Chỉ ba năm dấy binh, phong trào nông dân Tây Sơn do anh em Nguyễn Nhạc Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ cầm đầu đã trở thành một thế lực đáng sợ. Tây Sơn xé cương thổ nhà Nguyễn thành mấy mảnh. Chúa Nguyễn Phúc Thuần, Nguyễn Phúc Ánh bị đẩy vào phía nam phủ Diên Khánh. Phe kia Nguyễn Phúc Dương giữ mảnh đất từ Quảng Nam trở ra. Đầu Giáp Ngọ (1774) Tây Sơn tiếp tục cuộc tranh giành với nhà Nguyễn. Chúa Nguyễn Phúc Thuần, Nguyễn Phúc Dương tử nạn. Nguyễn Ánh chạy thoát thân, cố giữ được thành Gia Định. Tây Sơn đóng bản doanh ở Quy Nhơn. Tiếng tăm về viên tướng trẻ Nguyễn Huệ cầm quân đánh đâu thắng đó như sấm dậy đầu non.
Dải đất Quảng Nam ra tới Bố Chính chẳng khác gì miếng da hổ lửng lơ kẹp giữa nhà Lê và Tây Sơn. Mồi ngon cho cả Trịnh Sâm, Nguyễn Nhạc. Tống Hữu Tường, bộ tướng của Nguyễn Phúc Dương giữ vùng này vô cùng lo sợ.
Cuộc nội chiến Trịnh – Nguyễn phân tranh kéo dài đã 174 năm (1600 – 1774), kể từ khi chúa Nguyễn Hoàng vào chiếm cứ đàng Trong. Với triều đình Lê – Trịnh đây là cái u nhọt nhức nhối truyền kiếp. Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm cho là thời cơ diệt nhà Nguyễn đã đến. Chúa cử Việp Quận công Hoàng Ngũ Phúc lĩnh cờ tiết, ấn Bình Nam thượng tướng quân, đem bốn vạn binh vào bắt Tống Hữu Tường, diệt Nguyễn Ánh. Đây là “canh bạc” lớn cuối cùng của triều đình Lê – Trịnh sau sáu lần xuất đại binh trấn trị phương Nam không thành (1). Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm nói với Quận Việp:
– Trong nam, Phúc Thuần và Phúc Dương bị anh em Nguyễn Nhạc kết liễu rồi. Nguyễn Ánh đang chiếm Gia Định. Ta nghĩ trời đã bỏ nhà Nguyễn. Khanh hãy thu đàng Trong về cho ta.
– Bẩm chúa thượng. Quả là một tin tốt lành. Lão thần tuy tuổi cao nhưng rất vui được chúa thượng tin tưởng trao cho vinh dự này.
Chúa Trịnh Sâm cầm tay lão tướng quân Hoàng Ngũ Phúc:
– Đây là lần thứ bảy xuất đại binh. Chiến thắng là không nghi ngờ. Nhưng gian nguy cũng rất lớn. Khanh là cây cột chống của triều đình, hãy gắng sức lần nữa để danh lộc vẻ vang mãi mãi.
Hoàng Ngũ Phúc cảm động, sụp lạy:
– Thần cám ơn tấm lòng của chúa thượng. Thần nghĩ sau lần xuất binh này, đất nước sẽ về một mối. Mong chúa thượng hãy tin vào thần.
…
Việp Quận công Hoàng Ngũ Phúc danh tướng toàn tài. Trong lịch sử các triều đại phong kiến, Phúc là một trong bốn nhà chỉ huy quân sự lừng danh xuất thân từ giới hoạn quan. Trước Hoàng Ngũ Phúc có thần tướng Lý Thường Kiệt nhà Lý. Hoàng Ngũ Phúc và Phạm Đình Trọng cùng là mệnh quan triều đình Lê – Trịnh. Sau họ vào thời Nguyễn có Tả tướng quân Lê Văn Duyệt, hai lần tổng trấn Gia Định, cai quản sáu tỉnh miền tây, cây cột trụ giúp Nguyễn Ánh dựng đại nghiệp. Nhưng lịch sử ít nói tới chiến tích của Phúc, Trọng và Duyệt. Chính sử cũng dường như không tôn vinh võ công của họ. Có lẽ bởi Lý Thường Kiệt gắn tên tuổi lẫy lừng của mình với các cuộc chống ngoại xâm. Còn Phúc, Trọng và Duyệt chỉ là tướng lập công trong các cuộc dẹp loạn bảo vệ những triều đại bị coi là phản động hoặc đã đến hồi thoái trào, rã nát.
