Chương 14: Đừng lo vì kẻ vô ơn.
Tôi mới gặp một doanh nhân người Texas từng nổi trận lôi đình. Tôi đã được cảnh báo rằng ngay mười lăm phút, sau khi ông ấy gặp tôi, ông ấy sẽ kể cho tôi nghe chuyện đó. Và ông ấy làm như thế thật. Sự việc khiến ông ấy nổi giận đã xảy ra từ mười một tháng trước, nhưng đến tận bây giờ, ông ấy vẫn bực bội. Ông ấy không thể nói đến chuyện khác. Ông ấy đã thưởng thêm cho ba mươi tư nhân viên của mình số tiền 10000 đô la trong dịp Giáng sinh, nghĩa là xấp xỉ 300 đô la một người, nhưng không một ai cảm ơn ông cả. Ông than phiền trong cay đắng: Tiếc là tôi không cho họ mỗi 1 xu thôi.
Khổng Tử nói: Người đang trong cơn bực tức, thì luôn luôn chứa đầy chất độc. Người đàn ông này chứa nhiều chất độc đến mức, tôi thực sự cảm thấy thương hại ông ấy. Ông ấy khoảng 60 tuổi. Hiện nay, các công ty bảo hiểm nhân thọ chỉ ra rằng, trung bình, chúng ta sẽ sống được hơn 2 phần3 quãng thời gian chênh lệch giữa tuổi đời hiện tại và tuổi 80. Như vậy, người đàn ông này, nếu may mắn, có thể sống thêm khoảng mười bốn hoặc mười lăm năm nữa. Thế nhưng, ông ấy đã lãng phí gần một năm, trong số những năm tháng ít ỏi còn lại để chua chát và bực bội vì một việc đã rồi. Tôi thấy tiếc cho ông ấy.
Thay vì đắm chìm trong bực bội và oán thán, đáng lẽ ông ấy nên tự hỏi vì sao mà ông không được đánh giá cao? Có thể là vì ông bắt nhân viên làm việc quá nhiều, mà lại trả lương quá ít. Có thể là vì họ coi số tiền thưởng dịp Giáng sinh, không phải là một món quà mà chính là tiền công lao động của họ. Có thể là vì ông hay chỉ trích và khó gần đến nỗi, không ai dám hoặc không ai muốn cảm ơn ông. Cũng có thể họ cho rằng ông thưởng thêm, là vì dù sao chăng nữa, phần lớn lợi nhuận đều bị đem đi đóng thuế mà thôi.
Mặt khác, có thể là vì các nhân viên đó đều ích kỉ, xấu tính và không biết cách cư xử. Có thể thế này, mà cũng có thể thế kia. Tôi không biết chuyện đó nhiều hơn bạn. Nhưng tôi biết bác sĩ Samuel Johnson đã nhận định rằng: Lòng biết ơn là kết quả của việc được giáo dục chu đáo. Bạn không thể tìm thấy điều đó ở những kẻ thô lậu.
Đây chính là vấn đề mà tôi đang cố gắng làm rõ: Người đàn ông đó đã mắc phải một sai lầm đau đớn của con người, đó là trông chờ vào lòng biết ơn. Ông ấy không hiểu rõ bản chất của con người.
Nếu bạn cứu mạng một ai đó, bạn có mong người ta biết ơn không? Có thể. Tuy nhiên, Samuel Leibowitz, vốn là một luật sư nổi tiếng trước khi trở thành thẩm phán, đã cứu bảy mươi tám người khỏi bị tử hình trên ghế điện. Bạn thử đoán xem! có bao nhiêu người trong số đó đã dừng lại để cảm ơn Samuel Leibowitz hoặc không ngại gửi tặng ông một chiếc thiệp Giáng sinh? Bao nhiêu người? Bạn đoán xem… Đúng vậy, không một ai cả.
