Xã hội Việt Nam hình thành từ thế kỷ thứ 10 tiếp tục phát triển trong những thế kỷ sau và đến thế kỷ 13 đã được định hình trong một cơ cấu rõ rệt. Khóa hư lục đầu thế kỷ 12 đã bắt đầu mô tả sinh hoạt của xã hội ấy và từ thế kỷ thứ 14 trở đi, cơ cấu tứ diện gồm sĩ, nông, công, thương đã có thể phối hợp hoạt động. Qua những cuộc chiến tranh kháng Nguyên cuối thế kỷ 13, kháng Minh đầu thế kỷ 15, ngoài sự trưởng thành tất nhiên của tầng lớp sĩ phu, giới nông gia bắt đầu được chú trọng, kẻ cấy cày được nói tới trong cả những tác phẩm thuần túy văn chương, lôi cuốn theo sự tha thiết của dân chúng đối với thợ thuyền và những nhà buôn bán. Sự hồi phục của chợ Đông gắn liền với công cuộc vãn hồi hòa bình; những người lao động như Thạch Sanh được thế kỷ thứ 17 đề cao; hình ảnh những Lý công ngồi ăn mày ở chợ được nàng công chúa lầu son để ý trở nên những hình ảnh quen thuộc. Cả nền văn học nôm na từ thế kỷ 17, 18 là nền văn học của giới nông, công, thương, khai triển những vấn đề thiết thực của người bình dân, giải phóng tình cảm con người, đề cao phụ nữ và tự do luyến ái. Tất cả những phát động ấy của dân tâm, tất cả những tiến triển ấy của dân trí, được thử thách qua bao nhiêu máu lửa của chiến tranh, được nhào nặn sau những biến cố hãi hùng của lịch sử, đã tạo lập vào cuối thế kỷ 18 một xã hội trưởng thành mà những nỗ lực kiến thiết của nhà Nguyễn sẽ tiếp tục ổn định và củng cố.
Ta thử phân tích và nhận diện cơ cấu xã hội này qua bốn thành phần chính là sĩ, nông, công, thương để có thể phê phán hiệu năng của nhà Nguyễn trong lĩnh vực văn hóa giáo dục.
Trước hết, giới kẻ sĩ được đề cao như là một giai cấp ưu tú từ Mạc Đĩnh Chi (1304), đến đời Nguyễn sơ, đã được vua Thế Tổ quan niệm như một giai cấp lãnh đạo. Từ 1802 đến 1820, kế hoạch sử dụng trí thức của nhà Lê do nhà Nguyễn chủ trương đã chinh phục được thiện cảm của sĩ phu miền Bắc; những vị tiến sĩ của các khoa 1775, 1779, 1787 phần đông đã cộng tác với tân triều; Lê Duy Đản, tiến sĩ năm 1775, nguyên Tham chính Thanh Hóa, đã được vua Gia Long mời làm Hiệp trấn Lạng Sơn và giám thí các trường Kinh Bắc, Sơn Tây, Hoài Đức; Phạm Quý Thích, tiến sĩ năm 1779, nguyên Đông các Hiệu thư, đã nhận chức Thị trung Học sĩ, trong khi Trần Bá Lãm, bạn đồng khoa của ông, được bổ nhiệm làm Đốc học Bắc Ninh, cùng với những Nguyễn Gia Cát, Bùi Dương Lịch, Nguyễn Huy Lý, những tiến sĩ của khóa thi Hội cuối cùng triều Lê, đã hoạt động một cách hữu hiệu đến nỗi vua Gia Long nhận thấy không cần phải tổ chức các khóa thi Hội và thi Đình nữa. Sự cộng tác của những nhân vật khác ít đỗ đạt hơn nhưng nhiều khi nổi tiếng hơn như Nguyễn Huy Tú, Vũ Trinh, Nguyễn Du, bên cạnh những nhân vật của chế độ mới như Đặng Đức Siêu, Đặng Trần Thường, biểu lộ tất cả sự khéo léo của vua Gia Long trong kế hoạch sử dụng nhân tài. Trong suốt thời Gia Long, chính quyền chỉ tổ chức 3 khóa thi Hương là khóa đầu tiên năm 1807, khóa thứ hai năm 1813, khóa thứ ba năm 1819. Khóa đầu tiên có những nhân vật nổi tiếng là Cao Huy Diệu, thủ khoa Nguyễn Án, Nguyễn Trung Mậu; Lê Cao Lãng; khóa thứ hai gồm có những hương cống Vũ Tụ, Lưu Công Đạo, Đỗ Tuấn Đại, Lê Văn Đức, vân vân… và một tú tài mà khả năng vượt hẳn những vị hương cống kể trên: Nguyễn Công Trứ; khóa thứ ba cung cấp cho nhà Nguyễn những nhân vật quan trọng, trừ vị thủ khoa Ngô Đình Thái và Đỗ Trọng Dư bị cách chức vĩnh viễn, còn những hương cống khác như Vũ Quyền, Phạm Hội, Hà Duy Phiên, Trương Đăng Quế, Trương Minh Giảng, Lý Văn Phức, Nguyễn Công Trứ, là những chiến lược gia, kinh tế gia, giáo dục gia, văn gia tiêu biểu nhất của chế độ; họ đã phục vụ một cách trung thành tuyệt đối, chấp nhận kỷ cương một cách toàn diện vì chính họ không ít thì nhiều, qua những hoạt động quân sự, văn hóa, giáo dục, đã quy định chính sách của Nguyễn triều. Sang đời vua Minh Mệnh, thi Hội được tổ chức lần đầu tiên năm 1822, cung cấp cho chế độ nhà nghiên cứu hành chính Hà Tông Quyền, nhà nghiên cứu kinh truyện Phan Bá Đạt, nhà thơ Lê Tông Quang. Khoa thi Hội năm 1826 khám phá thực học của một thanh niên 31 tuổi, người Nam kỳ, đó là Phan Thanh Giản, vị đại khoa tiên khởi của miền Nam, và ngoài Vũ Tông Phan, một giáo sư tư thục, còn có Tô Trân, toản tu Minh Mệnh chính yếu bên cạnh Hà Tông Quyền, và nhất là Ngụy Khắc Tuần, một sĩ phu thanh liêm cần cán được vua Minh Mệnh ban thơ khen ngợi. Nhận thấy hai khóa thi Hội năm 1822 và 1826 chỉ lựa chọn được tất cả 18 vị đại khoa (8 vị khóa đầu và 10 vị khóa sau), tỷ lệ trúng tuyển quá thấp so với các kỳ thi Hội triều Lê, vua Minh Mệnh ngay trong khóa thứ 3 là khóa năm 1829, đã hạ chiếu cải tổ thể thức chấm thi, quy định phân số trúng cách và thiết lập học vị phó bảng để vớt những thí sinh không đủ phân số. Nhờ đấy, số trúng tuyển đại khoa đã tăng gần gấp đôi (9 tiến sĩ, 5 phó bảng), trong đó có những nhân vật nổi tiếng