CHƯƠNG III. SƯU GIẢNG BẢN THÁNH DỤ HUẤN ĐỊCH THẬP ĐIỀU

A.

1. Chính đạo: Con đường đưa thẳng đến chân lý, ở giữa, không xiêu vẹo. Ở đây là đạo Nho, đạo Khổng Mạnh. Thơ Nguyễn Công Trứ: Cầm chính đạo để tịch tà cự bí.

 

2. Lỵ: Tới để thăm hỏi coi sóc một người dưới quyền, đi thanh tra, kiểm soát, đôn đốc, giữ một nhiệm vụ hành chính để điều khiển dân chúng. Lỵ thiên hạ: Cầm quyền cai trị dân chúng. Hóa dân thành tục Lễ ký, Học ký XVI, 1, nghĩa là làm cho dân chúng được tiến bộ, được văn minh hơn, cho phong tục được tốt đẹp và hoàn toàn. Xem Lịch sử giáo dục Việt Nam của Lê Hữu Mục, bản quay rô-nê-ô, Đại học Sư phạm Sài Gòn, 1965.

 

3. Thân giáo ngôn giáo: Dùng con người của mình, cuộc đời của mình như một thí dụ sống động để dạy người (mình làm trước, chúng dõi sau) rồi dùng lời nói để dạy (thêm lời dạy dỗ). Giá trị không thể chối cãi được của giáo dục nho gia là đề cao gương mẫu và chính nhờ đấy mà hiệu năng của giáo dục tùy thuộc vào uy tín của các bậc sư phó.

 

4. Nghi hình: Khuôn mẫu để cho người ta theo đó mà bắt chước.

 

5. Tù nhân: Quan truyền lệnh của nhà vua cho dân chúng biết, như chức héraut bên Âu châu (có quan ra lệnh). Tục lệ truyền lệnh đã có từ thời thượng cổ, đã được nói tới trong Kinh thư: mỗi tuế mạnh xuân, tù nhân dĩ mộc đạc tuẫn vu lộ: Mỗi năm đầu mùa xuân, quan truyền lệnh vua gõ mõ đi khắp các nơi (Thượng thư 2, Hạ thư 4, Dận chinh 3).

 

6. Tuẫn lộ (hay tuận lộ): Đi trên các ngả đường (rao lên khắp đường). Hằng năm, tháng đầu xuân, viên giữ lệnh lấy mõ gỗ rao ở đường; các quan các thầy khuyên nhau; các thợ đem nghề mình để can ngăn (Thượng thư, Dận chinh, bản dịch của Nhượng Tống, trang 58).

 

7. Chính nguyệt: Đúng ra phải đọc là chinh nguyệt, tức là tháng Giêng, tháng đầu năm, chính âm Giêng là do âm chinh mà ra, và chữ Giêng, chữ Nôm viết là 𦙫, gồm chữ chính bên phải và chữ nguyệt bên trái. Thiên Nguyệt lệnh trong Lễ ký, điều 12 chép: mệnh tướng bố đức hòa lệnh, nghĩa là nhà vua ra lệnh cho các quan phổ biến các huấn thị của triều đình, phối hợp và ban hành các quyết nghị.

 

8. Châu trưởng: Hiểu theo tổ chức hành chính đời Gia Long, châu là một huyện ở miền thượng du, đứng đầu là một Tri châu. Ở đây, danh xưng châu có tính cách tổng quát và chỉ bất cứ một đơn vị hành chánh nào có thể là tổng, xã, thôn, và như vậy, châu trưởng là người đứng đầu đơn vị hành chính ấy, có thề là cai tổng, xã trưởng, vân vân… Tự Đức dịch châu trưởng là quan lớn ở châu làng (câu 11).

 

9. Độc pháp chi chế: Độc là đọc to tiếng cho mọi người nghe. Pháp chi chế, là chế pháp, tức là lời của vua nói về một luật lệ, một chính sách (chế thư, chế sách), hay phong thưởng cho một công thần nào (chế văn).

10. Gia dụ: Dụ nghĩa đầu tiên là hiểu, như nói: “Quân tử dụ vu nghĩa (Luận ngữ), quân tử hiểu điều nghĩa, sau mới có nghĩa là bảo rõ, nói rõ ràng cho người ta hiểu bằng sự so sánh thực tế, như nói: “Bất ngôn nhi dụ, không nói mà rõ. Gia dụ là nhà nào cũng biết rõ những lời dạy dỗ của nhà vua, đối với hộ hiểu là cửa nào cũng được ánh sáng mặt trời buổi sáng chiếu vào, ai ai cũng thấu triệt huấn dụ của nhà vua đã ban xuống.

11. Hưng: Dấy, làm cho nổi bật lên.

12. Trăn: Đến, đi tới, đạt được.

13. Ung hy: Hòa hợp, vui vẻ, tốt lành.

14. Du cửu: Lâu dài, bền vững không bao giờ hết.

15. Triệu cơ: Đặt nền móng.

16) Uông hàm: Thấm nhuần sâu xa, rộng lớn.

17. Tiếp: Thấm khắp. Thiện chính thiện giáo, do câu: Thiện chính bất như thiện giáo chi, đắc dân dã (Mạnh Tử, Tận tâm thượng, 14) nghĩa là: Chính trị hay chẳng bằng giáo dục hay, được lòng dân hơn.

18. Trinh: Cứng cát, rắn rỏi, vững vàng, trong sạch.

19. Thất: Giống như, phù hợp với (tày).

20. Phi thiệu: Nhận nối theo.

21. Hồng đồ: Nghiệp lớn, tức ngôi vua (cơ đồ lớn).

22. Suất tuần đại biện: Theo phép lớn (suất tuần: nối noi; đại biện: phép tắc thừa).

23. Xem Luận ngữ, Tử lộ, 8, 9.

24. Tuy điêu phủ sái : Làm những chỗ những người tan tác rạc rầy được yên, vỗ về những người đau ốm bệnh hoạn (tuy phủ: yên vỗ).

25. Giáng xá quyên tô: Tha tội cho tù phạm và miễn thuế cho dân chúng.

Chính sách thuế vụ của vua Thế Tổ (vua Gia Long) và Thánh Tổ (vua Minh Mệnh) đã tỏ ra hợp lý và hữu hiệu. Trừ thuế đinh có định lệ tùy theo vị trí của từng trấn (nội trấn, ngoại trấn…) thuế điền được ra làm ba hạng tùy theo giá trị của ruộng và được áp dụng uyển chuyển tùy theo năm được mùa hay mất mùa.  

Về luật pháp, bộ Luật Gia Long khởi thảo năm 1811, ban hành năm 1815, gồm 22 quyển, 398 điều, được bộ Hình áp dụng rộng rãi, những tội nặng, án ngờ thường được duyệt lại, những tù giam ngục cấm được xét kỹ (Trần Trọng Kim, Việt Nam Sử Lược, 411).

(26) Quyền quyền: Chăm chắm giữ lấy ở trong lòng bàn tay không buông ra, khư khư không rời bỏ. Câu này được Tự Đức dịch rất hay là đau đáu.

(27) Huệ dưỡng: Do câu: kỳ dưỡng dân dã huệ, cái để nuôi dân là tình thương. Tự Đức dịch: Ra ơn nuôi giúp, biểu lộ tình thương dân một cách thiết thực bằng cách nuôi dưỡng và giúp đỡ họ trong đời sống vật chất.

(28) Lê nguyên: Lê là màu đen, lê dân là dân đen, nguyên là đầu, đầu tiên, cái thiện là đức tính đầu tiên nên nguyên cũng có nghĩa là thiện, vì vậy, người dân thường gọi là thiện nhân, dân lành, và gọi ngược lại lê nguyên là dân lành, dân đen.

