Năm 1834, vua Thánh Tổ nhà Nguyễn ban hành bản Thánh dụ huấn địch thập điều, quy định chính sách giáo dục văn hóa của chế độ; năm 1870, vua Dực Tôn phiên dịch bản Thánh dụ huấn địch thập điều ra chữ Nôm và bản này được ấn hành với nhan đề Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca. Đây là bản hiến chương văn hóa giáo dục thứ ba của Việt Nam, sau bản Nhị thập tứ huấn điều của vua Lê Thánh Tôn ban bố năm 1470, minh định năm 1499, bản Lê triều giáo huấn điều lệ, Tứ thập thất điều của vua Lê Huyền Tôn, tuyên đọc năm 1663 và được Nhữ Đình Toản phiên dịch ấn hành năm 1760.
Giữa những dao động của thế kỷ mà uyên nguyên là sự khủng hoảng văn hóa, trong khi các nhà giáo dục đang băn khoăn tìm kiếm một căn bản cho nền giáo dục, thiết tưởng không có gì thực tế và hữu hiệu hơn là nghiên cứu những bản hiến chương xưa, truy nguyên những động cơ hoạt động của những nhà văn hóa cũ, phê phán những kế hoạch giáo dục đã được thi hành, đối chiếu với những chủ trương văn hóa giáo dục hiện đại để khám phá ra những đường hướng giáo dục thích nghi. Nói cách khác, ta phải xiển minh quá trình diễn tiến của lý luận giáo dục triều Nguyễn, nhận diện những hệ thống giáo dục và thi cử từ năm 1802, trình bày những biến thể của lĩnh vực giáo huấn từ đời vua Thế Tổ, Thánh Tổ đến cuối đời vua Dực Tôn. Muốn như vậy, ta phải thấu triệt quá trình hình thành và nội dung tư tưởng của Thánh dụ huấn địch thập điều, phiên âm, phiên dịch và chú thích tác phẩm của vua Thánh Tổ để hội đủ dữ kiện phê bình giá trị chính sách giáo dục văn hóa nhà Nguyễn, đồng thời, cũng phải phiên âm, chú thích và dẫn giải bản Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca của vua Dực Tôn để từ đấy đối chiếu nội dung của hai tác phẩm, phân loại những đường hướng văn hóa giáo dục chính yếu, khám phá ra những định luật chi phối nền giáo dục cổ thời.
Để thực hiện mục tiêu ấy, tôi đi từ công việc giản dị nhất là phân đoạn bố cục của tác phẩm; căn cứ trên bản in năm Tự Đức thứ 23 đã được chấm câu minh bạch, tôi chia bản Thánh dụ huấn địch thập điều ra làm 2 phần, phần A từ trang 1a đến 5a gồm 13 mục; phần B từ 5b đến 22b có tên gọn hơn là Huấn địch thập điều được chia ra làm 10 điều, mỗi điều được đánh bằng số La Mã và gồm từ 3 đến 7 mục, mỗi mục được ghi bằng số Ả Rập, cộng là 49 mục và tổng cộng là 62 mục. Ở phần cuối của mỗi mục, tôi cũng đánh dấu Ả Rập và đặt trong hai ngoặc đơn để giúp độc giả dễ đối chiếu những mục này với số 486 câu lục bát của bản Nôm. Bản Nôm này nhan đề là Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca gồm 3 phần, phần A và B đối chiếu với phần A và B của nguyên bản chữ Hán, và gồm 40 câu lục bát; phần C không có trong nguyên bản là phần tăng bổ của nhà diễn Nôm, nhan đề là Cẩn phụ tổng kết, đi từ trang 23a đến 25a và gồm 46 câu lục bát. Những dẫn chứng liên hệ đến tác phẩm không đánh dấu trang mà được đánh dấu theo bố cục, mục đích giúp cho những độc giả ít rành chữ Hán và chữ Nôm có thể tra cứu dễ dàng trong bản phiên dịch; những dẫn chứng liên hệ đến bản Nôm sẽ được ghi theo vị thứ của số câu. Phần chú thích bản Thánh dụ huấn địch thập điều sưu tầm xuất xứ và ý nghĩa của ngữ ngôn vua Thánh Tổ; phần chú thích Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca chỉ minh kỹ thuật phiên dịch của vua Dực Tôn, hai phần này sẽ bổ túc cho nhau để minh định những tương quan mật thiết giữa hai tác phẩm về phương diện nội dung cũng như về phương diện hình thức.
Bản nghiên cứu sơ bộ này về Thập điều chắc không tránh khỏi thiếu sót và lầm lẫn; tôi mong ước được nghe những lời phê bình của các bậc thức giả để cho bản in lần sau được hoàn mỹ hơn.
Sài Gòn, lễ Phục sinh 1970
LÊ HỮU MỤC