là Bùi Ngọc Quỹ, Trương Quốc Dụng, Phan Thế Lịch, Ngô Thế Vinh; khóa 1832 ít may mắn hơn (8 tiến sĩ, 3 phó bảng), không tuyển được một đại khoa nào xứng đáng trong khi phó bảng Nguyễn Bá Nghi, đối thủ của Cao Bá Quát, đã phù tá đắc lực cho nhà Nguyễn chỉ vì lòng tỵ hiềm đối với nhân tài. Khóa thi Hội năm 1835 được tổ chức một năm sau khi ban hành Huấn địch thập điều, lựa chọn được 11 tiến sĩ, 2 phó bảng, nhưng tất cả đều là những nhà khoa giáp hoàn toàn vô danh đối với lịch sử văn hóa. Đây là một thành công hay là một thất bại của chính sách giáo dục vừa được phổ biến một cách long trọng? Có thể nói ngay, đứng về phương diện tổ chức thi cử thì đó là một thất bại rõ ràng, nhưng nếu ta biết rằng chính vua Minh Mệnh cũng đã từng than phiền về những lầm lẫn trong quan niệm thi cử, sự vô lý trong cách chấm đỗ của quan trường nghĩa là nếu vua Minh Mệnh đã lên tiếng chỉ trích tổ chức thi cử cũ và hứa hẹn sẽ dần dần cải tổ, thì ta có quyền kết luận rằng những vị tiến sĩ tân khoa này càng bất lực bao nhiêu, quan điểm và chính sách giáo dục của nhà vua càng hữu lý bấy nhiêu. Ta cũng đừng lạ khi thấy các nhà trí thức văn hóa thời ấy không phải là các nhà đại khoa mà là các hương cống, được gọi từ năm 1828 là cử nhân, hoặc là các sinh đồ, được gọi từ năm 1828 là tú tài. Về học vị tú tài, ta có thể kể Phan Huy Chú, Vũ Quốc Trân, về cử nhân, ta có thể kể Trần Đình Túc, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Hàm Ninh , Bùi Hữu Nghĩa , Cao Bá Quát , Lê Ngô Cát , vân vân… Có lẽ chịu ảnh hưởng của quan niệm giáo dục hướng về thực học và nghề nghiệp trình bày trong Thập điều, thanh niên thời ấy bắt đầu không chú trọng tới lối văn cử nghiệp nữa, lối trần từ sáo ngữ mà chính vua Minh Mệnh đã phê bình và có khi cấm đoán sử dụng . Họ chú trọng đến thực nghiệp, và về canh nông và dinh điền thì có Nguyễn Công Trứ, Đỗ Phát, tiến sĩ năm 1843, vừa làm tế tửu Quốc Tử Giám vừa kiêm nhiệm Dinh điền sứ; đặc biệt có Nguyễn Trinh Hoằng đỗ cử nhân năm 1848 rồi tuyên bố không học lên nữa, ở làng Hòa Ninh làm ruộng, cộng tác với người làng khai khẩn đất hoang và cải cách phong tục hương xã. Quyển Sĩ nông canh độc truyện đã góp vào phong trào trọng nông của thế kỷ không ít. Về thủy lợi, cả triều đình Huế đều biết đến uy danh của Đỗ Xuân Cát, cử nhân năm 1841 nhưng không ra làm quan; bản điều trần của ông về vấn đề thủy lợi nhan đề là Hà phòng ngũ thuyết được vua Tự Đức công nhận là có nhiều quan điểm thực tế và triều đình đã căn cứ vào đấy để cải thiện hệ thống đê điều ở Bắc kỳ. Các nhà trí thức cũng rất chú ý đến thương mại; thủ khoa khóa 1847. Đặng Huy Trứ thường dâng sớ điều trần về những điều ích quốc lợi dân và được vua Tự Đức bổ nhiệm làm Binh chuẩn sứ, điều khiển việc giao thông thương mại và việc xuất nhập cảng tại các hải khẩu lớn; quyển Sách học vấn tân của ông đề cập tới nền giáo dục mới về nghề nghiệp và thương mại. Anh họ của ông là Đặng Huy Tá, cử nhân năm 1841, sau nhiều năm suy nghĩ, cuối cùng mới nhận thấy rằng nghề chính của mình là nghề làm thương biện. Y khoa đã được Chu Doãn Chí , Nguyễn Tĩnh chuyên tâm nghiên cứu; họ Chu là một người nổi tiếng bác học đương thời, nhưng không chú ý tới lối học cử nghiệp, chỉ thích đọc Nội kinh, sưu tầm thuốc men và chữa bệnh; sự ngưỡng mộ của phó bảng Nguyễn Văn Siêu (1795-1872) và hoàng giáp Nguyễn Tư Giản (1823-1890) một vị là nhà giáo dục thời danh, một vị là Nội các Đê chính, tác giả Hà phòng tấu nghị bàn về thủy lợi, tất cả đều đã chứng tỏ những công phu nghiên cứu y khoa rất đáng chú ý của Chu Doãn Chí; Nguyễn Tĩnh (năm sinh chưa rõ, năm mất 1880), tên tự là Hành Đạo, tên hiệu là Nông Hà, đã gửi gắm tất cả chương trình hoạt động của ông trong danh hiệu; làm tri huyện Thọ Xương, rồi Tổng đốc Thanh Hóa, ông vừa lo quan sát thi hành những công trình thủy lợi trình bày trong Hà đê tấu tập, vừa lập trạm chữa thuốc cho dân chúng, công trình nghiên cứu của ông về y lý đã được trình bày một cách có phương pháp trong cuốn Tế nhân dược hiệu; những kiến giải về thủy lợi và y khoa, cả hai là khoa học thực nghiệm đã đưa ông đến một quan niệm mới về giáo dục mà ông đã phát hiện trong cuốn Sĩ học trát ký. Ngoài ra, ngôn ngữ học được Phạm Đình Hổ nghiên cứu từ năm 1838 trong Nhật dụng thường đàm, được Lê Hữu Thanh tiếp tục trong Vận hải, Nguyễn Văn Giao trong Điệp lực vận, Nguyễn Văn San trong Đại Nam quốc ngữ, Đỗ Huy Uyển trong Tự học cầu tinh, và chính vua Dực Tôn trong Tự học giải nghĩa ca. Toán học là một môn khoa học chính xác đã bắt đầu được nghiên cứu tại Việt Nam từ đời Trần , và đến nhà Nguyễn đã trở thành một môn học có hệ thống, được Phan Huy Khuông trình bày trong Chỉ minh toán pháp năm 1820 và được Nguyễn Cẩn, cử nhân năm 1879, giảng giải trong Bút toán chỉ nam. Ngay ca vũ kịch nhạc đời Lê bị cấm đoán, đến đời Nguyễn được thịnh hành nhờ thiện chí của Nguyễn