LỜI MỞ ĐẦU

Vài nét về sự thể hiện bản sắc dân tộc trong tiểu thuyết “Vùng biên ải” của Ma Văn Kháng.

 Nhà văn – Tiến sĩ Phạm Duy Nghĩa.

(Trang 67-70 Tạp chí Khoa học số 2 năm 2004 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội )

Tiếp nối mạch cảm hứng về miền núi trong Đồng bạc trắng hoa xòe (1979), Vùng biên ải của Ma Văn Kháng đi sâu thêm một bước nữa trên hành trình khám phá cuộc sống và con người vùng cao. Vùng biên ải đã thể hiện khá đậm bản sắc dân tộc – một trong những vấn đề quan trọng hàng đầu đặt ra đối với tác phẩm viết về người dân tộc thiểu số vùng cao.

Là những nét riêng biệt được cô đúc từ sự hình thành, thích ứng của một dân tộc với môi trường sống qua một chặng dài lịch sử đấu tranh để tồn tại, bản sắc dân tộc được nhận diện ở phần “hữu thể” gồm nhiều sinh hoạt có thể nhìn thấy dễ dàng và phần vô hình, là các giá trị tinh thần.(1. trang 800) Trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, bản sắc dân tộc Hmông trước hết được thể hiện qua vốn hiểu biết khá tường tận của nhà văn về đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của tộc người này sinh sống ở Lao Cai. Rõ ràng, tác phẩm văn chương không thể nói gì nhiều về dân tộc nếu không bắt rễ sâu xa trong cội nguồn văn hóa của dân tộc ấy, nơi hội tụ trí tuệ, trình độ phát triển, tâm lý, sở thích và khát vọng của họ. Trong Vùng biên ải, những hoa văn trên xống áo mà Seo Cả thêu gửi người yêu mang ý nghĩa biểu tượng về tình yêu cuộc sống và khát vọng hạnh phúc muôn đời của người Hmông – một dân tộc bao năm chịu khổ đau do sự nhiễu nhương của các thế lực hắc ám: “Sắc đen này, màu đỏ này là sắc màu ấm nóng của cõi trần gian Pao và chị đang sống, Những hình vuông, hình thoi lặp lại, ríu rít móc nối nhau là mảnh đất, hạt cây, là nỗi vui liên tiếp. Đường sóng lượn mềm mại là sóng nước reo vui. Nét gấp khúc là hình thể núi non quê hương đầm ấm (…) Hân hoan, nô nức con ốc xoay mình uốn múa, vỏ sò vỏ hến mở đôi cánh xinh cùng chân con gà bước ríu tít trắng toát trên sắc chàm tươi”. Văn hóa vật chất của người Hmông còn được phản ánh cụ thể qua một số hình thái lao động sản xuất như hái chè cổ thụ, vò chè bằng cối, xe lanh, cầy ruộng bậc thang… Những chi tiết như “Tảng sáng, người ngựa đã tới rừng chè (…) Cây chè lão đại, thân to tày người ôm, tán xòe cả một vùng đất rộng. Người bò trên cây, ăn uống ngay trên đó, hái cả ngày mới hết búp một cây” lột tả sự khó nhọc nhưng mang một sức hấp dẫn riêng của lao động miền núi.

Ngoài văn hóa vật chất như kiến trúc nhà cửa, kiểu trang phục và thị hiếu màu sắc, các hình thái lao động sản xuất, tác phẩm của Ma Văn Kháng còn phản ánh kiến trúc văn hóa xã hội, như sự phân hóa xã hội, quan hệ thân tộc, các tập tục… Vai trò của hố pẩu (người đứng đầu dòng họ, không nắm quyền lực) không bị nhòe mờ cho dù tâm lý sùng bái lãnh chúa, thủ lĩnh được khơi dậy dưới sự tác động chính trị của người Pháp cho thấy quan niệm về ngôi thứ, dòng tộc đã ăn sâu vào máu người Hmông, không dễ đổi thay trong hoàn cảnh lịch sử mới. Một số tập tục tín ngưỡng lâu đời như nàng dâu có chồng chết lần lượt lấy các em chồng, gác cây sậy lấy may cạnh miếu thờ Phật trong hốc đá bên đường, treo dao gỗ bôi vôi và nhọ nồi trên cửa để đuổi ma… là những nét đặc thù trong văn hóa sinh hoạt Hmông. Đặc biệt là lễ cúng ma khô và cúng “chín ông sơn tinh giữa cõi, chín ông thổ thần giữa đất” tại nhà hố pẩu được miêu tả cụ thể với những chi tiết lễ nghi và ý niệm riêng của một dân tộc đã phản ánh trạng thái vạn vật hữu linh trong nhận thức còn đơn giản, thô sơ về vũ trụ. Những phép thuật nhuốm màu sắc thần thoại của nhân vật thầy cúng A Đa cùng thế giới đầy rẫy ma cây, ma suối, ma núi, ma hang đá… do ông ta dựng lên cho thấy thực chất tôn giáo ở dân tộc thiểu số vùng cao” chỉ là sự phản ánh hư ảo vào trong đầu óc người ta sức mạnh ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh mà trong đó những sức mạnh ở thế gian đã mang hình thức sức mạnh siêu thế gian ( 3. trang 537).

