Chương 8: Một định luật sẽ diệt nhiều nỗi lo âu của bạn.
Ngày còn nhỏ, tôi sống trong một nông trại ở Missouri. Một ngày nọ, khi đang giúp mẹ tách hột anh đào, tôi bắt đầu khóc nức nở. Mẹ hỏi: Dale à, tại sao con lại khóc?. Tôi thổn thức: Con sợ mình sẽ bị chôn sống mẹ ơi!.
Hồi ấy, những nỗi lo lắng chất chồng trong tôi. Khi giông bão ập đến, tôi sợ rằng mình sẽ bị sét đánh chết. Trong thời buổi khó khăn, tôi lo là chúng tôi sẽ chẳng đủ ăn. Tôi khiếp đảm khi nghĩ đến lúc nhắm mắt xuôi tay, tôi sẽ phải xuống địa ngục. Tôi sợ bị một thằng nhóc lớn tuổi hơn, Sam White, cắt phéng đôi tai lớn của tôi vì nó đã dọa như thế. Tôi lo các cô gái sẽ cười nhạo tôi, nếu tôi theo đuổi họ. Tôi sợ rằng sẽ chẳng có cô gái nào chịu lấy tôi. Tôi lo lắng về những gì cần nói với vợ tôi, ngay sau khi chúng tôi kết hôn. Tôi đã tưởng tượng đến cảnh chúng tôi làm lễ thành hôn, trong một nhà thờ nào đó ở thôn quê; sau đó ngồi lên một chiếc xe ngựa có rèm quây xung quanh và quay trở về nông trại… Nhưng tôi phải làm gì? Để có thể duy trì cuộc trò chuyện trong suốt quãng đường quay về nông trại ấy? Làm thế nào đây? Làm thế nào đây? Tôi mất hàng tiếng đồng hồ để nghĩ mãi về vấn đề động trời đó khi đang cày ruộng.
Theo thời gian, tôi dần dần nhận ra rằng 99 phần trăm những gì mà tôi lo lắng chẳng bao giờ xảy ra cả.
Chẳng hạn, như tôi đã nói, tôi từng rất sợ sấm chớp, nhưng bây giờ, tôi đã biết là khả năng tôi bị sét đánh chết, theo Hội đồng Bảo an Quốc gia, chỉ chiếm 1/350 nghìn trường hợp mỗi năm mà thôi. Việc tôi sợ bị chôn sống thậm chí còn vớ vẩn hơn: Tôi không hình dung được là trong 10 nghìn người thì mới có một người bị chôn sống, nhưng tôi đã khóc vì sợ hãi chuyện ấy. Cứ tám người thì có một người chết vì ung thư. Nếu tôi muốn có một điều gì đó để lo âu, thì đáng lẽ ra tôi nên lo lắng về căn bệnh ung thư thay vì bị sét đánh chết hoặc bị chôn sống.
Hiển nhiên là tôi đang nói về những nỗi lo của lứa tuổi thanh thiếu niên. Mặc dù vậy, rất nhiều mối lo âu của chúng ta, những người đã trưởng thành hầu hết lại vớ vẩn như thế. Ngay bây giờ, cả bạn và tôi đều có thể loại bỏ 9/10 các mối lo âu của chúng ta nếu như chúng ta tạm dừng phiền muộn lại một lúc, vừa đủ để nhìn nhận xem, theo định luật bình quân, liệu những mối lo âu của chúng ta có đúng đắn hay không?.
Lloyd’s of London công ty bảo hiểm nổi tiếng nhất thế giới đã kiếm được không biết bao nhiêu triệu đô la, nhờ xu hướng lo lắng về những chuyện hiếm khi xảy ra của con người. Lloyd’s of London đánh cược với mọi người rằng, những tai họa mà họ đang lo lắng sẽ không bao giờ xảy ra. Tuy nhiên, họ không gọi đó là đánh cược. Họ gọi đó là bảo hiểm. Nhưng thật ra, đó là sự đánh cược dựa trên định luật bình quân. Hai trăm năm qua, hãng bảo hiểm lớn này vẫn ăn nên làm ra và trừ phi bản tính của con người thay đổi, còn không thì hãng vẫn tiếp tục phát triển thịnh vượng trong năm mươi thế kỷ nữa, nhờ việc bảo hiểm cho giày dép, tàu xe và cả con dấu sáp khỏi những tai họa, mà theo định luật bình quân, gần như là không thường xuyên xảy ra như mọi người vẫn tưởng tượng.