Chúa Jesus đã chữa khỏi cho mười kẻ mắc bệnh hủi trong một buổi chiều, nhưng có bao nhiêu người trong số đó đã dừng lại để cảm ơn Người? Chỉ có đúng một người. Bạn đọc kinh của Thánh Luke sẽ rõ. Khi Chúa Jesus đi xung quanh các môn đồ của Người và hỏi: Chín người kia đâu rồi? thì biết rằng bọn họ đã chạy đi hết rồi. Đi mất hút mà không hề cảm ơn! Hãy để tôi hỏi bạn câu này: Vì sao bạn và tôi, hay vị doanh nhân người Texas kia nữa, phải trông mong người khác cảm ơn vì những ân huệ của chúng ta, những ân huệ bé tí teo so với những gì Chúa Jesus đã trao đi?.
Và lại nói đến vấn đề tiền bạc! Vâng, vấn đề đó thậm chí còn vô vọng hơn. Charles Schwab kể với tôi rằng ông ấy từng cứu một thủ quỹ ngân hàng, khi người này dùng tiền của ngân hàng để đầu tư chứng khoán. Schwab đã đền bù thiệt hại, để cứu người đàn ông đó khỏi bị ngồi tù. Viên thủ quỹ đó có biết ơn Schwab không? Ồ, có đấy, nhưng chỉ trong một thời gian ngắn. Sau đó, anh ta chống lại Schwab, sỉ vả và công kích ông, người đã cứu anh ta khỏi nhà giam.
Nếu bạn tặng thân quyến 1 triệu đô la, bạn có trông mong người đó biết ơn bạn không? Andrew Carnegie đã làm như thế. Nhưng nếu Andrew Carnegie có thể đội mồ sống dậy, thì ông ấy hẳn sẽ rất sốc khi biết người bà con kia nguyền rủa ông! Vì sao ư!? Bởi vì lão Andrew đã quyên góp 365 triệu đô la cho các tổ chức từ thiện, mà chỉ cho tôi mỗi 1 triệu đô la, như người đó giải thích.
Là như thế đấy! Bản chất của con người luôn luôn như thế và có lẽ sẽ không bao giờ thay đổi trong suốt cuộc đời. Vậy thì tại sao chúng ta không chấp nhận điều đó? Tại sao lại không nhìn nhận nó một cách thực tế như cụ Marcus Aurelius, một trong những người thông thái nhất từng cai trị đế chế La Mã.
Vào một ngày nọ, cụ viết trong nhật kí rằng: Hôm nay, ta sẽ gặp những người nói rất nhiều, những kẻ ích kỉ, tự cao tự đại và vô ơn. Nhưng ta sẽ chẳng lấy làm ngạc nhiên hay phiền toái, vì chẳng thể hình dung nổi thế giới sẽ ra sao, khi không có những kẻ như vậy.
Thật có ý nghĩa phải không nào? Nếu chúng ta cứ đi đi lại lại và cằn nhằn về sự vô ơn thì ai là người có lỗi chứ? Đó là bản chất của con người hay là vì chúng ta không hiểu gì về bản chất của con người? Đừng trông chờ vào lòng biết ơn. Như vậy, nếu thi thoảng, chúng ta được ai đó biết ơn thì đấy sẽ là một bất ngờ thú vị. Nếu không được biết ơn thì chúng ta cũng sẽ chẳng thấy khó chịu.
Đây là luận điểm đầu tiên mà tôi muốn nhấn mạnh trong chương này: Sự vong ân của con người là điều rất tự nhiên. Vì thế, nếu chúng ta cứ trông chờ vào lòng biết ơn của ai đó, thì chúng ta sẽ rất dễ bị đau đầu.
Một người phụ nữ ở New York mà tôi quen luôn luôn phàn nàn vì cô đơn. Không người thân nào của bà ấy muốn đến gần bà và điều đó chẳng hề khó hiểu. Nếu bạn đến thăm bà, bà sẽ kể lể hàng tiếng đồng hồ về những việc mà bà đã làm cho các cháu họ khi chúng còn nhỏ: nào là chăm sóc chúng khi chúng lên sởi, mắc bệnh quai bị, bệnh ho gà; nào là nuôi dưỡng chúng hàng năm trời; nào là giúp một đứa vào học ở trường thương mại; lại còn nuôi một đứa khác đến tận lúc nó đi lấy chồng.
