CHƯƠNG 31: NGUYỄN HUỆ – NGÔ THÌ NHẬM TRI ÂM KỲ NGỘ

Trong lòng đã nhẹ nhõm nhiều nhưng Ngô Thì Nhậm đêm ấy lại không tài nào ngủ được. Ông muốn làm hai việc nữa là vào thăm chùa Thầy và về làng Tó thắp hương xin phép anh linh cha. Từ lâu, mỗi lần đứng trước thử thách lớn của cuộc đời ông lại về thắp hương tổ tiên và vào chùa Thầy để tâm trí mình tĩnh lại. Ngô Thì Nhậm cảm thấy mình có căn duyên sâu sắc với ngôi chùa này. Thuở sinh thời cha ông, danh thần Ngô Thì Sĩ đã nhiều lần đến đây cung tiến cho việc tôn tạo chùa. Ngô Thì Nhậm còn một kỷ niệm không thể quên. Trong một lần hội chùa, ông đã gặp được một nửa cuộc đời mình.

Chùa Thầy là cửa Phật nhưng có lẽ là cửa Phật gần với đời sống, tình cảm chúng sinh nhất. Chẳng thế từ bao đời nay người dân trong vùng vẫn tự hào về câu ca:“Trai chưa vợ đi hội chùa Thầy / Gái chưa chồng đi hang Cắc Cớ”. Cái câu ca tưởng như lạc lõng tréo ngoe. Cảnh rộn rã hội hè, yêu đương trai gái lại đem nó gắn với một nơi thanh tịnh, náu đời của những bậc tu hành. Không hiểu từ bao giờ, nơi linh thiêng thờ Phật này cũng là nơi tỏ tình của nam thanh nữ tú. Ngày xuân, chùa Thầy náo nức dập dìu du khách. Mà khách phần đông là người trẻ tuổi. Trang phục muôn mầu. Các cuộc tình tươi mởn nảy sinh.

Lần ấy chàng trai trẻ Ngô Thì Nhậm đã gặp được người bạn đời của mình trong một dịp hội chùa như thế. Cô thôn nữ hiền đảm Doãn Hoàng My quê phủ Quốc Oai đã trở thành phu nhân Doãn Thị. Hơn thế nàng còn trở thành người bạn đời tâm giao tri kỷ của ông. Ngô Thì Nhậm đã nhiều lần cùng người vợ yêu đi hội chùa. Lần này Nhậm đi một mình. Trước một quyết định lớn, Nhậm muốn được thụ giáo vị hòa thượng uyên thâm trụ trì chùa. Hòa thượng Thích Minh Tuệ, bạn của cha ông. Tuy quyết liệt thuyết phục các bậc túc nho hàng đầu nhà Lê ra hợp tác với Tây Sơn, Nguyễn Huệ. Nhưng sâu thẳm trong lòng Ngô Thì Nhậm vẫn như còn chút băn khoăn. Hiểu cho đúng hai chữ “trung quân” trong bối cảnh dân, nước hiện nay như thế nào? Đã bao đời nay “trung quân” là cái “vòng Kim cô”, là cái khuôn thước đạo đức bất biến trói buộc mối quan hệ quân, thần. Ngày mai Ngô Thì Nhậm sẽ là người dẫn đầu kẻ sĩ xé bỏ cái “vòng Kim cô” ấy. Chắc chắn ông phải đối mặt với bão tố dư luận. Ngô Thì Nhậm sẵn sàng chấp nhận nó. Ông không cảm thấy sợ khi bị hiểu lầm. Ông sợ mình quyết định sai. Ngô Thì Nhậm muốn tìm thêm lời giải nơi cửa Phật. Hòa thượng Thích Minh Tuệ bao giờ cũng dành cho Ngô Thì Nhậm sự đón tiếp rất thân tình, bình đẳng. Câu chuyện của hai người những lần trước đây chỉ xoay quanh quan niệm về quy luật nhân quả. Về mối nhân duyên trong cuộc sống… Hôm nay Ngô Thì Nhậm muốn thụ giáo Hòa thượng Thích Minh Tuệ về sự đổi thay của thời thế. Về quan niệm “trung quân”. Về bổn phận của kẻ sĩ trong thời buổi trắng đen lẫn lộn này. Nhậm thưa:

– Bạch thầy, tôi là mệnh quan nhà Lê hơn hai chục năm, giờ triều chính như con thuyền đắm. Kẻ trung thần nên chết theo vua hay tìm đến bờ bến mới?

