao giờ tôi khóc thét lên rồi bám bíu lấy mẹ để các cô ở vườn trẻ phải giựt ra đưa vào nhà trẻ mỗi sớm mai. Mẹ tôi xinh xắn, là thợ giỏi, lại có giọng hát hay. Quen với bố tôi rồi hai người yêu nhau vì bố tôi là thợ tiện bậc sáu trên bảy cùng một phân xưởng, cùng sinh hoạt trong đội văn nghệ xí nghiệp. Hai người, theo lời của bạn bè, thật vừa lứa xứng đôi. Bà nội tôi vốn người hiểu biết, xưa cũng từng là thợ dệt. Cái thời thợ dệt nam còn đi guốc mộc, thợ dệt nữ còn mặc váy, làm ở nhà máy dệt Nam Định thuộc Công ty bông vải sợi Bắc Kỳ, chủ nhất là một thằng tư bản Tây. Ấy là bà nội tôi kể vậy. Hiểu biết, nhưng hiền hậu, ăn ở với mọi người hết sức toàn vẹn, chu tất, không có cảnh xích mích, lủng củng mẹ chồng con dâu. Không có chuyện khác máu tanh lòng. Chỉ có sự hòa thuận, trong ấm ngoài êm, trên kính dưới nhường. Và do khéo ăn thì no khéo co thì ấm, nên gia đình thợ chúng tôi những năm đó sống cũng không đến nỗi nào. No đủ nên càng ấm êm. Bà tôi vẫn thường nói: Được sống trong một gia đình như thế thì còn gì bằng nữa. Cô Quyên hàng xóm còn nói nói thêm: chẳng bù cho gia đình cô, sao mà nhiều cái khổ sở thiệt thòi thế.
Nhưng, tôi vẫn nhớ rõ là mẹ tôi đã gục đầu vào cái gối sa-tanh xanh mướt thêu hai con chim bồ câu trắng ở đầu giường, rũ rượi:
– Con khổ lắm, mẹ ơi!
Trông, nghe rõ, nhưng tôi thật không hiểu nổi nỗi khổ của mẹ tôi có hình sắc gì, nó là thế nào? Tôi ngẩn ra một lúc rồi lại tiếp tục chơi bi một mình ở giữa nhà.
Còn bà tôi, nghe mẹ tôi than khóc, miệng đang lúng búng miếng trầu vội nhả ra, ngập ngừng thương cảm:
– Mẹ hiểu lòng con, Thụy ạ. Dưng mà bi giờ dẫu có thế nào cũng còn đỡ hơn cái thời con mới nở mấy ngày đã phải bồng thằng Duy đi sơ tán, rúc hầm chui hố chứ!
Ngừng một lát, vứt miếng bã trầu đi, bà tôi tiếp:
– Mẹ nào muốn con cam chịu mãi cảnh đầy ải, hở con? Bặt tin bố nó thì mẹ biết rồi. Lòng mẹ nhiều lúc cũng ngẩn ngơ, rầu rĩ lắm. Dưng mà, mẹ chỉ muốn khuyên con: đừng có tin hẳn vào quẻ bói, con ạ. Ừ, thì có lúc có người bói đúng. Nhưng chính mẹ thấy ở chùa Bà Đanh đồn là thiêng lắm, có chị xin thẻ ba lần, ba lần quẻ bảo là chồng đã hy sinh ở ngoài mặt trận. Dùng dằng mãi, đành phải tin, để đi bước nữa. Nào ngờ vào đúng cái hôm làm cưới tái giá, thì chồng đeo ba lô về…
Nhìn mẹ tôi day day mái tóc xõa vào mặt gối, xút xít đau khổ, bà tôi thêm:
– Nếu quả thật như quẻ bói, tâm địa nào mà mẹ giam hãm con. Còn như chưa rõ ràng sự thật mười phần thì mẹ chỉ sợ con cạn nghĩ, tham con đỏ, bỏ con đen, rồi lỡ làng ra thì còn khổ gấp đôi, con ạ.
Mẹ tôi có nguôi ngoai chút nào sau những lời khuyên giải ấy của bà tôi? Thật tình tôi không hiểu. Mơ hồ, tôi chỉ mang máng nhận ra đã bắt đầu có sự đổi thay gì đó trong cuộc sống của mẹ tôi; vì từ hôm ấy, mỗi buổi chiều thường có một chiếc xe tải cỡ lớn đậu ở trước cửa nhà tôi. Sau khi phanh kẹt một hơi, đẩy cửa bước ra là một người đàn ông cao lớn, đen sì, ria rậm, mùa đông thì mặc áo blu-dông da ngoại nâu bóng, mùa hè thì áo phông cá sấu Thái Lan. Không biết giữ gìn ý tứ gì, ngay từ hôm đầu tới, thấy tôi đang đứng ở cửa, ông liền bế xốc tôi lên. Tay ông nổi bắp cuồn cuộn, lồm xồm lông đen, mu tay, bắp tay, xăm hình mỏ neo, hình con rồng. Cổ tay trái ông xuệch xoạc một chiếc đồng hồ dày nặng như cái mảnh sành, trong khi hai ngón tay bên phải ông vàng chóe hai cái nhẫn mặt dẹt, to bằng sợi cói, trông rất thô.
– Con bố Nguyên đây, hả em?
Miệng sặc sụa hơi bia, ông nói, hất hàm vào mẹ tôi, rất tự nhiên và ngọt ngào. Rồi ông đặt tôi xuống thềm, bước vào nhà, hai tay khuềnh khoàng, chào bà tôi, tiếng to ồm ồm, điệu bộ một người quen giao thiệp rộng và quá tự tin ở mình. Bà tôi chỉ đáp lạnh nhạt: Không dám, trong khi ấy mẹ tôi luýnh quýnh nửa mừng rỡ, nửa sợ sệt, lập cập súc ấm pha trà.
Phẩy tay ra hiệu không cần trà, ông lái móc túi lấy thuốc, châm lửa, quay đít về phía bà tôi, ngỏng cổ nhìn những tấm ảnh lồng trong khung kính lớn treo trên tường, dưới bàn thờ ông nội tôi. Hơn hai chục tấm ảnh đen trắng còn rõ hình nét. Bà tôi. Bố mẹ tôi. Cô Quỳnh, Chú Dũng và tôi. Cái chụp chung, cái chụp riêng. Nhưng mắt ông chỉ xoi xói vào cái ảnh mẹ tôi chụp hồi hai mươi tuổi, tô môi, uốn tóc, mặc áo cổ quả tim hoa lấm chấm, nụ cười lệch như một vành trăng treo.
– Em vẫn chẳng khác xưa tẹo nào. Vẫn trẻ như thế và vẫn xinh. Ừ, xem ra lại còn hơn xưa là khác.
Khen bô bô ra miệng như thế rõ ràng là có ý nịnh nọt, tán tỉnh. Lại dơ dáng và trơ trẽn nữa. Vì trước mặt cả bà tôi. Lại đã đứng tuổi rồi. Bà tôi nguýt ông lái một cái, đi ra sân, nhổ xoẹt một bãi cốt trầu.
Mẹ tôi đỏ mặt, gượng gạo cười:
– Già đi nhiều rồi!
– Chẳng già đi tẹo nào cả! Sao không phi-dê như hồi ấy?
– Tóc em mọc nhanh lắm!
Quả là tóc mẹ tôi mọc nhanh lắm. Vừa mới cắt ngắn rồi uốn điện hôm nào, đã lại thấy mẹ tôi cùng bà tôi gội đầu bằng nước bồ kếp rồi quay tóc vun vút như quất roi. Bà tôi dạy mẹ tôi cách quay tóc cho chóng khô. Và cảnh ấy là cảnh rất vui mắt với tôi. Bồ kếp làm sạch tóc nhưng cũng làm dày tóc. Bà tôi bảo thế. Tóc mẹ tôi ít lâu nay bện thành hai bím mà mỗi bím vẫn to bằng cổ tay tôi. Tôi hay mân mê chơi với hai bím tóc ấy mỗi khi ngồi trong lòng mẹ, khi mẹ bế tôi những lúc mẹ tiếp chuyện ai.
Ông lái xe tải chạy đường xa. Nay Hải Phòng, mai ông Đà Nẵng. Ông nhiều tiền. Hai túi áo ngực ông lúc nào cũng ních chặt những cuộn giấy bạc đỏ hồng. Đến chơi là ông cho tôi bánh kẹo, còn mẹ tôi, lần ông tặng áo phông Thái, lần ông biếu nước hoa. Lại có lần cho một cái quần bò và bảo mẹ tôi mặc ngay vào cho ông ngắm thử. Mẹ tôi bẽn lẽn, lúc đầu từ chối, nhưng sau lại tỏ ra rất thích thú. Mặc quần bò trông mẹ tôi trẻ hẳn ra. Từ đó mẹ tôi rất ít khi mặc lại những cái quần vải đen xuềnh xoàng, nhất là những ngày ông lái đến chơi. Muốn hay không, những món quà biếu tặng đã khiến tình thân giữa ông lái và mẹ tôi tăng dần.
