Không biết tôi có phải người hoài cổ không, tự đặt câu hỏi đó cho mình khi viết những dòng này, khi nghĩ rằng vật liệu xưa thật sự thông minh và thứ chúng ta nên làm là tiến hóa lên từ chúng chứ không phải tạo ra cái mới. Những ngôi nhà cổ hàng vài trăm năm hoặc thậm chí các công trình vượt thời gian là đủ để đánh tan mọi lý luận về độ bền vật liệu. Gỗ, đá, lá khô và kể cả các vật liệu nhân tạo ngày trước xét đến cùng là không thua kém gì. Nhưng liệu chúng ta chưa đi đủ sâu để nhìn ra còn điều gì đáng quan tâm hơn, và có loại vật liệu mới nào đáng để chấp nhận như một sự tiếp nối của lịch sử văn minh. Ta chê bai vật liệu hay phát kiến mới là sai lầm, vì các vật liệu cũ ở thời đại của chúng ra đời đều cũng bị dè bỉu như vậy, cách nhìn cực đoán một phía thông qua kết luận như vậy là ngớ ngẩn.
Hai vật liệu điển hình trong xây nhà ở mà tôi cho rằng lâu đời và chứng minh vai trò của mình vượt không thời gian là đá và gỗ, tất nhiên ở mỗi vùng đất chúng được sử dụng khác nhau nhưng chung quy chúng được chấp nhận bền bỉ nhất. Câu hỏi đặt ra, ta chấp nhận chúng vì điều gì, đặc tính nào thật sự trọng tâm, vì khi trả lời câu hỏi ấy ta sẽ có tiềm năng xem đâu là thứ quan trọng trong phát triển vật liệu mới. Với tôi hai thứ này đại diện cho tính sống chết, linh động và cố định, trống cùng dày đặc, sự hài hòa âm dương.
Gỗ là vật liệu có khả năng chế tác cao, độ đàn hồi và khi xử lý tốt chúng cũng bền bĩ. Đá thì vững chãi, cứng cáp giúp giữ vững toàn bộ cấu trúc. Tôi sẽ nhìn về góc độ người bình thường hơn một chuyên gia vì tôi không phải, bản thân tôi khi sờ vào các bềm mặt gỗ đá, hay đứng trước sự vững chãi sừng sững của chúng, một cảm giác thoải mái mà lại an tâm vững vàng ngay cả khi chúng được chế tác thô sơ. Chưa kể chúng còn tạo nên cảm giác sinh động vì chuyển đổi bên ngoài theo thời gian và tiết trời. Các quá trình giãn nở do nhiệt hay rung lắc cũng hiếm khi làm chúng bị ảnh hưởng hơn so với các vật liệu nhân tạo, tất nhiên phải xét cùng mức độ chất lượng. Phải hiểu rõ ở đây là chất lượng tổng thể chứ không so sánh về một phương diện nhỏ nào, tức rằng chúng có độ hoàn thiện tương đồng chứ không thể đem so hai thứ mà sự chú tâm làm ra chúng lệch lạc nhau.
Tôi tin rằng sự hài hòa âm dương là điểm mấu chốt, các bộ phận trong ngôi nhà cũng có đặc tính đó, chỗ cần linh hoạt nơi cần kiên cố và chúng sẽ được tương đồng đặc tính với vật liệu mang đặc tính ấy. Có lẽ cái nhìn trực diễn giúp người xưa chọn và xử lý các vật liệu tự nhiên này để làm nhà, dù ở các vùng khác nhau tùy thời tiết mà có thêm các kiểu vật liệu khác. Nhà vách đất tôi không cho là một giải pháp tồi mà còn rất thú vị ở vùng nhiệt đới, thậm chí việc trộn cỏ khô vào bùn còn là một giải pháp vô cùng thông minh trong nhận thức về kết nối và chịu lực. Vậy ta có thể thấy rõ ràng vật liệu có tính cách của mình, chúng được sinh ra từ tinh thần của người làm nhà về cách mà họ nhận thức về ngôi nhà. Các thành phần trong ngôi nhà được nhìn nhận ở đặc tính tinh thần nhiều hơn chỉ là về độ bền hay các yếu tố định tính khác. Tất nhiên các cây gỗ hay tảng đá mang trong mình sức sống thì cũng hiển nhiên thỏa mãn sự hợp lý, thử nghĩ mà xem một con người quan tâm đến nội hàm một ngôi nhà thì anh ta có thiếu kiến thức về kết cấu không, chắc chắn là không.
