Hai điều là sửa chước lòng,
136. Chính tâm thuật ấy nghĩa thông làm vầy.
Và lòng là cội người vay,
Dòng theo nguồn sạch, bóng tày cây ngay.
Lòng ngay, muôn tốt thửa bày,
140. Mếch, sinh trăm dữ, há mày nên lơi?
Vị Hoàng thượng đế là trời,
Cho lòng dân dưới há sai tính thường.
Nghĩa, nhân, lễ, trí rỡ ràng,
144. Mới sinh ai cũng bốn đường đủ sinh.
Người nguyền trăm họ vẹn mình,
Lòng lành thường giữ, tính lành thường trau.
Nghiệp làm tuy có khác nhau,
148. Về lành cũng một khác đâu chẳng về
Kẻ giàu thì chớ phí khoe,
Kẻ nghèo thì cũng chở hề dối gian.
Chớ theo điều lợi phỉnh man,
152. Chớ sa nhữn (những) thói gian ngoan dữ dằn
Một lời dầu chẳng thẳng bằng,
Nết làm một việc dầu chăng đặng lành,
Mình đà biết hổ hang mình,
156. Lòng ăn năng (năn) lắm, mình đành cải đi.
Giữ sinh phải muốn lành nghì,
Bỏ xiên, dẹp dữ, đều về chưng ngay.
Bằng chăng răn xét lầm ngây,
160. Ắt điều nhơ, xú, tà, tây, đều làm.
Mang hình mới nghĩ sao kham.
Ví như cắn rốn chỉn cam khôn gần.
Thư rằng: “Theo thuận lành thân,
164. Nghịch thì mang dữ, ứng thần bóng vang”.
Lòng người nuôi dạy dân nhàn,
Muốn xem nên đức, thường than mắc hình.
Chúng ngươi bằng muốn giữ sinh,
168. Mình nên ngẫm nghĩ lấy mình mới nên.
Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:
Chú thích 232: Hai điều: Điều thứ hai.
Chú thích 233: Sửa chước lòng: Dịch đầu đề số 2: Chính tâm thuật.
Chú thích 234: Cội: Gốc, như nói cội cây là gốc cây. Cả câu 137 dịch Hán văn: Tâm giả nhân chi bản dã, lòng ấy là gốc của người vậy. Chữ vay ở trên nghĩa là như vậy, như thế đó, có tính cách khẳng định.
Chú thích 235: Cả câu 138 là sáng tác của dịch giả, trong nguyên văn không có.
Chú thích 236: Lòng ngay muôn tốt thửa bày: Dịch từng chữ trong nguyên bản: Kỳ tâm chính tắc vạn thiện sở do sinh, tâm chính là lòng ngay, vạn thiện là muốn tốt, sở là thửa, sinh là bày.
Chú thích 237: Mếch, sinh trăm dữ, há mày nên lơi: Kỳ tâm bất chính bách ác sở tùng xuất, khả bất thận dư? Mếch nghĩa là xiêu vẹo, lệch sang một bên, không thẳng, dịch chữ bất chính; trăm dữ dịch chữ bách ác, lơi nghĩa là nới rộng ra, không chặt chẽ như trước, dịch rất gọn và rất đúng chữ bất thuận. Há mày nên lơi: Chả nhẽ không thận trọng hay sao? Chẳng lẽ lại cẩu thả chăng?
Chú thích 238: Dân dưới: Hạ dân.
Chú thích 239: Bốn đường: Dịch chữ tứ đoan bốn mối, tức là: nghĩa, nhân lễ, trí. Mới sinh dịch chữ sơ sinh.
Chú thích 240: Người: Chỉ vua Minh Mệnh, dịch chữ Trẫm.
Chú thích 241: Lòng lành: Dịch chữ thiện tâm.
Chú thích 242: Tính lành: dịch chữ lương tính.
Chú thích 243: Trau: Sửa soạn mài giũa cho trơn bóng, chải chuốt; ở đây, dịch chữ tồn dưỡng, nghĩa là luyện tập nuôi nấng, giữ gìn săn sóc cho nảy nở hơn.
Chú thích 244: Nghiệp làm: Dịch chữ sở nghiệp, công việc của mình đã làm ra; chữ nghiệp ở đây là nghĩa thông thường, không phải chữ nghiệp của nhà Phật, nghĩa là duyên kiếp sẵn từ những đời trước.
Chú thích 245: Về lành: Dịch chữ hướng thiện.
Chú thích 246: Cũng một: Dịch chữ tắc nhất, nghĩa là tuy việc làm của người ta khác nhau, nhưng con đường hướng thiện chỉ có một mà thôi.
Chú thích 247: Khác đâu chẳng về: Không có trong nguyên bản, dịch giả thêm thắt ra cho trọn câu.
Chú thích 248: Phí khoe: Dịch chữ kiêu sa, cậy mình giàu có và tiêu pha quá đáng; kẻ giàu thì chớ phí khoe, dịch câu phú giả vật chí ư kiêu sa.
Chú thích 249: Kẻ nghèo thì cũng chớ hề dối gian: Dịch câu bần giả vật lưu ư gian ngụy.
