Chương 11: Đừng cố cưa vụn mạt cưa.
Khi viết đến câu này, tôi có thể nhìn ra ngoài cửa sổ và quan sát mấy dấu chân khủng long trong vườn, những dấu chân khủng long in lên đá, mà tôi đã mua lại từ Bảo tàng Peabody ở Đại học Yale. Trong bức thư gửi cho tôi, người phụ trách Bảo tàng Peabody nói rằng, những dấu chân này có từ 180 triệu năm trước. Ngay cả một gã ngốc người Mông Cổ, cũng không mơ mộng rằng sẽ cố quay ngược 180 triệu năm để thay đổi những dấu chân này. Nhưng điều đó cũng không ngốc nghếch bằng việc lo lắng, bởi chúng ta không thể quay lại và thay đổi chuyện đã xảy ra 180 giây trước, vậy mà rất nhiều người trong chúng ta lại làm như thế. Chắc chắn là chúng ta có thể làm gì đó để thay đổi hệ quả của những gì đã xảy ra 180 giây trước, nhưng chúng ta đâu thể thay đổi một việc đã rồi.
Trên thế gian xanh tươi mà Thượng đế đã tạo dựng này, chỉ có một cách duy nhất để quá khứ có thể giúp ích, đó chính là bình tĩnh phân tích những sai lầm trong quá khứ của chúng ta và rút ra bài học, sau đó thì quên hết tất cả.
Tôi biết làm thế mới là đúng, nhưng có phải lúc nào tôi cũng dũng cảm và có ý thức thực hiện điều đó không? Để trả lời câu hỏi ấy, hãy để tôi kể cho bạn nghe về một trải nghiệm kì quặc của tôi ngày trước. Tôi đã ném hơn 300 nghìn đô la qua cửa sổ, mà không thu lại được một cắc nào. Chuyện là thế này: Tôi thành lập một tổ chức giáo dục quy mô lớn dành cho người trưởng thành, với nhiều chi nhánh ở các thành phố và phung phí nhiều tiền bạc cho việc quản lí và quảng cáo. Tôi bận dạy học đến mức chẳng có thời gian lẫn mong muốn giám sát chuyện tài chính. Tôi quá ngây thơ nên mới không nhận ra rằng, mình cần một người quản lí kinh doanh thật sắc sảo, để theo dõi các khoản chi tiêu.
Cuối cùng, sau khoảng một năm, tôi phát hiện ra một sự thực kinh hoàng: mặc dù con số thu vào rất lớn, nhưng chúng tôi lại không có lãi. Sau khi phát hiện được chuyện đó, đáng lẽ ra tôi phải tiến hành hai việc. Đầu tiên, tôi nên có ý thức thực hiện điều mà George Washington Carver (chú thích 1), một nhà khoa học người da đen, đã làm khi mất bốn mươi ngàn đô la mà ông đã dành dụm trong suốt cuộc đời, khi ngân hàng sụp đổ. Khi được hỏi rằng, ông có biết là mình đã bị phá sản hay không?, ông đáp: Có, tôi đã nghe về chuyện đó và tiếp tục dạy học. Ông ấy đã gạt bỏ sự mất mát ấy, ra khỏi tâm trí và không bao giờ nhắc lại chuyện đó nữa.
chú thích 1: George Washington Carver (khoảng 1864 – 5/1/1943): Là một nhà khoa học và nhà phát minh trong lĩnh vực nông nghiệp người Mỹ. Ông đã thúc đẩy các loại cây trồng thay thế bông và các phương pháp ngăn chặn sự cạn kiệt của đất. Ông được xem là một trong những nhà khoa học da đen lỗi lạc nhất đầu thế kỉ 20.
Còn đây là việc thứ hai, mà đáng lẽ ra tôi nên tiến hành: phân tích sai lầm và rút ra bài học.