Nếu tìm hiểu về định luật bình quân, chúng ta thường sẽ rất ngạc nhiên về những sự thật mà chúng ta khám phá ra. Chẳng hạn, nếu tôi biết là năm năm tới, tôi sẽ phải tham gia một trận chiến đẫm máu như trận Gettysburg (Chú thích 1), tôi sẽ sợ chết khiếp. Tôi sẽ mua hết những bảo hiểm nhân thọ mà tôi có thể mua. Tôi sẽ lên kế hoạch và sắp xếp đâu ra đấy, tất cả các sự vụ của tôi trên cõi đời này. Tôi sẽ nói rằng: Có thể mình sẽ chẳng sống sót được sau cuộc chiến đó đâu, nên tốt hơn là mình phải tranh thủ những ngày tháng ít ỏi còn lại mới được. Nhưng sự thật là, theo định luật bình quân, những mối nguy hiểm đến tính mạng xảy ra với cả những người 50 – 55 tuổi đang sống ở thời bình lẫn những người đã chiến đấu trong trận Gettysburg. Điều mà tôi đang cố gắng giải thích chính là: Trong thời bình, tỉ lệ phần nghìn người chết trong độ tuổi 50 -55 cũng bằng tỉ lệ phần nghìn người thiệt mạng trên tổng số 163000 binh sĩ đã tham chiến ở Gettysburg.
Chú thích 1: Trận Gettysburg Là trận chiến đẫm máu nhất và được xem là chiến thắng lớn nhất của Liên bang miền Bắc trước Liên minh miền Nam trong Nội chiến Mỹ, xảy ra trong 3 ngày: từ ngày 1/7 đến ngày 3/7/1863 ở thị trấn Gettysburg (Pennsylvania) và vùng lân cận. Trận chiến lừng danh này đã góp phần khiến cho Gettysburg trở thành thánh địa của chủ nghĩa yêu nước Mĩ.
Nhiều chương trong cuốn sách này, được viết tại nhà nghỉ Num-Ti-Jah của James Simpson ở ven hồ Bow trong dãy núi Rockies, (Canada). Mùa hè nọ, khi đang nghỉ tại đây, tôi gặp vợ chồng ông Herbert H. Salinger, ngụ ở số 2298 đường Pacific, (San Francisco). Bà Salinger là một phụ nữ điềm tĩnh và tự chủ, khiến tôi có ấn tượng rằng bà chẳng bao giờ lo âu. Một buổi tối, ngồi trước đống lửa cháy rừng rực, tôi hỏi bà rằng đã bao giờ bà bị lo âu quấy nhiễu chưa. Bị lo âu quấy nhiễu ư?, bà nói, cuộc sống của tôi suýt chút nữa thì bị nó hủy hoại ấy chứ! Trước khi học được cách đánh bại lo âu, tôi đã trải qua mười một năm sống trong địa ngục do chính tôi tạo ra. Tôi cáu kỉnh và nóng nảy. Tôi sống trong căng thẳng và sợ hãi.
Tuần nào tôi cũng bắt xe bus từ nhà ở San Mateo tới cửa hàng ở San Francisco. Nhưng ngay cả trong lúc mua sắm, tôi vẫn run lên vì lo lắng. Biết đâu, tôi vẫn chưa ngắt điện ở chiếc bàn là trên cầu là quần áo. Biết đâu, nhà tôi đang bốc cháy. Biết đâu, người giúp việc đã chạy ra ngoài và mặc kệ các con tôi ở lại. Biết đâu, lũ trẻ ngã khỏi xe đạp rồi bị ô tô tông trúng. Đang đi mua sắm mà tôi lo lắng đến mức toát mồ hôi lạnh.
Chú thích 1:James Simpson (1877-1972): Còn được gọi là Jimmy Simpson, một người Anh di cư sang Canada vào năm 1896. Năm 1898, ông cắm trại bên hồ Bow trong dãy núi Rockies và đã ao ước rằng một ngày nào đó sẽ dựng được một ngôi nhà tại đây. Đến năm 1922, ông đã biến ước mơ của mình thành hiện thực bằng một căn nhà gỗ và đặt tên cho nó là Num-Ti-Jah. Mấy năm sau, ông mở nhà nghỉ Num-Ti-Jah với 6 phòng cho khách lưu trú. Mười năm sau, số phòng trong nhà nghỉ tăng lên 16 phòng. Sau khi ông qua đời, đỉnh núi ở phía tây bắc của nhà nghỉ được đặt tên là đỉnh Jimmy Simpson như một cách vinh danh ông, người đã gây dựng nên một nơi lưu trú ấn tượng và không thể bỏ qua khi tới thăm dãy Rockies.