Những người cháu đó có tới thăm bà không? Ồ, có chứ, thi thoảng họ vẫn đến vì bổn phận. Nhưng họ chẳng thích thú gì những chuyến thăm này. Họ biết mình sẽ phải ngồi hàng tiếng đồng hồ, để nghe những lời trách móc bóng gió. Họ sẽ phải chịu đựng, vô số lời phàn nàn chua chát và tiếng thở dài oán hờn. Đến khi không còn đủ sức để dọa dẫm, đe nẹt hay ép buộc các cháu tới thăm mình, bà lại dùng một trong số các bùa chú: lên cơn đau tim.
Có thật là bà bị đau tim không? Ồ, thật đấy. Các bác sĩ bảo rằng bà bị thần kinh tim do hồi hộp. Tuy nhiên, bác sĩ cũng bảo rằng căn bệnh này của bà không có thuốc chữa, vì nó xuất phát từ cảm xúc. Người phụ nữ ấy thực sự muốn được yêu thương và được chú ý. Nhưng bà ấy lại gọi đó là lòng biết ơn. Và bà ấy sẽ không bao giờ được biết ơn hay được yêu thương, vì bà ấy đòi hỏi những thứ đó. Bà ấy nghĩ đó là thứ mà bà phải được hưởng.
Có hàng ngàn người phụ nữ giống như thế, những người suy nhược vì sự vong ân, sự cô đơn và sự thờ ơ. Họ mong được yêu thương, nhưng cách duy nhất trên thế gian này mà họ có thể hi vọng để được yêu thương chính là ngừng đòi hỏi điều đó và bắt đầu cho yêu thương đi mà không mong nhận lại.
Có phải điều này nghe như một thứ chủ nghĩa lí tưởng mơ hồ, hão huyền và phi thực tế không? Không hề. Đấy chỉ là một lẽ phải thông thường. Đấy là phương thức hữu hiệu, để chúng ta tìm kiếm thứ hạnh phúc mà chúng ta hằng mong đợi. Tôi biết rất rõ, vì tôi đã thấy điều đó xảy ra trong chính gia đình mình. Cha mẹ tôi trao đi, vì họ cảm nhận được niềm vui khi giúp đỡ người khác. Chúng tôi rất nghèo, lúc nào cũng nợ nần chồng chất. Nhưng ngay cả khi khốn khó, cha mẹ tôi vẫn luôn xoay xở, để mỗi năm gửi một khoản tiền cho trại trẻ mồ côi Christian Home ở Council Bluffs, Iowa. Cha mẹ tôi chưa bao giờ đến thăm trại trẻ đó. Chắc chẳng có ai trực tiếp cảm ơn hai người, vì những món quà của họ, ngoại trừ những lời cảm ơn trong thư, nhưng họ vẫn hào phóng cho đi vì họ sung sướng khi giúp đỡ được bọn trẻ, mà không hề mơ ước hay chờ đợi được đáp lại bằng thái độ biết ơn.
Khi không còn sống cùng cha mẹ, mỗi dịp Giáng sinh, tôi đều gửi cho hai đấng sinh thành một tấm séc và giục họ hãy mua sắm vài món đồ đắt tiền cho bản thân. Nhưng hiếm khi cha mẹ tôi làm như thế. Vài ngày trước Giáng sinh, khi tôi trở về nhà, cha tôi bảo rằng họ đã mua than và nhu yếu phẩm cho một góa phụ nào đó trong thị trấn, vì bà ấy đông con nhưng lại chẳng có tiền để mua đồ ăn và nhiên liệu. Họ đã vui sướng biết bao khi trao đi những món quà ấy. Đó là niềm vui của việc cho đi mà không hề trông mong được đáp lại bằng bất cứ thứ gì!
Tôi tin rằng cha tôi hội tụ gần như đầy đủ những tiêu chuẩn, mà Aristotle mô tả về một người lí tưởng, người xứng đáng được hạnh phúc nhất: Người lí tưởng cảm thấy vui sướng khi giúp đỡ người khác nhưng lại xấu hổ khi để người khác giúp đỡ mình, vì ban ơn cho người khác là dấu hiệu của sự cao thượng còn nhận ơn là dấu hiệu của sự kém cỏi.