Sau này tôi mới biết mẹ tôi quen ông lái trong một trường hợp ngẫu nhiên. Chẳng hiểu đi đứng thế nào mà xe ông lái lại cán gẫy khung chiếc xe đạp của mẹ tôi. Xót của, mẹ tôi mắng ông té tát giữa đường phố! Công an đến lập biên bản. Ông lái xe ký giấy xin bồi thường ngay tắp lự. Tưởng chỉ là trò lá mặt lá trái, vì thấy ông lái tỏ ra rất thoải mái, không kì kèo, tính toán. Nào ngờ, thoắt cái, đang là người dưng nước lã, thậm chí hằn thù nhau, lại trở nên thân quen gần gụi. Đó là bởi ngay hôm sau, ông lái chở đến đền cho mẹ tôi một chiếc Eska Tiệp Khắc gần như còn mới nguyên. Trời, chiếc xe bị cán gẫy của mẹ tôi chỉ là chiếc xe đạp Thống Nhất cũ kĩ và nhiều bộ phận đã bị hư hỏng rồi. Me tôi bàng hoàng không tin đó là sự thật và cùng với bà tôi, lúc đầu nhất quyết không dám nhận. Không bao giờ hưởng hơn cái phần mình đáng được hưởng. Bà tôi bảo vậy. Nhưng sau cùng mẹ tôi đã xiêu lòng. Phần vì ông lái khéo nói quá. Ông bảo: lỗi này hoàn toàn là do ông. Ông cần phải được chuộc lỗi. Cái chính là vậy. Còn như sự chênh lệch giữa hai chiếc xe thì có gì là đáng kể. Hơn nữa, ông là tài xế ô-tô, chiếc xe sắm đã lâu không dùng tới, hồi đó giá rẻ lắm, nay để không, han gỉ phí đi.
Kết thúc của tai nạn là một bữa cơm do mẹ tôi đứng ra chủ trì, có nem cua bể và giò chả, bia do ông lái mang tới. Bà tôi giận mẹ tôi từ lúc nhận chiếc xe, nói thác là bị dị ứng cua cá, không ăn. Ông lái xe ăn uống sùng sục, lại ép mẹ tôi uống rượu mạnh. Xởi lởi suốt bữa chỉ có ông.
Từ đó, ông hay qua lại nhà tôi, và thường xuyên biếu tặng quà cáp cho mẹ tôi. Nhiều khi ông còn chở mẹ tôi đi đây đi đó. Dần dần quen thân nhau, đến mức nghe thấy tiếng còi bấm nhịp ba ở ngoài dốc đỏ mẹ tôi đang dở việc gì cũng bỏ đấy, chạy ra cửa ngóng. Rồi gặp nhau là ríu rít chuyện trò :
– Bố nhóc làm gì, em?
– Bộ đội.
– Lính pháo à?
– Không. Anh ấy cũng lái xe như anh!
– Thế thì tiện quá!
Tiện cái gì, tôi không biết. Tôi chỉ biết, mỗi ngày bà tôi lại một thêm lạnh nhạt khó chịu với ông lái. Thấy ông lái đến gập người xuống, cung kính chào là bà tôi vuốt quết trầu, dửng dưng: không dám, rồi bỏ vào bếp. Ông mua thuốc lào Kiến An biếu bà tôi ăn trầu, bà tôi không nhận, nói là thuốc này xóc lắm. Có lần ông biếu bà tôi một chiếc chiếu cói Nga Sơn. Bà tôi nhếch mép cười, đẩy ra: Chết, tôi đã hai năm mươi đâu mà ông cho chiếu bó! Một lần, gõ cửa ông gọi mẹ tôi. Mẹ tôi đang nấu cơm trong bếp. Bà tôi hé cửa, đáp cụt lủn: Đi vắng rồi. Ông nằn nèo, gạn hỏi. Bà tôi gắt: Ô hay, Mẹ nó vào Sài Gòn ở với chồng rồi, ông hỏi làm gì!
Mặc ông lái vẫn cứ rập rình đến, rủ mẹ tôi, nay đi chơi nơi này, mai đi thăm nơi khác. Rồi lại quà tặng, đồ biếu. Bà tôi nhiều lần đã phải nói thẳng với mẹ tôi rằng: bà không ưa ông lái, ông lái là người không đứng đắn. Loại người như ông bà không còn lạ.
– Mẹ xem con người này không phải người tử tế đâu.- Bà nói- Con là gái có chồng, có gia đình con cái rồi, con phải giữ gìn sao cho khỏi điều ong tiếng ve. Nhất là khi chồng con xa cách. Nào mẹ đâu có phải con người cổ hủ bắt ne bắt nét con phải cấm cung, ru rú xó nhà. Nhưng phải chọn bạn mà chơi. con ạ.
Mẹ tôi thanh minh ấp a ấp úng. Rằng chỉ là bạn sơ sơ thôi. Rằng ông ta trông bề ngoài thế thôi, chứ thật sự là con người hiền lành, lại còn là đảng viên, nhiều năm là chiến sĩ thi đua nữa kia. Ít lâu sau lại nói: đã nhận là anh em kết nghĩa cho danh chính ngôn thuận, vì ông ấy trước cũng là lái xe trong quân đội và có quen biết bố tôi. Ông ấy đã cho mẹ tôi vay tiền để nay mai mẹ tôi vào Nam hỏi tin tức bố tôi. Ngoài ra ông ấy còn hứa gặp chuyến đi kết hợp được, ông sẽ cho mẹ tôi quá giang.
Bà tôi giãy nảy:
– Không, không thể thế được, con ạ Mẹ không bằng lòng con đặt quan hệ như thế với người ta đâu?
Mẹ tôi im, mặt lìm lịm, rồi tự dưng bật khóc. Bà tôi gặng hỏi mãi, mẹ tôi mới mếu máo bảo rằng: Có người bạn ở Cam-pu-chia về nói bố tôi đã hy sinh rồi. Bọn Pôn Pốt một lần phục kích trong rừng cao su đã bắn cháy chiếc xe bố tôi lái và giết luôn cả bố tôi cùng đồng đội của ông trên chiếc xe đó.
Bà tôi nghẹn thở, ngồi lặng như hóa đá.
Tình thế cứ mỗi ngày một bức bối. Bắt gặp nhiều cuộc nói chuyện giữa bà và mẹ tôi, tôi nhận ra, mắt cả hai đều đỏ hoe. Bối rối quá, hình như hai người đều vậy và chẳng biết cởi gỡ thế nào. Ông tài xế xe tải vẫn tiếp tục thậm thụt đến gia đình tôi. Hợm tiền, ông càng lúc càng trơ tráo. Có bận ông ở lại nhà tôi quá nửa đêm mới đi.
Một hôm bà tôi bị sốt xuất huyết phải vào nằm bệnh viện. Đêm ấy đang ngủ, tôi bỗng thức giấc, định ngồi lên thì mẹ tôi đã cúi xuống gần như chèn lấy ngực tôi, thì thầm ráo riết, đầy vẻ sợ hãi, giục tôi ngủ đi. Theo thói quen, tôi quờ tay lên định ôm cổ mẹ tôi thì chạm phải mảng vai trần của mẹ tôi và một bắp tay ai đó lờm xờm lông lá. Tôi mu mơ hỏi câu gì đó. Mẹ tôi cất tiếng ru át đi. Tôi thoảng nghe thấy một tiếng đàn ông cười, rồi thiếp đi trong lời ru của mẹ.
Một lần khác, sắp tết, nhè lúc bà tôi đi chợ sắm sửa, ông lái mò đến. Mẹ tôi đang tắm gội tất niên trong bếp. Ông lái để chiếc xe lấm láp ở ngoài đường, gọi tôi ra, bảo tôi trông hộ, rồi xồng xộc bước vào nhà tôi. Tôi đang đốt pháo thì hương tắt. Bỏ chiếc xe ô-tô đấy, tôi vào nhà, xuống bếp tìm diêm. Nhà bếp ở cạnh buồng tắm, bể nước. Đang tìm kiếm bao diêm, tôi bỗng nghe thấy tiếng người thì thào và tiếng động trong buồng tắm. Ai đấy? Quên bẵng mẹ đang tắm, tôi quát hỏi và đẩy cửa buồng tắm. Kinh quá, tôi nhận ra mẹ tôi mình trần trụi ướt rượt đang vùng vẫy đẩy ông lái xe ra.
Lúc ấy bà tôi đi chợ về, vẻ mặt hớt hải rất lạ. Ông lái đi lên nhà, cái áo blu-dông da còn ánh nước. Quay quay vòng chìa khóa trong ngón tay trỏ, ông cười tỉnh bơ:
– Bà đi chợ sắm tết được nhiều chưa, bà?
Bà tôi lạnh băng:
– Nào đã mua được cái gì! Ra tới chợ mới sực nhớ, nhà chưa khóa, năm hết tết đến, ngộ nhỡ có thằng lưu manh côn đồ nào nó lẻn vào, thì tết này đi ăn mày sớm!
Mưa rơi tí tách suốt một tuần liền kể từ ngày mẹ tôi bỏ đi. Mùa thu sụt sùi, tỏa cái lạnh cách trở vào mỗi chân tóc. Và hơi sương u ám đọng ở trong nhà đã làm nhòe đi hương sắc của bó hoa sen hôm nào bà tôi mua đặt trên bàn thờ ông nội tôi.
Sớm nào cũng vậy, đã định dậy rồi, nhưng thấy tôi co ro trong chiếc chăn đơn mỏng, bà lại nằm xuống, đưa tay vỗ nhè nhẹ lưng tôi. Khốn khổ, bà thương tôi, đứa cháu vẫn còn mẹ và có thể là cha nó chưa chết, thế mà bỗng chốc trở nên côi cút. Trong những giây phút đầu tiên xa cách ấy, đối với tôi, nỗi bơ vơ không có mẹ trước hết là cảm giác trống lạnh bên mình đêm đêm. Mọi đêm tôi nằm giữa, một bên là mẹ, một bên là bà, giữa cái ấm áp và vui vẻ quen thân. Nhưng đêm đông giá lạnh, tôi chẳng biết đến cái rét. Tôi rúc vào bà, vào mẹ. Tôi cù kỳ, tôi beo tai bà. Tôi hát theo bài mẹ dạy. Tôi đọc theo bà một bài đồng dao nhỏ. Bà ơi sao răng bà lại nhuộm đen? Bà ơi, sao bà lại vấn khăn? Sao mẹ cháu lại không vấn khăn như bà? Tôi hỏi. Tôi nghe. Rồi tôi gác chân lên bụng bà, lên ngực mẹ. Rồi tôi kéo chăn. “Ơ, cái thằng này đã nằm giữa lại còn kéo chăn”. Bà tôi kêu. Đêm nào cũng chuyện ấy. Rồi sáng sau thế nào cũng trách yêu tôi là giãy đạp lung tung, nằm đè lên cả chăn và tướn đầu ra ngoài màn, làm hở cả sườn bà và mẹ. Bà chỉ khen tôi mỗi ưu điểm là không “dấm đài” . Y như bố tôi ngày nhỏ. Nhưng bà bảo: Bố mày ngày xưa khổ lắm!