Văn Diêu, tú tài năm 1860, Đào Tấn, cử nhân năm 1867 và kịch sĩ đội Hiệp. Nghề giáo tư thục trước kia là một nghề phụ thuộc vào nghề làm quan, từ cuối thế kỷ XVIII đã trở thành một nghề tự do; chính sách phổ biến giáo dục cũng như phương thức công điền tại hương thôn áp dụng từ thời Nguyễn sơ đã biến nghề giáo dục tư thục thành một nghề hẳn hoi, có thể nuôi sống giáo chức như nghề làm quan và không ràng buộc giáo chức vào một đường lối chính trị nhất định, thành ra các nhà giáo thường ưa thích ở nhà mở trường hơn là ra làm quan; những nhà giáo tư thục chuyên nghiệp này, ta có thể kể Đỗ Xuân Cát, Trần Ý , Nguyễn Trinh Hoằng, có một số khác tuy đã ra làm quan nhưng hoặc vì bị cách, hoặc vì bất đắc chí, hoặc vì muốn phản đối chính quyền, đã trở về nhà sinh sống bằng nghề dạy học; những giáo chức trong trường hợp này, ta có thể kể Ngô Đình Thái , Ngô Thế Vinh , Phạm Văn Nghị , Trần Ái , Vũ Tông Phan, Nguyễn Văn Siêu , vân vân… là hiệu trưởng của những tư thục lớn có sách vở để lại cho hậu thế
Như vậy, sau khi phân tích tình hình sinh hoạt của giới sĩ phu trong những năm chung quanh 1834, ta thấy ảnh hưởng của Huấn địch thập điều thật rõ rệt. Tư tưởng của vua Minh Mệnh, chính sách giáo dục của Ngài, chủ trương mở rộng thi Hội thành một cấp trung gian giữa tiến sĩ và cử nhân, những khuyến khích của Ngài về tinh thần trọng nghề, những kế hoạch phát triển nông nghiệp, tất cả những ý kiến mới mẻ ấy đã mở cho giới sĩ phu nhiều con đường hoạt động ngoài con đường thi cử làm quan. Chính sự tiến triển đương nhiên ấy của xã hội Việt Nam đã làm nảy nở trong đầu óc Nguyễn Trường Tộ, Đinh Văn Điền, Nguyễn Hiệp, Lê Đĩnh, Phan Liêm những khuynh hướng thực tiễn mà ảnh hưởng của Tây phương đến sau chỉ có tác dụng làm cho rõ ràng hơn, khúc chiết hơn mà thôi. Chính vua Tự Đức cũng đã nhận thấy như thế nên Ngài đã khuyên các quan “khi xét việc phải cẩn thận và suy nghĩ cho chín, và cũng nên làm thế nào cho tiến bộ chứ không tiến thì tức là thoái”. Tiếc thay! Thời thế mới cho Ngài vừa kịp dịch xong cuốn Huấn địch thập điều thì tác phẩm đã trở thành lỗi thời.
Nông là người làm ruộng và cũng chỉ nghề làm ruộng. Nông nghiệp là căn bản của nền kinh tế quốc gia, bởi vậy, ngay khi đại định, trước khi tổ chức thi Hương, vua Thế Tổ đã ban hành chính sách nông nghiệp, cho thiết lập điền bạ, quy định việc đắc thụ công thổ, công điền, truyền cho các trấn, nhất là ở Bắc Thành, phải xoi đào sông ngòi, vét các cửa biển, bảo vệ, thiết lập và tu bổ các hệ thống đê điều. Chính sách ruộng đất nhà Nguyễn phá vỡ chế độ điền trang của các triều đại trước, thiết lập được chế độ tư điền, nhờ đó mỗi người dân có tối thiểu vài ba sào ruộng tư để cày cấy ngoài số công điền được hàng xã cấp phát. Những thí nghiệm thành công của Nguyễn Công Trứ tại Tiền Hải, Kim Sơn, Quảng yên năm 1828-1829, ngoài việc khai khẩn được hơn ba mươi nghìn mẫu ruộng và hoàn thành kế hoạch di dân, còn giúp triều đình giải quyết được nạn đói kém và giặc cướp . Sắc dụ năm 1830 của vua Minh Mệnh chấp thuận cấp phát những ruộng đất bỏ hoang cho bất cứ ai có đơn xin; Sắc dụ năm 1864 cho phép được thành lập một ấp mới, tất cả những ai đã vỡ được 20 mẫu ruộng và tập trung được 10 dân đinh. Đặc sắc nhất là Sắc dụ năm 1840 bắt buộc các đại điền chủ phải cắt 1 phần 3 điền sản bỏ vào công điền; Sắc dụ tiến bộ này tiếc thay chỉ được áp dụng một phần ở Gia Định rồi sau lại bị đình chỉ vì triều đình còn bận đối phó với những rắc rối chính trị về phía Cao Miên. Các lãnh tụ nhà Nguyễn đã thấy rõ những tương quan hỗ tương giữa kinh tế và xã hội; tình trạng bất an của dân chúng bắt nguồn từ sự nghèo đói, từ việc nông dân thiếu ruộng cày, từ sự áp bức của những quan lại bất nhân, từ sự bóc lột dã man của cường hào ác bá. Sắc dụ năm 1822 của vua Minh Mệnh cho xuất kho thóc dinh Quảng Nam một vạn hộc, kho thóc Chợ Mới hai nghìn hộc bán rẻ cho nhân dân hạt ấy mỗi học một quan tiền; nhà vua đã không quên ra lệnh cho các quan “gia tâm theo phép công làm việc để dân nghèo được nhờ ơn Trẫm thương dân trong cơn gian khổ, nên nghiêm sức bọn phú hộ gian giảo không được quấy rối mua tranh để béo mình hại dân!” Nhà cầm quyền cũng đã thấy rõ nguyên nhân của nạn thổ phỉ là sự tham ô của quan lại nên Sắc dụ ngày 13 tháng 3 năm Minh Mệnh thứ 9 (1828) một mặt ra lệnh cho các quan địa phương gia tâm tuần thám tiễn trừ thổ phỉ, một mặt cho điều tra hành động của những quan lại tham ô đã làm cho đời sống nhân dân khốn khổ; Sắc dụ ngày 3 tháng 2 năm Minh Mệnh thứ 11 (1830) hạ lệnh cho các quan cứu xét minh bạch những lời tố cáo quan trường hạch sách tham nhũng đòi của đút làm những điều tệ liệt. Cái hại quan lại mười phần chỉ có hai, ba; cái hại cường hào mười phần thường đến bảy, tám; đó là nhận xét của Nguyễn Công Trứ trong bài sớ năm 1828. Ông nói: “Bởi vì quan lại chỉ bôn chài những lợi nhỏ ở nơi