(29) Hàm trăn phú thứ: Hết thảy mọi người đều trở thành giàu có, con cháu đông đúc. Phú là có nhiều tiền của (giàu vui), thứ là nhiều người, nhiều con cháu (đông đảo). Chữ hàm trăn được Tự Đức dịch rất đúng là nơi nơi… nhà nhà. Chữ phú thứ nghĩa là giàu có đông đúc lấy trong Luận ngữ, Tử lộ, 13, 9.

(30) Hàm dưỡng an dật: Tự Đức đã dịch từng chữ là dung nuôi thảnh thơi (xem lời chú số 6 bản quốc ngữ, câu 33). Mục đích của nền giáo dục có nhắm vào việc đào tạo con người luân lý đạo đức, sống bằng tinh thần, bởi vậy, câu văn này chú trọng vào việc đề cao sự hàm dưỡng an dật, đào tạo một tâm hồn ung dung, nhàn nhã, phóng khoáng, tự do, không bị chi phối bởi bất cử một cái gì, kể cả đam mê cá nhân.

(31) Đản: Thật sự, thật là. Đản duy kỳ thời: Thực là đã đáng buổi này, thực chỉ có lúc này mà thôi. Ta ghi nhận niềm xác tin của các nhà lãnh đạo phong kiến vào chính sách giáo dục của họ.

(32) Tiết kinh: Từ lâu, đã lâu.

(33) Liêm phỏng: Nguyên là chức Án sát sứ bên Trung Quốc, được Hồ Quý Ly áp dụng ở Việt Nam năm Canh Thìn (1400). Các Liêm phỏng sứ chia nhau đến các lộ, bí mật dò hỏi về quan lại kẻ hay người dở, về dân gian việc lợi việc hại rồi về Triều làm sở tấu đề nghị giáng truất hay cất nhắc quan lại (CM, chb, 11, 37).

Từ năm 1831, việc Liêm phỏng được giao cho Tam pháp ty gồm có bộ Hình, Đại lý tự và Đô sát viện, những cơ quan tư pháp đời Minh Mệnh, bộ Hình có nhiệm vụ kiểm soát hình sự trong toàn quốc, phúc duyệt các bản án tử hình, chuẩn bị thu thẩm và lục tống thi hành những bản án đã chung quyết, thụ lý những vụ án mà Hoàng đế có đặc chỉ giao bộ Hình kết nghĩ, kiểm soát chế độ lao tù. Nhiệm vụ của Đại lý tự được thiết lập năm 1831 là xử phúc thẩm một số bản án quan trọng, thụ lý những vụ kiện hà lạm tham tang, áp chế, bức sách. Đô sát viện được thiết lập năm 1832 có nhiệm vụ chỉnh đốn lề lối làm việc của quan lại, cho nghiêm phong tục và pháp chính (theo Nguyễn Sĩ Hải, Tổ chức chính quyền trung ương thời Nguyễn sơ, bản quay Ronéo năm 1962, trang 163, 213, 221). Ngoài ra, việc điều tra về đời sống luân lý, kinh tế của dân chúng được giao cho các Trưởng cơ quan địa phương để tìm kiếm những người hiếu thuận, tiết nghĩa, hiền lương, phương chính.

(34) Sưu cầu: Tìm kiếm.

(35) Khuyến lệ: Dùng lời nói và mọi hình thức khen thưởng để thúc đẩy dân chúng sống đạo đức.

(36) Chí kế: Kế lớn, những phương thức đại quy mô.

(37) Dân di: Di là thường, cái gì thông thường nhưng không tầm thường mà người ta thấy hằng ngày, có thể hỗn nhận với cái như thực, đối lập với cái kỳ dị, lập dị, phóng cuồng, quái đản; do đấy, di trở thành định luật cho những người muốn sống một cách giản dị như mọi người, hợp nghi, trung tiết, phục lễ, cẩn trọng, nghiêm túc, nghĩa là cổ điển, sống theo lý trí, không buông xả theo tình cảm. Chính vì thế mà danh xưng di luân đã được dùng để đặt cho Đại giảng đường của Quốc Tử Giám, điện Di luân.

(38) Vật tắc: Định luật, quy củ của tất cả những gì có ở trong trời đất. Chữ trong Kinh thi: Thiên sinh chưng dân, hữu vật hữu tắc (Thơ chưng dân, thiên Đại nhã). Xem lời bình của Khổng Tử trong sách Mạnh Tử, Cáo Tử thượng 6.

(39) Chuyên thất bồng lư: Lư là lều cỏ, lợp tranh, bồng là một thứ cỏ, thân cao hơn một thước ta, lá như lá liễu, có răng cưa, hoa rất nhỏ, màu trắng, mùa thu thì chết khô, rễ bật lên, gió thổi bay đi nên gọi là phi bồng, bồng bay. Bồng lư là lều được lợp bằng cỏ bồng, chỉ nhà rất nghèo, chuyên thất là đóng kín, xa xôi hẻo lánh. Tự Đức dịch là nhà tranh quạnh, dịch rất hay và sát nghĩa. Chữ tất hữu trung tín lấy trong Luận ngữ 5, Công Dã Tràng 27.

(40) Thành phác thuần hậu: Thực thà, mộc mạc, đều đặn, dày dặn, những đức tính của người dân quê, và cũng là những đức tính nhân loại phổ biến vì những đức tính ấy gắn liền với con người. Đây không phải là một lý luận mỵ dân mà là một nhận định đặt cơ sở trên tâm lý tự nhiên. Điều này giải thích tại sao các nho sĩ chân chính dễ có khuynh hướng thân dân đề cao lao động như trường hợp Nguyễn Trãi (ăn lộc đền ơn kẻ cấy cày), Nguyễn Khuyến (chú Đáo bên đình lên với tớ…)

(41) Bất phạp: Không thiếu.

(42) Duyệt Hình bộ sở thượng án quyền: Bộ Hình là một trong Lục bộ, chưởng lý pháp luật, quy định hình phạt để cho hiến pháp được nghiêm túc. Án quyền: Tức là các tập tấu, các tấu bản đóng thành tập do Bộ Hình đệ trình Hoàng đế ngự lãm và phê thị. Lời phê được viết bằng son đỏ nên các tấu bản đã được ngự phê còn được gọi là châu bản. Việc đọc kỹ các phiến tấu (tấu bản ngắn, chỉ gồm một tờ giấy) và tập tấu như vậy gọi là duyệt.

(43) Căng lân: Thương xót (thương tình).

(44) Thù: Rất, lắm. Tự Đức dịch là mười phân. Trẫm tâm thù sở bất nhẫn: Lòng Trẫm rất lấy làm bất nhẫn về điều ấy. Tự Đức dịch: Lòng người chẳng nỡ chẳng đành mười phân.

(45) Bất nhẫn: Không nhịn được, không nỡ để xảy ra như vậy, không đành lòng. Mạnh Tử: nhân giai hữu bất nhẫn nhân chi tâm, nghĩa là người ta ai cũng có lòng bất nhẫn (Mạnh Tử, Công Tôn Sửu thượng VI).

(46) Vô lại ác côn: Lại là lời lãi, ích lợi, vô lại là không có ích lợi gì cho gia đình, có tính dối trá, lừa bịp, làm hại người khác; ác còn là cái gậy xấu, hung dữ, chỉ những người bạo tợn sống bằng gậy gộc; ác côn đồng nghĩa với du côn, côn đồ nhưng ít thông dụng. Tự Đức dịch là những đứa hung hăng.

