Nguyễn Hữu Chỉnh mấy lần trở cờ. Lúc phò chúa, lúc theo Tây Sơn, nay lại lừa Nguyễn Huệ chạy về với vua Lê. Nhưng xem ra trong đám võ tướng triều đình Lê – Trịnh, không ai tài năng thao lược bằng Chỉnh. Hồ Đức Nhĩ vừa đi khỏi, Chỉnh gửi mật thư cho Lương Thụ Khả nói về kế hoạch khởi binh hưởng ứng chiếu cần vương của vua Lê.
Đúng thời gian ấy nội bộ nhà Tây Sơn đang xảy ra mâu thuẫn lớn. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ nhận thư của Chỉnh nhưng không thể đem quân ra Thăng Long như lần trước. Nguyễn Huệ sai Hữu quân đô đốc Nguyễn Hữu Chỉnh ra hỏi tội Đinh Tích Nhưỡng, Dương Trọng Tế và phế truất Trịnh Bồng. Thư của Huệ gửi cả cho Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân. Ba tướng họp bàn. Nguyễn Hữu Chỉnh xin cho mươi ngày lập kế hoạch xong sẽ trình lên Lân, Sở và xin quân. Hai đại tướng Tây Sơn không nghi ngờ gì.
Nguyễn Hữu Chỉnh bí mật thu xếp cho người đưa gia quyến đi ra Thanh Hoa trước. Mấy ngàn quân bản bộ cũng lấy cớ làm ăn tản lên rừng rồi gia nhập với quân triều đình do Lương Thụ Khả chỉ huy. Nguyễn Hữu Chỉnh đi rồi mà ba hôm sau Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân mới biết. Lương Thụ Khả đón Nguyễn Hữu Chỉnh vào doanh. Bàn với nhau xong, Khả ban lệnh trong quân, tuyên cáo với người dân biết quân triều đình do Nguyễn Hữu Chỉnh và Lương Thụ Khả chỉ huy sẽ ra Đông Kinh diệt Trịnh, cứu giá theo “Chiếu cần vương” của vua Lê:“Bọn giặc Đinh Tích Nhưỡng, Dương Trọng Tế làm chuyện vô đạo. Mưu đồ đại nghịch. Nay quân triều đình giương cao đại nghĩa hưởng ứng chiếu cần vương, trừ kẻ phản loạn. Tất cả tướng sĩ phải hết lòng vì nước”.
Hồ Đức Nhĩ đem kế hoạch của Nguyễn Hữu Chỉnh về kinh thành. Vua Lê Chiêu Thống cho người mật báo các nơi phối hợp nhịp nhàng. Tại Hải Dương các thổ hào nổi dậy tấn công bản doanh của Liễu Trung hầu Đinh Tích Nhưỡng ở làng Hàm Đan. Bắt giam gia quyến Nhưỡng. Bao vây nhiều trại lính. Đinh Tích Nhưỡng nghe tin cấp báo chẳng còn bụng dạ nào. Nhưỡng xin Trịnh Bồng cho đem quân về trị bọn nổi loạn. Vậy là kẻ cứng đầu đáng ngại nhất của Chỉnh đã rời kinh thành. Nguyễn Hữu Chỉnh và Lương Thụ Khả đường đường chính thống giương cao cờ hộ giá. Đi đến đâu quân, dân ủng hộ đến đó. Trên đường đi, Chỉnh huy động thêm nhiều cơ đội lính triều đình, thanh thế rất lớn. Vượt qua bến Hoàng Mai, Quỳnh Lưu thì Chỉnh chạm mặt Mãn Trung Hầu và Phan Huy Ích. Nguyễn Hữu Chỉnh thân cầm đại binh dàn trận. Chỉnh sai Lương Thụ Khả lén đem một đội kỵ binh vòng phía sau hòn Ngọc Sơn. Mãn Trung Hầu nghe tên Nguyễn Hữu Chỉnh đã run. Biết không phải là đối thủ của Chỉnh, đánh nhau chưa bao lâu đã hạ lệnh rút lui. Đến Ngọc Sơn thì lọt nơi phục kích của Thụ. Cả Mãn Trung Hầu và Phan Huy Ích đều bị bắt. Chỉnh bắt hai viên tướng nhà chúa quỳ trước mặt hỏi:
– Hình như ngài Đốc thị Phan Huy Ích chế ra cái trống đại để bắt ta nhốt vào đó. Cái trống ấy có đây không?
