Category: Uncategorized

  • CHƯƠNG VII: ÁNH SÁNG CỦA KINH THÀNH

    Đêm hôm sau tôi lại đến hàng cơm.

    Lần này đáng lẽ bảo lên cái gác mà tôi đã nằm một đêm, thì họ quát tháo ầm lên rằng tôi là kẻ mở đường cho điếm, rằng mụ già đưa người đã quên không lại đưa trả hai xu tiền trọ hộ tôi, rằng hôm nay họ thí cho tôi cái phúc là vào ngủ ở “đằng sau” để rồi phải bảo cái mụ già kia lại cho bằng được.

    Tôi không cãi lấy nửa lời, mà cứ việc như không nghe thấy gì cả, cắm đầu rảo bước qua cái bếp rồi đến cái sân rộng rãi mà họ gọi là “đằng sau”. May sao tôi không phải chỉ có một mình. Hơn một chục người đã có mặt tại đó. Dưới ánh sáng trăng vằng vặc, họ nằm hoặc ngồi trên những mảnh chiếu nát giải lên trên đống gỗ lim vuông. Thì ra cái sân nhà hàng cơm này lại ăn thông với một xưởng gỗ nào nữa.

    Phong cảnh chốn này không có gì là đẹp. Chung quanh chỉ có những bức tường cao ngất ngưởng, bẩn thỉu vào bậc nhất với những mái nhà đen sì sì. Bên tay phải chỗ chúng tôi nằm là một cái chuồng gà, trước mặt là một cái cống nước đen, đọng hầu như kinh niên, và bên tay trái là cái chỗ cho người tứ xứ trút ra ngoài những cái thừa trong bụng. Tôi lấy làm tiếc cả những ánh sáng mặt trăng.

    Lẫn lộn trong đám hơn chục người này, tôi thấy ba đứa trẻ đã cùng ngủ với tôi trên gác đêm kia, trên những cái mặt ngây thơ, không lộ vẻ buồn gì cả. Còn những kẻ khác thì thật là những kẻ mà người ngợm và quần áo đã đủ tiêu biểu cho bao nhiêu nỗi thống khổ của loài người, từ khi cuộc đời là cuộc đời.

    Một anh chàng đầu trọc lốc, mặt xanh nhớt nhưng mà thân thể béo tốt hẳn hoi, áng chừng vừa ở nhà thương hoặc ở nhà Hỏa Lò ra, đương ngồi lia lưỡi trên một mảnh giấy còn có cái gì đen sì sì, thoạt đầu tôi không hiểu nhưng sau tôi đoán ra ngay là xái thuốc phiện. Một anh chàng khác cái cổ cao ngỏng dán đến ba, bốn lá thuốc cao, đương ngồi ngửa cổ xem thiên văn trên trời. Một thằng bé thứ ba nữa, thì cứ gãi sồn sột, nằm xuống lại ngồi lên để ho, khạc và nhổ tung tóe đờm dãi ra chung quanh. Rồi một mụ già ăn mặc sạch sẽ gọn gàng, nét mặt bần thần, trông vô nghĩa lý, cứ ngồi cầm quạt nan phẩy cho người này vài cái, người khác vài cái, hình như hơn chục người này đều là con cái của mụ vậy. Còn sáu đứa nữa, con trai cả, cũng quần nâu, áo nâu thì đều ngủ li bì.

    Khi tôi nhảy lên đống chiếu thì cả bọn không ai thèm nhìn đến tôi. Tôi dám chắc không một người nào có trong túi lấy một xu cho nên họ mới dám nằm đây, và chắc dạ dày họ cũng rỗng không như túi họ. Vậy mà họ cũng được người ta chứa chấp tại đây. Không phải bọn chủ hàng cơm là phúc đức gì. Song chứa chấp thì bọn áo rách khố ôm này có đi xoay xở hoặc hành khất được xu nào ắt là về cũng phải mua cơm của họ. Nếu lại đi trộm cắp được đồ vật gì ắt là bọn chủ hàng sẵn lòng tiêu thụ cho ngay. Chả phải bỗng đâu bọn chủ hàng cơm cho để trong nhà mình có một nơi giống như viện tế bần.

    Mười ba người này, căn cứ vào thần thái họ và quần áo họ thì không phải là bọn người vốn đẻ tại chốn đế đô. Họ đến là vì tại những nơi thôn quê họ không làm gì cho có đủ mỗi ngày hai bữa. Kinh thành đã cất tiếng gọi họ, cám dỗ họ. Khi ra đi, chắc họ cũng không ngờ có việc làm vẻ vang… Có lẽ họ đã phơi nắng, phơi mưa xin từng đồng trinh, từng bát cơm cùng đường rồi mới đến được Hà Nội.