(47) Cuồng giảo bất sính: Cuồng là điền dại, ngông nghênh, dữ dội, thiếu lý trí và đạo đức; giảo là ngông cuồng, ngang trái, xỏ xiên, quỷ quyệt, thích điên đảo để lừa dối người ta; bất sính là người bất đắc chí. Tả truyện: Ngũ tộc tụ quần bất sính chi nhân, năm họ quần tụ những người bất đắc chí. Cuồng giảo bất sính chi đồ: Những loài xỏ xiên quỷ quyệt bất đắc chí. Tự Đức dịch: Những loài ngây quyệt lung lăng hoang đường (câu 56). Lung lăng: Dịch chữ bất sính và có nghĩa là lộn xộn vô hạn độ, xỏ lá ba que.

(48) Bất quỹ: Không theo phép tắc, thích làm loạn, làm ngược lại những cái đã được quy định. Quỹ là vết bánh xe, con đường đã định sẵn (thiết quỹ, quỹ đạo). Người chỉ nghĩ đến việc làm khác xã hội là mưu vi bất quỹ. Tự Đức dịch: Việc lỗi phép thường.

(49) Tùy tức: Sau đó, ngay sau đó, liền.

(50) Tận đạo hình tru: Hết thảy phải gánh chịu mọi hình phạt. Tự Đức dịch là: Thịt nát xương tan cả bầy.

(51) Chiêu: Sáng sủa, rõ rệt (chiêu chương), bộc bạch cho tỏ rõ ra (chiêu tuyết). Lương dĩ chiêu nhiên: Thật là đã rõ ràng rồi. Tự Đức dịch: Thật là tỏ rõ làm thay (câu 60).

(52) Đệ: Nhưng, dùng làm chuyển mạch. Dũ: Nghĩa đen là cửa sổ khoét giữa vách hay tường xung quanh có khuôn, trong có trấn song đóng chéo thành hình múi trám, nghĩa bóng là những lời nói ở dưới cửa sổ, chỉ lời dạy dỗ của ông thầy. Âm dỗ trong dạy dỗ là do âm dũ, còn âm dỗ trong dỗ dành là do âm dụ.

(53) Khổng: Rất, lắm; khổng dị: rất dễ. Đệ tư dũ dân khổng dị, Tự Đức dịch là: Nghĩ dân cũng dễ bảo cùng,

(54) Viên: Bèn, chưng ấy, do đấy.

(55) Huấn dịch: Huấn là dùng lời nói để dạy người; địch là tới, đi tới, dẫn dắt, chỉ bảo cho biết đường phải. Viên mệnh soạn huấn địch chi từ: Bèn sai người biên soạn những lời dẫn dạy. Chữ Huấn địch lấy trong Kinh thư, quyển 6, thiên Chu quan 4.

(56) Tái sắc Lễ bộ nghĩ soạn nghi chú: Bộ Lễ có nhiệm vụ quản chưởng các nghi thức điển chương (tiết lễ, tế tự) và sinh hoạt văn hóa giáo dục (đào luyện nhân tài, tu thư, chỉnh sức phong tục). Nghĩ soạn: Suy xét đắn đo rồi tìm ra câu văn thích hợp để quảng diễn chính sách của nhà vua. Công tác nghĩ soạn là của nhân viên Bộ Lễ, nhưng các nhà nghĩ soạn phải căn cứ trên ý kiến của nhà vua, và bản chiếu dụ chỉ được ban hành khi có sự đồng ý hoàn toàn của nhà vua là người đứng tên trong bản văn. Nghi chú: Lời bàn giải dùng làm khuôn mẫu.

(57) Phân tống: Phân phối để tống đạt, chia các bản văn để gửi đi các địa phương ngoài Kinh đô.

(58) Kinh doãn: Chức trưởng quan ở Kinh kỳ, có từ đầu đời Trần, nhưng mang nhiều danh xưng khác nhau như đời Trần gọi là Kinh thành bình bạc ty, đời Trần Thánh Tông (1258-1278) đã đổi là Kinh sư đại an phủ sứ, đến Trần Hiến Tông, lại đổi là Kinh sư đại doãn, cuối đời Trần đổi là Trung đô doãn. Nhà Lê đặt Trung đô phủ doãn, đời Hồng Đức đổi là Phụng thiên phủ doãn. Đời Nguyễn sơ, đất Kinh kỳ gồm 4 dinh là Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Đức, Quảng Nam, đứng đầu mỗi dinh là một Lưu thủ có các quan Cai bạ và Ký lục phụ tá. Năm 1822, Quảng Đức dinh đổi gọi là Thừa Thiên phủ, do quan Kinh thành đề đốc điều khiển, có 1 phủ thừa và 1 phủ doãn phụ tá. Năm 1831, khi bắt đầu thực hiện chính sách tập quyền triệt để, toàn quốc được chia ra làm 30 tỉnh, phủ Thừa Thiên vẫn giữ danh xưng và tổ chức cũ. Vậy Kinh doãn là chức Kinh thành đề đốc. Nguyễn Công Trứ năm 1825 được bổ làm Phủ thừa phủ Thừa Thiên, năm 1847, làm Phủ doãn phủ ấy.

(59) Đốc, phủ, bố, án: Tức là Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chính, Án sát. Tổng đốc quản trị quân dân, khảo hạch quan lại, quyền nhiếp 1 tỉnh (Thanh Hóa), hoặc 3 tỉnh (Sơn Hưng Tuyên) hoặc 2 tỉnh (13 Liên tỉnh); Tuần phủ phụ trách chính sự, giáo dục và chỉnh đốn bảo trì phong tục trong một tỉnh hạt; Bố chính coi việc thuế vụ, đinh điền, quân sự; Án sát phụ trách về hình sự và bưu dịch. Nói chung, việc tuyên đạt chiếu dụ của nhà vua là đặc trách của Bố chính.

(60) Tổng, lý, xã, thôn: Liệt kê những đơn vị hành chánh này để hiểu chữ “biến tống”, gửi đi các nơi, và thấy rõ ý lực của nhà vua muốn phổ biến triệt để bản chiếu dụ.

(61) Tịnh: Cùng, đồng thời.

(62) Học chính (hay học chánh): Một chức khá lớn phụ trách về giáo dục, ngạch tòng lục phẩm, ngang với Tri huyện, lớn hơn Giáo thụ (cấp Phủ) một trật, lớn hơn Huấn đạo (cấp Huyện) hai trật.

(63) Biến sức: Cũng như biến tống, nhưng có tính cách hành chính hơn.

(64) Dĩ kỳ: Cứ vào ngày đã định, tức là vào tháng Giêng.

(65) Tuyên độc giảng minh: Đọc lớn giọng và giải thêm ra cho rõ nghĩa.

(66) Gia truyền nhân tụng: Nhà này trao sang cho nhà kia, mọi người đọc to giọng từng lời từng chữ. Tự Đức dịch: Người đọc nhà thông.

(67) Tương quy: Lấy phép khuôn xử lẫn cho nhau khỏi sai lạc, khỏi trật đường. Tương quy dĩ thành: Chỉ dẫn lẫn nhau để cùng nên tốt.

(68) Nhật nhiễm nguyệt nhu: Nhu là dùng nước mà thấm vào cho ướt, thấm càng lâu càng tốt, vì thế cái gì lâu ngày tập quen cũng gọi là nhu, như nói: nhĩ nhu mục nhiễm, quen tai quen mắt. Nhật nhiễm nguyệt nhu, có thể dịch là ngày quen tháng thuộc. Tự Đức dịch: Ngày thấm tháng lây.

(69) Đồng quy vu thiện: Cùng trở về lành.