Nhưng nói thực, tôi chẳng tiến hành việc nào trong số đó cả. Thay vào đó, tôi quay cuồng trong lo âu. Đầu óc tôi mụ mị hàng tháng trời. Tôi mất ngủ và sụt cân. Thay vì rút ra bài học từ sai lầm khổng lồ ấy, tôi lại bước tiếp và lặp lại sai lầm ở quy mô nhỏ hơn.
Tôi thật xấu hổ khi phải thừa nhận sự ngốc nghếch này, nhưng từ lâu, tôi đã phát hiện ra rằng dạy hai mươi người về những việc đúng đắn cần thực hiện bao giờ cũng dễ hơn là làm một trong hai mươi người thực hiện lời dạy của mình.
Ước gì tôi được gia nhập trường Trung học George Washington ở New York và theo học thầy Brandwine, người từng chỉ dạy Allen Saunders, (ở số 939, đường Woodycrest, quận Bronx, thành phố New York) nhỉ!
Ông Saunders nói với tôi rằng thầy Brandwine, giáo viên lớp Vệ sinh, đã dạy ông một trong những bài học đắt giá nhất, mà ông từng lĩnh hội. Tôi mới mười mấy tuổi đầu, Allen Saunders nói, vậy mà đã lo lắng đủ thứ. Tôi phiền não và bực bội về những sai lầm, mà mình mắc phải. Nếu sắp phải làm bài kiểm tra, tôi lại thao thức và cắn móng tay vì sợ rằng mình không làm được bài. Tôi luôn hồi tưởng, những việc đã làm và ước gì mình đã không làm như thế; hồi tưởng về những điều đã nói và ước gì mình đã nói tốt hơn.
Thế rồi, vào một sáng nọ, khi chúng tôi xếp hàng vào phòng thí nghiệm khoa học thì thầy Brandwine đã ở đó, với một chai sữa ở ngay mép bàn. Cả lớp ngồi xuống, nhìn chằm chằm vào chai sữa và tự hỏi chai sữa đó đóng vai trò gì trong môn vệ sinh, mà thầy ấy giảng dạy. Rồi đột nhiên thầy Brandwine đứng dậy, gạt mạnh chai sữa vào bồn rửa và nói lớn: Đừng khóc than vì sữa đã đổ!.
Thầy gọi tất cả chúng tôi tới chỗ bồn rửa và nhìn chỗ sữa còn lại. Nhìn thật kĩ vào nhé, thầy bảo chúng tôi, vì thầy muốn các em nhớ bài học này đến cuối cuộc đời. Sữa đã chảy đi, các em có thể thấy là chúng đã chảy xuống ống nước, và dù mọi người có nhặng xị lên hay bứt tóc, thì cũng không thể thu lại một giọt nào nữa. Chỗ sửa đó đáng lẽ ra đã có thể giữ được, nếu biết cân nhắc, đề phòng một chút. Nhưng giờ thì muộn mất rồi. Tất cả những gì chúng ta có thể làm là bỏ nó ra khỏi đầu, quên nó đi và tiến hành việc tiếp theo.
Màn trình diễn nho nhỏ đó, vẫn còn in sâu trong tâm trí tôi ngay cả khi tôi đã quên sạch sành sanh môn Hình học khó nhằn lẫn tiếng Latin. Trên thực tế, màn trình diễn đó đã dạy tôi nhiều điều về đời sống thực tiễn hơn bất cứ thứ gì, trong bốn năm trung học của tôi. Nó dạy tôi rằng đừng để sữa bị đổ, nếu có thể; nhưng một khi sữa đã đổ và chảy xuống ống nước thì phải quên luôn đi.
Một vài độc giả sẽ khịt mũi về ý tưởng đề cao thái quá một câu châm ngôn tẻ nhạt như: Đừng khóc than vì sữa đã đổ.