Ngày xưa, chạy Tây, mới sáu, bảy tuổi đầu, bố tôi đã phải đi bộ ròng rã cả ngày đường chứ đâu có được bế bồng, ôm ẵm nâng niu như tôi bây giờ. Ngày xưa, ai cũng khổ. Bà tôi làm thợ trong xưởng quân giới ở Việt Bắc. Mỗi lần Tây mở càn là tản cư. Sắp một đôi quang gánh, hai bên hai cái thúng, một bên đặt cô Quỳnh, một bên đặt chú Dũng, bà tôi gánh. Còn ông tôi là đảng viên từ năm 1939; kháng chiến chống Pháp là tỉnh ủy viên bí mật trong vùng địch chiếm, nhưng đến cải cách ruộng đất thì gặp vận hạn bị người ta bắt oan, rất tội nghiệp.
Bây giờ còn đâu nữa niềm vui vẻ ấm áp quen thân nọ. Đêm đêm tôi nằm với cảm giác chênh vênh thế nào. Phía bà, có hơi bà, nhưng bà gầy teo, bà không tỏa đủ hơi ấm ủ tôi. Tôi vòng tay ôm cổ bà, Bà kêu: Khéo nghẹt cổ bà. Rồi chép miệng: Khổ cháu tôi, để bà lấy ít báo cũ của bố cháu trải xuống dưới chiếu làm nệm cho đỡ lạnh nhé. Thấy tôi trằn trọc, bà mủi lòng:
– Nhớ mẹ hả? Thôi ngủ đi, ngủ đi cháu. Trước sau rồi thế nào mẹ cháu cũng về thôi, cháu ạ. Sờ tai bà đây ngủ đi.
Tôi sờ tai bà tôi, thay cho mọi khi đôi lúc tôi sờ tí mẹ. Tai bà tôi to, chảy dài, như tai Phật.
– Bà ơi, tại sao ở đuôi tai bà lại có lỗ thủng, hả bà?
– Tại bà xâu lỗ tai.
– Xâu thế nào, hả bà?
– Lấy một cái kim, nghiến răng lại , nhờ người ta chọc xuyên qua thịt, rồi rút kim. buộc một vòng chỉ. Được mấy hôm chỗ ấy mưng mưng ngứa ngứa. Lấy tay kéo đi kéo lại vòng chỉ, ít lâu thì cái lỗ kim đâm rộng ra. Lúc ấy bỏ vòng chỉ, xâu cái cuống chiếu vào.
– Để làm gì hở bà?
– Để đeo khuyên vàng, khuyên bạc.
– Mẹ cháu không có lỗ tai. Nhưng cũng có một đôi khuyên vàng bà ạ. .
– Bà biết.
– Hôm qua cháu mở ngăn kéo thấy đôi khuyên ấy ở trong cái hộp bìa đỏ đựng huân chương của bố cháu, bà ạ.
– Thật à cháu?
Bà tôi bò dậy, đi tới cái bàn nhỏ gỗ mun, bốn chân tiện con thoi kiểu cổ, kê ở góc nhà, rút ngăn kéo và đứng tần ngần một hồi. Tôi đã không nhầm. Mẹ tôi đã cố ý để lại đôi khuyên vàng ấy cho tôi, cho bà tôi. Khi bà tôi trở lại giường nằm, tôi nhận thấy mắt bà ngấn lệ. Cùng với đôi khuyên vàng, còn một mảnh giấy nhỏ chỉ vẻn vẹn mấy dòng chữ của mẹ tôi nhưng rất não lòng mà sau này tôi mới đọc được “Bà tha tội cho con. Con tha tội cho mẹ. Thụy.”
Đọc xong những dòng chữ ấy, bà tôi cúi xuống đưa tay bưng lấy mắt và những giọt nước mắt rất trong, rất nặng như tự cội nguồn vô tận nào của nỗi đau và tình thương, lọt qua kẽ tay bà, rơi lột đột xuống mặt chiếu:
– Ới con ơi là con ơi. Ma quỷ nào ám con hay con ăn phải bùa mê thuốc lú nào mà đến nông nỗi này, hở con? Con ơi, Thụy ơi, nào con có phải là kẻ tăm tối, là con người vụng suy, hư đốn, hở con!
Tôi ngẩn ngơ trong tiếng khóc than xót đau, ai oán của bà tôi. Chỉ mang máng hiểu rằng, đã có một cái gì đó rất vô lý xảy ra. Tôi chỉ biết đến thế thôi! Những sắc thái tinh tế của tình cảm, những cảnh huống éo le của cõi đời, những khúc mắc rắc rối của các thứ quan hệ, đối với tôi còn quá xa lạ. Tôi không biết giận, cũng chưa biết thương. Tôi chỉ thấy nhớ mẹ.
Bây giờ mẹ tôi đã đi xa, nhưng tôi nhận ra bóng hình mẹ vẫn còn ẩn hiện khắp nơi, ở mỗi chi tiết đồ vật trong nhà. Ở cái nón lá mới, quang dầu bóng nhoáng úp mặt tường. Dưới cái giá đặt bàn thờ ông có một cái đinh treo chiếc chìa khóa xe đạp mẹ vẫn thường mắc. Cái túi lưới mẹ hay đem đi làm để mua thức ăn mỗi chiều tan tầm, giờ vẫn treo ở ngoài cánh cửa. Còn đây, cái rá mới hôm nào mẹ mua về lấy dây đồng cạp thêm, tôi hỏi, mẹ nói: Mẹ học bà đấy, của bền tại người mà con. Cái gương hình quả tim mẹ vẫn soi ở góc nhà. Ngoài cửa còn lăn lóc đôi guốc cao gót dính bùn đỏ mới hôm rồi đi làm về mẹ ngồi cạy mãi không sạch. Ngoài đó còn con mèo nhị thể đen trắng tên là Mí mẹ mua của một người bạn năm hào, đúng ngày mồng một tháng sáu năm rồi. Con mèo được bà tôi dẫn tới trước ba ông đầu rau. Bà chắp tay hộ nó, bảo nó lễ lạy ông thổ công để nhập tịch. Giờ con mèo ngồi lặng nhìn ra sân. Nó cũng thấy vắng bóng mẹ tôi. Hơi hướng mẹ tôi nhẫm nhiễm trong mỗi linh hồn sự vật, mẹ tôi vẫn còn ở đây với tôi. Và tôi có cảm giác chẳng bao lâu nữa nỗi nhớ của tôi chắc chắn sẽ được đền bù đầy. Bởi vì chỉ nay mai thôi, như lời bà tôi nói, mẹ tôi sẽ lại quay về với tôi. Quay về là thế nào cũng ôm chầm lấy tôi vừa hôn lấy hôn để vào hai má tôi, vừa chằm bặp, rối rít: “Ôi con giai của mẹ! Con có nhớ mẹ không? Mẹ nhớ con quá! Ôi con chó bông, con chó cún của mẹ.” Nhìn cảnh tượng ấy, thế nào bà tôi cũng nheo mắt cười: “Thôi, buông nó ra mà đi tắm rửa. Rồi tối tha hồ ôm ấp nhau mà líu lô. Tôi chịu không ru nổi nó đâu. Hết cả hơi rồi mà nửa đêm còn thao láo hai con mắt, hỏi: “Bao giờ mẹ cháu về, hả bà?”. Đó là những lần mẹ tôi đi thi thợ giỏi ở các tỉnh xa trở về. Sau một vài ngày xa cách là những ngày tràn trề sung sướng, vì thỏa lòng mong nhớ yêu thương.
Cái cảnh ấy rồi sẽ trở lại chứ? Vừa nghĩ thế, tôi vừa đưa mắt nhìn căn buồng nay như rộng thêm ra, và tôi đã chồm dậy, thật bất ngờ, phong phanh áo mỏng chân đất, tiến lại dưới cái khung ảnh gia đình treo ở bức tường đối diện với chiếc giường ngủ. Tôi bắc ghế, leo lên để nhìn cho rõ. Dưới khung ảnh là những tờ giấy báo công, giấy khen của bố tôi. Trong khung kính, số ảnh đã chẳng còn nguyên vẹn. Có ba khoảng trống. Tôi nhớ lắm: Tấm ảnh to nhất là hình nửa người của mẹ tôi lúc trẻ. Tấm đặt ngang chụp bốn người dàn hàng: bố tôi, tôi, mẹ tôi, và bà. Tấm nhỏ nhất là hình tôi khi mới biết lẫy, hai mắt tráo trưng như hai hột nhãn, tóc tơ lơ phơ dựng ngược như một cái bờm. Mẹ tôi đã bóc ba cái ảnh ấy và đem đi theo rồi!
Bà tôi đứng đằng sau tôi từ lúc nào, cũng đăm đăm nhìn cái khung ảnh có ba khoảng trống nọ. Có lẽ bà nhìn thấy điều gì đó buồn lắm, nên lát sau bà thở một hơi dài rất nặng nề. Bà bảo tôi lên giường đi ngủ tiếp, giọng bà nghẹn ngào, rồi đột ngột như khê đặc lại trong tiếng hát ru tôi:
Ôi Kim Lang hỡi Kim Lang… Thôi thôi thiếp đã phụ chàng từ đây…
Mùi hương đã đánh thức tôi.