Hòa thượng Thích Minh Tuệ đáp lại bằng một câu hỏi:

– Nam mô A Di Đà Phật. Tôi hiểu nguồn cơn sóng gió trong lòng quan Thị lang. Vận nước và vận hạn mỗi chúng sinh nước Đại Việt ta lúc này đang trong cơn chuyển động bất thường. Ngài mang trên vai không chỉ sứ mệnh của một mệnh quan, một kẻ sĩ, một chúng sinh. Lấy cái chết báo đáp một cái chết có rũ bỏ được trách nhiệm của kẻ thất phu hay không?

– Bạch thầy, kẻ sĩ là hồn cốt của dân tộc. Dù hoàn cảnh nào cũng không rũ bỏ được. Nó gắn chặt với nhục vinh của số phận mà thôi.

– Vậy thì chết theo một cái chết là sự mù quáng của kẻ học chữ thánh hiền vậy.

– Bạch thầy, tôi ngộ ra rồi. Nhà Lê tồn tại bốn trăm năm. Sự diệt vong này là thường lẽ hay bất thường?

– Phật dạy mọi điều đều do nhân duyên gặp gỡ mà thành. Vô thường cũng là ở đấy. Mọi sự vật, hiện tượng trong vũ trụ này đều bị chi phối bởi chu trình: Thành – Trụ – Hoại – Tan. Sinh, diệt là quy luật của tự nhiên. Vận số một triều đại cũng không khác vận số một con người. Nó đều bị chi phối bởi quy luật chuyển động và gặp gỡ của nhân duyên. Ngay khi sinh đã ôm mầm cái chết. Và trong cái chết đã sinh thành một mầm sống mới. Nhà Lê diệt, Tây Sơn khởi, suy cho cùng cũng là do nhân duyên cả. Cũng là thuận thiên thường lẽ mà thôi.

Ngô Thì Nhậm thấy lòng đã sáng ra nhiều.

– Bạch thầy, tôi đã từng gọi chúa Tây Sơn Nguyễn Huệ là giặc. Thề không bao giờ hợp tác với họ. Tôi cũng đã từng lấy hai chữ “trung quân” làm thước đo phẩm chất đạo đức của một thần tử, một kẻ sĩ. Nay tôi sắp phải làm ngược lại những điều ấy. Lòng trăn trở khôn xiết.

– Tôi hiểu những trăn trở của quan Thị lang. Nhưng ngài đừng tự giam mình trong cái khuôn thước đã hết vật để đo. Phật dạy các sự vật hiện tượng trong vũ trụ đều bị chi phối bởi quy luật nhân duyên. Hạt thóc là nhân. Đất, nước, ánh sáng, không khí, tri thức… là duyên. Quá trình hình thành nhận thức nhiều khi thật đau đớn, trớ trêu. Chân lý không phụ thuộc vào lời nói mà là kết quả cụ thể của hành động. Người thông tuệ nhìn thấy ánh sáng khi nó còn bị ngăn cản bởi bóng tối.

– Bạch thầy, vậy là tôi đã bước trên con đường đúng. Dẫu con đường ấy lúc này còn đầy rẫy chông gai, sương phủ.

– Nam mô A Di Đà Phật. Quan Thị lang là người thông tuệ. Thông tuệ thì không câu nệ. Phật dạy, chúng sinh chìm trong bi đát bởi chưa biết mình trong bến mê. Một khi đã nhận ra mình đang mê thì không còn mê nữa. Có thể hoán cải được hoàn cảnh, tạo lập cuộc sống mới. Và chỉ bản thân mình giúp được mình mà thôi.

Ngô Thì Nhậm bừng ngộ ra mình đang chìm đắm trong bến mê. Vậy là không còn mê nữa. Ông cảm tạ hòa thượng Thích Minh Tuệ. Không gian như tràn ngập ánh sáng. Lòng nhẹ nhõm gỡ bỏ bao dây dợ chằng buộc mình bấy lâu nay.