(70) Cụ văn: Văn suông, văn đủ câu đủ chữ, không có giá trị gì, không nói lên được cái gì. Thiết vật thị vi cụ văn: Xin đừng xem là văn suông. Tự Đức dịch là văn lệ, văn viết cho có lệ, cho có. Vua Minh Mệnh rất ghét lối văn sáo. Trong bài Dụ năm Minh Mệnh thứ 13, nhà vua đã định nghĩa thế nào là sáo ngữ và cấm chỉ không cho dùng loại “cụ văn” ấy trong các tờ thỉnh an, một thể thức báo cáo hành chính đời Nguyễn sơ. Vua Minh Mệnh cấm: “Không được dùng lời lẽ hoa mỹ, hoặc nói về thời tiết, hoặc tả về cảnh vật, những chữ trăng rọi sáng, gió đưa hương, đều là sáo ngữ phủ từ (Dụ năm Minh Mệnh thứ 13, trích theo Nguyễn Sĩ Hải, sách đã dẫn, trang 80). Vì không cho văn mình là văn suông, mà là một thứ văn sống, thiết thực nên nhà vua bắt quân nhân sĩ thứ phải “thân thể lực hành”, thân là con người của mình, thể là đặt mình vào, là đồng nhất với, hòa hợp với, như danh từ Phật giáo gọi là thể nhập, hay danh từ Công giáo gọi là nhập thể. Thân thể lực hành: là cái xác của mình phải đặt vào bài văn ấy, vào quan niệm hoạt động ấy và sức lực của mình phải được triệt để thực hiện những giáo điều đã đề cập tới trong bài văn. Xem đấy thì biết văn học cổ điển bao giờ cũng đòi hỏi tinh thần và hành động nhập cuộc.

(71) Tư hiệu: Cùng nhau bắt chước mà làm. Tư nhiên: cùng nhau tồn tại, cùng nhau sống chung.

(72) Cách bạc: Đổi cái mỏng manh yếu ớt đi. Tùng trung: Theo cái thực, cái tinh thần dày dặn đã làm cái gì thì làm hết sức mình, dốc lòng tận làm tận lực làm đến nơi đến chốn. Tự Đức dịch bạc là mỏng, trung là dày rất đúng

(73) Huân thành: Huân nghĩa đen là cỏ thơm, ngửi hương thơm ấy làm cho người nóng ran lên, có nghĩa là đầm ấm, vui hòa, hun nóng lên như có ngọn lửa ở trong bốc lên vậy. Huân thành: Lâu ngày trở nên.

(74) Vĩnh nhạ: Đón gặp mời rước lâu dài (nhạ: mời rước; vĩnh: lâu dài).

(75) Trường trị cửu an: Điều khiển việc nước trải qua nhiều năm, xây dựng được một nền hòa bình lâu dài.

(76) Quyển niệm: Nhìn lại và nghĩ đến. Được vua nhìn đến gọi là thần quyền, được quan trên yêu gọi là hiến quyến, người trong nhà và có họ với nhau là gia quyến, thân quyến.

(77) Giáo dục: Dạy dỗ nuôi nấng theo một kỷ luật nhất định.

(78) Đào thành: Nặn nên, rèn luyện, uốn nắn cho ra cái hình mà mình lấy làm mẫu.

(79) Hư phụ: Vô ơn, không biết đến, trong cậy một cách vô ích. Bất hư phụ: Chẳng luống phụ, không phụ.

(80) Minh luân: Làm sáng tỏ đạo thường. Luân là đạo hằng ngày, chú trọng đến những quy tắc xã hội và đạo đức giữa người và người, giữa người và xã hội, minh là sáng, sáng suốt, làm cho sáng. Minh luân cũng như minh tâm, minh đức là những chủ trương đòi hỏi thái độ và hành động nhập cuộc của nhà nho, không nói luân lý suông, đạo đức suông mà bắt buộc phải sống theo luân lý, từng giây từng phút trong đời, mỗi hành động là một minh chứng, một biểu minh cho luân lý đã lựa chọn, do đấy, minh luân mới được đặt như là một nguyên lý cơ bản của nho gia. Nhân đạo mạc tiên ư minh luân: Đạo người không có việc gì trên việc làm sáng đạo thường. Tự Đức dịch: Đạo ta người lại có chi qua, trước nên tỏ biết năm ba lý này. Lời dịch thiếu chính xác, không lột được hết tinh thần của nguyên bản (xem Mạnh Tử, thiên Đằng Văn Công thượng, Chương 3).

(81) Nghĩa: Sự phải chăng, lẽ phải chăng, định liệu sự vật hợp với lẽ phải. Lòng nghĩa đòi hỏi con người phải vô tư, khách quan, không được thiên trọng, chủ quan, không được đề cao cái tôi của mình, phải chú ý đến cái gì chung cho mọi người. Mạnh Tử hiểu nghĩa như sau: Người ta ai cũng biết có điều không nên làm, đem điều ấy mà thực hành ở điều mình làm, thế là nghĩa. Quân thần hữu nghĩa: Vua tôi có nghĩa. Tự Đức dịch là: Vua tôi phải có nghĩa dày, tức là cả nhà vua và bề tôi phải tôn trọng đạo nghĩa, lấy đạo nghĩa làm trọng tài cho mọi hành vi, vua tôi xử sự bất nghĩa đều vô luận như nhau (Mạnh Tử, Đằng Văn Công thượng, Chương 5).

(82) Thân: Lui tới thăm hỏi luôn luôn, vì vậy, cha mẹ gọi là song thân, họ bên nội gọi là thân, bên ngoại là thích (Mạnh Tử, Đằng văn công thượng, 5).

(83) Biệt: Lấy dao mà chia ra từng phần khác nhau. Phu phụ hữu biệt: Vợ chồng có khác nhau, có đẳng cấp và nhiệm vụ không giống nhau, tỉ dụ: nam ngoại, nữ nội, đàn ông lo việc ngoài xã hội, đàn bà lo việc trong nhà. Cũng có nghĩa là vợ chồng phải kính trọng nhau như khách, không thân cận quá đến suồng sã, không âu yếm quá đến lả lơi (như trên).

(84) Tự: Trên dưới khác nhau, có quyền lợi và nhiệm vụ khác nhau (như trên).

(85) Tín: Tin, không sai lời đã hứa, không nghi ngờ nhau. Trong ba điều, đủ ăn, đủ binh, dân tin, Khổng Tử cho lòng tin là quan trọng nhất. (Luận ngữ, Nhan uyên, 12).

(86) Đôn: Hậu, dày dặn. Dĩ đôn nhân luân vi trọng: Lấy việc làm cho nhân luân thuần hậu là điều quan trọng.

(87) Phụng công: Làm việc công, việc nước.

(88) Lý chính: Lý nghĩa đen là giày da, rồi có nghĩa là giẫm lên, đi theo. Ở đây, lý chính là nơi theo đường ngay.

(89) Xu sự: Xu là đi rảo bước, đi dẫn đường trước. Xu sự: Làm việc.

(90) Phó công: Phó là chạy tới chỗ đã định trước. Phó công: Ra tay, ra công.

(91) Vi sĩ giả: Làm học trò, khác với sĩ giả ở trên là làm quan.

(92) Để lệ hay chỉ lệ, là đá mài, để là hòn nhỏ, lệ là hòn lớn, nghĩa bóng là dùi mài. Tự Đức cũng dịch là dùi mài.

(93) Ngưỡng sự phụ mẫu: Ngửng lên cao để thờ phụng cha mẹ. Trong Lê triều giáo hóa điều lệ, Lê Huyền Tông viết năm 1663: sử y thực hữu dư, đắc dĩ ngưỡng sự phủ dục: khiến cho ăn mặc có dư, có thể lấy để ngửng thờ (cha mẹ) và cúi nuôi (vợ con) (Lê triều giáo hóa điều lệ, điều thứ XVVI). Phủ dục: Cúi xuống nuôi, nuôi vợ con. Điển tích lấy trong sách Mạnh Tử: thị cố minh quân chế dân chi sản, tất sử ngưỡng túc dĩ sự phụ mẫu, phủ túc dĩ súc thê tử, nghĩa là: Bậc minh quân đã chế định tài sản của dân thì phải làm sao cho dân trông lên đủ nuôi cha mẹ, cúi xuống đủ nuôi vợ con (Mạnh Tử, Lương Huệ vương thượng, VII).