Tôi lao ra ngoài, bắt xe bus trở về nhà để xem mọi thứ có ổn không. Dễ hiểu vì sao cuộc hôn nhân của tôi kết thúc trong đau khổ. Người chồng thứ hai của tôi là một luật sư. Anh ấy trầm tính, lí trí và không bao giờ lo lắng về bất cứ điều gì. Mỗi khi tôi lo âu, căng thẳng, anh ấy lại nói với tôi rằng: Thư giãn đi em! Hãy suy xét thế này… Em đang thật sự lo lắng về chuyện gì? Hãy tìm hiểu về định luật bình quân và cân nhắc xem liệu chuyện đó có khả năng xảy ra hay không.
Chẳng hạn, tôi còn nhớ lần chúng tôi đi từ Albuquerque, New Mexico sang Carlsbad Caverns. Đường sá rất bẩn thỉu. Rồi chúng tôi gặp một trận mưa bão khủng khiếp. Chiếc xe cứ trượt đi và lắc lư. Chúng tôi không điều khiển được nó. Tôi chắc mẩm, rằng chúng tôi sẽ trượt xuống một trong những hào nước bên đường, nhưng chồng tôi nhắc đi nhắc lại với tôi rằng: Anh đang lái xe rất chậm. Có lẽ không có chuyện gì nghiêm trọng đâu em!. Ngay cả khi chiếc xe thực sự rơi xuống hào nước thì theo định luật bình quân, vợ chồng mình cũng sẽ không bị thương đâu em ạ!. Sự bình tĩnh và tự tin của anh ấy đã trấn an tôi.
Vào một mùa hè, chúng tôi đi cắm trại ở thung lũng Touquin, thuộc dãy Rockies của Canada. Ban đêm, chúng tôi dựng trại ở độ cao 70 nghìn feet (Chú thích 1), so với mực nước biển. Một cơn bão ập đến, sắp sửa xé tan căn lều của chúng tôi thành những mảnh nhỏ. Căn lều đã được buộc chặt bằng dây cáp xuống nền gỗ, nhưng nó vẫn rung lắc và rít lên trong gió. Tôi đoán, là chỉ trong ít phút nữa, chiếc lều của chúng tôi sẽ lỏng ra và bay tít lên trời. Tôi rất hoảng sợ! Nhưng chồng tôi liên tục nói rằng: Nhìn này, em yêu, mình đang đi du lịch cùng các hướng dẫn viên của Brewster. Đội ngũ của Brewster biết họ đang làm gì mà. Họ đã dựng lều ở dãy núi này sáu mươi năm nay rồi. Cái lều này cũng đã ở đây nhiều mùa rồi. Nó chưa từng bị quật ngã, thế nên, theo định luật bình quân thì hôm nay, nó cũng sẽ không bị thổi bay đi đâu.
Mà ngay cả khi nó bị thổi đi, thì mình có thể trú trong chiếc lều khác mà. Nên em thư giãn đi. Tôi làm theo và đêm hôm ấy, tôi ngủ rất ngon.
Chú thích 1: 70 nghìn feet -Tương ứng với hơn 21 nghìn mét.
Mấy năm trước, dịch bại liệt lan tràn khắp California. Nếu là hồi trước thì tôi sẽ rất kích động. Nhưng chồng tôi thuyết phục tôi rằng phải hành động một cách bình tĩnh. Chúng tôi thực hiện mọi biện pháp đề phòng trong khả năng của mình: Chúng tôi không cho bọn trẻ đến nơi đông người, trường học và rạp chiếu phim. Sau khi tham khảo ý kiến của hội đồng y tế, chúng tôi biết rằng ngay cả trong đợt dịch bại liệt kinh khủng nhất từng xảy ra ở California từ trước đến nay, chỉ có 1.835 trẻ em mắc bệnh trên toàn tiểu bang California, còn bình thường, con số mắc bệnh chỉ khoảng 200 hoặc 300 trường hợp. Những con số đó thật đáng sợ, tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy, nếu tính bình quân thì tỉ lệ nhiễm bệnh khá là ít ỏi.
Theo định luật bình quân, chuyện đó sẽ không xảy ra đâu. Câu nói đó đã phá vỡ 90 phần trăm lo âu của tôi và giúp cuộc đời tôi trong hai mươi năm vừa qua trở nên đẹp đẽ và bình yên hơn cả những gì tôi mong chờ nhất.
Tướng George Crook (Chú thích 1), có lẽ là chiến binh chống người da đỏ vĩ đại nhất trong lịch sử Mỹ, viết trong cuốn Autobiography, (Tự truyện) của mình rằng: gần như tất cả những mối lo lắng và bất hạnh của người da đỏ đều bắt nguồn từ trí tưởng tượng của họ, chứ không phải từ thực tế.