Từ biệt Hòa thượng, Ngô Thì Nhậm thơ thới lần theo bước chân ngày đầu gặp người bạn đời. Doãn Hoàng My là con gái một vị túc nho bên chân núi Sài. Tuy phận gái nhưng nàng được cha cho học chữ. Và Doãn Thị tỏ ra là một người rất hiểu biết. Cuộc gặp như duyên kỳ ngộ. Chỉ một lần ấy để rồi họ không thể xa dời nhau. Nhậm đứng lại bên hồ. Ngoài kia là Thủy đình. Chính tại chỗ này, qua phút giây lúng túng ngượng ngịu ban đầu, nàng tựa trong lòng Nhậm. Cả hai xem múa rối nước mà dường như lòng chỉ nghĩ đến nhau. Ngô Thì Nhậm nhắm mắt lại, nhớ kỷ niệm ngày ấy. Rồi Nhậm nắm tay nàng lần bước xuống hang Cắc Cớ. Hơi thở đôi lứa có lúc tưởng như bện vào nhau.

Trở về làng Tó, Ngô Thì Nhậm quỳ trước hương án. Những lời hòa thượng Thích Minh Tuệ như tiếng búa khai mở tâm trí ông. Giờ đây Nhậm muốn xin phép cha cho ông bước trên con đường mới. Ông tin cha sẽ đồng ý. Cha ông cả đời tận trung với nhà Lê. Song Nhậm biết cha cũng rất hiểu lẽ tiến lui ở đời. Những người học chữ thánh hiền bao giờ cũng lấy sự an vui của muôn dân làm trọng. Trung quân hay ngu trung đều phải lấy tiêu chuẩn này mà phân định.

Tiếng bước chân của người vợ yêu nhẹ đến sau lưng. Doãn Thị lùi lại quỳ sau lưng chồng. Họ cùng chìm trong suy tưởng. Một lúc sau Doãn Thị khẽ khàng thưa:

– Đêm cũng đã khuya rồi, thiếp xin phu quân đi nghỉ.

Ngô Thì Nhậm đỡ vợ dậy. Ông muốn cùng nàng ngồi lại chút nữa bên hiên nhà. Nơi đây thật yên tĩnh, thơ mộng. Qua hàng tre thưa, dòng Nhuệ Giang như dải lụa mềm khoe dáng mượt mà dưới ánh trăng. Con sông này gắn bó với Ngô Thì Nhậm từ thuở ấu thơ. Mỗi vui buồn suy tư ông đều về đây, đến bên cánh song này ngắm dòng Nhuệ Giang. Và hình như lần nào ông cũng được dòng sông mách bảo.

– Chúng mình ngồi đây một lát nữa. Mình ơi, ngày mai tôi phải làm một việc hệ trọng trong đời. Lòng đã quyết nhưng vẫn không tránh khỏi trút lăn tăn.

– Phu quân có muốn chia sẻ với thiếp không.

– Ồ có chứ. Ta rất muốn được nghe lời khuyên của nàng. Đã bao lần vào những lúc khó khăn nhất nàng đã vực đỡ ta.

– Thiếp thật hạnh phúc khi được phu quân coi là bạn tri âm.

– Nàng ơi, ngày mai ta cùng các văn thần về đầu quân dưới trướng Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Gia đình ta đã bao đời nối nhau là trung thần nhà Lê, ăn lộc chúa. Nhưng vận nhà Lê – Trịnh đã hết. Đám thất phu ta phải chọn cho mình một con đường xuất xử mới. Hưng nước và an dân. Song hẳn người đời và miệng lưỡi thế gian chưa hiểu được lòng ta. Rất có thể ta lại phải đối mặt với những thị phi như mấy năm trước.

– Thiếp nghĩ mệnh lớn thì gánh đời càng lớn. Quyết định của phu quân là sáng suốt và dũng cảm. Anh hùng đoán giữa trần ai. Rồi đây mọi nghi kỵ, xiểm xúc cũng sẽ qua. Mọi người sẽ hiểu tấm lòng của phu quân thôi.

– Một lời này của nàng đã cởi nốt cho ta mọi vấn vương rồi. Ta sẽ buông bỏ hai chữ “trung quân” lỗi thời. Ta cám ơn nàng một lần nữa đã san sẻ gánh nặng cho ta.

Lặng đi trước vong linh cha, bên người vợ yêu, người bạn đời tri kỷ. Tất cả những câu hỏi trên giờ đã sáng rõ ra. Ngô Thì Nhậm tin vào quyết định của mình.