án từ, kiếm chác ngoại lệ ở nơi thuế khóa. Hại ấy nhỏ và cạn, đến khi phát lộ ra thì bị giáng cách ấy là biết hối cải ngay. Còn cái hại cường hào làm cho đến nỗi con mất cha, vợ mất chồng, tính mệnh phải thiệt hại, tài sản phải sạch không. Các việc ấy không sao tiết phát ra được, cho nên chúng công nhiên không sợ hãi gì, tự hùng trưởng với nhau chuyên lợi làm giàu, khi lộng quan lại để làm việc tư của mình. Những nơi có ruộng đất công thường thường chúng mượn việc cầm mướn để làm mưu béo mình, dân nghèo không biết kêu van vào đâu, giáo hóa nhà vua mà chưa kịp đến kẻ dưới, đức trạch nhà vua mà chưa truyền đến chỗ xa, chưa hẳn không bởi tự đó. Thậm chí ẩn lậu đinh điền, điền hàng nghìn mẫu mà không nộp thuế, chỉ để cho bọn cường hào tiêu riêng, đinh hàng trăm người mà không vào sổ, chỉ để cho bọn cường hào sai khiến” . Năm 1827, khi chỉ bổ Nguyễn Công Trứ làm Dinh điền sứ, vua Minh Mệnh chính thức ban hành kế hoạch kinh tế nông nghiệp của triều đình; mộ dân đến những vùng đất hoang, lấy tiền công làm nhà cho dân ở, chia đất cho dân khai khẩn, cấp ngưu canh điền khí để cày bừa, cứ năm người thì cấp một con trâu, một cái bừa, một cái cây, một cái xuổng, một cái cuốc, một cái liềm. Chỉ trong năm 1828, đã khẩn được 18970 mẫu ruộng, thành lập huyện Tiền Hải, mộ được 2350 đinh chia làm 14 lý, 72 ấp, 20 trại, 10 giáp; năm 1829, thành lập huyện Kim Sơn sau khi khẩn được 14600 mẫu ruộng, định được 1200 đinh; ấp lý được chia vuông vắn thành từng khu theo phép tỉnh điền; mỗi làng chiều ngang không quá 1 cây số, chiều dài thay đổi từ 10 đến 13 cây số tùy theo đất bồi nhiều ít hằng năm, hai làng cách nhau một con sông đào rộng vào khoảng 10 thước chảy từ Tây ra Đông, mỗi con sông có 3 chiếc cầu bắc ngang chia làng thành ba phần thượng, trung, hạ; vì làng nào cũng chỉ có thể phát triển về bề dài nên mỗi làng lo đắp đê chế ngự sóng biển, khai ngòi rửa nước mặn để trồng cói ở những vùng duyên hải. Ngoài dân chúng, lính thú cũng được cấp điền để khẩn hoang, xây đắp đê điều, lúa thu được chia làm ba phần, hai phần bỏ vào kho, một phần quân cấp cho lính, lúc thành điền mới mộ dân canh quản: lính thú cũng có thể phối hợp với linh cơ trong việc đắp đê ngăn nước mặn; chiếc đê điển hình dài 10 cây số được thiết lập ở Quảng Yên, nơi mà chính quyền đã khẩn được 3500 mẫu ruộng và lưu binh lính ở đây lập thành đồn điền; kế hoạch đồn điền được triệt để áp dụng tại miền Nam, do Nguyễn Tri Phương đặc trách thực hiện; năm 1836, xứ Nam kỳ đạc điền xong, tổng số được sáu trăm ba mươi nghìn không trăm bảy mươi lăm mẫu ruộng, nâng số ruộng toàn quốc lên bốn triệu không trăm sáu mươi ba nghìn tám trăm chín mươi hai mẫu, đó phải chăng là ngoài nỗ lực khai khẩn của quan dân, còn là do chính sách giáo dục của vua Minh Mệnh? Ngài đã ân cần huấn dụ nhà nông: “Hãy tu sửa cày bừa, chuyên cần về việc cấy gặt, cốt để cho trọn ngày no đủ, nếu có chuyện được mùa không đều, cũng không vì thế mà bỏ nghề”. Một điểm cuối cùng đáng lưu ý trong khi bàn về tình trạng nông nghiệp triều Nguyễn là trong thời vua Minh Mệnh, nhà cầm quyền đã chú trọng tới kế hoạch quy định xã ước của Nguyễn Công Trứ đề nghị năm 1829 mục đích liên kết đoàn tụ dân chúng để dễ thực hiện chương trình hỗ tương giáo dục; kế hoạch này gồm 5 điểm, ngoài 3 điểm thông thường là chăm việc răn bảo (điều 3), chăm việc phòng thủ (điều 1), nghiêm việc khuyến trừng (điều 5), điều 1 đề nghị việc đặt nhà họ và điều 2 xin đặt xã thương là 2 điều xác nhận mối tương quan mật thiết giữa giáo dục và kinh tế. Điều 1 bàn: “Ấp và lý đều đặt một nhà học, rước một ông thầy, mỗi lý lấy 10 mẫu ruộng, mỗi ấp 8 mẫu đặt làm học điền, tha không đánh thuế, những học điền ấy nhân dân hợp sức cày bừa, đồng niên thu được bao nhiêu, để làm học bổng. Trẻ con sinh ra, 8 tuổi cho vào nhà học, dạy cho những điều tưới quét, đối đáp, lui tới và những điều hiếu hữu, trung tín, kính nhượng, rồi sau mới cho học chữ, đến lúc 16 tuổi, học đã hơi thành, theo thứ tự thăng lên các nhà học huyện, phủ và trấn. Đứa trẻ nào học không tiến bộ thì cho về làm nghề khác. Còn như trại và giáp thì mỗi trại biệt lấy 5 mẫu ruộng, giúp 3 mẫu phụ vào ấp hay lý. Trong điều 2 bàn về việc đặt xã thượng, Nguyễn Công Trứ đề nghị: “Ấp và lý đều đặt xã thượng, chọn người cẩn tín coi giữ, hễ khai khẩn thành ruộng, 3 năm đầu còn được tha thuế, mỗi mẫu lấy 30 bát thóc, về sau, đến khi đã phải nộp thuế, mỗi mẫu lấy 20 bát thóc để vào kho. Khi nào giá cao thì bán, giá hạ thì mua, phòng gặp lúc thủy hạn bất thường, thì đem thóc chiến cấp từng người, năm nào được mùa, sẽ theo số đã cấp trước thu lại để chứa trữ”. Những đề nghị này tuy không mới mẻ đối với vua Minh Mệnh, nhưng những cải tổ giáo dục và kinh tế về sau này cho ta thấy nhà vua đã đồng ý chấp nhận rằng giáo dục phải có mục đích phát triển đất nước về tinh thần cũng như về vật chất .