(94) Cung tô tựu phú: Tô là thuế ruộng, phú là thu thuế, thu lấy hoa lợi ruộng đất của dân để trang trải việc nước. Cung tô tựu phú: Nộp tô đóng thuế. Tô phú được Tự Đức dịch rất sát nghĩa là thuế viết. Cung tựu: Nộp tròn.

(95) Hiếu nghĩa cấp công: Yêu lẽ phải, chăm việc quan, cả hai đòi hỏi cá nhân phải được điều chỉnh thế nào để thích nghi với xã hội, sống với người khác và cho người khác. Bản Nôm dịch là: Lòng thường muốn phải giục dồn việc quan (câu 116).

(96) Quân tịch: Tịch là sách vở, sách dã ghi chép các việc (hộ tịch). Lệ quân tịch: Thuộc vào số quân. Lệ quân tịch giả: Những người đi lính chuyên nghiệp. Tự Đức dịch: Kẻ đi ở lính. Sở dĩ dịch là ở lính vì chữ tịch cũng có nghĩa là quê ở chỗ nào thì ở chỗ ấy, đời đời làm dân ở một nơi nào thì gọi là dân tịch, vì đi buôn mà làm nhà ở một nơi khác gọi là thương tịch, vậy quân tịch là suốt đời đi ở lính, sống về nghề quân sự.

(97) Cẩu: Cẩu thả, không thận trọng, ẩu, cũng có nghĩa là tạm thời, như nói cẩu an, tạm yên; nghĩa ở đây là chỉ việc bê bối của lính tráng, họ không đào ngũ vĩnh viễn vì nghề của họ là nghề lính, họ chỉ trốn đi một thời gian rồi lại trở về quân đội để rồi lại trốn đi một lần nữa nếu có dịp, như thế gọi là cẩu đào và Tự Đức đã dịch rất đúng là trốn hoài.

(98) Đọa khí (cũng đọc nọa khí): Lười biếng để cho thân thể uể oải, không có hứng thú làm việc. Nhi bất chấn: Mà không phấn chấn lên, để con người rung động tự nhắc mình lên cao, tiến lên phía trước. Tự Đức dịch theo lối khẳng định là hè lui, rủ nhau đi về phía sau.

(99) Luyện tập kỹ nghệ: Rèn cập cho giỏi về nghề binh. Kỹ nghệ là nghề khéo, cách sử dụng vũ khí khéo léo, tức là kỹ thuật. Tự Đức dịch luyện tập kỹ nghệ là tập võ. Đừng lẫn với chữ kỹ nghệ hiện nay, dịch chữ industrie, art et métier.

(100) Hữu sự: Có việc, khi có việc cần đến, khi quân đội sai làm việc gì. Tự Đức dịch: Có sai, có ra lệnh cho thi hành một công tác nào.

(101) Tắc phấn dũng hướng tiền: Phấn nghĩa đen là con chim xù lông ra để tự vệ hay định tấn công địch thủ. Phấn dũng: Ráng hết sức cho mạnh mẽ, hùng hổ. Hướng tiền: Tiến về phía trước. Tự Đức thu gọn 5 chữ tắc phấn dũng hướng tiền thành 2 chữ xốc vào rất gọn và rất mạnh.

(102) Xâm đố: Đố nghĩa đen là con mọt ăn gỗ, chỉ việc ăn hại dần dần làm cho của cải bị hao mòn. Xâm đố: Dùng sức mạnh mà chiếm lấn đất đai hay tài sản không thuộc về của mình. Tự Đức dịch: Ăn xâm.

(103) Tiểu dân: Dân nhỏ, người đen dầu , ít tiền của, ít thế lực. Tự Đức dịch là dân lê.

(104) Túc dạ: Sớm hôm, ngày đêm, không bao giờ quên.

(105) Hàm cần: Đều chăm chỉ, nghĩa là vô phế công sự, không rời bỏ việc chung, việc quan.

(106) Nhược: Còn như.

(107) Quai tranh: Quai là trái, hai bên không hợp nhan, tranh là giành nhau không cho hơn mình, dùng sức mạnh để lấy cái gì không phải là của mình. Quai tranh: Chống nghịch nhau, thù nghịch và giành giật nhau. Tự Đức dịch là tranh đâu, thiếu chữ quai.

(108) Khi vũ: Lừa dối và khinh nhờn, lừa gạt, hà hiếp. Tự Đức dịch là dối khinh.

(109) Sách Trung kinh: Tên sách, bản cổ đề tên soạn giả là Mã Dung đời Hán, chủ giả là Trịnh Huyền bắt chước Hiếu kinh có 18 chương. Mã Dung (79-166) tự Quý Trường, là một người có tài về văn học, âm nhạc và nghệ thuật, đã từng làm Lang trung, hiệu thư Đông Quan, Thái thú Nam quận, nổi tiếng thông nho một thời, học trò đông đến hàng nghìn người, nổi tiếng nhất là Trịnh Huyền (127-200). Ông đã viết Tam truyện dị đồng thuyết, đã chú thích Hiếu kinh, Luận ngữ, Thi dịch, Thượng thư, Tam lễ, Liệt nữ truyện, Lão Tử, Hoài Nam tử, Ly tao, sau chết vì bệnh, thọ 88 tuổi. Có thuyết cho rằng tác giả Trung kinh là Hải Bằng đời Đường, nhưng Hải Bằng là tác giả của Thảo kinh chứ không phải của Trung kinh (Trung Quốc nhân danh đại tự điển, trang 816).

(110) Di luân du tự: Chữ trong Kinh thư, nghĩa là di luân đã định. Di là thường, cái gì xảy ra hằng ngày; luân là luật tự nhiên, là ngôi vị tự nhiên của con người, di luân như vậy là đạo thường mà con người tự nhiên tuân theo vì là người, cũng như cây cỏ tự nhiên tăng trưởng nhờ có sức đầy ở bên trong. Du tự là đã định rồi, du là xa xôi, ở đây được dùng như trợ ngữ từ đề chỉ một trạng thái, một thời gian đã qua, tự là nói ra, trình bày rõ ràng, định đoạt. Tự Đức dịch sát nghĩa từng chữ là: Đạo thưởng đã định.

(111) Hàm trăn: Đền đến, tất cả đều đến cùng một loạt.

(112) Vĩnh nhạ: Lâu dài.

(113) Hoán hồ: Rực rỡ thay! Sáng sủa thay!

(114) Vĩ tai: Phải vậy, đúng như vậy, không thể sai được.

(115) Giáng trung: Giáng là xuống, ban từ trên xuống dưới; trung là tốt lành, thành thực, tấm lòng ngay thực, thẳng thắn, không cong vậy, như vậy, giáng trung theo nghĩa trong Kinh thư là trời phú bẩm cho, trời ban cho con người tự nhiên khi sinh ra đã có khí bẩm tốt lành ai cũng như ai, và nhờ khí bẩm ấy nên ai cũng có thường tính, tức là tính thường, cái tính nó định nghĩa cho con người là người, không giống với cầm thú. Nhượng Tống dịch: Đấng Thượng đế lớn lao, ban đạo trung cho dân dưới (Xem Thượng thư, quyển Thương thư, thiên Thang cáo, bản dịch Thẩm Quỳnh, trang 130).