Phan Huy Ích cúi gầm mặt. Chỉnh chửi:
– Cái ngữ trói gà không chặt như ngươi mà dám khoác lác thì biết gọi là gì ngoài hai chữ hủ lậu? Học hành làm bẩn cả chữ thánh hiền.
Phan Huy Ích run rẩy thưa:
– Tôi vì vâng mệnh chúa mà vào đây. Biết tội rồi xin ngài tha cho.
– Lần trước ta đem quân Tây Sơn ra, nghe nói các ngươi tiết tháo, trung trinh lắm. Anh em ngươi bỏ kinh thành lánh đi không hợp tác. Giờ lại vác mặt về dựng cái thây ma họ Trịnh lên phá triều đình. Cái cách kiếm cơm của ngươi còn bẩn hơn cả miếng ăn của hạng đĩ điếm.
Mãn Trung hầu nghe Nguyễn Hữu Chỉnh mắng Phan Huy Ích thậm tệ, biết có xin cũng không thoát chết liền ngẩng đầu, trợn mắt hướng sang Phan Huy Ích:
– Đại trượng phu dám làm dám chết. Quan Đốc thị sao mà rẻ rúng cái khí tiết của mình thế. Dẫu vì vua hay theo chúa thì cũng vẫn là phục vụ xã tắc. Cái kẻ ngồi vênh vang kia ăn cơm nhà chúa, bợ đỡ giặc Tây giờ lại chạy về với vua. Thử hỏi miếng ăn ấy có cao hơn đĩ điếm không.
Phan Huy Ích xấu hổ không dám nói gì. Nguyễn Hữu Chỉnh tím mặt nghe Mãn Trung hầu chửi, cố làm ra vẻ điềm nhiên:
– Mãn tướng quân nghe ra tiết tháo quá nhỉ. Bây giờ ta cho phanh thây người để được nhìn rõ tấm lòng trung trinh, trong sạch ấy nào.
Mãn Trung hầu dương cổ, chửi lớn:
– Thằng giặc Chỉnh kia. Ngươi có tài biến thành mười lần con kỳ nhông rúc trong hố phân thì cũng không giấu được cái bản chất tráo trở. Cái mùi tởm lợm của người muôn đời không rửa sạch.
Chỉnh không thèm đáp. Thét lính lôi Mãn Trung hầu ra chém tế cờ. Phan Huy Ích run như cầy sấy. Chỉnh hất hàm bảo:
– Còn loại thầy đồ khoác lác này giết cho bẩn gươm.
…
Ở vương phủ, Liễu Trung hầu Đinh Tích Nhưỡng đi rồi, Trịnh Bồng cử Thượng thư Dương Trọng Tế thống lĩnh quân đội nghênh chiến với Chỉnh. Tế miễn cưỡng vâng mệnh, nhưng trong dạ lúc nào cũng run bần bật. Dương Trọng Tế lập phòng tuyến ở đồn Bình Vọng. Doanh trại chưa dựng xong đã nghe Nguyễn Hữu Chỉnh vượt sông Thanh Quyết rồi. Tế than trời rồi hối thúc quân lính bỏ phòng tuyến rút lui. Dương Trọng Tế không dám trở về Đông Kinh mà chạy thẳng lên Kinh Bắc rồi cho người dâng biểu cấp báo Án Đô vương Trịnh Bồng. Quân đội nhà chúa là một thứ xôi thịt. Nguyễn Hữu Chỉnh đi đến đâu chúng đầu hàng đến đấy. Chỉnh chia quân làm hai, cử Nguyễn Tiến Quyền sang Hải Dương bắt Đinh Tích Nhưỡng. Lương Thụ Khả đưa quân lên Sơn Tây bắt Quận Thạc Hoàng Phùng Cơ. Nguyễn Hữu Chỉnh cầm đại quân vào thẳng Đông Kinh.
