CHƯƠNG 30: NGUYỄN HUỆ CẦU HIỀN TÀI KẺ SĨ BẮC HÀ XUẤT XỬ ĐỚN ĐAU

Ra Đông Kinh lần này, vị thế của Nguyễn Huệ trong mắt giới quan lại nhà Lê và sĩ phu Bắc hà đã rất khác. Bắc Bình vương bố cáo chiêu hiền đãi sĩ mong người tài ra giúp nhà Lê. Huệ vô cùng vui mừng khi người đầu tiên tới ra mắt là danh thần Ngô Thì Nhậm. Từ khi lấy công chúa Lê Ngọc Hân, Nguyễn Huệ đã được nàng giới thiệu về các bậc đại khoa nổi danh kinh thành Đông Kinh. Nàng nhắc nhiều đến tài học, tư cách, phẩm hạnh của vị văn thần hàng đầu đất Bắc này. Nguyễn Huệ có ý phải tìm cách thâu nạp giới sĩ phu, dùng họ mưu việc lớn. Ngô Thì Nhậm là cái tên ông luôn ghi trong đầu. Mặc dù lần trước Nguyễn Huệ ra Đông Kinh, Ngô Thì Nhậm khước từ hợp tác với nhà Tây Sơn. Cũng như đối với danh thần Nguyễn Thiếp lúc đầu chưa hiểu Huệ. Ngô Thì Nhậm chưa hiểu cái chí, cái tâm và cả gánh nặng thiên mệnh Nguyễn Huệ phải mang nên căm ghét, lánh mặt. Nguyễn Huệ không giận. Người thực tài thì quyết định con đường xuất xử của họ khó khăn hơn, cẩn trọng hơn và có thể cả đau đớn, vật vã hơn. Nguyễn Huệ tin thời gian và sự chí thành sẽ mang Ngô Thì Nhậm đến với ông.

Cái trí lự hơn người của Nguyễn Huệ là ở chỗ này!

Ngô Thì Nhậm có tên khác là Hy Doãn, hiệu Đạt Hiên. Danh sĩ, nhà văn nổi tiếng nhất thời Cảnh Hưng. Nhậm hơn Nguyễn Huệ bảy tuổi. Ông sinh năm Bính Dần (1746) ở làng Tó, Tả Thanh Oai, xứ Đoài, cách Đông Kinh không xa. Ngô Thì Nhậm là con văn thần Ngô Thì Sĩ. Năm mười sáu tuổi Ngô Thì Nhậm đã viết: “Nhị thập tứ sử toát yếu”. Mười chín tuổi đỗ đầu kỳ thi Hương. Hai mươi chín tuổi đỗ tam giáp tiến sĩ, đạt học vị cao nhất thời ấy. Cuối triều Hậu Lê dòng họ Ngô Thì nổi tiếng hay chữ. Ngô Thì Sĩ, làm đốc đồng lưỡng tỉnh Kinh Bắc – Thái Nguyên. Sau làm tổng trấn Lạng Giang. Em rể Nhậm, tiến sĩ Phan Huy Ích đỗ cùng khoa thi với Nhậm. Ba cha con đều là đại quan trong triều đình Lê – Trịnh. Học trò theo học đông nườm nượp. Chúa Trịnh Sâm rất quý trọng Ngô Thì Nhậm. Từng có câu khen: “Tài học không ở dưới người”. Nhưng khoảng mười năm trước khi nhà Lê -Trịnh mất, cha con Ngô Thì Nhậm lâm vào cảnh tang tóc, thị phi.

Loạn phủ chúa bắt nguồn từ chuyện Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm bỏ con trưởng lập con thứ. Trịnh Khải làm đảo chính cướp lại ngôi Chúa. Quan đốc đồng Kinh Bắc Nguyễn Khang, đốc đồng Sơn Tây Nguyễn Khắc Tuân, tiến sĩ Nguyễn Huy Đĩnh đều là bạn của Ngô Thì Sĩ đem quân về giúp Khải. Đảo chính thất bại, các đại thần đều bị tội chết. Dư luận kinh thành truyền tai nhau rằng chính Ngô Thì Nhậm đã tố giác vụ đảo chính. Ngô Thì Nhậm vô cùng đau khổ vì bị hàm oan nhưng không thể thanh minh nổi. Chuyện ầm ĩ chưa bao lâu thì Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc dẹp bỏ nhà Trịnh. Ngô Thì Nhậm cùng nhiều danh sĩ hàng đầu đất Đông Kinh lúc ấy coi quân Tây Sơn giặc cướp quyết không hợp tác. Nhậm bỏ kinh thành về làng Tó. Giấu thân ở ẩn nhưng sự thế chính trị, diễn biến trong triều chính Lê Chiêu Thống ông vẫn dõi theo chặt chẽ. Cuộc tranh đoạt quyền bính giữa vua Lê, chúa Trịnh rồi sự hiếp đáp vua Lê của Nguyễn Hữu Chỉnh đẩy đất nước vào loạn lạc triền miên khiến kẻ sĩ như ông đêm ngày phải đau buồn. Triều chính chẳng khác gì một vở bi hài kịch đầy máu và nước mắt.