Công là giới thợ thuyền và tiểu công nghệ. Họ thường sinh hoạt thành phường, như phường thợ mộc, thợ nề, thợ đúc, thợ gốm, có thợ cả, thợ phó, những quy luật và truyền thống riêng mà người trong nghề phải tôn trọng. Ngoài những hoạt động công nghệ có tính cách gia đình như người làng Thổ Hà chuyên về đồ gốm, làng Liễu Chàng chuyên về nhà in, thợ thuyền còn được trưng tập đến những thành phố lớn tham gia vào những công trình điêu khắc, kiến trúc của triều đình. Ở kinh đô Huế chẳng hạn, họ làm việc trong những công xưởng thực sự và phải tuân theo một tổ chức, một kỷ luật có tính cách quân ngũ. Sự nghiêm cấm của các quan chức điều hành chắc chắn đã hơn một lần gây bất mãn và chống đối trong giới thợ , nhưng nỗ lực của nhà Nguyễn về phương diện tạo điều kiện sinh hoạt chuyên môn cho dân chúng xuất phát từ một kế hoạch hẳn hoi. Không ai có quyền thất nghiệp bởi vì “Trời cao sinh ra dân, tất giao phó cho mỗi người một nghề, cho nên mỗi người phải tự chọn lấy một nghề để làm căn bản lập thân. Kẻ sĩ, nhà nông, người làm thợ, kẻ đi buôn, người làm vườn, kẻ trồng rau, bác chài đánh cá, đứa trẻ chăn trâu, thậm chí cả tay võ biền trong quân lữ, mỗi người đều phải có nghề nghiệp, đều phải nhờ vào đấy mà sinh sống” (Thập điều, B, ba la mã, 1). Những thực hiện kỹ thuật và công nghệ ở tiền bán thế kỷ 19 không hẳn chỉ làm hãnh diện một nhà Nguyễn; sự hoàn mỹ của từng bức phù họa trên các trụ ngạch, các lưng đỉnh, vẻ tinh tế trong từng nét điêu khắc mà cả thế giới ngày nay ngưỡng mộ trong cung điện triều đình Huế chẳng hạn chứng thực tinh thần cầu toàn, óc thẩm mỹ điêu luyện của những người thợ vô danh đã cần mẫn tô điểm không phải chỉ cho triều đại nhà Nguyễn mà thôi, mà là cho cả lịch sử mỹ thuật của dân tộc Việt Nam. Hướng về giới bách công, vua Thánh Tổ bắt buộc họ phải biết “chỉnh sức các xuất phẩm cho ăn hợp với vật liệu” (Thập điều, B, ba la mã, 5); Ngài kêu gọi tôn trọng kỷ luật và lương tâm cần thiết cho mọi công trình kỹ thuật.
Thương là hạng người sống về nghề buôn bán. Họ chỉ tạo thành một giới tiểu thương mà hoạt động có thể phát triển quy mô hơn nếu không bị chi phối bởi một tổ chức xã thôn quá chặt chẽ. Việc tu bổ kiều lộ, thiết lập đê điều, thủy đạo, việc quy định tiêu chuẩn đo lường, đúc tiền đồng, tiền kẽm, nén vàng, lượng bạc, tất cả đều đã tạo điều kiện cho thương mại phát đạt, nhất là từ khi sáng lập Tào chính ty để đôn đốc việc vận tải, nền nội thương và ngoại thương tuy chưa thực hiện được những mức độ đã hoạch định nhưng cũng đã biểu lộ được nhiều tiến bộ khả quan hơn những thế kỷ trước. Trong điều 3 của bản Thập điều nhan đề Vụ bản nghiệp, vua Thánh Tổ bắt buộc “nhà buôn phải để cho của cải lưu thông”, và chính đấy là nguyên tắc căn bản của chính sách thương mại, chứng thực rằng nền kinh tế hàng hóa đã được triều đình nhà Nguyễn cũng như nhà Lê trước đây, đặc biệt chú trọng.
