Khi còn nhỏ danh thần Nguyễn Thiếp trải qua những cơn bạo bệnh tưởng không sống nổi. Lẫn trong sự thông tuệ tuyệt đỉnh, di chứng tâm thần vẫn xuất hiện những ngày trái nắng trở giời hoặc đất nước có biến động xấu. Nguyễn Thiếp người phủ Nghi Xuân, xứ Nghệ. Ông là một danh sĩ nổi tiếng Bắc hà. Nguyễn Thiếp tự là Khải Xuyên còn có nhiều tên hiệu khác như: Lam Hồng dị nhân, Lạc Phong cư sĩ…Ngoài 20 tuổi Nguyễn Thiếp thi đỗ thủ khoa kỳ thi Hương nhưng không đi thi Hội mà vào núi Hồng Lĩnh ở ẩn, đọc sách và chữa bệnh. Khi bệnh tình thuyên giảm ông lại xuống núi mở lớp dạy học.
Năm Bính Tý (1756) 33 tuổi, Nguyễn Thiếp được triều đình bổ làm quan Huấn đạo ở Nghệ An. Nhưng với tư chất nghệ sĩ, sống tự do tự tại, Nguyễn Thiếp cảm thấy không hợp chốn quan trường. Nguyễn Thiếp treo mũ từ quan về lập trại Lạc Phong ở Nam Đàn, sống và dạy học tại đó. Tên hiệu Lạc Phong cư sĩ xuất hiện từ đây. Năm 1775, Quận Việp Hoàng Ngũ Phúc đem quân chiếm Thuận Hóa, Bố Chính, nghe danh Nguyễn Thiếp, Phúc cho mời ông vào Phú Xuân nhưng Nguyễn Thiếp cáo bệnh từ chối. Trần Văn Kỷ là bộ tướng của Việp Quận công Hoàng Ngũ Phúc vâng mệnh chủ tướng ra Nghệ An hỏi Nguyễn Thiếp về các bậc danh sĩ đất Hoan Châu. Nguyễn Thiếp cao ngạo trả lời: “Đạo học sâu xa thì Lạc Phong cư sĩ, văn phong phép tắc thì Thám hoa Nguyễn Huy Oánh, còn thiếu niên đa tài đa nghệ có Nguyễn Huy Tự”. Lạc Phong cư sĩ mà Nguyễn Thiếp tôn vinh đầu bảng “đạo học sâu xa” chính là ông. Tuy náu thân ở chốn thôn ổ nhưng danh tiếng Nguyễn Thiếp vang ra tới Đông Kinh.
Cơ duyên Nguyễn Huệ với Nguyễn Thiếp khá sâu nặng. Năm Bính Ngọ (1786) Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc diệt Trịnh phò Lê. Trên đường trở về Nguyễn Huệ viết thư sai người đem theo lễ vật ra Nghệ An mời Nguyễn Thiếp vào Phú Xuân giúp mình. Nguyễn Thiếp đã sáu mươi ba tuổi, ông khéo léo từ chối. Thiếp nhận mình là thần tử nhà Lê, tuổi cao, tài hèn sức mọn, không thể giúp gì được. Tháng 8 năm 1787, lần thứ hai Nguyễn Huệ cử viên lưu thủ Nguyễn Văn Phương và Binh bộ Thị lang Lê Tài ra Nghệ An dâng thư mời Nguyễn Thiếp. Nguyễn Thiếp vẫn từ chối. Nguyễn Huệ biết Nguyễn Thiếp là bậc danh sĩ tài năng, ông kiên trì mời Nguyễn Thiếp lần thứ ba. Nguyễn Thiếp tiếp tục từ chối với một thái độ khiêm nhường. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ cung kính gọi Nguyễn Thiếp là La Sơn Phu tử. Ngày 3 tháng 9 năm Mậu Thân (1788), Nguyễn Huệ viết thư hỏi Nguyễn Thiếp về nguyện vọng muốn xây kinh đô mới và nhờ Nguyễn Thiếp chọn đất giúp. Trong thư có đoạn: “Nhớ lại buổi hồi loan kỳ trước, lúc qua Hoành sơn, quả cung đã từng mở xem địa đồ, thấy ở Châu Lộc, xã Yên Trường, hình thế rộng rãi, khí tượng tươi sáng, có thể chọn để xây dựng kinh đô mới. Thực là chỗ đất đẹp để định đô vậy”. Cũng năm đó, lúc qua Nghệ An để ra Đông Kinh hỏi tội Vũ Văn Nhậm, Nguyễn Huệ sai người đem thư mời Nguyễn Thiếp. Lần này không tiện từ chối, Nguyễn Thiếp đã xuống núi đàm đạo với Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Huệ vẫn nhắc lại lời mời La Sơn Phu tử vào Phú Xuân lo công việc triều chính. Nguyễn Thiếp cho rằng mình không hợp với việc làm quan. Nhưng nhận lời giúp Nguyễn Huệ xây Phượng Hoàng Trung đô. Việc chọn đất, xem hướng, ngày giờ khởi công Nguyễn Thiếp đảm nhận. Trấn thủ Nghệ An là Nguyễn Văn Thận trông coi xây dựng. Mọi điều cần đều phải hỏi ý La Sơn Phu tử.
Năm Kỷ Dậu (1789) vua Quang Trung đem quân ra Bắc hà đuổi giặc Mãn Thanh. Vua dừng ở Nghệ An mười ngày. La Sơn Phu tử xuống núi theo lời mời của Quang Trung. Vua hỏi mẹo mực đuổi giặc và đốc thúc xây dựng Phương Hoàng Trung đô. Trên đường đi vua Quang Trung còn gửi Nguyễn Thiếp bức thư. Vua nhắc lại lời mời La Sơn phu tử ra làm việc và khẳng định việc xây dựng bằng được Phượng Hoàng Trung Đô để sớm dời đô từ Phú Xuân ra Nghệ An: “Trẫm ba lần xa giá Bắc thành. Tiên sinh đã chịu ra bàn chuyện thiên hạ. Người xưa bảo rằng: “Một lời nói mà dấy nổi cơ đồ”, Tiên sinh hẳn có thế, chứ không phải là hạng người chỉ bo bo làm việc gần mình mà thôi… Trẫm sẽ đóng đô ở Nghệ An, cùng Tiên sinh gần gũi. Rồi đây, Tiên sinh hãy ra giúp nhau để trị nước”.
Sau khi đánh tan giặc Mãn Thanh, vua Quang Trung biết La Sơn Phu tử không thích giữ chức tước gì trong triều đình, vua đặc biệt tin tưởng nhờ Nguyễn Thiếp lo việc tổ chức nền giáo dục. Nguyễn Thiếp khuyên Quang Trung nên kén người tài. Vua đồng ý cho mở khoa thi Hương đầu tiên dưới triều đại Quang Trung ngay trong năm Kỷ Dậu (1789) tại Nghệ An. Nguyễn Thiếp giữ chân đề điệu kiêm Chánh chủ khảo. Lần nữa vua tha thiết mời Nguyễn Thiếp ra giúp việc nước. Vì cảm tấm lòng yêu mến, chân thành của Quang Trung – Nguyễn Huệ, La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp đã hạ sơn vào Phú Xuân. Nguyễn Thiếp dâng vua ba kiến nghị trị nước an dân: theo đạo Thánh hiền (Quân đức); dùng nhân chính để thu phục lòng người (Dân tâm) và chăm lo việc giáo dục (Học pháp).
Lời tấu của La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp được vua Quang Trung cho áp dụng ngay.