Tây Sơn nổi lên như một thế lực mới. Khởi dậy từ hang ổ mà như sấm động. Chỉ thời gian ngắn họ đã quét sạch hai trăm năm thù hận đàng Trong, đàng Ngoài. Trị vì nhà Tây Sơn, vua Thái Đức hoàng đế đóng đô ở Quy Nhơn, nhưng người dân Bắc hà chỉ biết đến vị tướng trẻ tuổi Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ cầm quân đánh bại chúa Nguyễn thu phục đất từ Nghệ An trở vào, tiêu diệt sáu vạn quân Xiêm La ở Rạch Gầm – Soài Mút. Huệ ra bắc vào nam bắt Chỉnh, giết Nhậm như lấy đồ trong túi. Nhưng điều khiến Ngô Thì Nhậm và giới sĩ phu Bắc hà rất đỗi ngạc nhiên là cả hai lần ra Đông Kinh, Nguyễn Huệ không nắm lấy ngai vàng như mọi người tưởng. Cả hai lần Nguyễn Huệ dựng lại nhà Lê rồi rút về nam. Điều ấy tác động rất mạnh, làm thay đổi suy nghĩ của kẻ sĩ đất Bắc.

Giới học giả phong kiến hình thành từ cái nôi triết học Khổng, Mạnh mà đại diện là kẻ sĩ Bắc hà chưa có thời kỳ nào phân rã mạnh như giai đoạn lịch sử này. Lớp “người tài” được gọi là “nguyên khí quốc gia” ấy vật vã, đau khổ, tìm đường xuất xử cho mình vô cùng nhọc nhằn trong tâm trạng bế tắc. Một đằng họ quẫy đạp trong vô vọng cố gắng níu giữ trật tự, định chế phong kiến đã ăn sâu vào tiềm thức bao đời. Phía khác chính họ là lớp người có tư tưởng tiến bộ, nhạy cảm, sớm nhìn ra sự vần xoay của trời đất. Họ muốn thoát khỏi cái gông xiềng ngàn năm của nền văn hóa phong kiến Trung Hoa. Trong đầu họ vần vũ một câu hỏi lớn, tưởng như sáng rõ mà rất khó trả lời: “Sự khép lại vai trò dòng họ Trịnh. Vận số nhà Hậu Lê đến hồi kết. Liệu có phải là cuộc khép mở rất lớn của trời đất đối với quốc gia Đại Việt?”

Đại diện cho các danh sĩ có tư tưởng canh tân là Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Thiếp, Ninh Tốn, Bùi Dương Lịch… Họ hiểu đã đến lúc phải chọn cho mình một lối đi khác. Phải dũng cảm bước qua rào cản của quan niệm “trung quân” như một định chế đạo đức trói buộc quân thần. Song sự vượt thoát ấy sẽ không tránh khỏi danh phận đẫm bùn nhơ dư luận.

Phía khác những kẻ ôm khư khư mớ lý thuyết đạo đức cũ như: Trần Công Sáng, Phan Lê Phiên, Uông Sĩ Điển… Trong số họ không ít người tìm đến cái chết theo vua, chúa. Số đông hơn khóc than, tự vỗ về lòng cao ngạo trước cái thi thể vương triều đang thối rữa!