Hoàng Ngũ Phúc đem theo hai viên phó tướng Hoàng Đình Bảo và Bùi Thế Đạt. Bảo đỗ tạo sĩ môn bác võ, rất có tài. Hoàng Ngũ Phúc nhận Hoàng Đình Bảo làm con nuôi, muốn gây dựng cho. Bùi Thế Đạt, phó tướng dày dạn trận mạc ở dưới trướng Hoàng Ngũ Phúc mấy chục năm. Dẹp loạn Quận He, đánh quân nhà Mạc, bắt Nguyễn Danh Phương … Đạt đều lập công lớn. Tả hữu thân cận còn hai viên thủ lệnh trẻ cũng rất có tài là Lường Thư Nhạn người Tày và Nguyễn Hữu Chỉnh. Trước ngày xuất binh, Trịnh Sâm mật chỉ Hoàng Ngũ Phúc:
– Tùy cơ mà ứng biến. Nếu thuận lợi khanh kết quả luôn cái đám giặc cỏ Tây Sơn đi.
Hoàng Ngũ Phúc thưa:
– Bẩm chúa thượng, thần sẽ cùng các tướng hết sức hết lòng để ý nguyện của chúa thượng được thành.
Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm tiễn Hoàng Ngũ Phúc. Chúa nói vui:
– Ta nói thế vì lão tướng đã mở đầu sự nghiệp bằng võ công diệt bọn khởi loạn Nguyễn Hữu Cầu. Nay viết thêm vào bảng vàng một chiến tích phá giặc nông dân Tây Sơn biến chúng thành một “Quận He” nữa thì vui biết bao.
Vâng mệnh chúa Trịnh Sâm đem đại binh vào nam lần này, Hoàng Ngũ Phúc đã ở tuổi sáu hai. Sứ mệnh nặng như núi!
Phúc xuất quân chưa bao lâu, Trịnh Sâm thân cầm một đạo thủy binh vào Nghệ An làm thế ỷ dốc. Đại quân triều đình vào tới Bố Chính thì đóng trại. Trước mặt Quận Việp là dòng sông Gianh, chứng nhân của biết bao ân oán đàng Trong đàng Ngoài. Tuy thế và lực của chúa Nguyễn không còn như xưa, nhưng Hoàng Ngũ Phúc cũng không nôn nóng, mạo hiểm. Gần hai trăm năm qua, quân đội Lê – Trịnh đối đầu với nhà Nguyễn hàng trăm trận, song đều thất bại. Lý do chính là địa thế chiến tuyến quá hiểm. 143 năm trước, chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên sai tướng Đào Duy Từ lập một phòng tuyến kiên cố nối từ chân dải Thượng Sơn tới cửa biển Nhật Lệ. Đặt tên Lũy Thầy. Lũy Thầy xây dựng trong ba năm. Dài gần mười dặm. Chỗ cao nhất lên tới mười hai mét. Bức thành trì ngăn chặn mọi nỗ lực của quân đội Lê – Trịnh. Tống Hữu Tường tuy bại trận, nhưng với địa thế này, không cần nhiều lính cũng có thể gây ra tổn thất lớn cho quân đội triều đình. Hoàng Ngũ Phúc phân vân. Ông muốn cử vài đội do thám luồn sang bờ nam… Nhưng rồi đúng là trời giúp. Đêm ấy Trần Giai viên tỳ tướng của Tống Hữu Tường thấy thanh thế quân triều đình lớn quá, chạy sang hàng Phúc. Mưa tầm tã, lính canh báo tin. Hoàng Ngũ Phúc bật dậy. Trần Giai bị dẫn vào. Người hắn ướt đầm đìa. Run bắn. Miệng lập cập răng va vào nhau. Hoàng Ngũ Phúc bảo Lường Thư Nhạn:
– Ngươi đưa người này đi thay quần áo, sưởi ấm. Ăn chút gì cho bình tĩnh lại rồi dẫn đến đây.
– Tuân lệnh chủ tướng đại nhân.
Hoàng Ngũ Phúc lại cho gọi Nguyễn Hữu Chỉnh:
– Ngươi đem những bản họa đồ phòng thủ bờ nam từ Lai Kinh tới cửa Nhật Lệ cho ta.
Việp Quận công Hoàng Ngũ Phúc triệu tập các phó tướng, thủ lệnh tả hữu ngay trong đêm. Trần Giai đã lại hồn. Hoàng Ngũ Phúc động viên, Trần Giai bình tĩnh trả lời rành rẽ các câu hỏi.
– Lực lượng của Tống Hữu Tường hiện có bao nhiêu?
– Bẩm đại nhân, số quân ở các cơ đội thì còn đông. Sau trận đại bại bởi anh em Tây Sơn vừa qua, từ Quảng Nam ra tới Bố Chính vẫn còn tới trên hai vạn.
– Hiện nay tập trung đông nhất ở đâu?
– Bẩm đại nhân, vẫn là chiến tuyến Lũy Thầy. Số này tới cả vạn người. Nhưng tam chúa người thì chết, người bỏ chạy lòng quân rã đám hết rồi ạ.
– Tống Hữu Tường hiện đóng ở đồn nào?
– Dạ, ông ta đặt bản doanh ở thành Hới. Song lúc nào cũng có mặt ở cửa Bắc Lũy Thầy. Đó là nơi kiên cố nhất.
