IX. THẬN PHÁP THỦ

Chín điều Thận pháp thủ đây,

Là khuyên giữ phép, chớ hay làm xằng.

Triều đình mà ở với dân,

376. Muốn hay giữ phép, chẳng ưng phạm nhằm.

Bằng hay giữ phép chẳng làm,

Sau bèn ít lỗi, khỏi lâm ngục hình,

Ắt là an nghiệp vẹn mình,

380. Vậy thì đặt phép, vốn tình vì dân.

Chúng ngươi khá nghĩ cho cần,

Giữ khuông (khuôn) phép ấy, giữ thân phận mình.

Báo cùng nhà có cha anh,

384. Con em ai nấy dạy minh cho tường.

Làng thì tổng lý trong làng,

Lớn trong dân, phải biết đường dạy dân.

Thường đam pháp luật bảo lần,

388. Chớ lờn bỏ phép, quyết mần liều thân.

Từ đây nhẫn xuống luật răn,

Như không đạo, chẳng thảo thân, hai điều.

Biết thì chẳng dám làm liều,

392. Những điều can phạm, bao nhiêu nghĩa thường.

Biết điều xâu xé, cướp lường,

Chẳng lung chưng khí hung hoang ngầy ngà

Biết điều trộm cắp, dâm tà,

396. Ắt hay ngăn thửa ruột rà quanh co.

Biết điều thưa vượt, cáo hùa,

Ắt hay đổi thói tranh đua kiện hoài.

Biết điều thuế đã định rồi,

400. Thì không quơ quét lôi thôi thuế thường.

Biết điều giấu phạm ắt mang,

Thì không mách vẽ ẩn tàng loài nhăn (nhăng).

Những điều phép thửa cấm ngăn:

404. Giữ đà khỏi, ắt lành tăng, quấy trừ

Xét trong lời dạy Kinh thư,

“Mày đều giữ phép, đặng nhờ trời thương”.

Dưới đều đặng tiếng thuận thường,

408. Trên mừng hình dạt, thịnh cường biết bao.
 

Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Bookas:

Chú thích 425: Chín điều: Điều thứ chín.

Chú thích 426: Định nghĩa thận pháp thủ. 

Chú thích 427: Hán văn: Triều đình chi ư dân, dục kỳ thử pháp nhi bất dục kỳ phạm pháp, nghĩa là: Triều đình đối với dân, muốn cho dân giữ phép mà không muốn cho dân phạm pháp. Muốn hay giữ phép: Ao ước cho dân biết luôn luôn tôn trọng pháp luật; Chẳng ưng phạm nhằm: Không muốn cho dân đụng phải đúng vào cái phép ấy. 

Chú thích 428: Giữ khuông phép: Hiểu là giữ khuôn phép (Xem bản Nôm). 

Chú thích 429: Lớn trong dân: Dịch câu hương chi trưởng chính, đứng đầu ở làng. 

Chú thích 430: Như không đạo, chẳng thảo thân, hai điều: Hai điều luật về hành động bất đạo, bất hiếu. Từ câu 389, 390, 391 đến 392, phần dịch rất uyển chuyển và tuy chữ dùng không theo sát vị thứ của những chữ dùng trong nguyên bản, nhưng những chữ trọng yếu đã được duy trì hay phiên dịch. Cả đoạn Hán văn là: Như tri bất đạo bất hiếu chi luật, tắc bất cảm vi can thường phạm nghĩa chi hành, nghĩa là nếu biết luật bất đạo bất hiếu (không đạo hạnh, không thảo kính cha mẹ) ắt không dám có những hành động liên can xúc phạm đến luân thường đạo nghĩa. Chữ luật được giữ ở câu 389; bất cảm vi: chẳng dám làm, ở câu 391, thêm chữ liều cho mạnh nghĩa. Làm những gì? Những điều can phạm (đến) bao nhiêu điều nghĩa (nhân nghĩa), điều thường (luân thường). Mệnh đề bao nhiêu nghĩa thường không được rõ ràng đối với độc giả ngày nay vì chữ thường hiện nay là tính từ (nghĩa thường như vậy là nghĩa thông thường) trong khi trong cổ văn, thường là danh từ ngang hàng với chữ nghĩa đi đôi với nó (do đấy nghĩa thường có dấu ngang).