Đây là luận điểm thứ hai mà tôi muốn nhấn mạnh trong chương này: Nếu chúng ta muốn tìm thấy hạnh phúc, hãy thôi suy nghĩ về lòng biết ơn hay sự vô ơn và cứ cho đi, vì trong lòng cảm thấy sung sướng khi được cho đi.
Một vạn năm qua, các bậc phụ huynh vẫn thường nổi trận lôi đình khi con cái của họ vong ân bội nghĩa. Ngay cả vua Lear, trong vở kịch của Shakespeare cũng thốt lên: Có một đứa con bất hiếu thì còn sắc hơn nanh rắn độc!
Nhưng làm sao con cái có lòng biết ơn, nếu chúng ta không dạy chúng sống như thế? Vô ơn là điều rất tự nhiên, giống như cỏ dại vậy. Biết ơn lại giống như hoa hồng, phải được tưới nước, bón phân, chăm sóc, yêu thương và bảo vệ.
Nếu con cái của chúng ta sống bạc bẽo thì ai là người có lỗi? Có lẽ là chúng ta. Nếu chúng ta không bao giờ dạy con bày tỏ lòng biết ơn với người khác, làm sao chúng ta có thể kì vọng rằng con sẽ biết ơn chúng ta?
Một người đàn ông mà tôi quen sống ở Chicago có lí do để than phiền về sự vô ơn của mấy cậu con riêng. Ông ấy làm việc cực khổ trong một xưởng sản xuất hộp, hiếm khi kiếm được hơn 40 đô la 1 tuần. Ông lấy một góa phụ và bà ấy thuyết phục ông vay mượn tiền bạc, để cho hai cậu con trai đã lớn của bà đến trường. Với đồng lương 40 đô la 1 tuần, ông ấy phải chi trả cho tiền thức ăn, tiền thuê nhà, tiền nhiên liệu, tiền quần áo và cả khoản nợ nữa. Ông sống như thế trong suốt bốn năm trời, làm việc như cu li và không bao giờ ca thán
.
Ông ấy có nhận được lời cảm ơn nào không? Không. Vợ ông ấy mặc định rằng, đó là chuyện đương nhiên và mấy cậu con trai của bà ấy cũng thế. Họ không bao giờ hình dung, họ đã mắc nợ người cha dượng của mình cái gì, ngay cả một lời cảm ơn!
Ai mới là người có lỗi? Các cậu con trai ư? Đúng vậy, nhưng lỗi của bà mẹ thậm chí còn lớn hơn. Bà ấy nghĩ rằng thật đáng xấu hổ khi áp đặt ý thức về lòng biết ơn lên những mảnh đời còn rất trẻ. Bà ấy không muốn các con mình, mang theo món nợ mà bước vào đời. Vì thế, bà ấy không bao giờ nghĩ đến việc nói rằng: Dượng thật tuyệt vời khi giúp các con được đi học!. Thay vào đó, bà ấy lại ra vẻ: Ồ, ít nhất là ông ta còn làm được việc ấy.
Bà ấy nghĩ rằng, mình đang để các con được tự do. Nhưng trên thực tế, bà đang để con bước vào đời với một suy nghĩ nguy hiểm là đời phải nuôi sống chúng.
Và đó đúng là một suy nghĩ nguy hiểm, vì một trong số những cậu con trai đó đã cố gắng mượn tiền của ông chủ và cuối cùng thì phải vào tù!