Đặc tính khác mà tôi nhìn nhận không chỉ ở vật liệu hay ngôi nhà mà cả ở con người, tính thống nhất nguyên khối của chúng. Con người và ngôi nhà càng có nhiều sự chấp vá thì sẽ không thể bền bĩ, ngay cả các khớp nối cũng phải được xem xét tính cần thiết, vì đôi khi chính trọng lượng của các bộ phận cũng đủ tạo nên tính liên kết này cho các thành phần. Với tôi các khớp nối là vô cùng quan trọng, chúng tránh trường hợp vật liệu bị tổn thương từ bên trong, nó cũng thể hiện tính liên kết chặt chẽ chống chịu cho nhau, chứ không phải gán ghép thông qua các biện pháp cưỡng chế làm tổn hại bề mặt và cả cấu trúc bên trong vật liệu. Nói dễ hiểu sự gác lên nhau, len lõi vào nhau để tạo nên cấu trúc thống nhất sẽ đạt mức trọn vẹn cao hơn đinh và các loại liên kết dán. Tôi không đủ dữ liệu để vì dụ nhưng tôi có thể thấy rõ điều này qua chế tác đồ gỗ, việc đóng đinh và bắn ốc vít là để cho nhanh gọn thành hình chứ không thể bền hơn các tạo tác có các khớp nối. Trong quá trình sử dụng, do trọng lực hay nhiệt độ và ẩm độ, đinh hay keo dễ dàng tổn hại tính toàn vẹn của vật thể, còn các khớp nối thông minh thậm chí chúng còn giúp đồ vật trở nên kiên cố hơn nhớ tính hữu cơ của gỗ và tính dày đặc của đá.
Các vật liệu nhân tạo thời kỳ đầu cũng dựa trên đặc tính của đá và gỗ. Các loại gạch có nhiều lỗ khí, bê tông về bản chất là bản nâng cấp của bùn và cỏ khô. Thép có vẻ quan trọng ở thời đại này, nhưng thật chất tính quan trọng sinh ra từ mưu cầu leo cao một cách kỳ lạ của con người mà thôi, tôi tin rằng chúng không sinh ra cốt yếu để xây nhà hoặc nếu có thì chỉ giữ vai trò thứ yếu trong một số đặc thù nào đó. Các ngôi nhà đổ bê tông lõi tre hay có sự liên quan đến gỗ hoàn toàn tồn tại bền bì khắp nơi, ngoài ra các công trình cũng trở nên to ra nhưng không gian bên trong lại bị phân tách quá nhiều, như tụ tập nhưng lại tách biệt một cách khó hiểu. Tôi không nghĩ chúng nên bị triệt tiêu hay loại bỏ, mà ở mức độ thực chất hơn, đưa con người đến với những nơi đáng sống và mang tính cách cũng như hơi hướng sinh động của mình. Thay vì vậy tính đồng nhất, tụ tập nhưng lại tách biệt làm không gian bên trong lẫn bên ngoài bị co cụm, sự liên kết không chỉ ở con người mà cả vật liệu cũng bị phức tạp hóa, rườm rà mà cũng yếu ớt và tạm bợ hơn rất nhiều. Các loại nhà này đánh mất tính trọn vẹn mà tôi nêu ra ở phần trên, chúng thể hiện phần nào đó vỡ vụn bên trong của nhân loại. Tôi tin rằng vật liệu nói chung không phải là kẻ mang đến điều tồi tệ cho môi trường sống, chúng chỉ sinh ra và hiện hình bản chất hiện sinh hiện tại của phần lớn con người mà thôi. Vật liệu không bao giờ nói dối về người chọn nó, chúng kể câu chuyện mà ở đó dòng nhận thức của con người ùa vào chi phối đặc tính của chúng.