Chú thích 431: Biết điều: Biết luật. Biết điều xâu xé cướp lường: Biếu điều luật trừng phạt những tội xâu xé (đấu ẩu), cướp lường (nhương đoạt).

Chú thích 432: Chẳng lung: Chẳng nóng nảy, hung hăng, không sợ ai, không sợ pháp luật.

Chú thích 433: Khí hung hoang ngầy ngà: Dịch chữ cường bạo hiêu lăng chi khí. Cường bạo: Hung hoang, dữ tợn, dùng sức mạnh đàn áp chém giết. Hiêu lăng: Ngầy ngà, ồn ào, dức lác mà lấn lướt người ta.

Chú thích 434: Hán văn: Tri gian dâm đạo thiết chi luật, tắc hữu dĩ át kỳ tà tịch chi tâm, nghĩa là biết luật (trừng trị tội) gian dâm trộm cắp ắt có cách để ngăn ngừa những mưu tính bậy bạ. Tà tịch chi tâm dịch là ruột rà quanh co rất đúng.

Chú thích 435: Hán văn: Tri việt tố vu cáo chi luật, tất hữu dĩ cách kỳ kiện tụng chi tập. Việt tố là không kiện ở tòa liên hệ mà kiện vượt lên tòa án trên (thưa vượt). Vu cáo: Đến pháp – đình trình tòa những tội mà người ta không phạm (cáo hùa). Câu Hán văn nghĩa là: Biết luật trừng trị những tội thưa vượt cáo hùa ắt có thể thay đổi cái thói quen kiện tụng.

Chú thích 436: Hán văn: Tri thuế khóa chi tự hữu định ngạch, tắc vật tư đồ bao lãm nhi đà khiếm chính cung, nghĩa là biết rằng thuế đã định ngạch rồi, ắt không tìm cách nắm hết mà thiếu tiền nộp cho đủ. Đà khiếm: Tiền nợ lâu ngày không trả. Chính cung: Tiền nộp đủ, tiền thuế thường. Bao lãm: Dịch là quơ quét; Đà khiếm: Lôi thôi, dây dưa không trả; Chính cung: Thuế thường. 

Chú thích 437: Hán văn: Tri nặc phạm chi tất chí can liên, tắc vật hỗ tương quán thông nhi oa tàng đào phạm, nghĩa là: Biết việc che đậy cho người phạm tội có liên can đến mình (giấu phạm ắt mang) thì không liên lạc với nhau mà ẩn giấu người phạm tội trốn tránh. Nặc phạm: Giấu phạm; Can liên: Mang; Quán thông: mách vẽ; Oa tàng: Ẩn tàng; Đào phạm: Loài nhăng. Bản Nôm viết sai giấu ra dấu, nhăng ra nhăn (Xem bản Nôm).

Chú thích 438: Hán văn: Phàm nhất thiết công pháp sở cấm, giai đương cẩn tỵ, tự năng khư kỳ ngụy vọng, tiến nhi tu lương, nghĩa là tất cả những gì phép công ngăn cấm, đều nên cẩn thận tránh bỏ, thì tự mình có thể bỏ được những sự sai quấy mà tiến đến việc sửa nết tốt. Sở cấm: Thửa cấm; Như kỳ ngụy vọng: Quấy trừ; Tiến nhi tu lương: lành tăng.

Chú thích 439: Hán văn: Các thủ nhĩ điền, dĩ thừa thiên hưu, nghĩa là giữ tất cả mọi phép của mày để vâng chịu phúc trời (Xem chú thích trong bản Hán văn).

Chú thích 440: Tiếng thuận thường: Dịch chữ phong động chi hưu, cái phúc lành của thói tốt nổi dậy.
Chú thích 441: Hình dạt: Dịch câu hình thố chi trị, nền cai trị đặt trên việc bãi bỏ hình phạt. Hình thố: Bỏ hình, không dùng hình phạt nữa. Âm dạt, bản Nôm viết đạt, thường được đọc là: đạt, đát, đợt, đật. Hoặc giả Tự Đức dịch lầm hình thố là đặt ra phép hình, hình pháp được đặt ra để cho sự thưởng phạt được nghiêm minh, thì âm đạt phải được đọc là đặt và cả câu 408 phải được phiên âm là: Trên mừng hình đặt, thịnh cường biết bao.