Với cá nhân Ngô Thì Nhậm cuộc tìm đường càng gian nan trớ trêu. Nguyễn Huệ ra Đông Kinh lần thứ nhất, Nhậm kêu gọi các văn thần, võ tướng bỏ kinh thành đi lánh ẩn. Nguyễn Huệ ra Đông Kinh lần thứ hai, Ngô Thì Nhậm đứng trước một thực tế đã rất khác, phải trả lời câu hỏi không dễ chút nào: “Tây Sơn như ánh sáng ngày mới! Vận mệnh thống nhất giang san đã đặt vào tay họ! Lịch sử đã chọn Tây Sơn? Thiên mệnh đã đặt lên vai Nguyễn Huệ? Vậy lớp người được ăn học, có bổn phận phục vụ xã tắc, phục vụ người dân lúc này có nên theo Nguyễn Huệ?”. Dù nuối tiếc nhà Lê, không ưa Tây Sơn nhưng trước thực tế không chối cãi được vai trò thế thiên hành đạo của Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ dẹp Trịnh Tông, trao nước cho Lê Chiêu Thống nhưng rồi vua Lê cũng không giữ được nước. Trịnh Bồng và cánh đại quan hủ lậu gây lại cuộc tranh quyền. Họ tham lam và đê tiện. Rất nhiều người mang danh kẻ sĩ cũng trở nên đê tiện đến không ngờ. Cái bả vinh hoa là phép thử hiệu nghiệm nhất của một nền chính trị thịnh hay suy. Nguyễn Hữu Chỉnh, Vũ Văn Nhậm là bài học đau xót, nhỡn tiền nhất. Nay Nguyễn Huệ lại lần nữa trả nước cho Lê Duy Cẩn? Ai ghét Nguyễn Huệ đến mấy cũng phải thừa nhận hành động đó là cao thượng, là tôn phò đại thống. Nhưng dẫu thế Nguyễn Huệ vẫn là một khối bí ẩn lớn khiến giới sĩ phu Bắc hà ngại ngần. Việc làm tốt, xấu của Huệ đan xen dồn dập trong mấy năm qua khiến ông ta lãnh đủ ác cảm cùng bao điều tiếng thị phi và cái nhìn sai lệch của người đời. Chỉ những người thông tuệ, bình tĩnh lắm mới nhận ra tầm vóc và sứ mệnh mà Nguyễn Huệ mang trên vai.

Ngô Thì Nhậm linh cảm trời đã chọn Nguyễn Huệ vậy mà nhiều khi vẫn luẩn quẩn về chuyện đúng sai. Mâu thuẫn. Lẫn lộn. Bất lực. Bế tắc và cô đơn khủng khiếp. Ngô Thì Nhậm lang thang nhiều nơi tìm bạn tâm giao. Trong lòng cật vấn: “Mình được dân nuôi cho ăn học. Trách nhiệm của kẻ sĩ trong lúc tranh tối tranh sáng này phải làm gì? Vì cái gì và vì ai?”. Lời tiền nhân vọng buốt tim gan: “Quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách”. Và rồi hình như Nhậm đã tìm ra. Câu trả lời giờ đây là: “Phải vì đất nước. Vì người dân! Nếu trời chọn Nguyễn Huệ thay trời trị vì đất nước, thì đi theo Huệ là để phục vụ xã tắc, phục vụ người dân!”. Ngô Thì Nhậm đem cái lý đó giãi bày và nhận được nhiều sự đồng cảm. Song cũng không ít người cho rằng đó là bao biện, xảo ngôn để che giấu sự trở cờ hợp tác với giặc.

Bắc Bình vương Nguyễn Huệ bố cáo vời các văn thần, võ tướng Bắc hà vì vận mệnh quốc gia hợp tác với nhà Tây Sơn. Ngô Thì Nhậm hiểu đây là cơ hội cuối cùng. Nhậm trở về làng Tó. Một cuộc đàm đạo với các danh sĩ khoa bảng treo mũ từ quan diễn ra tại dinh cơ của ông. Nguyễn Huy Lượng, Bùi Dương Lịch, Ninh Tốn, Phan Huy Ích…có thể gọi là đại diện cho phe có tư tưởng tiến bộ. Ngạc nhiên xen lẫn niềm vui khi các công thần phe bảo thủ như Trần Công Sáng, Phan Lê Phiêu, Uông Sĩ Điển… cũng có mặt. Bọn họ ở đây không phải để theo Tây Sơn. Họ cũng đang phân tâm và nóng lòng như Ngô Thì Nhậm. Mẫu số chung khiến họ gặp nhau là phải trả lời được câu hỏi; “Bổn phận của kẻ sĩ trước vận mệnh quốc gia lúc này là gì?”. “Theo hay không theo Nguyễn Huệ?”.