Tôi biết nó nhàm chán, cũ rích và vô vị. Tôi biết là bạn đã nghe nó hàng nghìn lần rồi. Nhưng tôi cũng biết rằng, các câu châm ngôn tẻ nhạt như thế luôn chứa đựng phần tinh túy nhất, trong những minh triết đã được chưng cất lên của mọi thế hệ. Chúng xuất phát từ các trải nghiệm khốc liệt của loài người và đã được lưu truyền qua biết bao thế hệ. Nếu bạn đọc một công trình nào đó, về lo âu do các học giả vĩ đại của mọi thời đại chấp bút, thì bạn sẽ không bao giờ tìm được thứ gì căn bản hơn hoặc sâu sắc hơn những câu châm ngôn tẻ nhạt như: Đừng qua cầu khi chưa tới cầu hay Đừng khóc than vì sữa đã đổ đâu. Nếu chúng ta chỉ áp dụng hai câu châm ngôn ấy, thay vì coi thường chúng, thì cuốn sách này hoàn toàn không cần thiết nữa. Trên thực tế, nếu chúng ta áp dụng hầu hết các châm ngôn cổ, thì cuộc sống mà chúng ta tạo lập được sẽ gần như hoàn hảo. Mặc dù vậy, tri thức chỉ có sức mạnh khi chúng được áp dụng trong thực tế và cuốn sách này không nhằm mục đích nói cho các bạn điều gì mới mẻ cả. Mục đích của cuốn sách này chính là nhắc nhở bạn, về những gì mà bạn đã biết, thúc đẩy và truyền cảm hứng để bạn áp dụng những tri thức ấy.
Tôi vẫn luôn ngưỡng mộ ngài Fred Fuller Shedd quá cố, một người rất giỏi trong việc phát biểu chân lý cổ xưa theo một cách mới mẻ và đầy hình tượng. Ông ấy là chủ bút của tờ Philadelphia Bulletin, (Bản tin Philadelphia). Khi diễn thuyết trước một nhóm học sinh mới tốt nghiệp trung học, ông ấy hỏi: Có bao nhiêu bạn đã từng cưa gỗ rồi? Giơ tay lên xem nào!. Hầu hết học sinh đều giơ tay. Sau đó, ông ấy lại hỏi: Có bao nhiêu bạn đã từng cưa mạt cưa rồi?. Không có cánh tay nào giơ lên cả.
Tất nhiên là chúng ta không thể cưa vụn mạt cưa được!. Ngài Shedd thốt lên. Nó đã bị cưa vụn rồi mà! Và quá khứ cũng tương tự như thế. Khi các bạn bắt đầu lo lắng về những gì đã qua, các bạn chỉ đang cố gắng cưa vụn mạt cưa mà thôi.
Khi Connie Mack(chú thích 1), một tay lão luyện trong làng bóng chày, bước sang tuổi 81, tôi đã hỏi ông ấy rằng ông có bao giờ ưu phiền về các trận đấu thất bại không.
Ồ, có đấy, hồi xưa thì có, Connie Mack đáp, nhưng từ lâu, tôi đã không còn ngu ngốc như thế nữa. Tôi nhận ra là phiền não, chẳng giúp ích gì cho tôi cả. Bạn đâu thể xay lúa được, khi nước đã chảy xuống sông rồi. Không! bạn không thể xay được bất kì hạt lúa nào và cũng không thể cưa bất cứ khúc gỗ nào khi mà nước đã chảy xuống sông rồi. Tuy nhiên, bạn có thể thấy những nếp nhăn trên khuôn mặt và những vết loét trong dạ dày của mình.
chú thích 1: Connie Mack (22/12/1862 – 8/2/1956): Tên thật là Cornelius McGillicuddy, một vận động viên bắt bóng chày chuyên nghiệp, người quản lý và chủ sở hữu đội bóng người Mỹ. Không chỉ là người quản lí phục vụ lâu nhất trong lịch sử Giải bóng chày chuyên nghiệp, ông còn nắm giữ những kỉ lục chưa bị phá vỡ về số trận thắng (3.731), số trận thua (3.948) và số trận được quản lí (7755).