Nhu cầu ở thật sự từ xưa đến nay là không thật sự nhiều, con người từ là loài di cư thích khám phá, chính vì vậy hầu hết các công trình công cộng mới đòi hỏi các đặc tính trên. Nói đúng hơn là các công trình có tính phổ quát, nội hàm chìm bền dưới ẩn chứa một phạm trù tính người. Nhà ở các nhân nếu nó được xem là dành cho nhiều thế hệ, duy trì truyền thừa dòng chảy kiên định nào đó thì chúng mới nên được đánh giá xâu nên. Nếu vậy, các bạn thấy tôi không phủ định chung cư hay các khối nhà công cộng, vì nó mang tính ở tạm cho con người sống di cư. Thứ tối thấy mâu thuẩn là đặc tính này bây giờ lại được sử dụng thành ra các nơi ở cố đính, rõ ràng điều gì đó rất sai lầm. Thế những, nếu các tòa nhà này được xây dựng trên nền tảng thấu hiểu đó, coi chúng là một công trình mang nội hàm tính người, sự lưu tâm về tính tương tac trong ngoài chung riêng sẽ được coi là yếu tố quan trong, chứ không phải biến đời sống trở nên cô lập bên trong các mác chung như bây giờ. Ngay cái tên “chung cư” cũng nói lên đặc tính này, nhưng bây giờ tính riêng tư lại là nền tảng của chúng cư. Con người thật kỳ lạ kể cả khi xét trên tính lý trí của mình, còn nếu bạn chấp nhận và ngụy biện bằng phi lý trí thì tôi chào thua, vì thật ra tính phi lý trí này rất sâu sắc và tôi không thể nói hết ở đây được.
Vậy tức rằng, các công trình được chia làm hai loại, du cư và định cư, trong đó du mang tính tạm bợ còn định mang tính vững bền. Xác định đặc tính này khiến cho các tòa nhà cá nhân phải được nhìn nhận lại, chúng phải là nơi dành cho nhiều thế hệ truyền thừa, tạo nên cái cảm giác chung vừa mang tính người còn tính cá nhân sẽ diễn ra bên trong không gian sinh hoạt. Tức là các ngôi nhà phải là các đền thờ, bảo tàng hay những thứ mang tính chung như vậy. Nếu không chúng chỉ mang tính lắp ghép, tạm bợ hay di dời dễ dàng. Nói tới đây ta thấy rõ ràng rằng, áp lực dành cho thế hệ sau nếu xã hội đi theo chiều hướng này phần nào nhẹ đi nhưng nghiêm túc và rõ ràng hơn. Các ngôi nhà sẽ không còn mọc lên bừa bãi chỉ vì dư tiền hay sự tm bợ không trở nên nhếch nháp, chúng ta chỉ còn lại các đền đài kỳ vĩ và các ngôi nhà vừa đủ cho các công năng cơ bản. Thế nhưng chúng ta không thể quay ngược lịch sử, có lẽ thứ duy nhất ta có thể làm là nghiêm túc hơn với đời mình, các vật liệu trong ngôi nhà cũng theo đó mà được đặt đúng nơi đúng vị trí, để chúng phát huy đặc tính nội hàm của mình chứ không chỉ làm thỏa mãn những nhu cậu hời hợt của con người.