Là chủ nhà, Ngô Thì Nhậm khởi đầu cuộc tọa đàm. Nhậm cầm trong tay bản “Chiếu cầu hiền” của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Ông biết tất cả những danh sĩ có mặt ở đây ai cũng thuộc lòng lời lẽ trong bản chiếu ngắn ngủi này. Ngắn ngủi nhưng sức nặng của mỗi chữ làm ông phải suy nghĩ trăn trở nhiều ngày nay: “Tôi đang ghé chiếu lắng nghe, thức ngủ mong mỏi mà người tài cao học rộng chưa thấy đến. Hay tôi ít đức không đáng để phò tá chăng? Hay đang thời đổ nát chưa thể ra phụng sự chăng?… Tôi nơm nớp lo nghĩ, một ngày, hai ngày cũng có hàng vạn sự việc nảy sinh. Ngẫm cho kỹ: Cái nhà to lớn – sức một cây không dễ gì chống đỡ, sự nghiệp thái bình – sức một người không thể đảm đương”.

Ngô Thì Nhậm nói chậm rãi: 

– Thưa các vị. Thực sự lòng tôi đau xót, tiếc nuối khôn cùng khi phải nói rằng vận nhà Lê đã hết. Từ đức Thái Tổ, Thái Tông đến nay nhà Lê tồn tại gần bốn trăm năm. Trước đó chưa có triều đại nào được thế. Song trời không để nhà Lê còn. Vậy chúng ta những thần tử của nhà Lê bây giờ phải làm gì?

Phan Huy Ích, từ sau chuyện khoác lác bắt Chỉnh nhốt vào trống, xấu hổ mà về quê lánh mặt. Nghe Ngô Thì Nhậm động viên, Ích đồng ý quay ra ủng hộ nhà Tây Sơn. Phan Huy Ích nói:

– Bản bố cáo chiêu hiền của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ, chắc các vị đã đọc cả. Xét trên lời lẽ và ý tứ thì nhận thấy Nguyễn Huệ chân thành.

Bùi Dương Lịch:

– Tôi nghe nói nhiều danh sĩ ẩn mình ở miền Trung trong đó có La sơn Phu tử cũng đã xuống núi gặp Nguyễn Huệ.

Ninh Tốn:

– Lần thứ nhất Nguyễn Huệ ra Thăng Long, triều thần coi là giặc cướp. Lần thứ hai này suy nghĩ ấy đã khác rồi.

Ngồi đây là những bậc đại khoa đỗ đạt ở các khoa thi khác nhau nhưng cùng chịu ơn nhà Lê, cùng được đúc ra từ một khuôn đào tạo Khổng, Mạnh. Hai chữ “trung quân” đối với họ không chỉ là bổn phận của thần tử mà còn là phẩm hạnh làm người. Là sự tiết tháo và liêm sỉ của kẻ sĩ. Vì thế nó nặng nề, khó khăn biết bao trước ngã ba đường. Nhưng “trung quân” không phải là cái thước đo bất biến. Người trí lự, thông tuệ phải hiểu ý nghĩa của “trung quân” là phục vụ xã tắc. Phải làm đầy tớ của chúng dân. Chứ không bó hẹp với quan niệm tận trung với một ông vua cụ thể nào đó. Tình thế lúc này là vậy. Tuy rằng không phải ai đến đây cũng nghĩ theo hướng ấy. Rồi kẻ đang vời hiền tài kia là ai? Nguyễn Huệ! Mỗi danh sĩ lại nhìn và đánh giá Nguyễn Huệ rất khác nhau. Thậm chí rất trái ngược nhau. Căng ứ trong đầu mỗi người biết bao suy nghĩ. Chưa ai bộc lộ thái độ của mình. Hình như họ đều chờ Ngô Thì Nhậm. Ông là người có uy tín bậc nhất. Người đỗ đạt cao nhất. Nhiều người ở đây là học trò của cha ông. Lần trước Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc hà chính ông là người đầu tiên hô hào kẻ sĩ không ra hợp tác với giặc Tây Sơn. Vậy lúc này chính Nhậm phải là người nói rõ ý định thay đổi của mình. Ngô Thì Nhậm rành rẽ:

– Thưa các vị. Nhậm này đã rất nhiều đêm không ngủ. Nước mắt chan gối. Nhưng rồi phải quay về hiện thực không thể khác: “Đất nước là của muôn dân”. Kẻ sĩ được dân nuôi ăn học. Cái đạo lớn nhất của kẻ sĩ là phải lấy lợi ích của dân làm trọng. Vua là trời chọn để trao thiên mệnh quản lý xã tắc, chăm lo cho dân. Lần trước Bắc Bình vương Nguyễn Huệ ra Đông Kinh dẹp bỏ sự tiếm quyền của họ Trịnh, rất nhiều người nghĩ Nguyễn Huệ sẽ đoạt ngôi, lấy nước ta về cho Tây Sơn. Nhưng rồi Nguyễn Huệ không làm thế. Đó là thực tế. Một thực tế bất ngờ với suy nghĩ của chúng ta. Điều đó tác động đến nhận thức của tôi rất nhiều. Lần này Nguyễn Huệ cũng không ngồi lên cái ngai vàng vua Lê đã bỏ trống. Nguyễn Huệ cầu người hiền tài của nhà Lê để trao lại triều chính…

Ý kiến đột ngột cắt ngang:

– Ý quan Thị lang là sẽ ra mắt Nguyễn Huệ?

– Vâng, tôi đã quyết như vậy.

– Tôi thì cho rằng việc Nguyễn Huệ cướp ngôi nhà Lê chỉ là thời gian. Lần trước là vì Nguyễn Nhạc sợ Huệ lớn mạnh chống lại mình mà lôi Huệ về để kiềm chế. Lần này nội bộ Tây Sơn đang lục đục, huynh đệ tương tàn.

Uông Sĩ Điểu nói rất ác:

– Tôi cũng đã nghĩ về chuyện đó. Một vị Quân vương mà đem lính đánh giết anh mình. Quyền huynh thế phụ. Nguyễn Huệ làm thế có khác gì đánh lại cha. Một kẻ bất hiếu bất mục như vậy, ta có nên theo?

Tiến sĩ Trần Công Sáng đứng đầu số công thần nhà Lê. Khi Lê Chiêu Thống lên kế ngôi, tuy tuổi đã cao Trần Công Sáng vẫn ra gánh vác việc triều chính, được coi là một phụ quốc cứng rắn. Sáng nói:

– Bốn trăm năm nay, người dân nước Nam ăn lộc nhà Lê. Cái nghĩa cái tình ấy không dễ gì mà phai lạt trong một sớm một chiều. Hay chúng ta tìm một ngọn cờ trong Hoàng tộc. Hô hào dân chúng đứng dậy đánh đuổi quân Tây Sơn gây dựng lại rường mối nhà Lê.

Ngô Thì Nhậm chia sẻ:

– Có lẽ trong lòng chúng ta, ai cũng mong như ý đại nhân vừa nói. Song mấy năm nay nếu hoàng tộc nhà Lê còn có người khá hơn Hoàng Tự tôn Lê Duy Kỳ và Lê Duy Cẩn chắc trời đã cho điềm giữ nhà Lê lại. Hết Nguyễn Huệ, qua Nguyễn Hữu Chỉnh rồi Vũ Văn Nhậm nhà Lê không phải không có thời cơ nhưng rồi tất cả chỉ là tranh giành, chém giết nhau. Không một ai đủ trí dũng để nắm lấy vận mệnh trung hưng.

– Vì chúng ta chưa hiến kế hay giúp vua và tập hợp dân chúng.

Cuộc đàm đạo rơi vào luẩn quẩn trong chính những người được coi là bộ óc của nền chính trị Bắc hà. Họ như con hạc muốn tung cánh trên trời cao nhưng đôi chân cổ hủ gắn chặt với cái đế rùa rêu mốc. Ngô Thì Nhậm lại thuyết phục:

– Theo thiển nghĩ của tôi, dân chúng là một lực lượng làm nghiêng trời, dời non. Dân chúng như bể lớn có thể tạo nên cơn hồng thủy phá nát thế gian này. Dân chúng là biển lửa thiêu cháy mọi vương triều. Điều ấy là không nghi ngờ. Nhưng để tạo ra sức mạnh ấy, dân chúng cần một ngọn cờ, cần một thủ lĩnh. Vua Lê Chiêu Thống đã được trao ngọn cờ ấy. Chúa Trịnh Sâm cũng đã nắm được ngọn cờ ấy. Rồi Trịnh Tông, Trịnh Bồng… Nước của mình, dân của mình, một thời gian dài Tây Sơn rút về Nam, nhưng những vị ấy có tập hợp được người dân để xây dựng đất nước bình yên không? Có trở thành ngọn cờ dẫn dắt không? Thời thế tạo anh hùng. Ngọn cờ có sức tập hợp được chúng sinh là do trời lựa chọn. Từ thời Đinh, Lê, Lý, Trần rồi nhà Hậu Lê ta đều thấy vua có đạo thì giữ được triều đại lâu bền. Vua suy vi thì trời chọn người khác. Đó cũng là sự hưng phế tất yếu của lịch sử.