 Những việc làm của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ lần thứ hai ra Đông Kinh khiến cái nhìn về ông đã khác. Trong mắt dân chúng, việc phò vực nhà Lê của Nguyễn Huệ là chân thành, là đại thống. Quần thần dù không muốn cũng đã hiểu trời không còn dung nhà Lê thì tất trời đem Nguyễn Huệ đến. Cái lẽ xoay vần càn khôn là thế. Muôn một, nói gì thì nói ai làm vua, triều đình nào trị nước thì vẫn phải là làm cho nước cường dân thịnh. Muôn dân được sống trong an lành. Lê Chiêu Thống, Trịnh Sâm hay Nguyễn Huệ chỉ là những cá nhân được lịch sử lựa chọn ở giai đoạn đặc biệt của Đại Việt trong thế kỷ này.

Ngô Thì Nhậm dẫn các văn thần hàng đầu đất Bắc ra mắt Nguyễn Huệ. Một cuộc hội ngộ có một không hai. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ mừng lắm. Huệ cầm tay Ngô Thì Nhậm chân thành: “Thật là trời để dành ông cho ta vậy”. Bắc Bình vương giao thái tử Lê Duy Cẩn làm giám quốc, lo việc thờ cúng tiên liệt nhà Lê và điều hành công việc triều chính. Phong Ngô Thì Nhậm làm Lại bộ Tả thị lang tước Tịnh Phái hầu, giúp Cẩn coi sóc chính sự. Phan Huy Ích làm Hình bộ Tả thị lang, tước Thùy Nhân hầu, Ninh Tốn giữ chức Hàn lâm trực học sĩ. Chưởng phủ Nguyễn Văn Dụng, Hộ bộ thị lang Trần Thuận Ngôn lo việc hành chính, hậu cần. Các văn thần khác đều được phong chức và giữ các trọng trách trong triều. Về quân sự, Đại tư mã Ngô Văn Sở, Nội hầu Phan Văn Lân thống lĩnh quân đội.

Cương thổ nhà Tây Sơn trên thực tế lúc này đã bao phủ miền Bắc Đại Việt, giáp với Trung Hoa, Ai Lao. Các đại thần sau khi ra gánh vác công việc triều chính đều nghĩ: “Nước không thể một ngày không có vua”. Thay mặt quần thần, Ngô Thì Nhậm dâng thư thể hiện mong muốn Bắc Bình vương Nguyễn Huệ lên ngôi thiên tử. Nguyễn Huệ tiếp thư, lòng cảm kích lắm. Nhưng Nguyễn Huệ vẫn một mực từ chối. Mọi người lấy làm lạ, không hiểu lý do gì mà Bắc Bình vương không nắm lấy cái ngai đã bỏ trống. Lần thứ hai Nguyễn Huệ từ chối lên ngôi báu. Quần thần hỏi Ngô Thì Nhậm. Nhậm cũng không biết gì hơn. Tuy nhiên ông cũng không dám hỏi Nguyễn Huệ dù trong lòng vô cũng băn khoăn.

 Những ngày lưu lại Đông Kinh, Nguyễn Huệ có nhiều cuộc đàm đạo với Ngô Thì Nhậm. Huệ trân trọng gọi Nhậm là quân sư. Trước ngày trở vào Phú Xuân, Nguyễn Huệ lưu Ngô Thì Nhậm lại trong doanh. Hai người trò chuyện rất khuya. Huệ bảo:

– Ta muốn trò chuyện với quân sư như hai người bạn.

Ngô Thì Nhậm thưa:

– Xin đa tạ tấm thịnh tình của chúa công. Có gì cần nói với Nhậm này, chúa công đừng ngại

Huệ chợt tỏ ra rất yếu lòng:

– Quân sư biết không, gần đây nhiều khi ta thấy lo sợ và cô đơn khủng khiếp. Lần này việc chẳng đặng đừng ta phải đem quân ra trừ hậu hoạn Vũ Văn Nhậm. Nhưng Nhậm là cháu ta, con rể vua anh Thái Đức. Chuyện này rồi cũng rắc rối không nhỏ. Triều chính Bắc hà thì đang ở cái thế châng lâng như vậy. Lê Chiêu Thống bỏ nước mà đi. Quần thần muốn ta lên ngôi báu. Giới sĩ phu Bắc hà cũng đã hiểu tấm lòng và cái chí của ta. Việc ta từ chối hẳn làm không ít người thấy lạ. Thắc mắc và tò mò. Nhưng ta nghĩ tới điều lớn hơn. Lê Chiêu Thống còn đó, đang trốn chui nhủi trên biên giới. Về danh nghĩa Thống vẫn là vua nhà Lê. Mà các triều đại Trung Quốc thì chưa bao giờ nguôi mộng ăn cướp nước ta. Đừng vì chuyện cái ngai vàng có cũng như không ấy khiến giặc lấy cớ đem quân vào dày đạp lên tôn miếu, xã tắc.