Ngoài tứ dân là các tầng lớp xã hội cổ truyền, xã hội nhà Nguyễn còn quan tâm đến binh sĩ là một tầng lớp mới rất quan trọng vì chính họ đã kết liễu chiến tranh, thống nhất đất nước. Trong đời vua Thế Tổ, dù hòa bình đã được vãn hồi, lệ giản binh được đặt ra để tổ chức lại quân ngũ tại các trấn và kinh thành; binh sĩ được võ trang bằng những khí giới tối tân nhất của thời đại; Các xạ trường được thiết lập, binh thuyền được chỉnh đốn để bảo vệ các hải khẩu. Qua đời vua Thánh Tổ, tổ chức quân ngũ được hoàn thiện hơn, bao hàm đầy đủ các ngành bộ binh, thủy binh, tượng binh, kỵ binh và pháo thủ binh. Ngoài ra, để giúp cho gia đình binh sĩ có cơ hội tham gia trực tiếp vào việc quân, vua Thánh Tổ còn cho thiết lập toán giáo dưỡng binh, tức nghĩa tử quân, cho con các quan võ từ suất đội trở lên tình nguyện theo học, có học bổng và võ sư là quan đại thần. Ngành quân y được tổ chức để điều hộ binh sĩ trong thời gian hành quân. Tinh thần thượng võ của vua Thánh Tổ đã làm cho nhà vua chú trọng đến quân nhân ngang hàng với các giới khác, và trong bản Thập điều, mỗi khi lên tiếng kêu gọi dân chúng là nhà vua dùng danh xưng “hỡi sĩ thứ quân nhân” như “sức truyền sâu rộng những giáo điều này cho sĩ thứ, quân nhân” hoặc “sĩ thứ, quân nhân, các người đừng có xem đây là một bài văn suông” (xem Thánh dụ huấn địch thập điều), “sĩ thứ, quân nhân các người nên nghiêm chỉnh tuân hành lời huấn dụ của Trẫm” (điều 4), “sĩ thứ, quân nhân, các ngươi nên kính cẩn nghe theo lời Trẫm” (điều 10). Nhà vua khuyên bảo quân sĩ: “Những người thuộc quân tịch, đừng rời đội ngũ mà trốn tránh cẩu thả, chớ lười biếng mà không phấn chấn, thời bình thì luyện tập võ nghệ, khi hữu sự thì hùng dũng di tiên phong (điều 1).
Cơ cấu xã hội này được các vụ đời Nguyễn nghiên cứu như một thực tại, và đã căn cứ trên thực tại ấy để thiết lập những cơ sở tổ chức giáo dục.
Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
Chú thích 1: Nguyễn Trãi viết: Ăn lộc đền ơn kẻ cấy cày (Quốc âm thi tập, Bảo kính cảnh giới số 19).
Chú thích 2: Nguyễn Trãi, Chí Linh sơn phú, trong Ức trai thi tập, bài số 105.
Chú thích 3: Cao Huy Diệu: Người làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh, làm quan ở Quốc Tử giám, Đốc học Thăng Long; tác giả Cấn trai thi tập (bạt).
Chú thích 4: Nguyễn Án (1770-1815): Tri huyện Tiên Minh, tác giả Tang thương ngẫu lục.
Chú thích 5: Nguyễn Trung Mậu: Người Đông Thành, Nghệ An, tri huyện Hoàng Hóa, Đốc học Bình Định (1830), tác giả Chính sự lục điều (1841).
Chú thích 6: Lê Cao Lãng: Người làng Nguyệt Viên, huyện Hoàng Hóa, tỉnh Thanh Hóa, tác giả Lê triều lịch khoa tiến sĩ đề danh bi ký và 6 tác phẩm lịch sử.
Chú thích 7: Vũ Tụ: Tác giả Lãi minh thi thảo.
Chú thích 8: Lưu Công Đạo: Sử địa gia chuyên khảo về Thanh Hóa, Nghệ An.
Chú thích 9: Đỗ Tuấn Đại: Tác giả Tiên thành lữ hoại.
Chú thích 10: Lê Văn Đức (năm sinh chưa rõ, năm mất 1844): Pháp chế gia, tác giả Bách quan chức chế, Đại Nam hội diễn toát yêu; Hoàng Việt hội điển toát yếu.
Chú thích 11: Ngô Đình Thái: Giáo sư tư thục, hiệu trưởng tư thục Tùng Hiên ở Nam Định, tác giả Tùng hiên trường sách văn, Nam phong giải trào (Nôm), Nam Phong nữ ngạn thi (Nôm) – những tác phẩm đầu tiên nghiên cứu ca dao tục ngữ.
Chú thích 12: Đỗ Trọng Dư: Tác giả Quan Âm Thị Kính, một tác phẩm vẫn ghi tác giả khuyết danh, đậu thứ 20 trên 23 cử nhân trúng cách khoa Kỷ Mão (1819).
Chú thích 13: Vũ Quyền: Tri huyện Mỹ Lương, thăng Án sát, tác giả Tốn trai thi tập, Tốn trai học sinh.
Chú thích 14: Phạm Hội: Giáo thụ, tác giả Dưỡng am tạp tác.
Chú thích 15: Hà Duy Phiên: Toản tu bộ Đại Nam thực lục tiền biên, tổng vựng bộ Đại Nam hội điển.
Chú thích 16: Trương Đăng Quế: Giáo sư của vua Thiệu Trị, nhiều lần làm chủ khảo thi Hội, tác giả Thiệu Trị văn quy (sách giáo khoa), tổng tài Đại Nam liệt truyện, Đại Nam thực lục tiền biên (in năm 1844).
Chú thích 17: Trương Minh Giảng: Địch thủ của Lê Văn Khôi, tổng tài Đại Nam thực lục chính biên.
Chú thích 18: Hà Tông Quyền (1797-1834): Tổng tài Minh Mệnh chính yếu, tác giả của 7 tác phẩm lớn.
Chú thích 19: Phan Bá Đạt (1736, năm mất chưa rõ): Tác giả Ngũ kinh tính lý tiết yếu.
Chú thích 20: Lê Tông Quang (1802, năm mất chưa rõ): Tác giả Bình vọng Lê tiến sĩ thi tập.
Chú thích 21: Phan Thanh Giản (1796-1867): Tổng tài Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Minh Mệnh chính yếu, Tích ung canh ca hội tập và là tác giả của 5 tác phẩm lớn trong đó có Lương Khê thi văn tập.
Chú thích 22: Vũ Tông Phan (1804-1862): Làm Đốc học Bắc Ninh, sau cáo ốm về dạy học ở thôn Tự Tháp, bên hồ Hoàn Kiếm, dạy học rất nổi tiếng được triều đình ban bốn chữ: Đào thục hậu tiến. Ông chú trọng đến cổ học (Cổ văn hợp uyển, Thăng Long cổ tích vịnh) và thi ca (Hoán Phủ thi tập, Hoa Đường thi tác).
Chú thích 23: Tô Trân (1791, năm mất chưa rõ): Toản tu Minh Mệnh chính yếu.
Chú thích 24: Ngụy Khắc Tuần (1788, năm mất chưa rõ): Được nhà vua sánh với Quản Thích (Thiện Bá) tướng nhà Chu và Trương Kham, Thái thú Ngư Dương – hai nhà cai trị được dân yêu mến kính trọng.
Chú thích 25: Bùi Ngọc Quỹ (1796-1861): Tác giả Yên đài anh thoại và 6 tác phẩm văn chương liên hệ tới sứ trình.