Văn hóa tinh thần dân tộc Hmông được phản ánh trong tác phẩm của Ma Văn Kháng trước hết ở ngôn ngữ, một bình diện “góp phần đắc lực vào việc phô bày bản sắc vùng đất” (1.trang 46). Việc vận dụng cách nói hồn nhiên, mộc mạc, nhiều ví von, giầu tính hình tượng của người miền núi không sa vào sự sao chép tự nhiên chủ nghĩa mà được nâng cao trên cơ sở “một ngôn ngữ giàu hình ảnh được chọn lọc qua thời gian, dưới sự che chở của bầu trời thị tộc, sống mãi trong ký ức sâu sắc của mọi người.” Từ những lời đối thoại của các nhân vật như “Súng thì nhiều hơn củi của ta”. Rượu này uống người chết phải tỉnh dậy”. “Con chim trắng rơi vào thùng chàm thành con quạ rồi”.( chỉ sự thoái hóa biến chất). “Mày là cây lau nở hoa hai lần” (chỉ kẻ ăn ở hai lòng). “Mày ăn quả đào vàng, mửa ra quả chua chát” (chỉ sự dối trá, phản bội)… đến dòng trần thuật như “nàng là hoa không nhị, là quả không núm”, “mắt Pao xếch hai vệt chéo sáng như mắt nai mùa xuân bừng lửa”, “trên trời như có những đóa hoa thuốc phiện vừa bung nở: máy bay đã tung dù”, “ nắng sớm vàng như bột ngô”… đều thể hiện đặc trưng tư duy và phương thức biểu đạt độc đáo của đồng bào dân tộc ít người.

Những hiện tượng sinh hoạt văn hóa của người Hmông, chẳng hạn các trò chơi cổ truyền ngày Tết như ném pa pao, chọi chim, thổi sáo, múa khèn… đi vào Vùng biên ải đã thể hiện mạnh mẽ tâm hồn và khát vọng về tình yêu, sức mạnh, lòng dũng cảm của đồng bào các dân tộc. Khèn là nhạc cụ độc đáo chỉ người Hmông mới có… Biết thổi khèn là một trong những đòi hỏi đầu tiên về phẩm chất của thanh niên Hmông, là tấm giấy thông hành để người con trai đi vào thế giới của những đêm tình xuân tìm hạnh phúc. Tiếng khèn của nhân vật A Sinh gửi gắm “bao nhiêu câu chuyện, bao nhiêu khúc tình ca” với các điệu thản chù, điệu xăng ti được miêu tả theo lối ngoa dụ mang âm hưởng kỳ vĩ của sử thi: “Khèn Sinh tài hoa, cao nhã, làm mê mẩn người đời, bay vào rừng làm ngẩn ngơ muông thú, lượn trên các tầng mây làm động lòng Trời. Ông Trời bỏ dở ván cờ, vén mây, nhìn xuống”. Hình tượng này lấp lánh tín hiệu của việc khai thác chất liệu văn học dân gian từ truyện cổ Hmông “Trâu Trua thổi khèn”. Mỗi khi Trâu Trua thổi khèn thì âm thanh kỳ diệu vẳng tới khiến mọi người đứng không yên, ngồi không được. Chim cất cánh từng đàn từ phương đông bay tới, từ phương tây bay về.” Giá trị văn hóa tinh thần của người Hmông còn kết tinh trong một số ca khúc và truyện dân gian được Ma Văn Kháng đưa vào lời thoại, tiếng hát của các nhân vật. Đó là bài hát Khua kê (Bài hát Chỉ đường” thường hát trong đám ma người Hmông), một “thiên thần thoại, trang tự sự lớn trình bầy nguồn gốc lịch sử thiêng liêng của dân tộc Hmông” là chuyện “Dệt trời, dệt đất” với quan niệm độc đáo về sự hình thành thế giới, chuyện về Giàng Sì và Xì Dì giải thích nguồn gốc của cúng bái, chuyện “Nàng Ả Phiền” – một tứ thơ độc đáo về loại hoa thuốc phiện” tím biếc, đa tình”. Chuyện họ Giàng kiêng ăn tim và giữ lời nguyền không nghe lời người ngoài họ… Những câu chuyện đậm đà ý nghĩa triết học nhân sinh ấy, qua sự vận động của thời gian đã hóa thạch thành cái lý, cái lối của dân tộc.