Hoàng Ngũ Phúc vỗ về Trần Giai:
– Lòng trời không dung nhà Nguyễn nữa. Ngươi chạy sang đây với ta là biết giữ lấy mạng sống. Giờ ta sắp thu phục đàng Trong. Ngươi hãy lập công chuộc tội. Ta hứa sẽ ghi công lớn cho ngươi sau chiến thắng này.
Trần Giai vâng lệnh. Giai nhất nhất chỉ rõ những nơi bố phòng của Tống Hữu Tường. Hoàng Ngũ Phúc và các tỳ tướng hỏi cặn kẽ về bức tường thành mà nhờ nó suốt 143 năm qua, quân đội Lê – Trịnh đều phải nhận thất bại cay đắng mỗi khi xuất binh vào đánh chúa Nguyễn. Trời sáng bạch, bộ tướng của Việp Quận công Hoàng Ngũ Phúc vẫn chưa nghỉ. Hoàng Ngũ Phúc sắp sẵn mọi trù tính trong đầu. Phúc nói:
– Binh thư dạy quân gấp mười thì vây thành, quân gấp đôi thì đánh. Ta đã quyết đánh. Trận này phải thắng.
Bùi Thế Đạt thưa:
– Các tướng, sĩ đang nóng lòng lập công. Từng giờ trông đợi mệnh lệnh của chủ tướng đại nhân.
Hoàng Ngũ Phúc bảo:
– Có hai điểm xung yếu ở thượng và hạ Lũy Thầy. Hai phó tướng mỗi người dẫn năm ngàn quân nhanh nhẹn cung cứng giáo dài tập kích bất ngờ vào đó.
Hoàng Đình Bảo cúi mình thưa:
– Ý chủ tướng muốn Tống Hữu Tường phải điều quân đến giải vây cho hai chỗ ấy.
Hoàng Ngũ Phúc nhìn Bảo gật đầu cười to:
– Con ta quả thật tinh ý. Ta sẽ cầm đại binh, dùng Trần Giai dẫn đường đánh thẳng vào chính diện Lũy Thầy khiến cả ba bề bốn bên chúng không cứu được nhau. Hai ngươi phải quấy phá náo loạn lên, làm cho giặc rối trí. Đừng quá ham đánh, sau khi ta công thành, tùy tình hình mà tham chiến.
Tướng, soái cúi mình vâng lệnh.
Hai cánh quân do Bùi Thế Đạt và Hoàng Đình Bảo chỉ huy nhằm đúng điểm yếu trên phòng tuyến Lũy Thầy. Tin cấp báo bay về. Tống Hữu Tường điều quân tỏa đi ứng cứu thì Hoàng Ngũ Phúc đánh thẳng vào giữa phòng tuyến. Tướng, sĩ nhà Nguyễn vô cùng hoang mang. Mấy tháng nay họ không còn bụng dạ nào muốn đánh chác nữa. Tống Hữu Tường biết không thể chống lại, vừa đánh vừa lui.
Chưa đầy nửa năm, quân triều đình Lê – Trịnh đã lấy được Bố Chính, Thuận Hóa vượt qua đèo Hải Vân chiếm Quảng Nam lấn tới tận Châu Ổ, Bình Sơn, Quảng Ngãi. Tàn quân Tống Hữu Tường dạt lên rừng chạy vào Gia Định. Một số lớn ẩn mình nơi thôn ổ hẻo lánh. Thấy Hoàng Ngũ Phúc tiến nhanh quá, Nguyễn Nhạc vội vàng đem binh thốc ra. Tây Sơn lần đầu chạm mặt quân triều đình Lê – Trịnh. Hai bên đánh nhau to nửa tháng trời. Lực lượng Tây Sơn ít nhưng thế trận chặt chẽ. Viên tướng trẻ Nguyễn Huệ tỏ ra rất giỏi dùng binh. Biết chưa thể áp chế được Nguyễn Nhạc lúc này, Hoàng Ngũ Phúc sai đắp thành lũy kiên cố ở Châu Ổ. Cử phó tướng Bùi Thế Đạt chỉ huy một vạn quân đóng ở đó, cầm giữ Tây Sơn. Việp Quận công Hoàng Ngũ Phúc rút về lập đại bản doanh tại thành Phú Xuân.
Cuộc xuất binh thắng lợi của Hoàng Ngũ Phúc được coi là chiến công lớn nhất triều đình Lê – Trịnh. Lần đầu tiên sau 174 năm đối đầu với chúa Nguyễn Hoàng, quân đội Lê – Trịnh mới bước qua sông Gianh. Xóa bỏ ranh giới hận thù đàng Trong, đàng Ngoài. Cương thổ nhà Lê trải dài thêm mấy trăm dặm.
Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương 1. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:
1- Chúa Trịnh sáu lần cất đại binh đánh chúa Nguyễn vào các năm: 1627; 1633; 1643; 1655; 1662 và 1672.