Chú thích 26: Trương Quốc Dụng (1797-1864): Tác giả Thoái thực ký văn, Văn quy tân thế, Công hạ ký văn.
Chú thích 27: Phạm Thế Lịch (1790, năm mất chưa rõ): Có đi sứ nhà Thanh, tác giả Sứ Hoa quyển.
Chú thích 28: Ngô Thế Vinh (1802-1856): Sau Lang trung bộ Lễ, bị cách chức về nhà dạy học, sáng lập và điều khiển trường tư thục Trúc Đường; tác giả Trúc Đường chu dịch tùy bút, Nữ huấn lân thư, Trúc Đường khóa sách, Trúc Đường trường văn sách, Khải đồng thuyết ước nhuận sắc và 8 tác phẩm khác. Tác phẩm của ông nghiên cứu, giáo dục và giảng dạy về bút pháp.
Chú thích 29: Nguyễn Bá Nghi: Làm quan từ tri huyện đến Hộ bộ Thượng thư, đã đàn áp phong trào khởi nghĩa của Cao Bá Quát, sau chủ hòa với Pháp, làm Tổng đốc Sơn Hưng Tuyên. Trước sau Nghi là một con người thiếu nhân cách.
Chú thích 30: Khóa 1835 lấy đỗ: Nguyễn Hữu Cơ, Phạm Văn Huy, Bạch Đông Ôn, Lưu Quỹ, Nguyễn Thố, Nguyễn Hoàng Nghĩa, Bùi Đình Bảo, Hoàng Văn Thu, Nguyễn Đức Hoan, Lê Vắn Chân, Nguyễn Thế Trị và hai phó bảng Vũ Ngọc Giá, Định Văn Minh.
Chú thích 31:Xem Minh Mệnh chính yếu, dân trong Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim, trang 435.
Chú thích 32: Phan Huy Chú (1782-1840): Thi hai lần, nhưng chỉ đậu đến tú tài, nên học trò gọi là Kép thầy, sau được Minh Mệnh biết tiếng triệu vào làm biên tu Quốc Tử giám, hoàn thành tác phẩm lớn của thế kỷ là Lịch triều hiến chương loại chí, 49 quyển, được thưởng 30 lạng bạc, một chiếc áo sa, 30 ngòi bút, 30 thoi mực. Ngoài ra, ông còn soạn 3 tác phẩm văn chương và 4 tác phẩm sử địa.
Chú thích 33: Vũ Quốc Trân: Cũng hai lần đi thì mà chỉ đỗ tú tài, nên người đời gọi là ông Tú kép, hay cụ miền Đại Lợi (tức là ông Tú kép hàng Đào), tác giả một bản Bích Câu kỳ ngộ (Nôm).
Chú thích 34: Trần Đình Túc: Tác giả Tiên Sơn toàn tập.
Chú thích 35: Đặng Huy Trứ: Tác giả Việt sử thành huấn diễn Nôm, Sách học vấn tân, Tứ thập bát hiếu kỷ sự và 8 tác phẩm khác. Ngoài ra, theo Hoàng Xuân Hãn, ông còn là tác giả của tác phẩm Nôm Nhị độ mai.
Chú thích 36: Nguyễn Hàm Ninh (1808-1567): Tác giả Tĩnh trai văn tập. Ông là thủ khoa thi Hương năm 1831, á khoa là Cao Bá Quát.
Chú thích 37: Bùi Hữu Nghĩa (1807-1872): Giải nguyên trường thi Gia Định năm 1835, học trò cụ Đỗ Hoành ở Biên Hòa, tác giả Kim thạch kỳ duyên.
Chú thích 38: Cao Bá Quát (năm sinh chưa rõ, năm mất: 1854): Thần đồng, tính tình cao ngạo, nhưng là một nhà chân Nho, muốn cho Nho học không bị chi phối bởi chính trị triều đại, nên thường đối lập với chính quyền. Trong 5 tác phẩm lớn của ông, nhất là trong Chu thần thi văn tập, ông thường viết những bài có tính cách kêu gọi tôn trọng sự thuần túy của Nho giáo, chỉ trích chính quyền lợi dụng Nho học. Ông là nhà văn đầu tiên lập luận bài xích chính sách xâm lược của Pháp.
Chú thích 39: Lê Ngô Cát: Tác giả Đại Nam quốc sử diễn ca.
Chú thích 40: Xem bài dụ năm Minh Mệnh thứ 13 (1832). Nhà vua cấm: Không được dùng lời lẽ hoa mỹ, hoặc nói về thời tiết hoặc tả về cảnh vật, những chữ “trăng rọi sáng, gió đưa hương” đều là so ngữ, phù từ.
Chú thích 41: Nguyễn Trinh Hoằng: Người huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An, hiệu là Thổ Lương cư sĩ. Đương thời cho rằng nhờ ông mà làng Hòn Ninh thịnh vượng, có lần được cử ra làm quan nhưng ông từ chối, điều này rất quan trọng để giải thích tinh thần trọng hiền của vua Tự Đức. Tác phẩm gồm có: Tạo phúc từ, Khuyến thiện quốc ngữ ca, Quân thần khúc, Phụ tử khúc và Sĩ nông canh độc truyện (Xem thêm Tri Tân, số 119 ngày 4 tháng 11 năm 1943, bài Thanh niên đời xưa của Nguyễn Văn Tố, dẫn Đại Nam liệt truyện, 2, quyển 42 tờ 19b, 11a.
Chú thích 42: Được Nhữ Bá Sĩ (1788-1867): Cử nhân năm 1821, duyệt lại vấn đề thủy lợi được các nhà Nho rất chú trọng. Ngoài Đỗ Xuân Cát, còn Phạm Thận Duật, cử nhân năm 1850, tác giả Hà đê tấu nghị; Nguyễn Trọng Biên, cử nhân năm 1858, tác giả Hà đê tấu tư tập, cùng soạn với Tôn Thất Tĩnh, Nguyễn Tĩnh (năm sinh chưa rõ, năm mất: 1850), tác giả Hà đê tấu tập.
Chú thích 43: Chu Doãn Chí: Tự là Viễn Phu, hiệu Tạ Hiên, người huyện Đông Ngàn (nay là Từ Sơn, Bắc Ninh).