Tuy nhiên Ma Văn Kháng không làm công việc của một nhà xã hội học hay người sưu tầm văn hóa dân gian. Ông không nhằm mục đích lạ hóa cuốn tiểu thuyết của mình bằng những tập quán phong tục, thần thoại và khúc ca mà khái quát hiện thực thành những triết ngôn thẫm đẫm tính nhân văn trên cơ sở những trải nghiệm và tâm huyết của một người trí thức nhiều năm gắn bó với vùng cao. Từ khúc dân ca Hmông mà bà cụ Doa hát ru anh cán bộ người Kinh bên bếp lửa, nhà văn tìm về cái cội nguồn khởi thủy của nó, đó là “cuộc đời chằng chéo dĩ vãng và hiện tại, những lo toan vất vả, những phân ly, sum họp, những số phận cay đắng, những máu và nước mắt mà vẫn thơm ngát tình đời, một tình đời giản dị mà sâu nặng khôn cùng”. Trong tác phẩm, mối thâm tình ấy là sự cưu mang, tương trợ, là chất keo dính linh hồn những con người giống hoặc khác nhau về dân tộc nhưng đều sinh ra từ một cái bọc theo truyền thuyết về nàng Âu Cơ của người Việt và truyện “Nước ngập trời” của các dân tộc thiểu số. Quan sát sự hội tụ của dòng họ Giàng trong lễ cúng ma khô tại nhà hố pẩu, nhà văn suy nghĩ về giá trị truyền thống của mối quan hệ dòng tộc. “Dòng họ, dù có khác biệt người này người kia về sự phong lưu, về số của cải, vẫn là sợi dây vô hình bền chặt giằng níu mọi người. Dòng họ, cái trục trung tâm xuyên qua các gia đình, có kết các cá nhân thoạt nhìn tưởng là lẻ loi rời rạc. Dòng họ, niềm tin yêu thiêng liêng lắng đọng trong tâm tư, nấu nung âm ỉ trong gan ruột mỗi người…” Nét đặc thù dân tộc ấy cũng được nhận diện bởi một nhà dân tộc học: “Quan hệ dòng tộc trong dân tộc Hmông tồn tại đậm hơn so với các dân tộc khác” (2, trang 29). Với cái nhìn biện chứng, Ma Văn Kháng còn chỉ ra mặt trái của quan hệ dòng họ, quan hệ làng xã ấy là cái gốc sâu xa của tư tưởng bảo thủ, hẹp hòi, là tính gia trưởng tạo“ cơ sở bền vững của sự chuyên chế lâu đời “mà người Pháp triệt để lợi dụng với phương châm dùng thế lực thổ ty để kìm hãm tộc người này. Tuy nhiên đặc điểm dân tộc, bản sắc dân tộc không phải nhất thành bất biến. Qua lớp bụi thời gian, có yếu tố phai mờ hoặc mất dạng. Điều quan trọng là tác phẩm của nhà văn phải phản ánh đúng hoàn cảnh lịch sử – xã hội của nó.

Một nhà nghiên cứu cho rằng “Khi nói về một tác phẩm mang bản sắc dân tộc chúng ta nghĩ ngay đến tính cách con người dân tộc đó”( 1.trang 96). Trong Vùng biên ải, bản sắc Hmông toát lên từ thần thái, cốt cách của những con người như nứt ra từ thiên nhiên hoang dã, bám vào đất đai cây cỏ mà sống và sẵn lòng chết vì cây cỏ đất đai, cho dù thiên hướng chính trị của họ khác nhau, thậm chí đối nghịch… Nhân vật Pao, con người ưu tú của vùng Can Chư Sử, sau bao năm theo cách mạng trở về làng “lại được đi trong cái dáng cúi đầu về phía trước và bẫm năm đầu ngón chân leo dốc”. Trong một tình thế hiểm nghèo, nhờ gặp được không khí trong lành ướp hương hoa chè ban đêm mà “chỉ lát sau anh trở lại nhịp thở đều đặn”. Khi sắp ngừng hơi thở dưới vực sâu, giống cô Mị với sức sống tiềm ẩn trong Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài) ý nghĩ không chịu chết “như cái chấm than hồng trong bếp tro nguội lạnh” đã làm Pao sống. Kẻ thù của Pao, tên trùm phỉ Châu Quán Lồ, cũng là kẻ “gắn bó chiều sâu với dân tộc”. Hắn có khả năng thích nghi đến độ máu thịt với đời sống Hmông dân dã, cực khổ, “chỉ cần một vốc ngô, một hớp nước lã, hắn cũng sống được. Nằm trong hang đá lạnh, hắn vẫn ngủ đẫy giấc” và có thể tử thủ trên đất quê trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất. Gan góc, giầu nghị lực, khao khát cuộc sống phóng khoáng không phải tính cách riêng của người Hmông, song nó giúp người đọc hình dung rõ nét hơn về một dân tộc đã chịu “ đói khổ triền miên từ tiền kiếp” đang cần phải bước vào kỷ nguyên tự do, tự mình làm chủ lấy vận mệnh của mình”.