Nhận tin của Dương Trọng Tế, Án Đô vương Trịnh Bồng toát mồ hôi, gọi tả hữu. Nhìn thấy xung quanh còn lại toàn một lũ thư lại, Trịnh Bồng than: “Ta chẳng may đẻ vào nhà Chúa. Bị một bọn tả hữu đớn hèn xui khôn xui dại. Biết thế này thà cứ ở trên Chương Đức làm ông già chống gậy dạo cửa thiền còn giữ được mạng”.
Một tên quan hầu cận tên Ngô Triệu liền thưa:
– Xin chúa thượng bình tâm. Hạ thần quê ở Quế Dương. Giờ xin hộ giá nhà chúa tạm lánh lên đó. Cho người đưa thư phủ dụ các tướng. Dương Trọng Tế đang giữ Kinh Bắc, Hoàng Phùng Cơ trấn Sơn Tây, Đinh Tích Nhưỡng ở Hải Dương vẫn có thể trông cậy. Nguyễn Hữu Chỉnh tuy là kẻ đa mưu túc trí nhưng cũng khó có thể vượt sông lớn đánh nhau với ta. Vậy đêm nay chúng thần sẽ bí mật đưa chúa thượng qua sông Nhị Hà.
Trịnh Bồng nghe Triệu nói lấy làm mừng:
– Thật là trời chưa muốn để nhà Trịnh mất nên đã đem ngươi đến với ta. Việc này mà thành thì ngươi đã lập công đầu với xã tắc.
Ngô Triệu tháp tùng Án Đô vương Trịnh Bồng chạy sang Kinh Bắc. Nghỉ ở đó một ngày đêm. Dương Trọng Tế đến lạy xin tạ tội. Trịnh Bồng biết Tế không phải đối thủ của Chỉnh nên cũng không trách mắng gì. Dương Trọng Tế chỉnh trang lại đội cấm quân. Chuẩn bị lương thực, xe kiệu đưa Án Đô vương Trịnh Bồng lên Quế Dương tạm lánh. Đoàn hộ tống đi thong thả, không cuống cuồng như mấy ngày qua. Tin xấu dồn dập bay theo. Cả Đinh Tích Nhưỡng và Hoàng Phùng Cơ đã bị bắt. Trịnh Bồng rụng rời chân tay. Vừa đến Bắc Giang thì nghe hung tin Lê Chiêu Thống đã đốt trụi phủ chúa. Đó là ngày mùng 8 tháng 10 năm Đinh Mùi (1787). Trịnh Bồng ngoảnh về Đông Kinh quỳ lạy khóc nức nở. Chúa sai bầy đồ lễ bên đường vái vọng về kinh thành. Tiếc thay cả một quần thể lâu đài nguy nga của dòng họ Trịnh, tồn tại hai trăm năm phút chốc theo tiên tổ về miền cát bụi.
Nguyễn Hữu Chỉnh vào điện Vạn Thọ bái kiến vua. Lê Chiêu Thống mừng lắm, khen Chỉnh hết lời. Nguyễn Hữu Chỉnh làm bản tấu kể hết công trạng cũng để thăm dò lòng các triều thần:
– Thần vâng theo chiếu cần vương đem quân hộ giá. Mình mặc giáp, đầu đội mũ trụ, mơ màng tiếng quân thiều, mong nhớ cửa khuyết khôn xiết. Trước đây kiêu binh làm loạn, thần bị vu oan. Chúa Trịnh nghe lời súc xiểm cho người lùng bắt, nên thần đành phải chạy theo Tây Sơn nương náu tạm cho qua sóng gió. Nay được hoàng thượng tin yêu, lòng vô cùng cảm kích. Thần lấy điều nghĩa lay động lòng người, giúp vua chỉnh đốn cơ đồ cũng là định rõ phận vua tôi. Cúi xin bệ hạ xét cho không phải thần muốn che vạ cái lỗi trước đây của mình. Cổ nhân từng bảo “biết tôi là vua”, mong lượng trời soi xét.
Lê Chiêu Thống vỗ về:
– Trẫm biết rồi. Giúp trẫm dẹp yên phản loạn khiến nước nhà được thái bình chỉ có ngươi mà thôi.