Uông Sĩ Điển bảo:

– Tôi đồng ý với quan Thị lang về sự đào thải của lịch sử. Điều ấy người thường không thể bàn tới được. Nhưng Nguyễn Huệ là kẻ vô đạo. Một ngọn cờ không sạch sẽ, còn mang nặng thói hủ lậu, man mọi rừng rú. Ông ta sẽ tạo ra một nền chính trị hoang dã, trí trá. Liệu gương mặt như vậy có xứng với ngôi báu không?

Phan Lê Phiên:

– Nguyễn Huệ còn thể hiện là một kẻ gian hùng, phản phúc và nhẫn tâm. Ông ta giết cả cháu mình là Vũ Văn Nhậm. Giết sứ giả nhà Lê và làm nhiều điều bất tín khác. Cứ nghĩ đến Nguyễn Huệ là tôi lại nhớ Nguyễn Hữu Chỉnh. Chỉnh chạy theo Tây Sơn rồi đem Nguyễn Huệ ra Bắc hà. Rồi Chỉnh lại bỏ Tây Sơn về với nhà Lê, xui vua Lê đòi đất chống lại Tây Sơn. Nguyễn Hữu Chỉnh là điển hình của loại người trí trá, trở cờ, đón gió. Nguyễn Huệ liệu có hơn gì Chỉnh.

Sau ý kiến của Uông Sĩ Điển, Phan Lê Phiên không khí trở nên nghẹt thở. Dường như đây là nơi duy nhất công thần nhà Lê trút mọi nỗi căm giận lên đầu Nguyễn Huệ. Ngô Thì Nhậm cảm thông với họ. Nhưng ông không nhận ra trong lời họ sự chống đối. Cũng không thấy họ tìm ra lối thoát nào. Không chỉ ra ai là người hơn Nguyễn Huệ. Một khi họ có mặt ở đây là trong lòng họ đang phân tâm. Tất cả đều chỉ là những câu hỏi ném vào thinh không. Tiết tháo. Nhạy cảm. Nghi kỵ là phẩm chất của kẻ sĩ. Ngô Thì Nhậm cứ để họ xả sự căm tức. Cuối cùng Nhậm từ tốn giữ quan điểm của mình:

– Tôi lại có suy nghĩ hơi khác các vị. Hình như chúng ta đang nệ quá nhiều vào sách vở. Nệ quá nhiều về những chuẩn mực toàn mỹ, khuôn sáo của thời thịnh trị. Những điều đó chỉ hợp với thói nghĩ của người thường. Vua, chúa là bậc thiên tử. Không phải người thường. Thiên tử không bị lệ thuộc bởi có đạo hay vô đạo. Nguyễn Huệ cũng là bậc thiên tử, không bị ràng buộc vào những điều ta gọi là hủ lậu, man mọi thậm chí cả nhẫn tâm, gian trá. Ở khía cạnh con người, Nguyễn Huệ cũng chất chứa đầy dục vọng. Nếu so sánh Nguyễn Huệ với Nguyễn Hữu Chỉnh thì cái tưởng giống nhau ấy lại rất khác nhau. Nguyễn Hữu Chỉnh gian hùng, trí trá kiểu con buôn. Lấy danh lợi cá nhân gia tộc làm mục đích. Khi nắm được quyền lực rồi thì trở nên ác độc. Mục hạ vô nhân. Nguyễn Huệ xét về trí lự là người nhìn xa trông rộng. Sự trí trá của Nguyễn Huệ là mưu chước có chủ đích của một người đứng cao hơn và nhìn rõ thời thế. Ông ta dùng mưu chước để thúc đẩy cả một dân tộc chuyển động. Mấy lần có cơ hội nhưng ông ta không vội nắm lấy. Vì thế ông ta là một thống soái, một ngọn cờ biết cương nhu, biết chờ đợi. Dân chúng sau lưng ông ta trở nên một lực lượng có thể đạp bằng bất cứ thành lũy nào. Nếu không có ngọn cờ ấy thì đám đông dân chúng kia trở nên vô nghĩa, yếu ớt như đám bọt rều, chỉ một cơn gió nhẹ cũng tan tác. Không thể đo Nguyễn Huệ bằng cái thước đo người thường. Tôi cũng không cho rằng Nguyễn Huệ sẽ xây dựng một nền chính trị hoang dã, trí trá. Trong chính trị không có khái niệm trong sạch hay bẩn thỉu. Thậm chí nhiều khi không có cả đúng hay sai. Nó lấy kết quả và sự tiện lợi làm mục đích. Xã tắc và chúng dân lúc này đang cần một người như Nguyễn Huệ. Nhưng hãy gác Nguyễn Huệ sang một bên. Nếu không chúng ta mãi quẩn quanh không tìm được lối đi khi đồng nghĩa xã tắc với cá nhân Nguyễn Huệ. Vận mệnh đất nước, chuyện sinh tử của người dân. Ai giữ được nước, vỗ yên được dân thì đó chính là người chúng ta phải hiệp tác. Chọn đúng minh chủ lúc này mới là xuất xử sáng suốt. Mới đem được tài học ra phụng sự đất nước.