Chú thích 44: Nguyễn Tĩnh (năm sinh chưa rõ, năm mất 1880): Người làng Giao Miêu, huyện Tổng Sơn (nay là Hà Trung), tỉnh Thanh Hóa, năm 1854, được bổ Hàn Lâm trước tác, tri huyện Thọ Xương, Tổng đốc Thanh Hóa.
Chú thích 45: Lê Hữu Thanh (1815, năm mất chưa rõ): Người làng Thượng Tầm, huyện Thanh Quan (nay là Thái Ninh), tỉnh Thái Bình, Hoàng giáp năm 1854. Tác phẩm, ngoài Vận hải, còn có Cách ngôn tạp lục.
Chú thích 46: Nguyễn Văn Giao (1811, năm mất chưa rõ): Thám hoa năm 1853, tác giả Tam khôi bị lục, Sách học tân tuyển, Thưởng lãm sách thi tập, Bắc sử lịch đại văn sách, Điệp tự vận và 6 tác phẩm văn, sử, địa. Ông là một nhà nghiên cứu văn thể học, chuyên môn về văn sách.
Chú thích 47: Nguyễn Văn San: Ngoài Đại Nam quốc ngữ, còn có: Quan châm tiệp lục (nghiên cứu xã hội), Độc thư cách ngôn (triết lý).
Chú thích 48: Đỗ Huy Uyển: Ngoài tác phẩm dẫn thượng còn có: Gia lẽ tồn chân (xã hội), La Ngạn thi văn tập (văn chương); La Ngạn là tên làng ông ở.
Chú thích 49: Trần Nguyên Đán (1326-1390): Có viết Bách thế thông kỷ thư, sách toán học đầu tiên của Việt Nam.
Chú thích 50: Ngoài ra, còn có Nguyễn Hữu Thận, tự là Chân Nguyên, hiệu là Di Trai, tác giả cuốn Di Trai toán pháp nhất đắc lục (1829).
Chú thích 51: Nguyễn Văn Diêu: Người thôn Nhàn Ân, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định, có khả năng văn nghệ, ca kịch, giáo sư kịch nghệ và trước tác nhiều bản tuồng như Ngũ hổ bình Liêu, Liễn đô.
Chú thích 52: Đào Tấn (hoặc Đào Tiến): Người thôn Vĩnh Thạnh, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định, làm quan đến Tổng đốc Nghệ Tĩnh. Khi làm Thượng thư ở Huế, vì chống Nguyễn Thân, bị cách chức sau sống về kịch nghệ. Tác phẩm: Diễn võ đình, Cổ thành, Hộ danh đàn, Hoàng Phi Hổ quá quan, Trần hương cáo, Khuê các anh hùng Tứ quốc lai vương, Vạn bảo trình tường.
Chú thích 53: Trần Ý (1796-1862): Tú tài năm 1828, người làng Bình Vọng, huyện Thượng Phúc.
Chú thích 54: Ngô Đình Thái: Thủ khoa khóa Hương thí năm 1819, làm tri phủ Thường Tín, phải cách về dạy học, hiệu trưởng trường tư thục Tùng Hiên ở làng Bái Chương, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định; tác giả Tùng Hiên trường sách văn, Nam Phong giải trào (Nôm), Nam Phong nữ ngạn thi (Nôm), Nhạc dương Tùng Hiên Ngô tử văn tập.
Chú thích 55: Ngô Thế Vinh (1802-1856): Tự là Trọng Nhượng, Trọng Dực, hiệu là Trúc Đường, Dương Đình; người làng Bái Dương, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định; đỗ tiến sĩ năm 27 tuổi, làm quan mới chỉ đến Lang trung bộ Lễ, không hiểu vì lý do gì bị cách chức về nhà dạy học. Ông là tác giả 13 tác phẩm lớn trong đó có 3 tác phẩm về giáo dục là Nữ huấn tân thư, Trúc Đường khóa sách, Trúc Đường trường văn sách, 2 tác phẩm nghiên cứu triết học và 8 tập thơ.
Chú thích 56: Phạm Văn Nghị (1805-1880): Hiệu là Nghĩa Trai, người làng Tam Đăng, huyện Đại An, tỉnh Nam Định, Hoàng giáp năm 1838, thầy học của Nguyễn Khuyến và Trần Bích San, cả hai đỗ Tam nguyên. Tác phẩm có: Nghĩa trai trường văn sách, Tùng Viên thi tập (Nôm), Pháp đánh Bắc Kỳ (phú Nôm) .
Chú thích 57: Trần Ái: Tự là Trọng Ngọc, người huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, cử nhân năm 1834, làm tri huyện Thăng Bình, sau bị cách chức, về quê nhà dạy học. Tác phẩm: Chư Văn công gia lễ (xã hội).
Chú thích 58: Nguyễn Văn Siêu (1795-1872): Gốc làng Kim Lũ, sau di cư ra Hà Nội ở phường Dũng Thọ, huyện Thọ Xương (nay là phố Ngõ Gạch, còn gọi là phố Án Sát Siêu, gần hồ Hoàn Kiếm), phó bảng năm 1838 làm đến Án sát đi sứ Thanh, bị giáng chức. Ông cáo quan về phường Dũng Thọ dạy học, xây một lớp nhà vuông để giảng sách nên gọi là Phương Đình. Giáo trình của ông được in thành sách: Chư kinh khảo ước, Chư sử khảo thích, Tứ thư bị giảng, Phương Đình địa dư chí và tập thơ, văn, tùy bút.
Chú thích 59: Xem bài sớ năm 1827 của Nguyễn Công Trứ trình bày ba điều: A. Nghiêm pháp cấm để trừ giặc cướp. B. Minh thưởng phạt để khuyên răn quan lại. C. Khẩn hoang để dân nghèo có thể làm ăn (Đại Nam chính biên thực lục, đệ nhị kỷ).
Chú thích 60: Đại Nam chính biên thực lục.
Chú thích 61: Vì quan niệm giáo dục là phát triển kinh tế nên nhà Nguyễn rất chú trọng đến nhiệm vụ đào tạo nhân tài của Quốc Tử Giám và đã đầu tư vào đấy một số tiền thường niên quan trọng (Xem mục nói về Quốc Tử Giám).
Chú thích 62: Việc xây cất Vạn Niên cơ đã bị Đoàn Hữu Trưng và Đoàn Tư Trực lãnh đạo thợ thuyền chống đối năm 1866. Ca dao có câu: Vạn niên là Vạn niên nào? Thành xây xương lính, hào đào máu dân! (xem Trung nghĩa ca của Đoàn Hữu Trưng từ câu 243-270).