Vào dịp Lễ Tạ ơn vừa qua, tôi đã ăn trưa với Jack Dempsey. Bên món gà quay và nước sốt nam việt quất, ông ấy đã kể cho tôi nghe trận đấu mà ông ấy đánh mất chức quán quân hạng nặng, vào tay Gene Tunney (chú thích 1). Đương nhiên là thất bại đó đã giáng một đòn mạnh mẽ lên lòng kiêu hãnh của ông. Giữa trận đấu, ông ấy kể, tôi bỗng dưng nhận ra mình đã già mất rồi… Cuối hiệp đấu thứ mười, tôi vẫn đứng được, nhưng chỉ có thế mà thôi. Mặt tôi bị rách và sưng lên, còn mắt thì sắp sửa nhắm nghiền lại… Tôi thấy trọng tài giơ tay Gene Tunney lên, thông báo rằng cậu ta là người chiến thắng. Tôi không còn là quán quân thế giới nữa. Tôi buồn bã lui xuống, đi xuyên qua đám đông để về phòng thay đồ. Khi tôi đi qua, một số người cố nắm lấy tay tôi. Một số người chảy nước mắt.
Một năm sau, tôi tái đấu với Tunney. Nhưng chẳng ích gì, tôi không phải bất bại. Hoàn toàn không phiền não về chuyện đó là việc chẳng dễ dàng, nhưng tôi tự nhủ rằng:
Mình không thể sống trong quá khứ hay khóc than vì sữa đã đổ được. Mình sẽ chấp nhận cú đánh vào cằm đó và sẽ không để nó hạ gục mình.
Và Jack Dempsey đã làm đúng như thế. Bằng cách nào? Bằng cách nhắc đi nhắc lại với bản thân rằng: Mình sẽ không đau buồn về quá khứ ư? Không, làm thế sẽ chỉ khiến ông ấy nghĩ mãi về những muộn phiền trong dĩ vãng mà thôi. Ông ấy đã vượt qua muộn phiền, bằng cách chấp nhận nó và gạt nó ra khỏi đầu. Sau đó tập trung vào những dự định cho tương lai. Ông ấy vượt qua muộn phiền, bằng cách điều hành nhà hàng Jack Dempsey ở Broadway và khách sạn Great Northern ở đường số 57. Ông ấy vượt qua muộn phiền, bằng cách trao giải thưởng và biểu diễn quyền Anh. Ông ấy vượt qua muộn phiền, bằng cách làm mình bận bịu với những thứ hữu ích đến mức không có cả thời gian lẫn ý định ưu tư về dĩ vãng. Mười năm trở lại đây, tôi đã có một khoảng thời gian tuyệt vời hơn cả lúc tôi đạt danh hiệu quán quân, Jack Dempsey bộc bạch.
chú thích 1: Gene Tunney (25/5/1897 – 7/11/1978): Tên thật là James Joseph Tunney, một võ sĩ quyền Anh chuyên nghiệp người Mĩ. Ông thi đấu từ năm 1915 đến năm 1928 và giữ đai vô địch hạng nặng thế giới từ năm 1926 đến năm 1928 và hai lần vô địch ở hạng dưới nặng của Mĩ từ năm 1922 đến năm 1923.
Khi tôi đọc lịch sử, tiểu sử và quan sát cách hành xử của mọi người trong những hoàn cảnh cam go, một số người khiến tôi ngạc nhiên và được truyền cảm hứng bởi khả năng quên hết âu lo và bi kịch để tiếp tục sống hạnh phúc của họ.
Có lần, tôi đã tới thăm Sing Sing (chú thích 1) và điều làm tôi kinh ngạc nhất, chính là các tù nhân ở đó có vẻ hạnh phúc như người bình thường ở thế giới bên ngoài. Tôi nhận xét như thế với Lewis E. Lawes, Giám đốc trại giam Sing Sing khi đó và ông ấy cho biết: lúc mới đến Sing Sing, những tù nhân kia đều có vẻ đau khổ và oán hờn. Nhưng sau vài tháng, hầu hết những tù nhân khôn ngoan hơn đã quên đi nỗi bất hạnh của họ và ổn định trở lại. Họ chấp nhận cuộc sống ngục tù một cách điềm tĩnh và tận hưởng nó. Giám đốc Lawes kể cho tôi nghe về một tù nhân trong trại giam Sing Sing. Vốn là người làm vườn, tù nhân ấy đã hát vang trong lúc trồng rau và hoa giữa bốn bức tường của nhà ngục.