Mức độ sống của vật liệu cũng phải thống nhất là một vấn đề quan trọng. Không thể gán ghép các loại vật liệu có tinh thần sống khác nhau vào cùng một công trình, mọi thứ phải cùng mức độ hoàn thiện như nhau. Tính thống nhất này còn chảy qua cả tâm tính người thụ hưởng và thiết kế cũng như xây lên công trình. Nếu người chủ và thiết kế không chảy chung một dòng, thì đầu tiên phải có giai đoạn thử thách cho cả hai để tiến gần nhau hơn trong mức độ nhận thức đời sống. Bước này rất quan trọng, vì nó khiến mọi thứ được thông hiểu trơn tru và mạch lạc, khiến cho các vật liệu cũng như đồ đạc đi vào trong nhà có tính liền mạch. Ngoài ra tôi cam chắc rằng, một ngôi nhà được xây dựng dựa trên thấu hiểu tương đồng sẽ tạo nên các sự kiện sống sinh động kéo theo sau đó. Lý do là gì ư, vì tính sống luôn trù phú nên chúng sẽ thách thức những người sống vượt ra các giới hạn về nhận thức thế giới quan của chính mình chứ không chỉ bó hẹp trong ngành nghề cụ thể. Các mức độ sống của không chỉ vật liệu mà đồ đạc trong nhà cho ta thấy quá trình xây dựng và quan trọng hơn cả là tính sống của toàn bộ sự kiện, ngôi nhà cũng như các bên liên quan có thành thật thấu hiểu nhau, hay chỉ là vở kịch tung hứng xoa dịu dĩ hòa vi quý để đạt một múc đích cá nhân ích kỹ nào đó. Bạn có quyến dát vàng cho ngôi nhà, nhưng sự hèn mọn thì vẫn sẽ lòi ra bên ngoài lẫn bên trong các vật liệu và chắc chắn đầu độc luôn cả nội tâm người thụ hưởng. Không phải tự nhiên khi bạn đi vào một ngôi đền kỳ quan luôn mang lại cho bạn một cảm giác thoải mái, lành mạnh, vì dòng chảy được duy trì ngay từ đầu qua các con người cốt yếu và đi vào trong toàn bộ vật liệu, sau đó chúng toát ra tạo nên một bầu không khí làm rung động người thụ hưởng.
Bạn có bao giờ thật sự thể nghiệm nghiêm tục vật liệu của bất kỳ tạo tác nào của con người chưa ? Thể nghiệm tôi muốn nói đến là một tri nhận trực diện trọn vẹn không có bất kỳ phân tích hay ý niệm và cả mục đích cùng tiêu chuẩn nào dấy lên cả. Bạn chỉ đứng trước nó, nhìn nó đủ lâu, lắng nghe xung quanh, chạm vào nó để thụ cảm thật sự bề mặt mà không có định nghĩa nào mang tính ngôn từ nãy ra trong suy tưởng. Cái cảm giác hùng vĩ, yếu ớt, bền vững, dễ vỡ, an toàn hay bất an đều sẽ hiện ra đi vào người bạn rất rõ ràng mà không phải suy nghĩ. Thứ tri nhận này rất quan trọng vì nó chân thật, nó là vùng đất suy nghĩ không chen chân vào hay đúng hơn là suy nghĩ không nắm vai trò trung tâm, nơi mọi thứ hiện ra rõ nét không một chút hoài nghi. Vật liệu dù ở mức độ nào chúng đều không biết nói dối, chúng kể ta nghe về đặc tính của mình, mong muốn kết hợp với loại nào và nếu tri nhận đủ sâu bạn sẽ có những lời thì thầm chi tiết hơn nữa về việc nên làm gì. Tôi biết, các bạn sẽ không tin tôi, vì các bạn lệ thuộc vào hệ duy lý và dòng suy nghĩ báo nháo không ngừng luôn lấy mình là trung tâm. Bạn xem vật liệu như nô lệ, thứ vô tri chỉ để bạn vặn vẹo đặt tùy ý theo ý thích. Bạn chỉ đúng một phần, chúng vô trì, thế nhưng chúng là vật chứa của những thứ chìm sâu bên dưới loại nhận thức thông thường của suy nghĩ. Loài người quá ngạo mạn, họ coi ngôn ngữ là thứ duy nhất để giao tiếp, coi suy nghĩ là công cụ duy nhất để tri nhận thấu hiểu và coi bản thân mình có quyền tối cao. Thật ra họ đẻ ra đủ loại quyền, đủ loại công cụ và phương pháp giao tiếp để rồi dần trở nên hỗn loạn như kẻ bị lệch cơ thể sang một phía. Hồi đầu mọi thứ đều ổn, nhưng dần tại họa không chỉ đến với bên bị chấn thương mà còn ảnh hưởng đến bên chịu lực và cuối cùng là tan nát toàn thể sinh mệnh.
Chúng tôi là vật liệu vô tri
Không phét mà thầm thì sự thật
Mang trong mình bí mật cổ xưa
Kể câu chuyện như mưa đầu nguồn
Ở sâu thẩm âm dương một lối
Không gây thù kết nối cùng nhau
Mang trong mình một màu tự sự
Hát bài ca từ giọt nắng vàng