Chú thích 250: Phinh man: Dịch chữ dụ, lấy lời nói đẹp mà lừa dối, mà giấu cái tình thực đi cho người ta không thấy.
Chú thích 251: Nhữn: Bản Nôm viết nhẫn, phải đọc là những.
Chú thích 252: Thói gian ngoan dữ dằn: Dịch chữ ác tập. Chớ sa những thói gian ngoan dữ dằn: Vật hãm ư ác tập.
Chú thích 253: Một lời dầu chẳng thẳng bằng: Cẩu hữu nhất ngôn chi bất chính, nếu có một lời nói nào không thẳng thắn ngay thật.
Chú thích 254: Nết làm một việc dầu chăng đặng lành: Cẩu hữu nhất hạnh chi bất thiện, nếu có một nết nào không tốt. Nết làm dịch chữ hạnh, một việc chữ nhất, chẳng đặng lành tức là chẳng được lành, dịch chữ bất thiện.
Chú thích 255: Mình đà biết hổ hang mình: Tất tri quý sỉ ư tâm, tất dịch là đa, quý sỉ là hổ hang, ư tâm, dịch bằng hai chữ mình.
Chú thích 256: Lòng ăn năng lắm, mình đành cải đi: Thâm tự cải hối, dịch hơi dài dòng, nhưng mạnh nghĩa, trừ chữ đành có vẻ miễn cưỡng. Chữ ăn năng, bản Nôm viết là ăn năng, phải hiểu là ăn năn.
Chú thích 257: Giữ sinh phải muốn lành nghì: Lạc thiện hiếu nghĩa dĩ bảo kỳ sinh, yêu điều lành, mến điều nghĩa để giữ gìn cho sự sống của mình. Giữ sinh dịch chữ bảo sinh, phải muốn dịch hai động từ lạc và hiếu, lành nghì dịch hai chữ thiện và nghĩa. Động từ lạc là một động từ hay và hàm súc nhất của từ ngữ triết học Khổng Tử, nghĩa thường là vui, ưa thích, nghĩa triết học là thích đến nỗi như muốn để cho mình tan vào trong cái mình thích, để cho chủ thể đồng nhất với đối tượng, nói lạc ư nghệ, lạc ư đạo (hay lạc đạo) là theo nghĩa này. Vua Tự Đức dịch lạc hiếu, là phải muốn kể cũng đã khá công phu, nhất là khi ta hiểu chữ muốn không phải như là một tác động của ý chí, mà như là một tác động sinh lý (muốn: thèm).
Chú thích 258: Bỏ xiên, dẹp dữ dều về chưng ngay: Tị ác khử tà, hàm quy vụ chính; tị ác: dẹp dữ; khử tà: bỏ xiên; hàm quy: đều về; vu chính: chưng ngay.
Chú thích 259: Bằng chăng răn xét lầm ngây: Nhược bất tư cảnh tỉnh, nếu không lo cảnh tỉnh; cảnh là răn, tỉnh là xét, chăng là không.
Chú thích 260: Ắt điều nhơ, xú, tà, tây đều làm: Dâm, tịch, tà, uế, vô sở bất vi.
Chú thích 261: Mang hình mới nghĩ sao kham: Đáo thử hãm vu hình trụ, đến nỗi bị xăm vào hình trụ, bị mang hình án.
Chú thích 262: Cắn rốn chỉn cam khôn gần: Phệ tê hà cập? Cắn rốn (ăn năn) sao còn kịp nữa, sao cho đến gần rốn được?
Chú thích 263: Lòng người: Chỉ vua Minh Mệnh, nguyên văn là chữ Trẫm.
Chú thích 264: Nuôi dạy dân nhàn: Giáo dưỡng vạn dân.
Chú thích 265: Muốn xem nên đức, thường than mắc hình: Nhà vua thích được thấy dân chúng trở thành một cái gì, trở thành đạo đức hơn chẳng hạn (bản Hán chỉ nói thành trống không mà thôi không có túc từ) mà không thích thấy dân chúng phải mắc vào vòng tù tội. Nguyên văn: Lạc quan nhĩ đẳng chi thành, nhi bất lạc kiến nhĩ đẳng chi ly vu cửu dã (lạc: ưa thích, quan: xem, nhĩ đẳng: các ngươi, ly: mắc; cửu: tội lỗi, tù tội). Như vậy, câu văn trên của Tự Đức có thể cắt nghĩa là: Nhà vua ưng được xem thấy dân chúng trở thành đạo hạnh hơn, nhưng chỉ buồn thấy cái cảnh dân chúng bị lâm vào cảnh tù tội, chỉ vì đã không theo thuận về lành.
Chú thích 266: Chúng ngươi bằng muốn giữ sinh: Nếu chúng người muốn cho đời sống của mình được bảo vệ, được duy trì. Bằng: Nếu như.
Chú thích 267: Mình nên ngẫm nghĩ lấy mình mới nên: Nhĩ đẳng kỳ thận tư chỉ, chúng ngươi phải suy nghĩ về điều đó một cách kỹ lưỡng.