(116) Tứ đoan: Bốn mối, tứ là nhân, nghĩa, lễ, trí; nhân là lòng thương người, nghĩa là lẽ phải, lẽ phải mà mọi người công nhận, lễ là trật tự trên dưới, trí là khả năng phân biệt điều phải, điều trái, tất cả bốn mối ấy đều nằm trong bản chất con người, sinh ra đã có rồi. Nhân chi sơ sinh, vô bất cố hữu: Người ta khi mới sinh ra, không ai là không có. Mạnh Tử giải thích tứ đoan là lòng trắc ẩn (nhân), tu ố (nghĩa), từ nhượng (lễ), thị phi (trí). Xem Mạnh Tử, Công Tôn Sửu thượng, 6.

(117) Bách tính: Trăm họ, tức là dân chúng.

(118) Thủ thiện tâm: Giữ lòng lành. Các tư thường thủ thiện tâm: Đều lo thường giữ lòng lành, tức là lòng nhân, nghĩa, lễ, trí, giữ sao cho thẳng thắn, ngay thật thì muôn ngàn điều lành đều do đó mà ra (tắc vạn thiên sở do sinh), và nếu không giữ được lòng lành, để cho nó cong vậy thì trăm điều ác đều do đó mà theo ra (kỳ tâm bất chính, tắc bách ác sở tùng xuất).

(119) Tồn dưỡng lương tính: Tồn dưỡng do chữ tồn tâm dưỡng tính, giữ lấy lòng lành, nuôi lấy tính lành; lương tính là tính tốt có từ khi mới sinh. Tồn dưỡng lương tính: Dồn tính lành vào một chỗ và nuôi nấng cho tính lành ấy được hoàn toàn hơn mãi. Tự Đức dịch: Lòng lành thường giữ, tính lành thường trau. Chữ tồn dưỡng lấy trong sách Mạnh Tử, Tận tâm thượng, 1.

(120) Nghiệp: Ngày xưa, cắt miếng gỗ ra từng khớp để ghi các việc hằng ngày, xong một việc bỏ một khớp, xong cả thì hỏ hết đi (tốt nghiệp, tu nghiệp); nghiệp còn có nghĩa là làm việc, học nghề, (gia nghiệp, biệt nghiệp). Sở nghiệp: Cái nghề của mình, cái công việc của mình.

(121) Hướng thiện: Quay về đường lành. Tuy sở nghiệp hữu bất đồng nhi hướng thiện tắc nhất: Tuy cái nghiệp của mỗi người có chỗ bất đồng, nhưng hướng thiện thì chỉ có một.

(122) Kiêu xa: Kiêu là ngựa lồng, lên mặt ngạo nghễ, cậy mình quá đáng; xa là nhiều, quá đỗi, tiêu phí thái quá gọi là xa xỉ, kiêu xa là cậy vào sự giàu có của mình để lên mặt và hoang phí vô độ để khoe khoang. Tự Đức dịch là phí khoe.

(123) Gian ngụy: Giả dối, điêu ngoa bậy bạ. Tự Đức dịch: Dối gian.

(124) Lợi dụ: Dụ là dùng lời nói khéo léo lôi cuốn người ta theo ý mình nhưng thường hiểu là lấy mưu gian để dẫn người ta vào đường ác; lợi là phần lúa mà mình đã lấy dao cắt được đưa về cho mình, chỉ chung những gì sắc (lợi khí), nhanh nhảu (lợi khẩu), tốt đẹp (lợi dân), lời lãi (lợi tức), nhưng nghĩa chính ở đây là chỉ cái ích riêng chỉ thuộc về một người, không thuộc về một người nào khác nữa, và như vậy, lợi là cái bất thường, đối lập với nghĩa là cái thường, như nói: nghĩa lợi giao chiến, điều nghĩa và điều lợi vật lộn nhau, trái ngược nhau. Lợi dụ là để cho ích riêng lôi kéo.

(125) Ác tập: Tập là chim bay đi bay lại cho quen, học đi học lại cho thành thạo (học tập, giảng tập), làm cho quen thành ra như một bản tính thứ hai không đổi đi được nữa (tập quán, tập nhiễm). Ác tập: Những thói quen xấu xa, ghê gớm. Tự Đức dịch là: Thói gian ngoan dữ dằn. Hãm ư ác tập: Rơi vào thói quen xấu.

(126) Cẩu: Nếu, dầu. Bất chính: Không thẳng thắn. Tự Đức dịch là chẳng thẳng bằng.

(127) Quý sĩ: Xấu hổ, cảm thấy nhục nhã.

(128) Tịnh ác khử tà: Trừ bỏ cái xấu đi, cất giấu cái cong queo đi. Tự Đức dịch: Bỏ xiên dẹp dữ (bỏ xiên: khử tà, tịch ác: dẹp dữ).

(129) Cảnh tỉnh: Răn bảo và xem xét. Tự Đức dịch là răn xét.

(130) Phệ tê: Cắn rốn, nghĩa bóng là ăn năn. Phệ chỉ con thú mạnh cắn người, tê là rốn, phệ tê hà cập nghĩa bóng là ăn năn sao kịp.

(131) Huệ địch cát: Huệ là lòng nhân ái, hiểu theo động từ thì nghĩa là thuận theo, địch là đạo đức, lý trí, lẽ phải, cát là tốt lành, hạnh phúc. Huệ địch cát: Đi theo hướng của lý trí là tốt. Tự Đức dịch là theo thuận lành thân đã hiểu huệ là theo, thuận theo, đi theo cùng một hướng, và như vậy huệ địch cát phải được hiểu là thuận theo lẽ phải thì sẽ gặp điều lành. Sách Từ nguyên cắt nghĩa địch là đạo và hiểu câu huệ địch cát trong Kinh thư là thuận đạo tắc cát dã: Theo đạo là tốt.

(132) Tùng nghịch hung: Theo cái ngược lại thì xấu. Tự Đức dịch:

Nghịch thì mang dữ, nghĩa là theo lẽ trái thì gặp điều dữ.

(133) Duy ảnh hưởng: Ảnh là bóng, do ánh sáng, mặt trời chiếu vào cái gì có hình tạo ra; hưởng là âm vang do gió đưa tới, vì có hình thì có bóng, có, tiếng thì có vang, cho nên sự gì cảm ứng rõ rệt, có liên hệ chặt chẽ với nhau thì gọi là ảnh hưởng. Duy ảnh hưởng Tự Đức dịch là ứng thần bóng vang. Cả câu là lời Hạ Vũ nói trong thiên Đại Vũ mỏ, Ngu thư trong sách Thượng thư.

(134) Ly: Lo lắng, gặp phải, mắc phải hoạn nạn. Âm ly cũng có khi đọc là duy.

(135) Cữu: Xấu, trái lại với hưu là tốt, xấu vì bị quá nhiều lỗi lầm, làm cho con người càng ngày càng đi vào con đường úc. Ly vu cữu (hoặc duy vô cữu) là mắc phải nhiều lầm lỗi. Bất lạc kiến nhĩ đẳng chi ly vu cữu: Không vui khi thấy các ngươi mắc phải làm lỗi.

(136) Kỳ thận tư chi: Hãy suy nghĩ từng ly từng tý một về điều ấy.

(137) Phố: Vườn trồng rau nghĩa hẹp của chữ viên vì viên vừa nghĩa là chỗ đất để trồng hoa quả, rau dưa, vừa có nghĩa là chỗ để chơi riêng (ấu trĩ viên), lăng tẩm các vua đời xưa và mồ mả các phi tần. Ở đây chỉ nghề làm vườn.

(138) Mục: Người chăn loài vật, việc chăn nuôi, chỗ chăn nuôi, ở đây, mục chỉ nghề chăn nuôi, cũng như trạch chỉ nghề đánh cá.