Vua Lê Chiêu Thống phong Nguyễn Hữu Chỉnh chức Đại tư đồ Bình chương quốc công trọng sự (Tể tướng), tước Bằng Trung công. Nguyễn Khuê, người sát cánh giúp Chỉnh ngày đầu bơ vơ ở Nghệ An, Nguyễn Hữu Du con trai Chỉnh đều được phong tước hầu. Theo lời tâu của Chỉnh đám Lương Thụ Khả, Hồ Đức Nhĩ, Nguyễn Tiến Quyền … đều được phong chức và hậu thưởng. Nhận tước phong hôm trước, hôm sau Nguyễn Hữu Chỉnh dâng tấu xin vua Lê cho cất đại binh truy nã Trịnh Bồng và đem Hoàng Phùng Cơ, Đinh Tích Nhưỡng ra định tội. Đại thần Phan Lê Phiên thấy Nguyễn Hữu Chỉnh một bước nhảy lên Tể tướng, chỉ đứng sau vua. Sợ Chỉnh tiếp tục lập công lại trở nên kiêu mạn, lấn quyền. Phan Lê Phiên tâu riêng với vua:
– Trịnh Bồng giờ chẳng còn thế lực gì nữa. Vả ông ta cũng là thứ người nhát gan Bây giờ vương phủ cũng không còn, thần nghĩ chẳng nên truy bắt làm gì. Các đại thần Hoàng Phùng Cơ, Đinh Tích Nhưỡng tuy ủng hộ Án Đô vương nhưng cũng nên xét công trước đây mà giảm bớt tội cho họ.
Vua bảo:
– Ta cũng nghĩ như khanh. Để mai Chỉnh vào chầu ta ban chiếu ân xá cho họ. Lúc này xã tắc cần sự chung tay của tất cả các đại thần. Mở lòng ân chứ không buộc oán thù nữa.
Hôm sau trong buổi chầu kiến, vua Lê Chiêu Thống ban khen các tướng sĩ và nói về họ Trịnh:
– Nhà chúa hơn hai trăm năm nay có công lớn giúp phò nhà Lê ta. Mấy năm rồi tuy xảy ra tao loạn từ bên đó, trẫm nghĩ vận số nhà chúa đã hết. Vương phủ cũng đã thành tro bụi. Song cái nghĩa, cái công phò giúp của bao đời tiên vương thì không thể bỏ được. Trịnh Bồng giờ đang vất vưởng ẩn náu trên vùng núi Nham Biền. Ta muốn dùng lời phủ dụ nói rõ cho nó biết. Nếu tự nguyện yên bề ta sẽ tạo cho nơi hương khói tổ tiên họ Trịnh. Cũng thể hiện cái lòng nhân đức của nhà Lê ta.
Quần thần ai cũng vui khi thấy vua có ý ấy. Đại thần Trương Đăng Quỹ tâu:
– Hoàng thượng có lòng bao dung. Chúng thần thấy thế là phải đạo trời, lòng người.
Quỹ chưa dứt lời thì Nguyễn Hữu Chỉnh cắt ngang:
– Sao các ông chóng quên cái tội hiếp đáp vua Lê của họ Trịnh thế. Nếu tôi không đem quân ra, liệu Trịnh Bồng có tử tế với nhà vua không. Giờ tuy Trịnh Bồng đang tạm lánh chỗ Ngô Triệu nhưng tả hữu ủng hộ còn đông lắm. Đánh rắn mà không giập đầu thì hậu họa chưa thể trừ cho tiệt nọc được. Dương Trọng Tế và đám thuộc hạ chưa bỏ tham vọng đưa Trịnh Bồng trở lại ngôi chúa đâu.
Trương Đăng Quỹ nói:
– Tể tướng lo thế cũng là hết nhẽ. Nhưng hạ quan ngả theo ý hoàng thượng. Dẫu đám Quận Thạc, Quận Liễn và Liễu Trung hầu vừa qua ủng hộ chúa nhưng cũng là mệnh quan và tướng sĩ của triều đình. Trước đây có nhiều công lao với xã tắc. Không nên coi họ là giặc. Lúc này chắc họ cũng đang lo sợ vua không tha tội. Bệ hạ mở lòng ân đức, sẽ quy tụ được họ đem hết lòng hết sức phục vụ triều đình hơn là bịt hết đường sống biến họ thành địch thù.