Đó là mùi thơm man mác của trầm ở nén hương vòng thắp trên bàn thờ ông tôi. Bàn thờ là một tấm gỗ mỏng đặt trên một cái giá đỡ bằng sắt, sơn xanh, bắt vít vào tường. Công trình này do bố tôi làm, theo yêu cầu của bà tôi, hồi gia đình tôi mới dọn đến căn hộ này. Được dọn đến nơi ở mới, việc đầu tiên bà tôi lo là lập bàn thờ và cúng tổ tiên. Bà bảo: Trần sao âm vậy, phải báo cho cụ, kỵ , tiên tổ biết nơi ăn ở để các cụ đi lại với con cháu. Thêm nữa, bà cười hóm hém: Đất có thổ công, có chủ đất, mình đến ở cũng nên trình báo cho người ta biết, ăn ở như thế mới là trọn vẹn lý tình… Có gì nặng nề đâu mà bảo mê tín. Ngày rằm mùng một, ít thanh bông hoa quả đầu mùa bà trích lương hưu ra mua về, trước là cúng các cụ, sau là con cháu hưởng lộc, mất mát tốn kém gì.
Trên cái bàn thờ mộc mạc ấy, có một bát hương men xanh và cái bài vị trong đặt ảnh ông nội tôi. Ảnh ông nội tôi to, rõ từng nét lông mày. Đó là một khuôn mặt thoạt nhìn tôi cứ ngỡ là bố tôi. Cũng gương mặt vuông, quai hàm rộng, gò mũi cao thẳng với hai con mắt quắc lên như giận giữ điều gì và vầng trán cao có ba đường nhăn phù hợp với nét vạc sâu hai bên mép, như chứng cứ của một niềm ẩn ức sâu kín.
Mùi hương ngát ru hồn tôi. Tôi bâng lâng nửa thức nửa ngủ. Và trong trạng thái chập chờn ấy, tôi nghe thấy giọng bà tôi ở đâu đó, đứt nối, xa gần bồng bềnh:
– Ông Lạng ơi… ông sống khôn chết thiêng, phù hộ cho tôi, cho con cháu tai qua nạn khỏi, mạnh chân khỏe tay, khôn ngoan sáng láng… ông ơi. Con cháu nhà ta vì sinh ra ở thời buổi khó khăn này, hay vì nó trái tính khác nết, mà sinh ra nhiều điều lủng củng thế ư, ông? Hay là họ Lã nhà mình, mấy đời nay đều bị cái dớp là tiên trắc trở, hậu mới thành, hở ông? Ông ơi, lúc này ruột gan tôi tan nát lú lẫn cả. Ông thì ở xa, âm dương cách trở. Con cái thì mỗi đứa mỗi ngả. Mới đây, con dâu cả của ông không biết ma đưa lối quỷ dẫn đường thế nào mà đường sáng không đi…
Bà tôi đang tâm sự với ông tôi, người đã khuất từ rất lâu trước khi tôi chào đời. Ông tôi mất ở trên Phú Thọ. Chôn ở đó. Cải táng cũng ở đó. Ngoảnh đi ngoảnh lại chốc đã mấy chục năm, đến lúc muốn đưa hài cốt ông về gần, lên tìm mộ thì không thấy. Mẹ tôi hoảng hồn đi xem bói, thầy bói phán: Mộ cụ tam đại mất nấm, con cháu bại hoại là cái chắc. Bà tôi sợ hãi vội vàng đi tìm. Bốn năm lượt kiếm tìm, có lượt đào tới nắp tiểu người ta rồi mới biết là nhầm, đành vội lấp đi. Cuối cùng trước khi nhập ngũ, bố tôi nghỉ liền hai phép, sục khắp quanh vùng theo trí nhớ và hỏi han các cụ già còn sống. May, tìm được. Bộ hài cốt ông tôi còn nguyên vẹn cả. Và không thể lẫn được với ai. Bà tôi bảo: Cái hoa của ông có một vết rạn ở sau sọ, đó là vết thương do mật thám Tây nó đánh, khi còn sống, lúc trở trời ông vẫn hay kêu đau đầu là vậy. Cũng không thể lẫn được, bộ xương sườn ông tôi, ở phía bên trái có một chiếc bị gẫy. Bà tôi tự tay rửa nước thơm, nước vang bộ hài cốt ông tôi, xếp lại vào tiểu sành rồi đưa lên táng tại Yên Kỳ, nghĩa trang của thành phố.
Yên Kỳ cách nhà tôi bảy mươi cây số. Bà tôi bảo, xa thế, nhưng ông vẫn đi đi về về với con cháu. Bà tôi biết cách mời ông về. Hai người như có ám hiệu riêng. Ám hiệu đó là bài khấn. Bà tôi dạy bố mẹ tôi bài khấn đó. Bà bảo: phải khấn đúng bài thì hồn người chết mới về với con cháu được. Bằng không, dẫu có mổ ba bò chín trâu cúng giỗ, hồn người đã khuất cũng chỉ đứng ngoài cửa nhìn con cháu trong nhà mà khóc thôi.
Bố tôi thuộc ngay bài khấn. Mẹ tôi chép ra giấy, học thuộc lòng, nhưng được vài bữa lại quên, chắp tay trước bàn thờ ông, chỉ biết lẩm nhẩm: Hôm nay là ngày… chúng con là… ngụ tại buồng 12, nhà B16, phường Ngọc Sinh. …làm mâm cơm mời ông…
Gia đình tôi ở căn buồng số 12 trong dãy nhà một tầng dài thượt, mái ngói đã mọc rêu xám, đầu hồi có kẻ chữ B 16. Có đến mấy chục dãy nhà mang ký hiệu B. Lại mấy chục dãy nhà hai tầng mang ký hiệu A. Nhà mang ký hiệu C là nhà năm tầng, cũng có đến hơn chục cái. Tất cả hợp lại, cùng với một khu làng cổ xưa, thành phường Ngọc Sinh, ở ngoại vi thành phố.
Căn buồng chính của gia đình tôi rộng hạt mươi tư mét vuông. Từ sân vào, qua nó, đến cái sân nhỏ, bước vào khu phụ rộng hơn chục mét vuông nữa, gồm bếp, bể nước, nhà tắm, buồng vệ sinh, nhà kho. Trước căn buồng chính có một hành lang nhỏ. Ngoài nữa là cái sân đất, mỗi chiều rộng độ ba mét, chừa một lối đi nhỏ ở giữa, còn lại, đất được cuốc lên đánh thành luống, bà tôi hè thì gieo rau dền, rau đay, đông thi trồng su hào, cải bắp, khi giàn mướp, lúc giàn su su, mùa nào thức ấy, chịu khó bón chăm cũng đủ rau ăn cho cả nhà.
Bố mẹ tôi là thợ giỏi nên được ưu tiên phân phối căn hộ này. Thoạt đầu mới chỉ có bố mẹ tôi, tôi và bà nội tôi. Bà tôi về hưu đã lâu, bà thích sống ở quê hơn. Bà vẫn nói: Vì thương tôi là cháu đích tôn và nghĩ rằng thế nào rồi bố tôi cũng nhập ngũ nên mới rời quê lên đây ở với bố mẹ tôi. Bà tôi lên ít lâu thì cô Quỳnh, chú Dũng hết năm học cũng lên ở cùng. Sáu người ở, hơi chật chội một tí, nhưng vui lắm. Tuy vậy cảnh sum họp vui vầy cũng chỉ kéo dài được hơn một năm. Hết lớp mười, cô Quỳnh xung phong đi xây dựng nông trường ở miền núi Lao Cai, chú Dũng thì đỗ đại học, nhưng lại nghe theo lời rủ rê của bạn bè, bỏ học, lên Thái Nguyên, xin vào đoàn địa chất đi tìm sắt. Tính chú từ bé đã thích phiêu lưu mạo hiểm và thích cái gì là bất kể. Bố tôi bực với chú Dũng lắm, mắng là đồ ngu xuẩn. Rồi đe: Mày sẽ ân hận suốt đời. Chú tôi cãi lại. Bố tôi dọa: Tao sẽ đề nghị đoàn địa chất đuổi mày. Gay gắt quá, bà tôi nước mắt lưng tròng, than: Nhà họ Lã khác người quá, các con à.
Họ Lã nào? Khác người là thế nào? Lúc đó tôi chưa đủ sức hiểu hết ngọn ngành dòng họ nhà tôi và những ý tứ ẩn chứa cùng nỗi niềm lo ngại trong câu nói của bà tôi.
Bây giờ, trong căn buồng này chỉ còn lại bà tôi và tôi, hai cái số phận cô lẻ, hẩm hiu giữa một gia sản nghèo nàn, trong tình cảnh đau buồn, vô vọng. Bây giờ, quanh tôi trống trải quá.
Lớn lên chút nữa thì tôi hiểu rằng: chẳng phải từ ngày mẹ tôi bỏ nhà đi, tôi và bà tôi mới lâm vào cảnh nghèo nàn. So với nhiều gia đình, gia đình tôi, một gia đình thợ thuần túy, ít nhất là đã hai đời thợ, là rất nghèo. Ngoài đồng lương, mấy luống rau trước nhà, chúng tôi chẳng còn trông cậy vào một khoản thu nhập nào nữa. Còn bây giờ, sau khi bố tôi đi bộ đội, mẹ tôi bỏ nhà đi, thì ngay đến đồng lương cũng chẳng còn. Chỉ còn một nguồn duy nhất, may mà có nguồn thu ấy, đó là lương hưu của bà tôi. Lương hưu của bà tôi ít ỏi lắm, may ra chỉ đủ mua gạo cho hai bà cháu.