Tất cả ngồi lặng sau những lời gan ruột song cũng đầy quyết liệt của Ngô Thì Nhậm. Dù còn băn khoăn nhưng không ai đủ lý lẽ để bẻ lại.

Danh sĩ Bùi Dương Lịch ngồi im từ đầu cuộc tranh luận giờ mới bật lên:

– Trong đầu tôi rối trí và u mơ không biết tìm cái đầu chỉ của mớ bòng bong này ở đâu. Tả Thị lang vừa giúp chúng ta tìm ra rồi.

Ninh Tốn sốt sắng hỏi:

– Đại nhân hãy nói rõ hơn xem nào?

Bùi Dương Lịch giải thích:

– Lúc này chúng ta cần gạt khỏi đầu mình những gì còn lấn cấn về bản thân Nguyễn Huệ. Đừng nghĩ chúng ta ra giúp việc triều chính là đi theo cá nhân Nguyễn Huệ. Hãy xem ông ta có phải do trời chọn để trao “Thiên mệnh” không? Ngọn cờ dẫn lối có đặt vào tay ông ta không? Và tôi ủng hộ quan Thị lang: “Ai giữ được nước, vỗ yên được dân thì đó chính là người chúng ta phải hiệp tác”.

Tiến sĩ Phan Huy Ích tham gia:

– Trước đây tôi có nghe câu sấm từ đàng Trong: “Tây Sơn khởi, Bắc thu công. Gà cất tiếng, phất cờ hồng. Dựng đại nghiệp, trong ngoài thông”. Ngẫm ra bây giờ hoàn toàn ứng vào mệnh Nguyễn Huệ. Tôi cũng xin theo quan Thị lang.

Cuộc đàm đạo của các bậc danh thần xứ Bắc nghe ra đã sáng rõ con đường họ chọn. Dù còn nuối tiếc nhà Lê, nhưng thực tại đều cho họ thấy Lê Chiêu Thống, Trịnh Tông, Trịnh Bồng, Lê Duy Cẩn… chỉ là những tay lái non bấy. Họ được trao vận mệnh chèo lái con thuyền quốc gia. Nhưng bản thân họ không phát sáng lên được. Vận nước trong tay họ cứ chìm đắm trong tăm tối, quẩn quanh không tìm được lối ra. Mỗi người trong họ giống như một vũng xoáy nhỏ trên dòng chảy lịch sử. Nó chỉ đủ sức khuấy lên rác rưởi của thù hận, tranh dành chút đỉnh chung, chứ không thắng được lực hướng tâm của định chế cũ lỗi thời. Nguyễn Huệ như một con trào lớn. Nó đủ sức cuốn phăng đi mọi trở ngại, đưa con thuyền đất nước đi vào dòng chảy lớn. Khiến lịch sử vận hành trở lại đúng quy luật của nó. Khởi sắc hơn.

Trừ vài người không tỏ rõ thái độ, còn lại đều đồng tâm cử Ngô Thì Nhậm thay mặt các danh sĩ Bắc hà soạn bản tấu ra mắt Bắc Bình vương Nguyễn Huệ.