(139) Võ biền: Nghĩa đen là cái mũ của người nhà võ, được định nghĩa như là một người chỉ dùng sức mạnh để hàng phục người khác; nghĩa chung nói về quan võ. Chữ dĩ chí, cho đến, tiết lộ cho ta thấy tổ chức quân đội chặt chẽ đời Minh Mệnh vì chỉ có đời Minh Mệnh mới quan niệm đi lính cũng phải có nghề như các nghề khác, ngang hàng với sĩ, nông, công, thương, viên, phố, trạch, mục. Dĩ chí võ biền quân lữ, các hữu sở nghiệp: Cho đến quân lữ võ biền (các lính tráng, cai, đội), đều có nghề nghiệp của mình.

(140) Tư: Của cải, vốn liếng (tư bản, gia tư); của tiêu dùng vào việc gì (quân tư), tư cấp, phú bẩm cho (tư chất), nhờ, chỗ nương nhờ. Giai tư chi dĩ sinh dã: Đều nhờ vào đấy mà sống vậy.

(141) Đãi: Trễ nải lười biếng. Nhi phế ư đãi: Mà bị phế bỏ vì lười biếng, trái lại là nghiệp thành ư cần: Nghề làm nên được là nhờ chăm chỉ.

(142) Đản: Một chắc, một mình, chỉ cầu, bất quá là. Đản năng: Chỉ cầu rằng có thể.

(143) Tự nghiệp tính chuyên: Làm việc chăm chỉ hết sức mình, với tất cả gắng sức.

(144) Bất giải dụng lực: Không lười dùng sức. Giải cũng như đãi là trễ nải, lười biếng, chậm chạp.

(145) Thành hiệu: Có kết quả, xong việc đến cùng. Hiệu là học đòi, bắt chước (hiệu pháp, hiệu vưu); đến cùng (hiệu lực, báo hiệu), đều có nghĩa là hết sức đến cùng; hiệu nghiệm, có kết quả rõ ràng ai cũng trông thấy (minh hiệu, thành hiệu).

(146) Vi sĩ giả: Làm học trò, người còn trẻ, phải noi gương người khác.

(147) Tháo thân (cũng đọc táo thân): Tắm rửa, dùng nước kỳ cọ cho sạch. Tự Đức dịch là sạch mình.

(148) Lệ hạnh: Mài giũa tính nết cho tròn trặn, nhẵn bóng. Tự Đức dịch là trau nết. Đây là một quan niệm điêu khắc về giáo dục, cho con người là một khối vật chất và tinh thần đã có sẵn chất liệu, chỉ cần lấy đi những cái gì thừa, không cần thiết, là bức tượng đã nặn xong, như Rodin tuyên bố về nghệ thuật điêu khắc của ông: “Tôi lấy một khối cẩm thạch và tôi lấy đi những cái gì thừa” (Je prends un bloc de marbre et j’enlève ce qu’il y a de trop). Lệ hạnh là như thế, là dùi mài tính nết cho trơn láng, cạo sửa những gì không liên hệ đến đạo đức, thế gọi là trau, và Tự Đức đã dịch rất khám phá chữ lệ hạnh là trau nết.

(149) Bác học: Biết thiên văn, địa lý, nhân sự. Tự Đức dịch: Học nhiều. Chữ trong sách Trung dung.

(150) Hiệp văn: Cái gì cũng đã nghe biết. Hiệp là chan hòa, thâm. Tự Đức dịch: Nghe khắp.

(151) Thành lập: Do chữ thành nhân lập nhân, người quân tử thành công là làm cho người khác cũng được nên và được có chỗ đứng như mình. Kỳ dĩ cập vu thành lập: Mong tới được một chỗ đứng vững vàng. Kỳ: Mong muốn, quyết định. Thành lập: Dựng nền.

(152) Túng: Nếu, dẫu rằng.

(153) Cự nhĩ: Vội vã có tính cách đột ngột, thốt nhiên dồn đến không hay biết trước. Diệc bất khả cự nhĩ: Cũng đừng khá vội vã, gấp gáp. Tự Đức dịch: Cũng đừng tham gấp.

(154) Cải đồ: Sửa chữa những ý định đã có, những mưu toan, những mơ ước về tương lai. Tự Đức dịch: Chí chừa. Chữ chí dịch chữ đồ rất chính xác. Chữ chừa dịch chữ cải không được rõ nghĩa, nhưng ngày xưa và hiện nay ở thôn quê, người ta thường nói chừa cải. Vậy chí chừa là chí đổi, ý định cải tổ lại những gì đã hư nát, ở đây là cái ý chí hèn kém chỉ nhằm vào tiểu lợi, lợi hèn, mà không ngó ngàng đến nghĩa, điều mà Mạnh Tử đã trách Lương Huệ vương.

(155) Tu kỳ lỗi cử: Sửa lại cày bừa của mình.

(156) Cần kỳ giá sắc: Chăm chỉ việc cấy lúa và gặt hái.

(157) Doanh ninh (dinh ninh): Đầy đủ, yên vui.

(158) Phong liễm: Được mùa, thu lượm được nhiều.

(159) Xuyết nghiệp (cũng đọc chuyết nghiệp): Cũng đừng vì thế mà thôi việc.

(160) Sức hóa, nhập tài: Tô điểm hàng hóa cho đẹp hơn, cho phù hợp với vật liệu.

(161) Phụ thông hóa hối: Của cải khắp nơi, Phụ: Rất. Thông: khắp mọi nơi, hóa hối: của cải; hóa là vàng ngọc, hối là vải lụa.

(162) Thường chức: Công việc hằng ngày.

(163) Tự sinh: Nuôi sống mình.
(164) Nghiệp quảng duy cần: Chỉ có chăm chỉ mới phát triển được nghề nghiệp. Lời Thành vương khuyến cáo bách quan, ghi trong Thượng thư, thiên Chu quan. Câu này, Nhượng Tống dịch là: Nghiệp rộng cốt ở siêng năng, (sách đã dẫn, trang 175).

(165) Miễn: Gắng sức.

(166) Sinh chi giả chúng: Cái sinh sản ra thì nhiều.

(167) Thực chi giả quả: Cái ăn tiêu thì ít.

(168) Vi chi giả tật: Việc làm nhanh nhẹn.

(169) Dụng chi giả thư: Cái tiêu dùng thì từ từ, thong thả.

(170) Hải vũ thừa bình: Hải là biển, vũ là dưới mái hiên, dưới gầm trời, bốn phương, hải vũ: nói chung là bốn phương trời biển, thừa là người trên ban cho, kẻ dưới nhận lấy; thừa bình: được ơn trên ban cho yên vui, không có chiến tranh.

(171) Đa thượng xa xỉ: Nhiều người chuộng tiêu xài hoang phí.

(172) Xa lệ quá độ: Xa là nhiều, lệ là đẹp, tốt. Xa lệ quá độ: Nhiều và đẹp quá mức. Tự Đức dịch từng chữ: Quá đỗi tốt nhiều.

(173) Thù tạc vãng lai: Thù là mời rượu, chủ mời khách uống là thù, khách rót lại mời chủ gọi là tạc, vì thế thù tạc, ngoài việc chỉ uống rượu mời đi mời lại, còn chỉ việc người đời đi lại cho quà tặng bánh để tỏ tình thân sơ. Thù tạc vãng lai: Nhận cái gì của người rồi lấy vật khác trả lại để báo trả.

(174) Suất đa phù phí: Thảy đều tốn kém nhăng nhít.

(175) và (176) Nhất diên chi tiếu tế: Một bữa tiệc cúng. Diên nghĩa đen là một cái chiếu, ngày xưa giải chiếu xuống đất ngồi, nên gọi chỗ ngồi là diên, cuối cùng chỉ một bữa cơm ăn trên chiếu ấy, thường chỉ một bữa cơm sang trọng đãi khách; tiếu tế là lễ nghi cúng thần thánh, bắt buộc phải lập đàn và có rượu.