Nhìn lại chính mình cách đây vài thập kỷ, tôi có thể thấy những mối lo âu của tôi cũng bắt nguồn từ đó. Jim Grant nói với tôi rằng đấy cũng là kinh nghiệm mà ông ấy đã đúc rút được. Ông ấy là chủ Công ty Phân phối James A. Grant ở số 204 phố Franklin, thành phố New York. Mỗi lần, ông đặt khoảng 10 đến 15 toa tàu chở cam và nho từ Florida. Ông ấy kể rằng ông thường tự hành hạ bản thân bằng những suy nghĩ như: Sẽ thế nào nếu như tàu bị trật bánh? Sẽ thế nào nếu chỗ hoa quả của ông bị rơi vãi khắp đồng quê? Sẽ thế nào nếu cầu sập xuống đúng lúc xe hàng đang đi trên đó? Đương nhiên là hoa quả đã được bảo hiểm, nhưng ông ấy sợ là nếu không vận chuyển hoa quả đúng hẹn, thì có thể ông sẽ bị mất mối làm ăn. Ông ấy lo nhiều đến nỗi cứ sợ là mình bị viêm loét dạ dày nên đã đi khám. Bác sĩ bảo rằng ông không gặp phải bất cứ vấn đề gì ngoại trừ thần kinh bất ổn. Sau đó, tôi nhìn vào đèn, ông ấy nói, và bắt đầu tự hỏi: Nhìn này, Jim Grant, mỗi năm mi bán được bao nhiêu xe hoa quả?. Câu trả lời là: Khoảng 25 nghìn. Rồi tôi lại tự hỏi: Thế có bao nhiêu xe gặp sự cố?. Câu trả lời là: Ồ, có lẽ là 5 xe. Sau đó, tôi tự nhủ: Chỉ có 5/25 nghìn xe thôi ư? Mi có biết thế có nghĩa là gì không? Tỉ lệ là 1/5 nghìn! Nói cách khác, tính bình quân và dựa theo kinh nghiệm, khả năng xe hàng gặp sự cố chỉ là 1/5 nghìn thôi. Thế thì mi còn lo lắng cái nỗi gì?
chú thích 1: George Crook (8/9/1828 – 21/3/1890): Là một sĩ quan chuyên nghiệp của Quân đội Mỹ, Ông được biết đến với những chiến công xuất sắc trong Nội chiến Mỹ và Chiến tranh Da đỏ.
Sau đó, tôi tự nhủ: Rồi, đến lượt cầu sập!. Tôi tự hỏi: Trên thực tế, có bao nhiêu xe hàng của mi đã bị mất vì cầu sập rồi?. Câu trả lời là: Chưa hề có xe nào. Sau đó, tôi tự nhủ: Mi đúng là thằng ngốc nên mới tự lo nghĩ vẩn vơ đến mức viêm loét dạ dày vì một cái cầu chưa bao giờ sập, về một đường ray bị trật, mà khả năng xảy ra những chuyện đó chỉ có 1/5 nghìn!.
Khi tôi nhìn nhận vấn đề theo hướng đó, tôi cảm thấy mình thật là ngốc nghếch. Kể từ đó, tôi quyết định để định luật bình quân giải quyết vấn đề lo âu cho tôi và kể từ đó, tôi không còn bị chứng viêm loét dạ dày quấy nhiễu nữa!
Khi Al Smith (Chú thích 1), làm Thống đốc New York, tôi đã nghe ông ấy đáp trả những cuộc tấn công của các đối thủ chính trị bằng cách nói đi nói lại rằng: Hãy xem xét số liệu… Hãy xem xét số liệu. Sau đó, ông ấy nêu ra các dữ kiện thực tế. Lần tới, khi chúng ta lo nghĩ về những chuyện có thể xảy ra, hãy vận dụng bí quyết của ông già thông thái Al Smith ấy: Hãy xem xét số liệu và cân nhắc xem, những mối lo âu đang giày vò chúng ta liệu có cơ sở hay không. Frederick J. Mahlstedt đã làm đúng như thế khi anh ấy lo sợ rằng, anh đang nằm trong nấm mồ của chính mình. Sau đây là câu chuyện do chính anh ấy kể lại trong một lớp học dành cho người trưởng thành của tôi tại New York:
chú thích 1: Al Smith (30/12/1873 – 04/10/1944): Tên đầy đủ là Alfred Emanuel Al Smith, một chính khách Mỹ. Ông từng được bầu làm Thống đốc bang New York bốn lần và là đại diện của Đảng Dân chủ ứng cử chức Tổng thống vào năm 1928.