Tình thế thật là quẫn bách. Sau hôm mẹ tôi bỏ đi đã có những lúc bà tôi ngồi thẫn thờ hàng giờ liền. Rồi tôi thấy bà tôi lục ngăn kéo, lấy giấy bút, lọ mọ viết. Tôi hỏi, bà bảo: Bà viết thư cho cô Quỳnh, chú Dũng. Nhưng viết được ba bốn dòng, bà lại buông bút, vò giấy, ném vào chậu rác. Bà bảo: Thôi, viết làm gì những chuyện buồn. Với lại gần đây bà nghe tin người ta nói chú Dũng đã đi bộ đặc công rồi, không còn ở Thái Nguyên với đoàn địa chất nữa, và cũng không có địa chỉ. Còn cô Quỳnh, bà nói, cũng đừng để chuyện buồn của mình ảnh hưởng đến công tác, sức phấn đấu của cô. Nhà mình đã đến nỗi nào. Bà nói vậy, mỉm cười và nhìn xung quanh nhà như có ý kiểm kê. Kiểm kê mới nhận ra đúng như bà nói. Ừ nhà mình đã đến nỗi nào! Vì còn cái xe đạp Eska. Còn đôi khuyên. Còn cái quạt trần… Còn hàng xóm với những người tốt khi cơ nhỡ đều có thể vay giật tạm được. Tuy vậy, phòng xa và để có khoản vốn sinh lãi đều đều, trước hết bà tính phải bán cái xe đạp đi để lấy tiền gửi tiết kiệm lấy lãi hàng tháng. Cái xe đạp, đúng là một khoản tiền đáng kể. Thêm nữa, thật tình cứ nhìn thấy cái xe đạp, bà lại đau nhói trong lòng. Cái xe đạp chính nó là vật chứng nhắc nhở nguồn cơn của nỗi tai biến trong nhà. Trông thấy nó, bà chỉ muốn bán quách đi cho rồi.
Vừa nghe tin có bà cụ muốn bán xe, người mua đến ngay lập tức. Đó là một người đàn ông răng màu đồng gỉ, môi cặn quết trầu, mắt cặp kèm, mặc bộ quần áo ta nhuộm màu dâu da, trông vừa lẳng vừa hèn. Người này có tật ngưỡng thiên, nên bước vào nhà tôi cứ vác mặt ngó nhìn trần nhà. Lát sau thì mắt ông ta lia ngang lia dọc, như kiểm soát đánh giá gia cảnh nhà tôi. Cuối cùng ông mới sờ đến cái xe. Búng tay vào từng cái tuýp khung xe, lắng tai nghe âm thanh từ đó phát ra. Nhấc yên xe lên, dấn bàn đạp, nhìn cái bánh xe quay tít loang loáng, đánh giá độ trơn của trục xe. Gật gật một hồi, rồi ông mới xịt tia nước bọt, đập tay lên yên xe, uể oải:
– Cụ nói bao nhiêu cái xe tàng này?
– Thì ông thấy đáng bao nhiêu ông cứ giả.
– Ô hay nhà hàng muốn bán thì phải gióng lên một tiếng, khách mua mới biết đường mà giả chứ. Chẳng hạn, nghìn mốt, nghìn hai… hay là bảy trăm, tám trăm.
Rõ là giọng lái buôn chuyên nghiệp. Xe này mà bảy trăm, tám trăm, nghìn mốt, nghìn hai. Bà tôi hỏi dò cô Đại Bàng bên hàng xóm, cô bảo ít ra cũng phải hai ngàn rưởi. Chắc người mua này tưởng có thể bịp được bà tôi. Ông ta đâu có biết bà tôi thật thà nhưng không dễ để ai bắt nạt, ăn hiếp mình. Chẳng nói chẳng rằng, bà tôi khẽ gạt tay ông, dắt luôn chiếc xe từ ngoài sân vào nhà.
– Ơ kìa… cụ đem xe đi đâu thế?
– Ông không biết người biết của, mua sao được mà mua.
Ông khách nhoai người giữ cái yên xe, bè nhè:
– Ô hay, thì tôi đã nói gì đâu…
– Xe thế này mà dám nói là xe tàng thì có đúng là không biết của không? Hay ông là lái buôn xe?
– Ừ thì lái buôn xe đấy! Đã sao nào!
Ông lái híp hai con mắt khoái trá, rồi vừa chấm kẽ mắt vừa cười cầu tài:
– Thì cũng phải nói thế chứ. Chẳng nhẽ tôi khen để cụ vác mặt lên làm cao à. Thôi thế này… cụ cho một tiếng, đúng giá, tôi trả tiền dắt xe đi ngay, không nhùng nhằng lời qua tiếng lại nữa.
Ông lái xắn tay áo, ra vẻ cả quyết. Thấy tay ông không còn giữ yên xe, bà tôi đẩy luôn chiếc Eska vào hiên. Ông vội hốt hoảng bước theo, miệng kêu: Ơ kìa, ơ kìa. Bà tôi quay lại:
– Hai nghìn đúng, ông có lấy thì trả tiền!
Ông lái sững lại, giơ hai tay lên trời, vờ vĩnh:
– Ối giời! Xe cụ đắt hơn cả vàng mười kia à!
– Thì thôi vậy!
-Thôi thì thôi, chứ tôi thiếu gì nơi mua.
– Vâng, ông không ăn giá ấy thì tôi đâu có ép.
– Nhưng mà cụ ơi. – ông khách nhăn nhó. – Cụ nóng tính quá đấy. Đời thuở nhà ai, ra giá lại khăng khăng một lời thế được!
– Nhưng ông mua thật hay vờ? Mua để dùng hay để buôn nào?
– Cái sự đi buôn hay không nó không quan trọng ! Quan trọng là tiền nào của ấy, cụ ạ.
– Thì chính thế tôi mới nói giá là hai nghìn.
– Chậc! Thì cụ cũng phải để tôi nhẩn nha tính toán một tí chứ. Một đống tiền đấy chứ ít à!
Mắt ông lái lại tít lại. Rõ ràng là ông đã đánh hơi thấy một món hời. Và kết thúc của một hồi cò kè, chiếc xe đã ngã giá một nghìn chín trăm đồng. Tuy vậy khi trả tiền ông khách lại bớt lại năm chục; bà tôi đòi, nhất định ông không chịu trả, ông bảo là để lấy may, là tiền chè lá và đó là luật mua bán xưa nay.
Bà tôi chép miệng mát mẻ:
– Ông quá đàn bà; chắc là bà vợ được ơn nhờ ông lắm nhỉ.
Ông lái nhe hàm răng màu đồng gỉ, cười hè hè:
-Thì cụ cũng quá là đàn ông; chắc là cụ ông nhờ cậy ở cụ nhiều lắm nhỉ!
Bà tôi bật cười theo ông khách. Chuyện cũng vui vui. Còn vui hơn nữa là khi dắt xe ra cổng, ông bỗng níu bà tôi lại, hơi cúi xuống, thẽ thọt:
– Cụ ơi, cụ giúp con tí nhé. Nghe nói phường Ngọc Sinh này có một xóm tên là xóm Tây, nghĩa là toàn những gia đình ở Tây về, lắm hàng ngoại muốn bán lắm. Cụ biết cụ mách mối, con xin sòng phẳng tiền trà lá với cụ.
Bây giờ thì phường Ngọc Sinh của tôi đã khác hồi ấy lắm rồi. Tuy vậy tôi vẫn còn nhớ cái khung cảnh dạo đó, khi phường này mới thành lập, mọi việc còn chưa vào cơ ngũ, còn rất nhiều điều vô lý, bực mình và buồn cười nữa.
Như tôi đã nói ở trên, Phường Ngọc Sinh của tôi gồm có làng Ngọc Sinh cổ xưa và khu tập thể mới xây dựng và người mới dọn đến, hầu hết là cán bộ, công nhân viên nhà nước. Như nhiều phường, phường Ngọc Sinh cũng có đủ bộ máy hành chính và các hoạt động văn hóa, kinh tế, xã hội. Có trụ sở ủy ban nguyên là cái đình làng. Có một cửa hàng hợp tác xã mua bán vốn là nhà kho của hợp tác xã trồng rau nay đã giải tán vì hết đất nông nghiệp. Có một trường mẫu giáo đặt ở trong ngôi chùa làng. Trường phổ thông cơ sở lúc đó chỉ là đám đất hoang, bên bờ một hồ nước mà người ta đang dự định sẽ cắm đất lập chợ.
Tuy là mới thành lập, nhưng khu tập thể hồi đó đã có gần trăm gia đình đến ở. Ở đây cũng đã chia thành các khu A, B, C. Khu B toàn nhà hai tầng. Nó chính là cái xóm Tây mà ông khách mua xe nhà tôi nói tới.
Gọi nó là xóm Tây là nói quá cho nó. Quả là có nhiều gia đình ở đây có con em đi học, đi công tác, đi hợp tác lao động ở nước ngoài về thật. Trong đó có nhiều nhà rất giàu. Đó là những người có thời gian dài sống, làm việc ở Mỹ, Nhật, Thụy Điển, Pháp, Anh, Tây Đức. Nhà nào cũng ti vi màu, xe Cup, máy quay băng, có nhà có cả vi-đê-ô. Nhà nào cũng nuôi chó cảnh, chó bảo vệ. Nhưng họ chỉ chiếm số ít trong đông đảo cư dân ở đây. Ở đây có đủ các tầng lớp khác thành phần, các nghề nghiệp khác nhau, và đa số chỉ thuộc lớp người đủ ăn thôi. Còn nếu muốn nói tới cái đặc sắc ở phường tôi, thì nên kể về lớp người già, hay gọi là các cụ, các ông đã về hưu trí.