(177) Sở nhu: Đồ dùng, tiền cần thiết để dùng vào việc cúng tế ấy.

(178) Lũy: Thêm ra, tính dần lên.

(179) Minh ngoan chi đồ: Đoàn trẻ dại dột, tối tăm. Minh là tối tăm, ngoan là ngu dốt, ương ngạnh, không biết mà lại hay làm những việc càn bậy.

(180) Dâm: Chỉ chung tất cả những gì quá lắm (dâm vũ, dâm hình), động, mê man quá độ; dâm vu nha phiến: mê hút thuốc phiện, nghiện ngập.

(181) Đãng: Phóng túng, lang thang chỗ này chỗ khác, không biết giữ gìn (đãng tử, du đãng). Đãng vu tửu bác: La cà rượu chè cờ bạc.

(182) Phá sản khuynh ty: Tan tành đồ đạc, ngả nghiêng tiền của.

(183) Mẫn: Thương xót (lân mẫn).

(184) Lẫm: Rét, nghèo khổ, nghiêm trang, trọng đại, nghiêm chỉnh. Lẫm tuân: Nghiêm chỉnh tuân hành, làm những hiệu lệnh của vua một cách đàng hoàng, đứng đắn thực sự, chứ không được coi là chuyện đùa.

(185) Trì thân trị gia: Giữ mình coi nhà. Trị là cầm giữ bằng tay (trì tiết, chủ trì), chủ trương công việc gì, hay coi sóc một nơi nào (trụ trì), Trì thân: Giữ chắc cho con người của mình không rời xa đạo đức, giữ gìn mình một cách bền bỉ chắc chắn. Trị gia cũng như tề gia là coi sóc việc nhà cho thứ tự, ngăn nắp.

(186) Chất phác: Mộc mạc, chỉ cốt cái phần thực sự ở bên trong không chú trọng tô điểm ở bên ngoài. Phòng ốc, khí cụ, thủ chất phác đã được Tự Đức dịch rất gọn: Ở, dùng bền, thực (câu 216).

(187) Quan, hôn, tang tế: Lễ đội mũ cho con trai, lễ cưới gả cho con cái, lễ chôn người chết, lễ cúng giỗ.

(188) Đản quý đắc nghi: Chỉ cốt đúng hợp với lễ phép, không cần ra ngoài những quy thức đã định.

(189) và (190) Ngật (cũng đọc cật): Ăn. Tằng ngộ ngật nha phiến: Từng lỡ hút thuốc phiện.

(191) Tẩy trừ: Rửa bỏ, chừa bỏ đi.

  Đoạn văn này nhắc người đọc nhớ đến một đoạn văn tương tự trong Khổng Tử tập ngữ: “Trung nhân chi tình hữu dư tắc xỉ, bất túc tắc kiệm, vô cấm tắc dâm, vô độ tắc thất túng dục tắc bại. Cố ẩm thực hữu lượng, y phục hữu tiết, cung thất hữu độ, súc tụ hữu số, xa khí hữu hạn, dĩ phòng loạn chi nguyên dã” (Khổng Tử tập ngữ: Tề hầu vấn, 13). Cái thường tình của hạng người trung nhân, kể có thừa thì xa xỉ, không đủ thì cần kiệm, không cấm đoán thì dâm dật, không tiết độ thì thất thố, tình dục phóng túng thì suy bại, cho nên ẩm thực phải có hạn lượng, y phục phải có tiết chế, cung thất phải có mức độ, súc tụ phải có định, xa mã khí dụng phải có hạn để đề phòng mầm loạn vậy. Câu “thận nãi kiệm đức, duy hoài vĩnh đồ” nghĩa là: cẩn thận lấy đức sẻn, hãy nghĩ lo đến sự lâu dài (Thượng Thư, thiên Thái giáp thượng, bản dịch của Nhượng Tống, trang 70).

(192) Sở quan phi tế: Hễ cùng nhà nước chẳng hèn (câu 225).

(193) Hình thố: Việc hình, việc trừng phạt của quan án được bãi bỏ.

(194) Binh tẩm: Việc lính tráng được đình chỉ, được xếp một chỗ.

(195) Tương quan: Cùng nhìn nhau, trông nhau để bắt chước.

(196) Ân ý: Ân là ơn, điều tốt lành thực hiện cho hạnh phúc của người khác, yêu người và giúp đỡ cho người được tốt đẹp (ân tình, ân ái, ân nghĩa); ý là phần thứ bảy của trí tuệ, có khả năng phân biệt, đắn đo, ức đạc (bất ý), nói chung, ý là tất cả những gì toan tính ở trong lòng. Ân ý chú trọng đến việc làm ơn ích cho người khác.

(197) Dĩ hậu thân tộc: Để cho tình họ hàng bà con được tốt đẹp, đầy đặn, có bề dày bề ngang hẳn hoi. Hậu là tốt, nhiều (hậu đãi, trọng hậu, phúc hậu).

(198) Tín thuận: Tin và chiều theo. Minh Mệnh đặc biệt chú trọng đến chữ tín nên bất cứ trong giáo điều nào, nhà vua cũng nhấn mạnh đến đức tính này vì nhà nho vẫn chủ trương từ xưa là dân vô tín bất lập (Luận ngữ, 12, 7) không gây được lòng tin của dân thì không đứng vững được.

(199) Mục: Nhìn bằng con mất hiền lành, dịu dàng, với tất cả lòng mong muốn tốt đẹp.

(200) Hương đảng: Làng xóm, láng giềng. Hương là một khu gồm

12 nghìn 500 nhà, đảng gồm 500 nhà. Hương đảng nói chung về chỗ ở chung với nhau, có phong tục, luật lệ chung.

(201) và (202) Xâm và lăng: Xâm là không phải của mình mà cứ tìm mưu kế hay dùng sức mạnh để lấn hiếp; lăng nghĩa đen là lớp váng, lớp giá vì lạnh mà tích tụ lại thành lớp, nghĩa bóng là lấn lướt đụng chạm tới. Vô dĩ phú xâm bần: Đừng lấy giàu lấn nghèo. Vô dĩ cường lăng nhược: Không lấy mạnh hiếp yếu.

(203) Bảo ái: Giữ gìn, che chở, giúp đỡ và yêu mến. Cư bình tắc tương bão ái: Lúc thường thì cùng nhau bảo trì lòng yêu thương.

(204) Chu tuất: Cứu giúp bằng tiền của, vật liệu, lương thực.

(205) Thù phẫn: Ghét giận hằn học.

(206) Tranh đoan: Đầu mối giành giật. Vật tích thù phẫn dĩ cấu tranh đoan: Đừng chất chứa hận thù mà tạo nên mối tranh giành.

(207) Kiện tụng: Khỏe tố cáo nhau trước cửa quan.

(208) Dĩ phương sinh lý: Để hại tới lẽ sống. Chữ sinh lý hiện nay dịch chữ physiologie hay vie physiologique của Âu châu nghĩa hẹp hơn và chỉ hoạt động của cơ thể mà thôi.

(200) Liên thủ vọng: Họp nhau lại để giữ gìn trông coi.

(210) Nhị: Thôi, nghỉ. Nhị đạo tặc: Dẹp trộm cướp.

(211) Nặc đào: Che đậy cho người đào ngũ, trốn lính.

(212) Châu liên: Châu là gốc cây; liên là liền, vướng vít vào nhau như gốc này liền với gốc kia, nghĩa bóng là lấy tội một người mà dây dưa lụy đến nhiều người. Giới nặc đào dĩ miễn châu liên: Đừng che giấu những người trốn lính để khỏi bị liên lụy.

(213) Vi sĩ giả: Người làm học trò.