Chỉnh vằn mắt lên với Trương Đăng Quỹ:
– Đại trượng phu không thể mềm yếu, ướt át như đàn bà thế được.
Vua Lê thấy Chỉnh làm căng đành đồng ý đem Hoàng Phùng Cơ và Đinh Tích Nhưỡng ra luận tội. Vua giao cho ngự sử Ngô Trọng Khuê làm tờ nghị. Căn cứ công và tội cả hai tướng đều phải nhận cái chết. Đinh Tích Nhưỡng và Hoàng Phùng Cơ được vua Lê gia ân cho tự xử bằng thuốc độc. Nguyễn Hữu Chỉnh sai đem hai viên đại thần đến cửa nhà Thái miếu quỳ lạy rồi đưa ra sân Trường Thi, thi hành án. Đinh Tích Nhưỡng trên đường bị giải đi, mặt không biến sắc. Dân thành Đông Kinh đứng chật đường chứng kiến. Đinh Tích Nhưỡng hướng về đám đông nói to một câu như tiên đoán:
– Ta giận thân mình không tự tay giết được thằng giặc Chỉnh. Nhưng số nó cũng không được lâu nữa đâu. Mọi người hãy nhớ lời ta nói hôm nay. Tới đây chính bọn Tây Sơn sẽ lấy đầu nó.
Nói xong Nhưỡng đón chén thuốc độc quay về cung Vạn Thọ lạy rồi uống liền một hơi. Giết xong Cơ và Nhưỡng, Nguyễn Hữu Chỉnh vẫn quyết đòi vua Lê cho cất quân truy nã Trịnh Bồng. Vua Lê lại phải nghe theo. Nguyễn Hữu Chỉnh vượt sông Nhị Hà khí thế ngất trời. Tới Yên Dũng thì gặp quân của Ngô Triệu và các cơ đội dân binh thổ hào chặn lại. Tướng chỉ huy phòng tuyến này là Nguyễn Trọng Linh, Trần Quang Châu. Họ dựa vào hào lũy kiên cố kháng cự. Chỉnh đánh hai ngày không qua được. Lúc ấy Nguyễn Hữu Chỉnh mới đem tờ chiếu của vua Lê Chiêu Thống ra dụ Trịnh Bồng về hàng. Án Đô vương Trịnh Bồng đọc chiếu bảo:
– Giặc Chỉnh quyết giết ta bằng được. Nay không đánh thắng nổi mới gởi giấy chiêu dụ. Ta biết lòng dạ lang sói của con người này, kể ra không cần phí lời với nó, nhưng hắn có chỉ dụ của hoàng thượng nên ta phải đáp lại.
Trịnh Bồng sai viên thừa lại viết bản tấu gửi vua Lê. Lời lẽ cực kỳ uất ức: “Sự biến vừa rồi thần lấy làm vô cùng tiếc bởi sự lầm hiểu giữa cung vua, phủ chúa. Nguyên do theo thần đều từ mưu kế quỷ quyệt của tên tặc tử Nguyễn Hữu Chỉnh. Thần tuy phải tạm lánh nạn lên đây nhưng lòng vẫn hướng về cửa khuyết, ngày đêm mong được tôn phục nhà vua và phò tá xã tắc. Bệ hạ vẫn có lòng thương thần, nhưng còn tên phản phúc Nguyễn Hữu Chỉnh đó thì triều đình không bao giờ được yên. Kính mong bệ hạ hãy giết chết giặc Chỉnh đi, thần xin đem gia quyến về hầu dưới bệ rồng”. Nguyễn Hữu Chỉnh đọc bản tấu của Trịnh Bồng tức nghiến răng nổ mắt:
– Ngôi mất nhà tan còn dám già giọng mê hoặc lòng người. Ta quyết lấy đầu thằng chúa vét này tế vong linh tướng sĩ. Tất cả phải cố sức bắt Trịnh Bồng cho ta. Kẻ nào trù trừ, e ngại thì thanh kiếm này không nương tay.