Chúng ta phải nhớ rằng! chúng ta nuôi dạy con cái thế nào, thì chúng sẽ thành người như thế. Chẳng hạn, em gái của mẹ tôi, dì Viola Alexander, ngụ tại số 144, đại lộ West Minnehala, thành phố Minneapolis, là ví dụ điển hình về một người phụ nữ không bao giờ có lí do nào để phàn nàn về sự vô ơn của các con. Khi tôi còn nhỏ, dì Viola đã đưa cả mẹ đẻ lẫn mẹ chồng về nhà dì, để tiện chăm sóc. Tôi có thể nhắm mắt lại và hình dung ra cảnh hai bà lão ngồi trước đống lửa trong ngôi nhà ở giữa trang trại của dì Viola. Họ có trục trặc gì với Viola không? Ồ, tôi nghĩ là thường xuyên ấy chứ! Nhưng bạn sẽ chẳng bao giờ đoán ra điều đó, nếu chỉ xem xét thái độ của dì. Dì yêu thương cả hai người mẹ già, thế nên, dì chăm sóc họ, chiều chuộng họ và khiến họ cảm thấy như đang ở nhà mình. Thêm vào đó, dì có đến sáu đứa con, nhưng dì không bao giờ nghĩ rằng mình đang làm việc gì đó đặc biệt cao cả hay xứng đáng được ngợi ca, vì đã đưa hai bà lão đó về nhà mình. Đối với dì, đó là một việc tự nhiên, một việc đúng đắn, việc mà dì muốn làm.
Bây giờ, dì Viola ở đâu? Dì tôi góa chồng hơn hai mươi năm nay rồi và đã có năm người con trưởng thành, ra ở riêng. Mấy đứa đấy đều giành phần nuôi mẹ, đều muốn dì đến sống với chúng. Các con của dì đều yêu mẹ, yêu vô cùng. Đó có phải là lòng biết ơn không? Vô lí! Đó là tình yêu, một tình yêu vô bờ bến. Những đứa trẻ đó đã hít thở bầu không khí ấm áp và rực rỡ của sự tử tế ngay từ thuở ấu thơ. Có gì lạ đâu khi giờ đây, tình thế đảo ngược lại: Chúng trao yêu thương lại cho mẹ mình?
Vì thế, hãy nhớ rằng, để nuôi dạy được những đứa trẻ có lòng biết ơn, bản thân chúng ta cũng phải biết ơn. Hãy nhớ rằng bình nước nhỏ có tai lớn và để ý lời ăn tiếng nói của mình.
chú thích: Bình nước nhỏ có tai lớn (Little pitchers have big ears): Là một câu tục ngữ, ý nói trẻ con thường nghe lỏm và hiểu người lớn nói gì nên cần cẩn trọng khi nói chuyện trước mặt trẻ con.
Chẳng hạn, nếu lần tới, ta định xem thường lòng tốt của ai đó mà khi ấy, con cái chúng ta cũng có mặt thì hãy dừng lại. Đừng bao giờ nói rằng: Nhìn mấy cái khăn rửa bát mà em Sue tặng nhân dịp Giáng sinh này! Em ấy tự tay đan lấy đấy! Thế là em ấy chả mất đồng nào để mua cả!. Nhận xét này có thể chẳng mấy quan trọng với chúng ta, nhưng bọn trẻ đã nghe thấy. Vì vậy, thay vào đó, chúng ta nên nói rằng: Nhìn xem, em Sue đã mất hàng tiếng đồng hồ để làm ra mấy thứ này để tặng chúng ta nhân dịp Giáng sinh! Em ấy không phải quá tuyệt vời ư? Phải viết thư cảm ơn em ấy ngay mới được. Và các con của chúng ta sẽ vô thức hấp thụ thói quen khen ngợi và trân trọng đó.
Để tránh bực bội và lo nghĩ về sự vô ơn, đây là Quy tắc thứ ba:
a. Thay vì lo nghĩ về sự vô ơn, hãy mong chờ nó. Hãy nhớ rằng Chúa Jesus đã chữa khỏi cho mười kẻ mắc bệnh hủi trong một ngày mà chỉ có đúng một kẻ cảm ơn Người. Tại sao chúng ta lại mong được người khác biết ơn hơn những gì mà Chúa Jesus đã nhận được chứ?
b. Hãy nhớ rằng cách tốt nhất để tìm thấy hạnh phúc, không phải là trông chờ vào lòng biết ơn, mà là cho đi vì cảm thấy vui sướng khi được cho đi.
c. Hãy nhớ rằng lòng biết ơn là phẩm chất được vun trồng. Thế nên, nếu muốn con cái chúng ta có lòng biết ơn, thì chúng ta phải giáo dục con về lòng biết ơn.