Người tù ở trại Sing Sing vẫn hát vang trong lúc trồng hoa, đã cho thấy rằng ông ấy khôn ngoan hơn phần lớn chúng ta rất nhiều. Ông ấy biết rằng: Ngón tay đã dịch chuyển để viết chữ thì đó là sự đã rồi. Một khi đã dịch chuyển, thì dù có chấp thuận hay không, bạn cũng chẳng thể quay lại để xóa bỏ dù chỉ nửa dòng. Khóc cạn nước mắt cũng chẳng thể gột rửa ngay cả một chữ.
Vậy thì hà cớ gì lại phí phạm nước mắt cơ chứ? Đương nhiên chúng ta đã phạm phải những sai lầm ngớ ngẩn! Và thế thì đã sao? Có ai chưa từng mắc sai lầm? Ngay cả Napoléon (chú thích 2) còn gặp thất bại trong 1 phần 3 trận chiến quan trọng nhất cơ mà. Có lẽ hệ số đánh trung bình (chú thích 3) của chúng ta cũng chẳng ít hơn Napoléon là bao. Ai biết cơ chứ?
chú thích 1: Sing Sing Là một trong những nhà tù lớn nhất Mỹ, nằm ở thị trấn Ossining tại bờ tây của sông Hudson, thuộc quận Westchester, cách thành phố New York 30 dặm.
chú thích 2: Napoléon (15/8/1769 – 5/5/1821): Tức Napoléon Bonaparte, Napoléon I, chính khách và nhà lãnh đạo quân sự người Pháp. Ông nổi danh trong cuộc Cách mạng Pháp và lãnh đạo một số chiến dịch thắng lợi trong cuộc Chiến tranh Cách mạng Pháp. Napoléon là Hoàng đế Pháp từ năm 1804 đến năm 1814 và phục vị vào năm 1815. Mặc dù gây ra nhiều tranh cãi, nhưng Napoléon đã trở thành một biểu tượng văn hóa thế giới, hiện thân của thiên tài quân sự và quyền lực chính trị.
chú thích 3: Hệ số đánh trung bình Là hệ số dùng trong 2 bộ môn thể thao cricket và bóng chày. Được tính bằng cách lấy số các cú đánh chắc chia cho số lượt đánh, hệ số đánh trung bình càng cao thì người đánh càng được coi là xuất sắc.
Tóm tắt phần 3: Làm sao để diệt được thói quen lo âu trước khi nó tiêu diệt bạn.
Quy tắc 1: Đẩy lo âu ra khỏi tâm trí bằng cách, khiến mình luôn bận rộn. Làm nhiều việc là một trong những phương pháp điều trị tốt nhất, từng được kiểm nghiệm để chữa chứng wibber gibbers.
Quy tắc 2: Đừng quan trọng hóa những chuyện cỏn con. Chớ để những điều nhỏ nhặt, những con mối trong cuộc đời, hủy hoại hạnh phúc của bạn.
Quy tắc 3: Sử dụng định luật bình quân, để xóa bỏ những mối lo âu của bạn. Tự hỏi rằng: Việc này có khả năng xảy ra hay không?
Quy tắc 4: Hợp tác với những điều bất khả kháng. Nếu bạn biết mình không có đủ khả năng để thay đổi hay sửa chữa một hoàn cảnh nào đó, hãy nói với bản thân rằng: Là thế đấy. Không thể khác được.
Quy tắc 5: Đặt lệnh dừng cho những lo âu của bạn. Quyết định xem chuyện đó đáng để lo nghĩ ở mức độ nào và không bận tâm nhiều hơn về nó.
Quy tắc 6: Để quá khứ ngủ yên. Đừng cưa vụn mạt cưa.