Đầu tháng Sáu năm 1944, tôi đang nằm trong một chiến hào nhỏ bé ở gần bãi biển Omaha. Tôi thuộc Trung đoàn Tình báo số 999 và chúng tôi vừa mới vùi thân ở Normandy. Khi nhìn quanh cái chiến hào nhỏ bé ấy, tôi tự nhủ: Cái hào này nhìn giống như nấm mồ vậy. Lúc nằm xuống và cố gắng chợp mắt trong đó, cảm giác đúng như thể đang nằm trong mộ. Tôi không thể nào ngăn được suy nghĩ: Có thể đây chính là nấm mồ của mình. Khi máy bay chở bom của quân Đức bắt đầu tiến đến vào lúc 11 giờ đêm và bom bắt đầu giội xuống, tôi sợ đến cứng cả người. Hai, ba đêm đầu tiên, tôi không sao ngủ được. Đến đêm thứ tư hoặc thứ năm thì tôi gần như suy nhược thần kinh. Tôi biết là nếu không làm gì đó thì tôi sẽ điên mất. Vì vậy, tôi tự nhủ là năm đêm đã qua rồi mà tôi vẫn còn sống và các đồng đội của tôi cũng thế. Mới chỉ có hai người bị thương, nhưng họ bị thương không phải vì bom của quân Đức mà vì dính tên bay đạn lạc từ súng cao xạ của chúng tôi. Tôi quyết định chấm dứt lo lắng bằng cách tạo ra một cái gì đó. Thế là tôi dựng một cái mái dày bằng gỗ, để che chắn chiến hào của tôi, giúp tôi tránh được tên bay đạn lạc. Tôi nghĩ đến mảnh đất mênh mông mà chúng tôi đang đóng quân trên đó. Tôi tự nhủ là chỉ khi nào bom rơi trúng cái chiến hào sâu và bé tí này thì tôi mới bị chết; và tôi nhẩm tính khả năng bom rơi trúng tôi chỉ vào khoảng 1/10 nghìn. Sau hai đêm nhìn nhận vấn đề theo chiều hướng đó, tôi đã lấy lại được sự bình tĩnh và ngủ được ngay cả khi bom địch giội xuống bất ngờ!
Lực lượng Hải quân Mỹ đã sử dụng các số liệu theo định luật bình quân, để khích lệ tinh thần của binh sĩ. Một cựu thủy thủ đã kể cho tôi nghe rằng, khi ông ấy và các đồng đội được chỉ định lên tàu chở dầu có chỉ số octan (chú thích 1) cao, ai nấy đều sợ điếng người. Họ đều tin là nếu một con tàu chở nhiên liệu có chỉ số octan cao, mà dính phải một quả ngư lôi thì nó sẽ phát nổ và tiễn tất cả sang thế giới bên kia ngay tức thì.
chú thích 1: Chỉ số octan Là thước đo tiêu chuẩn về hiệu suất của động cơ hoặc nhiên liệu hàng không. Chỉ số octan càng cao, nhiên liệu càng có thể chịu nén được trước khi phát nổ (đốt cháy).
Nhưng lực lượng Hải quân Mỹ biết nhiều hơn thế. Vì vậy, Hải quân đưa ra những con số xác thực cho thấy cứ 100 chiếc tàu chở dầu bị ngư lôi đâm trúng thì có đến 60 chiếc vẫn nổi trên biển, và trong số 40 chiếc bị đắm thì chỉ có 5 chiếc bị đắm trong khoảng thời gian ngắn hơn mười phút. Điều đó có nghĩa là vẫn có thời gian để ra khỏi tàu. Và nó cũng đồng nghĩa rằng số lượng thương vong cực kì ít ỏi. Điều đó có giúp ích gì cho tinh thần của binh sĩ không? Khi hiểu ra định luật bình quân này, tôi không còn băn khoăn, trăn trở nào nữa, ông Clyde W. Maas, ngụ tại số 1969 phố Walnut, St. Paul, Minnesota, người đã kể cho tôi nghe câu chuyện này, đã nói như thế. Mọi người trong đoàn đều cảm thấy khá hơn. Chúng tôi biết rằng chúng tôi vẫn có cơ hội, và theo như định luật bình quân, có thể chúng tôi sẽ không chết.
Để phá bỏ thói quen lo âu, trước khi nó phá nát bạn, đây là Quy tắc thứ ba: Hãy xem xét số liệu. Hãy tự hỏi rằng: Nếu xét theo định luật bình quân thì sự việc đang khiến mình lo lắng liệu có khả năng xảy ra hay không?