Ban ngày ở đây, ai còn trẻ đều đi làm. Ở nhà chỉ còn lại bọn trẻ con chúng tôi và các cụ già. Các cụ già cũng có thể chia ra làm hai loại: Loại giàu có, về hưu rồi lại nắm giữ quyền chức trong phường, và loại đông đảo những người sau mấy chục năm cống hiến sức lực, trí tuệ cho đất nước, có khi giữ những cương vị cao trong chính quyền, quân đội, bây giờ trở về vị trí công dân, vẫn là con người trung thực, giản dị, chí công vô tư, sống đạm bạc về vật chất, nhưng tâm hồn thanh cao, trong sáng.
Tiêu biểu cho loại thứ nhất là ông Luông. Ông Luông nguyên là người làng Ngọc Sinh, đã công tác ở ngành ngoại giao ba chục năm, trong đó gần hai chục năm làm công việc hành chính ở sứ quán Việt Nam tại các nước Tây Đức, Pháp, Ô-xtơ-ra-li-a, hiện thời là chủ tịch phường này. Ông là người giàu có nhất cái khu vực được mệnh danh là xóm Tây này. Nhà ông kín cổng, cao tường. Qua ba lớp cửa sắt mới vào được tới sân. Mảnh chai tua tủa sắc rợn trên vòng tường vi, trên nữa là giây thép gai giăng hàng đan lưới mắt cáo. Nghe nói ông có một chùm chìa khóa hai mươi mốt chiếc. Nghĩa là nhà ông có đến từng ấy chiếc khóa. Vào đến buồng ngủ của ông phải qua bảy lần cửa khóa nổi khóa chìm. Tôi biết ông vì một lần bà tôi dẫn tôi đến nhà ông để hỏi cách thức xin học mẫu giáo cho tôi. Bà tôi gọi cổng một thôi một hồi mới thấy ông mặc bộ pi-gia-ma, lệt xệt đôi dép tông đi ra. Bà tôi tranh thủ hỏi luôn. Ông chủ tịch chẳng thèm mở cổng, chưa nghe bà tôi nói, đã cau có đưa tay hất hất như xua đuổi. Bà tôi bực nói: “Ông làm việc hay ông gắt ngủ đấy”. Ông sửng cồ, quát to: “Này, bà muốn làm việc thì ra trụ sở nhé. Đừng có dân chủ quá trớn!”
Các cụ ở tổ hưu có vẻ không ưa ông Luông. Tôi biết vậy vì các cụ hay đến trò chuyện với bà tôi và cũng hay gặp nhau bàn bạc công việc ở cái thư viện gia đình của cụ giáo Nhiên, nơi tôi thỉnh thoảng có qua lại. Cụ giáo Nhiên là một con người rất đặc sắc. Chẳng hiểu tên thật cụ là gì, nhưng mọi người đều gọi cụ là cụ Hồn Nhiên và cụ cũng chấp nhận. Cụ Hồn Nhiên cao như con hạc thờ, phải đến thước tám, tính tính hồn nhiên và hồn nhiên nhất là cụ lập ra cái thư viện riêng cho cả phường mượn sách, gọi là Hồn Nhiên gia đình thư viện. Cụ là nhà giáo, về hưu đã hơn chục năm, nay đã bảy mươi tám tuổi. Dọn đến phường này, thấy mọi người lơ là việc đọc sách, cụ liền đứng ra làm cái công việc góp phần mở mang dân trí này. Sách báo ở thư viện nhà cụ ai đến đọc, thậm chí mượn về đọc cũng được cụ không lấy tiền công thuê. Cũng chẳng đòi hỏi gì, ngoài một yêu cầu gắt gao: phải giữ gìn cẩn thận, hết sức cẩn thận. Nhà cụ ngăn đôi, buồng ngoài có tủ sách, có giá treo báo; trong cái diện tích nho nhỏ chừng sáu mét vuông ấy đủ cả các loại sách, tiêu biểu cho nhiều nền văn hóa mà cụ đã tích lũy một đời. Với trẻ con thì đủ. Từ Không gia đình, Bu- ra-ti -nô, Truyện cổ Grim, Bạch Tuyết và bảy chú lùn… đến Tây du, Tam quốc, Thuỷ Hử. . .
Theo gương cụ Hồn Nhiên, ông Vinh, đại tá pháo binh cụt tay mới nghỉ hưu, được các cụ gọi là ông Vinh pháo, đứng ra huấn luyện thể dục cho trẻ con trong phường. Ông Vinh còn trẻ, trông như chưa tới năm mươi, có giọng cười vang, khỏe. Cụt một tay trái gần tới khuỷu nhưng ông cuốc được đất, gánh được nước, lại chơi được cả bóng chuyền. Cụ Hồn Nhiên chậc lưỡi: “Dễ chỉ có món xà đơn là ông chịu”. Ông Vinh pháo gật đầu, chịu cụ Hồn Nhiên tài. Cụ Hồn Nhiên lắc đầu: “Tài phải là ông, ông Vinh pháo ạ. Ông mới thật là một tay gây dựng cơ đồ, bấy lâu bể Sở, sông Ngô tung hoành”. Thật hóm hỉnh quá. Mọi người cười vang. Cụ Hồn Nhiên kể: “Ấy thế, có ông giáo dạy văn cấp hai, đọc câu đó, giảng cho học sinh rằng: đó là vì Từ Hải là thương binh cụt tay!” Mọi người cười sặc sụa. Cụ Hồn Nhiên kết luận: “Sách không đọc thì dân trí mở mang sao được. Ông Vinh pháo đọc một câu tiếng Pháp. Cụ Hồn Nhiên vỗ tay hoan hô: “Hay lắm! Một tâm hồn trong sáng trong một thân thể tráng cường!”
Thế là từ đấy các cụ trong phường tôi chia nhau vào hai công việc: rèn luyện thân thể và mở mang tâm trí cho mình và mọi người, nhất là cho trẻ em.
Tôi nhớ nhất buổi sớm chủ nhật ấy tôi chính thức được các bạn trong phường gọi ra tập thể dục trong đội ngũ thiếu niên nhi đồng do ông Vinh pháo tổ chức.
Bọn trẻ con hơn năm chục đứa, bé nhất là loại năm tuổi như tôi, đứng thành năm hàng, nhìn ra mặt hồ nước xanh biêng biếc. Cạnh chúng tôi là đội hình các cụ, do cụ Hồn Nhiên hướng dẫn bài võ Ngọc trản ngân đài.
Ông Vinh mặc áo may ô cộc tay, đeo cái còi trước bộ ngực nở nang, cất tiếng vang khỏe:
– Hôm nay thiếu hai bạn gái Vành Khuyên và Vàng Anh. Mai, các bạn nhớ nhắc nhau đi cho đủ. Chúng ta bắt đầu tập. Theo tôi!
Ông Vinh co cánh tay lành, dún chân. Đó là động tác chạy tại chỗ. Chúng tôi làm theo ông. “Nhấc cao chân!”. Ông Vinh nhắc. Người tôi tâng tâng như nảy trên một tấm đệm cao su. Ông Vinh chuyển hướng, quay lưng về phía chúng tôi, giọng đột ngột vang vọng và nhịp theo mỗi bước chân dận xuống đều đều: “Khỏe – để – học tập”. Chúng tôi hô theo. Tâm trí tôi hòa đồng vào niềm phấn chấn sớm mai. Tôi không biết mình đã chạy theo các bạn từ lúc nào. Khi nhận ra, tôi đã thấy mình ở trên một quả đồi cỏ xanh rì những bụi cây tầm thấp. Quả đồi này nằm ở phía tay trái nhà tôi, cách nhà tôi độ một trăm mét. Đó là quả đồi hoang, nằm chắn ngang giữa phường tôi và một phường trong nội thành.
Không khí buổi sớm cuối thu rất mát mẻ. Lượt về chúng tôi theo hướng dẫn của ông Vinh vừa đi chậm vừa tập thở. Tôi cũng vươn tay cao, chun mũi hít vào, tròn môi thở ra. Phút giây ấy bao nhiêu buồn rầu hình như đều tan biến cả!
Chúng tôi trở lại bên bờ hồ. Mặt trời tròn hồng vừa nhô cao, đuổi dạt những gợn mây cá vàng sang hai bên. Các cụ tập xong bài võ đã ra về. Trên bãi tập vắng ngắt, có một bóng người gầy gầy đội cái mũ phớt, đeo kính râm vừa đi tới. Tôi nhận ra đó là ông Luông vừa lúc ông Vinh pháo bỗng hô to: “Chạy đều…chạy!”. Chúng tôi bị bất ngờ, loạc choạc mất một lúc, rồi thành hai hàng, nối nhau thành một vòng tròn quây quanh cái bãi tập, vây ông Luông ở giữa.
Ông Luông lúng túng, chạy đi chạy lại tìm cách ra khỏi vòng vây. Mấy anh lớn trong bọn tôi cười rúc rích. Chẳng hiểu ông Vinh có nhìn thấy ông chủ tịch ở trong tình thế ấy không mà mặt ông tỉnh không.
Bà tôi khen:
– Cháu bà tập thể dục giỏi lắm. Rồi cháu sẽ cao lớn như chú Dũng, như ông nội cho mà xem.
Tôi nói:
– Cháu cao lớn bằng bố cháu chứ, bà.
– Bố cháu khỏe, dai sức, giống ông nhất nhà, nhưng không cao lớn bằng ông.