Góp phần tô điểm cho những tính cách mạnh mẽ mà hoang sơ, thiên nhiên trong Vùng biên ải được miêu tả theo lối chấm phá nhưng đủ sức tạo một cái nền mang phong vị rất đặc trưng của miền núi. Thấp thoáng sau bước chân các nhân vật là những khu rừng lim xanh, rừng chè nguyên thủy, những rừng vầu nhi nhúc ruồi vàng, những nương chàm ra hoa muộn trắng ngời, những triền đồi trắng hoa riềng dại… Xưa vốn du canh du cư, đến nay vẫn ở núi cao nên một nét thuộc bản chất của người Hmông là gắn bó sâu xa với thiên nhiên, hợp tác với thiên nhiên để tồn tại, như Savina nhận xét trong cuốn Lịch sử người Mèo: “Người Mèo luôn luôn nhớ núi của họ”. Khác lối tạo ma lực hấp dẫn người đọc bằng thiên nhiên bí hiểm lạ lẫm man dại trong các truyện đường rừng trước Cách mạng của Thế Lữ, cảnh rừng rú trong Vùng biên ải cũng như trong các tác phẩm viết về miền núi của Tô Hoài, Nguyên Ngọc luôn in bóng dáng cuộc sống lao động, chiến đấu và sinh hoạt của con người. Một nét nổi bật trong phương thức tạo cảnh của Ma Văn Kháng là sự chú ý tới mùi vị. Trong tác phẩm, người đọc nhiều lần bắt gặp những thứ mùi khác nhau của cầm thú, thảo mộc: mùi rừng dại, mùi tanh ngái của nấm độc và rêu mốc, mùi con thú khăn khẳn, mùi râu con hổ cháy khét hôi sì, mùi ngai ngái hôi hôi của thuốc phiện, mùi hoa kim nhân cao nhã, mùi nhựa thông thơm sực trang trọng, đặc biệt mùi mùi cây ngải thật sâu xa ,đậm đà”… Đặc điểm ấy gợi liên tưởng đến thiên nhiên tươi rói, đậm đà trong các trang viết về người Cô dắc và miền thảo nguyên của Sôlôkhốp với sự đặc tả phong phú các hương vị – mùi thoang thoảng, rầu rầu của vỏ cây anh đào, mùi cây ngải héo khô vì băng giá, mùi vị nồng nàn cổ xưa xông lên từ dải đất ló ra khỏi lớp tuyết và tầng lá mục… Những hương vị ám ảnh của thiên nhiên trong văn học đã dồn góp phù sa bồi đắp thêm cho bản sắc của một vùng đất, nói như tác giả Vùng biên ải, nó chính là “linh hồn xứ sở mộc mạc, nguyên sơ”.

Các tác phẩm về miền núi của Ma Văn Kháng cũng như của Tô Hoài, Nguyên Ngọc … đã bù lấp một mảng hiện thực còn khá trống vắng trong văn học Việt nam trước Cách mạng, đó là đời sống giàu bản sắc của các dân tộc thiểu số vùng cao. Trong bối cảnh giao lưu và hội nhập của đất nước hiện nay, bản sắc của mối thành viên trong cộng đồng dân tộc có ý nghĩa hơn bao giờ hết. Những đóng góp của các văn nghệ sĩ trong lĩnh vực này có giá trị như những viên đá lát đường trên lộ trình đi từ cái riêng đến cái chung, từ dân tộc đến nhân loại.

 Tài liệu tham khảo

1. Nhiều tác giả, Bản sắc dân tộc trong văn hóa văn nghệ, NXB Văn học và Trung tâm nghiên cứu Quốc học, 2002

2. Nông Trung, Mỗi ngày ta thương nhau hơn ngày trước, NXB Văn hóa dân tộc, 1994.

3. Ph.Ăng ghen, Chống Đuy rinh (Bản tiếng Việt) NXB Sự thật, 1960

4. Trần Hữu Sơn, Văn hóa Hmông, NXB Văn hóa dân tộc, 1996

5. Nguyễn Từ Chi, Góp phần nghiên cứu văn hóa và tộc người, NXB Văn hóa Thông tin, 1996