Giờ Ngô Thì Nhậm mới hiểu những suy nghĩ thâm sâu, ý thức và trọng trách với dân với nước của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Tuy chưa lên ngôi báu, nhưng Nguyễn Huệ đã mang trên vai mình gánh nặng non sông. Ngô Thì Nhậm sửng sốt bật dậy thưa :

– Điều Bắc Bình vương vừa nói trong đám quần thần chúng tôi không ai nghĩ tới. Không ai lượng định nổi. Giờ Nhậm này mới hiểu được sức nghĩ, tầm nhìn và tấm lòng của chúa công đối với đất nước và muôn dân.

Huệ vẫy vẫy tay bảo Nhậm không phải trân trọng đa lễ thế:

– Vài ngày nữa ta rời Đông Kinh. Ta tâm sự riêng với quân sư để thấy nước nhà lúc này đang trong một cảnh ngộ rất đáng ngại. Quân sư hãy cùng bá quan văn, võ suy nghĩ theo hướng đó. Mặt Bắc luôn phải đề phòng, không thể lơ là.

– Xin vâng mệnh chúa công.

– Quân sư có gì trao đổi với ta không?

– Thưa, những điều chúa công dặn đã thể hiện ngài là bậc thánh võ trị đời. Ít lâu nay tôi nghĩ nhiều đến hai chữ “hòa mục”. Có lẽ lúc này đó là điều cốt tử để giữ nước. Hòa, thì trong nước thì không phải dụng binh. Hòa, khiến ngoài biên thì không sợ báo động. Vua tôi hòa mục thì lôi kéo được người tài. Tướng sĩ hòa mục thì làm nên công nghiệp.

Nguyễn Huệ nói:

– Tôi nghe chuyện ngày trước tướng Ngô Khởi bên Trung Hoa được người dân biếu một vò rượu. Ngô Khởi trút vò rượu ấy xuống sông rồi tướng sĩ cùng nhau uống mà sau này lâm trận không một người lính nào quay lưng bỏ chạy. Phải chăng Ngô Khởi nắm được cái lẽ của sự hòa mục. Phải chăng quân sư cũng nhắc khéo ta chuyện ấy?

– Dạ, không dám nhưng đúng thế, thưa chúa công. Không gì bằng lòng người quy thuận. Hòa mục là một đạo rất hay trong việc dùng người, trị nước.

– Hiện nay Lê Chiêu Thống đang lẩn trốn ở Cao Bằng, việc hòa mục ở biên cương cách sao?

– Trên danh nghĩa, Lê Chiêu Thống vẫn là vua nước Nam, nhưng thực không còn cơ hội quay lại. Nếu biết an phận thì may cho nước. Nếu không sẽ trở thành con bài cho giặc phương bắc. Vì thế chúa công nên nhanh chóng ổn định triều chính. Trù tính đến các tình huống xấu nhất. Mạn bắc, con mắt chúng thần cũng không bao giờ được ngủ.

– Đấy điều ta trăn trở là ở đó. Trong quần thần có lẽ chỉ ông Nhậm là hiểu được lòng ta. Chuyện không vui trong nội bộ nhà Tây Sơn khiến ta chưa thể ở lại Đông Kinh. Song nỗi lo về phương bắc mới khiến ta lao tâm khổ tứ. Những ngày này ta lại nhớ lời dặn lại hậu thế của vua Phật, thượng hoàng Trần Nhân Tông: “Các ngươi chớ quên chính nước lớn mới làm những điều bậy bạ, trái đạo. Vì họ cho mình cái quyền nói một đường làm một nẻo. Cho nên cái họa lâu dài của ta là họa Trung Hoa. Chớ coi thường chuyện vụn vặt xảy ra trên biên ải”. Hai tướng Lân, Sở tuy là chiến tướng nhưng mưu chước chẳng được thâm sâu. Ta hết sức nhờ cậy vào quân sư.

– Mong chúa công đừng quá lo lắng. Tôi sẽ dốc lòng tận trung báo quốc. Mọi việc sẽ lựa tình hình mà khu xử.