Cô giáo Quyên, hàng xóm nhà tôi, mặc cái áo nâu vá ,vai bế thằng Lễ mới ngủ dậy ở ngoài sân, nhìn tôi, vui vẻ:
– Bao giờ em Lễ khỏe, anh Duy gọi em đi tập thể dục với nhé. – Rồi quay sang bà tôi, cô tiếp: – Anh Nguyên cũng cao lớn quá đi chứ, bà! Nhớ hồi còn ở nhà, sáng nào nhà con cũng cùng anh Nguyên tập nhấc hai cái bánh xe goòng. Cũng may mà hồi trẻ luyện tập nên giờ mới có sức chịu đựng, bà ạ.
Cô Quyên là cô giáo dạy trường phổ thông cơ sở ở một làng ngoại thành. Chồng cô là kỹ sư cơ khí, cùng nhập ngũ với bố tôi. Cùng sang Cam-pu-chia chiến đấu giúp đỡ nhân dân bên đó như bố tôi, nhưng ở bộ binh. Đầu năm nay, cô nhận được thư chú ấy báo là bị thương, hiện đang nằm viện. Cô lo sốt ruột sốt gan. Nhưng chẳng biết làm thế nào. Cả hai cô chú đều không có họ hàng thân thích ở đất này và trong Nam. Cô chú lại nghèo, như gia đình tôi vậy. Bà tôi bảo: Cô chỉ có mỗi một bộ quần áo lành để lên lớp. Bà tôi thương cô lắm. Bà tôi gạn quần áo cũ, may mặc cho thằng Lễ và trông nom bế bồng nó mỗi khi cô bận bịu hoặc mệt nhọc. Thằng Lễ ốm yếu luôn. Cô Quyên cũng chẳng khỏe gì. Gương mặt trái xoan của cô cứ xanh lướt quanh năm. Áo nào cô mặc cũng thấy hai vai nhô cao và rộng thùng thình sau trước.
Thật chẳng bù với nhà cô Đại Bàng ở bên trái nhà tôi.
Cô Đại Bàng! Cái tên thật ngộ! Phải chăng là do dáng hình cô to lớn, sức vóc cô dũng mãnh như con thần điểu ấy? Cũng có thể. Nhất là cái mũi của cô, nó khoăm khoăm mỏ diều và hai bàn tay cô ngắn thụt lụt, sần sùi, trông như chân con chim nọ vậy. Nhưng thật ra cái tên Đại Bàng có nguồn gốc đơn giản thôi. Cô tên là Bàng, quê ở huyện An Thi, tỉnh Hải Hưng, gốc gác nông dân, nhưng lên công trường xây dựng cầu Thăng Long làm thợ bê tông đã lâu. Chồng cô tên là Đại, làm nghề lái xe, ba bốn năm nay được điều sang lái xe ở Đại sứ quán ta tại Băng Cốc – Thái Lan. Ghép tên vợ tên chồng lại cũng là thói quen xưa nay của mọi người. Trường hợp vợ chồng cô, ngẫu nhiên thành tên một giống chim. Nghe cũng hay hay. Cô cũng thích. Chồng cô cũng ưng. Chim lại đẻ ra chim, cũng là một cái hay nữa. Hai đứa con cô đều là gái, đứa mười hai, đứa mười tuổi. Đứa lớn tên là Vàng Anh, đứa bé tên là Vành Khuyên. Có điều lạ là hai đứa đều loắt choắt chim ri, chứ không to lớn như mẹ.
Cô Đại Bàng bỏ nghề thợ bê tông về, ở nhà, để trông nom hai đứa con gái mà người chồng cô quý như hai viên ngọc. Cơm ăn, áo mặc, tiện nghi đời sống, của cải, cô không phải lo. Ông tài xế Đại từ bên Thái Lan cứ đều đặn gửi về mọi thứ hàng hóa, cô chỉ việc nhận rồi đem bán lấy tiền. Cứ độ một tuần cô Quyên lại sang thì thào với bà tôi:
– Nhà Đại Bàng nó lại vừa thuê xích lô chở hai kiện hàng to lắm từ bưu điện Bờ Hồ về, bà ạ.
– Cháu thấy hôm qua chính nó đèo xe máy hai cái quạt Sa-ny-ô còn trong hộp xốp đấy. Sao mà ông trời ăn ở bất công thế. Thật là kẻ ăn không hết, người lần không ra!
Bà tôi cắn môi, nheo cặp mắt già nhìn cô giáo đang ủ ê trong nỗi buồn tủi, an ủi:
– Trời chẳng thiên vị ai đâu, cô ạ. Mắt tôi đã chứng kiến nhiều rồi. Rồi lại của thiên trả địa hết thôi.
Cô Quyên gạt tóc mai, cố thoát ra khỏi thiên kiến, buồn rầu:
– Sau này thế nào thì không biết, chứ bây giờ họ sướng gấp trăm lần ta, bà ạ.
– Chưa biết ai sướng hơn ai đâu, cô ạ.
– Như cháu, thật chó cắn áo rách, họa vô đơn chí, bà ạ.
– Chú ấy lâu nay có thư từ gì ra không, cô?
– Bốn, năm vết thương. Lên bàn mổ không biết là lần thứ bao nhiêu rồi, bà ơi.
Cô nói, giọng sụt sùi, tay rung rung thằng Lễ khóc èo ẹo. Thằng Lễ mấy hôm nay lại sưng V.A. Đầu nó to, tóc nó lơ thơ, mắt nó thâm quầng, cái cổ ngẳng nổi gân xanh. Khổ, hai tuổi rồi mà nó vẫn chưa biết đi. Cô gạt nước mắt, tiếp:
– Có nhẽ con cũng phải vay vỏ đâu ít tiền tàu xe vào thăm nhà con, bà ạ. Khổ quá cơ, đêm nằm cứ chợp mắt là con mê. Mà mê toàn điều kinh hãi cả…
Dự định mà còn biết bao ngập ngừng, cả cô Quyên, và bà tôi đều im lặng, nghĩ đến bao trắc trở ngoài sức cố gắng của mình.
Cho đến lúc ngoài sân nhà cô Đại Bàng có bóng hai đứa con gái. Đó là con Vàng Anh và con Vành Khuyên, con cô Đại Bàng. Hai đứa con gái vừa thấy mặt đã thấy mồm. Chúng làm náo động bầu không khí sớm mai một ngày chủ nhật.
Tôi cam đoan rằng có thể cả đời bạn, chẳng bao giờ bạn thấy có đứa con gái nào chanh chua, lếu láo như hai đứa con cô Đại Bàng. Tôi không nói ngoa đâu. Tôi đâu có biết bịa. Mà bịa làm gì nhỉ!
Hai đứa con gái này chẳng ngày nào là không chí choé cãi nhau. Không có chuyện chúng cũng vẫn có thể bới chuyện để gây sự với nhau, vì cả hai đều rỗi hơi, lắm mồm. Huống hồ chúng luôn có cái để tranh giành với nhau. Một cái áo phông cành mai bố nó mới gửi về. Một con búp bê Pháp. Một cái ô Nhật. Cái vòng ngọc giả. Chiếc xe ô-tô vặn dây cót… Chúng giằng giật nhau, rồi dỗi, rồi cãi nhau, rồi chửi nhau và ăn vạ mẹ chúng. Mẹ chúng là chỗ chúng trút tức tối, giận dữ và tha hồ hạch sách. Có ngày nào mà chúng không hạch tiền, đòi ăn uống, mua sắm, may mặc! Cô Đại Bàng có lần chịu không nổi ngẩng mặt lên trời kêu: “Ối, ông Đại ơi, ông về mà dạy con ông đi. Của nả giàu có mà thế này thì chết đi cho rồi, ông ơi”.
Sáng nay, mở mắt dậy, hai đứa vội tuồn ra sân vì có một đoàn các bác ở chi hội phụ nữ phường cùng ông chủ tịch Luông vào nhà chúng để trao đổi công việc gì đó. Vừa ra tới sân lập tức cả hai vừa nhảy lò cò vừa hướng vào trong nhà léo nhéo:
– Ê ê… lũ nặc nô, bọn động rồ, điếc đít bên ta, điếc đít bên ngô.
Con Vàng Anh mặc váy vàng, con Vành Khuyên mặc váy xanh. Tóc hai đứa đều cắt ngắn. Mũi cao giống mẹ. Hai con mắt to, sáng. Trông xinh xẻo thế mà không ngờ chúng ăn nói hỗn hào quá.
Bà tôi đang xới luống rau muống cuối mùa, thấy vậy, liền ngẩng lên nhìn sang:
– Cháu Vàng Anh ơi, đừng nên nói thế. Các bác ấy là người có công có việc.
Con lớn ngừng chân nhảy, vênh mặt:
– Ơ, cái bà này, bận gì đến bà nhỉ?
Bà tôi lắc đầu:
– Đừng cua nhà nọ rọ nhà kia thế cháu. Dẫu sao bố cháu cũng là nhân viên nhà nước.
Con bé chạng hai chân, cong mỏ:
– Phải rồi, chúng tôi đâu phải con phò?
– Phò nào?
– Phò nên mới theo giai, bỏ nhà bỏ cửa theo giai.
Bà tôi gài tóc lên vành tai, nén giận:
– Đừng ăn hơn nói kém phải tội, các cháu ạ.
Cô Quyên đang bón cơm cho thằng Lễ, ngoảnh sang:
– Bà đang gặp hồi cơn đen vận túng, các cháu phải biết thương bà chứ. Các cháu là người được ăn học. Bà đáng tuổi bà các cháu đấy.
– Chúng tôi không có bà!
Con lớn nói. Con nhỏ nhổ bọt, vênh mặt, tiếp:
– Đừng có động đến gia đình nhà tôi nhé!
Bà tôi đứng dậy, chỉ tôi đang đứng ở hiên:
– Các cháu ăn nói, xử sự thế nào để em nó còn học theo mới chứ!
Chống tay lên sườn, cả hai cùng ngỏng cổ đồng thanh:
– Nó học theo mẹ nó, chứ việc gì phải học theo chúng tôi.