Nguyễn Hữu Chỉnh thân mặc giáp lên ngựa ra lệnh tướng sĩ vây chặt thành Quế Ổ (53). Từ chập tối cho tới nửa đêm quân của chúa và quân triều đình đánh nhau như hai thằng mù. Nguyễn Hữu Chỉnh tưởng phá được thành đến nơi thì trời bồng đổ mưa ầm ầm. Trịnh Bồng lệnh cho Nguyễn Trọng Linh và Trần Quang Châu dẫn vài trăm tên lính chia tả hữu tấn vào phía sau quân Chỉnh. Chỉnh không biết thực hư ra sao bỏ vây thành quay lại chặn đánh. Nhân đó Trịnh Bồng chỉ huy số binh lính còn lại cùng Ngô Triệu phá thốc ra. Trong đêm mưa gió không phân biệt được ai vào với ai. Trịnh Bồng ra thoát rồi, Linh và Châu khép lại chặn hậu. Sáng hôm sau Chỉnh xông vào thành thì mới biết Trịnh Bồng đi từ nửa đêm qua. Quế Ổ trống trơn. Biết không thể đuổi theo, Nguyễn Hữu Chỉnh hậm hực rút quân về.
Án Đô vương Trịnh Bồng chạy sang Kinh Bắc nương nhờ căn cứ của Dương Trọng Tế. Được vài hôm thì Trần Quang Châu bàn với Linh đưa chúa về Quảng Yên. Tả hữu chỉ còn vài chục người. Trịnh Bồng lánh tạm ở một làng chài. Cuộc trốn chạy của Trịnh Bồng diễn ra vài tháng hết nơi này đến nơi khác. Tiền bạc, lương thực cạn dần. Tướng sĩ cũng mệt mỏi nên trốn gần hết. Trịnh Bồng gọi hai viên tướng tâm phúc là Nguyễn Trọng Linh và Trần Quang Châu đến. Bồng khóc bảo:
– Quyền bính, sang giầu ở cõi phù sinh này chỉ là giấc mộng. Ta vướng vào đó mới hiểu lời Phật dạy thế nào là bể khổ. Trước đây ta vốn đã muốn náu mình ở núi non Chương Đức nhưng nghe xui khôn xui dại mà đến nông nỗi này. Ta biết hai ngươi hết lòng trung trinh vì nhà chúa. Cái nghĩa cái ơn ấy ta sẽ đem theo cho tới khi chết. Giờ ta khuyên hai ngươi hãy đi đi. Về quê mà làm ăn, giữ lấy vợ con. Ta cũng tìm nơi nào đó làm ông già tiều phu quyết không trở lại chốn đô hội nữa.
Nguyễn Trọng Linh và Trần Quang Châu nghe chúa nói quỳ xuống lạy xin lĩnh mệnh. Thầy trò bịn rịn một hồi lâu. Hai người đi rồi, Trịnh Bồng cùng vài gia nhân lặn
lội nhằm hướng Cao Bằng. Trịnh Bồng lấy hiệu Hải Đạt thiền sư, làm một tăng lữ. Bồng lang thang khắp các chùa vùng biên ải. Không ngờ một lần có tên hào trưởng tên Vũ Ngư từng ở kinh thành biết mặt Trịnh Bồng. Hắn gọi mấy tay thổ hào trong vùng đến gặp Bồng. Trịnh Bồng ra sức từ chối bảo họ nhầm mình với chúa. Vũ Ngư truy vấn đến cùng, cuối cùng Trịnh Bồng đành phải lộ thân phận. Ngư ép Trịnh Bồng viết chiếu cần vương. Chúng dùng chiếu đó chiêu mộ binh lính, huy động quân lương bừa bãi. Dân tình hết sức bất bình. Họ bàn nhau liên kết lại đánh đuổi bọn Vũ Ngư. Trịnh Bồng lại một lần nữa hút chết.
Án Đô vương Trịnh Bồng số phận lật đật. Có lẽ đúng như Nguyễn Hữu Chỉnh từng diễu là “đố an”. Từ sau vụ đó Trịnh Bồng chạy vào hang núi náu thân. Có người nhìn thấy Trịnh Bồng lần cuối trong một ngôi chùa nhỏ hẻo lánh ở Hữu Lũng, Lạng Sơn. Từ đấy về sau không còn ai nhắc đến vị “chúa vét” dòng họ Trịnh nữa.