Bà tôi cười nhạt:
– Này, chim chích mà ghẹo bồ nông, đến khi nó mổ lại lạy ông tôi chừa đấy, các cháu ạ.
Câu nói của bà đã giải tỏa cơn tức cho tôi. Tôi ghét hai đứa quá, nhưng chẳng biết phải làm gì. Đoàn các bà ở chi hội phụ nữ phường cùng ông chủ tịch Luông xong việc bàn bạc, đang phấp phới nón áo ra sân.
Đứng ở giữa sân nhà tôi, ông chủ tịch phường quay ngang quay ngửa, hỏi trống không: “Này, nhà cái bà cụ có cô con dâu vừa bỏ đi đâu như là đây phỏng?” Rồi ông điềm nhiên và oai vệ bước vào ngưỡng cửa nhà tôi.
Hôm nay trông ông Luông rất lạ mắt. Ông đội mũ lông thỏ, mặc cái măng-tô-san mùa thu. Mặt ông choăn choắt, da ông sắt seo và mũi ông tóp nhọn, cứng như sắt, còn hai con mắt ông ti hí như mắt rắn láo liên liên hồi, trong khi một tay ông thọc vào túi áo, tay kia ông bóp chặt một cuốn sách cuộn tròn.
Các bà tha thướt áo dài vào đến nhà tôi là lóe xoé, đủ các thứ chuyện thời tiết, làm ăn, buôn bán. Mặc, ông Luông vẫn đưa hai con mắt rắn quan sát cảnh nhà tôi. Chốc chốc liếc một cái về phía bà tôi như nhìn trộm rồi sau cùng ông mới cắn môi, gật đầu đánh khực một cái.
Nhận được ám hiệu, một bà mặt tròn lập tức xua xua hai bàn tay sang hai bên ra hiệu mọi người hãy im lặng, rồi ngước nhìn bà tôi, tằng hắng và ỏn ẻn:
– Hôm nay chúng con trước là, vâng ạ, thăm sức khỏe của bà. Sau nữa chúng con mời bà đến dự sinh hoạt câu lạc bộ phụ nữ phường ạ. Chẹp! Dạ, nó là thế này, dưới sự lãnh đạo sáng suốt của chi uỷ, uỷ ban phường đứng đầu là đồng chí Luông đây ạ, phường ta đã thành lập một cái gọi là câu lạc bộ phụ nữ phường ạ. Để nâng cao trình độ ạ. Để giáo dục đạo đức ạ.
– Vâng, các bác cho tôi tham dự thì còn gì bằng.
– Dạ, chúng con là muốn mời bà tới kể chuyện cho chị em chúng con nghe ạ. Dạ, chúng con biết bà xưa đã từng là thợ, đã tham gia hoạt động, tranh đấu chống đế quốc từ thời còn bóng tối, cơ ạ. Có phải thế không hả bà?
– Cũng có tham gia chút ít, được vài năm thôi, các bác ạ.
Như được đà, bà mặt tròn nghển cổ, cao giọng:
– Dạ, mấy năm là quý lắm rồi. Vì vậy con mời bà đến câu lạc bộ phường để bà nói cho mọi người thấy cuộc đời người thợ ngày xưa khổ cực thế nào. Chứ bây giờ sướng quá, không ôn nghèo gợi khổ, dễ sinh ra mất gốc, phản động lắm, bà ạ. Tôi nói thế có phải không, các bà?
– Dạ nhất trí thế đấy ạ. Chẳng là bây giờ cái gì cũng có sẵn cả rồi mà.
– Đồng tiền dễ kiếm là một, hai nữa lại không còn lý trưởng, phó lý, trưởng bạ, hộ lại, tiên thứ chỉ nó áp bức… nên dễ sinh tư tưởng quá trớn lắm.
Nghe các bà bạn hưởng ứng, bà mặt tròn thở thào thào qua hai lỗ mũi, hể hả tiếp:
– Thật chẳng ai sướng bằng công nhân viên chức nhà nước bây giờ bà ạ. Gạo bông, tem phiếu thực phẩm, chất đốt đầy đủ, nhà cửa, xe đạp phân phối tận tay. Ngày xưa làm gì có, phải không bà. Ngày xưa là đồng lương chết đói. Bà ạ, thế bà có bị cai ký nó đánh đập, cúp lương không ạ? Chắc là có chứ ạ.
– Có. Bà tôi gật đầu
Bà mặt tròn trầm trầm hai con mắt, ảo não:
– Khổ thế!
– Nói về cái khổ thì nhiều. Bà tôi chép miệng, giọng bỗng nâng cao như hát: Bốn giờ cắp nón đi ra. Mặt chó không biết, mặt gà cũng không. Có hôm tới nơi còn sớm quá, ngồi xuống ngủ ngay ở cổng nhà máy. Mỗi ngày làm mười hai, mười bốn tiếng. Thật là: Trăng kia còn có đêm rằm. Thấu chăng kiếp thợ tối tăm một đời. Trong phân xưởng lợp mái tôn, mùa hè phải đội khăn mặt ướt, lúc mưa phải đội nón vì dột. Có hôm nóng quá mấy chị còn bị ngất kia. Còn cai ký nó đánh thợ thì vô tội vạ. Có thằng cai Để nó đặt sẵn một ống roi trong phân xưởng, các bà ạ.
– Khổ thế!
– Đến chậm, phạt nửa tháng lương. Bắt được đang dừng tay hút thuốc, cúp lương một tuần.
– Ác quá!
– Có anh thợ máy bị dây da truyền lực không có đồ che chắn cuốn vào máy nghiền nát cả tay.
– Khiếp quá!
– Đúng là bị nó đánh đập đối xử dã man, đúng là làm thân trâu ngựa cho nó thật. Dưng mà bảo: đồng lương nó trả là đồng lương chết đói thì không đúng lắm đâu.Tôi nói để các bác nghe nhé. Lương thợ dệt như tôi, một ngày mua được ba ký gạo. Chưa kể có hồi lương công nhật một ngày, một hào hai. Mà cơm đầu ghế có xu một bữa. Một con vịt một hào. Năm xu được một gói ý dĩ, hạt sen tướng.
– Ôi giời!
Thật không ngờ cái sự thật bà tôi kể lại bằng mấy lời giản dị ấy lại gây nên những tiếng kêu kinh ngạc của các bà chi hội phụ nữ vốn chỉ là dân buôn bán nọ. Quay hết cả lại nhìn ông Luông, các bà như cầu cứu. Và ông này đã phản ứng một cách hết sức nhạy bén bằng cú đánh rơi bàn chân đang gác trên đùi đánh pạch xuống đất. Rồi mặt ông lập tức bầm tím như tụ máu và ông bật liền một hơi như phun lửa vào bà có gương mặt tròn:
– Này tôi hỏi bà: ai đề ra chủ trương mời người tới kể chuyện ở câu lạc bộ phường? Ai? Ai?
– Dạ dạ…
Bà mặt tròn ấp úng, nhìn các bà bạn. Và khi các bà còn đang quay ngang quay ngửa, lí nhí thì ông Luông đứng phắt dậy. Thuận tay ông quật đánh đét cuốn sách ông bóp chặt trong tay từ nãy xuống giường nhà tôi. Hóa ra đó là quyển Tây du ký, bìa ngoài có in dấu gỗ mấy chữ: Hồn Nhiên gia đình thư viện.
– Các bà có biết cái gì đây không? – Dằn hỏi và không để các bà nọ kịp suy nghĩ, ông chủ tịch phường chống tay lên sườn, quát: – Loạn, vô chính phủ! Tự do bừa bãi! Thật là hết mức. Chi ủy, ủy ban nào chủ trương? Các bà tưởng mọi chuyện giản đơn như việc bán rau của các bà, hả?
Thấy các bà ngồi dúm lại với nhau, im thít, ông chủ tịch càng to tiếng:
– Vì vậy tuyệt đối không cho phép ăn nói bừa bãi. Cũng như đọc sách gì là phải duyệt. Chết thôi! Đang chống Tàu mà lại đi đọc sách Tàu. Các bà có biết Tây du ký là chuyện gì không? Là cái chuyện Đặng Tiểu Bình du hí ở bên Tây, tức bên Mỹ, hiểu chưa?
Ôi trời! Lại đến thế nữa. Tôi nhận ra bà tôi, cúi mặt để giấu một nét cười khinh mạn và thương hại. Nhưng, như nhận ra thái độ nọ của bà tôi, ông chủ tịch bỗng dừng lời quay sang phía bà tôi, hạ giọng:
– Thôi, không có bàn những chuyện chính trị nữa. Bàn cái việc cụ thể đi. Nuôi con thế nào? Dạy dỗ ra sao? Đây, nhà cụ này còn một cháu chưa đi học. Các bà giải quyết đi cho tôi!
Lát sau, cùng các bà chi hội ra về, nhưng tới cửa, ông Luông dừng lại, bỗng chòng chọc nhìn bà tôi và giọng ông bỗng đổi thành giọng tra vấn:
– Này, tôi hỏi, chồng bà họ Lã, hả?
– Vâng, nhà tôi họ Lã. Nhưng ông hỏi thế để làm gì ạ?
– Tất nhiên, đã hỏi là có việc! Còn việc gì thì đó không phải việc của bà. Việc của bà là… khi con dâu bà bỏ nhà đi, bà phải đến khai báo với ủy ban! Tại sao bà lại lờ đi việc hệ trọng thế là thế nào?
Bà tôi đứng đờ ở cửa.
Mặt lầm lầm ông Luông đi ra khỏi sân nhà tôi. Tay trái ông là cuốn Tây du ký, tay phải ông xóc xách chùm chìa khóa hăm mốt chiếc ông mới lấy từ trong túi ra.