    Các ngài cứ tưởng tượng hộ Hà thành. Những phố và những phố, cái nọ tiếp cái kia. Rồi các ngài tưởng tượng ra một người nhà quê một trăm phần trăm, rất bỡ ngỡ, bị bỏ lạc giữa phố. Phố nào cũng có nhà cửa, vỉa hè, lề đường, nghĩa là phố nào cũng giống phố nào cho nên đường hình như cứ mỗi lúc một dài mãi ra, người nhà quê đã đi, đã đi, và đã đi… rồi người nhà quê thấy nhọc. Nhưng vì lẽ gì người nhà quê lại dừng bước? Nếu nghỉ chân tất phải ăn uống cái gì. Không đủ tiền. Thành ra người nhà quê có muốn nằm nghỉ cũng không được, vì người ta phải trả tiền cả sự nghỉ ngơi nữa.

    Đi đã mỏi, vẫn phải đi. Người nhà quê lâu dần không thể đi được nữa, khốn nỗi trong một kinh thành, người ta không được phép “không thể”, cho nên người ta cứ đi… Lang thang hết phố nọ đến phố kia… có khi đi vòng trở lại mà không biết. Đến ngã ba kia thấy một đám đông người. Trong đám đông người ấy, người nhà quê thấy phần nhiều đó cũng vốn là người nhà quê. Cho nên người nhà quê đứng lại. Một bà già mặt trông sắc sảo, hai tai lại nặng trĩu một đôi khuyên vàng, trông ra vẻ có “thế lực” lắm, thõng thẹo cái tay vẫy người nhà quê lại mà nói oang oang như thế này:

    Này, đi đâu mà ngơ ngác thế? Có muốn kiếm công ăn việc làm không? Lại đây mau lên tôi bảo!

    Người nhà quê sung sướng lắm, vì đó là lần đầu người nhà quê thấy một người tỉnh thèm nói với mình. Mà nói gì? Nói những lời nhân đức, những là kiếm công ăn việc làm cho…! Thế rồi ngày mốt, ngày hai, ăn chực nằm chờ, hoặc sân hàng cơm, hoặc hè nhà hát. Cái tiểu thuyết của họ là như vậy hoặc đại khái như vậy cả. Hà thành có bao nhiêu ngã ba và ngã tư? Có bao nhiêu chỗ cho bọn cùng dân đăng vào nghề cơm thầy cơm cô? Hàng ngày Hà thành đã đếm được bao nhiêu tấn kịch như thế?

    Mười ba người tại đây, sở dĩ trôi dạt đến đây, là bởi cũng đã như con thiêu thân bay vào đống lửa, cho nên mới bị quáng mắt về những ánh sáng của kinh thành.

    Mụ chủ hàng cơm đã chứa chấp họ trong những xó sân. Ban ngày họ ra ngồi bày hàng ở ngã ba, ngã bảy. Trong khi chờ cho có việc, họ có mấy đồng xu cứ ăn hết dần. Đến cái ngày mà túi cạn mà việc chưa có, mà không ai thí cho đồng trinh hay bát cháo, tất là họ phải sinh ra liều mạng, có những lá gan to. Đàn bà sẽ đi đến Dục tình. Đàn ông sẽ đi đến Hình phạt. Trước khi đi đến cái ấy, hiện giờ thì họ bình tĩnh nằm chờ cái sóng gió là ngày mai.

    Và nếu họ mãi mãi không có việc làm thì đó không phải là lỗi tại trời, không phải tại ông hay tại tôi, mà không phải lỗi tại ai tất cả! Không lẽ ai ai cũng bắt buộc phải có một đứa tôi tớ trong nhà?

    Ánh sáng của kinh thành…

    Có lẽ vào những đêm không trăng, không sao, người nhà quê vùng Nam Định, Hải Dương, Bắc Ninh, Sơn Tây, Hòa Bình mỗi khi ra sân, quay về một phía trời, đã thấy có một vùng hào quang sáng rực. Đó là Hà Nội, nơi nghìn năm văn vật, dân giàu, tiền nhiều của lắm, dễ kiếm sinh nhai… Người nhà quê cứ việc bỏ làng mà đi! Một ngày kia rồi sẽ được nằm trong một xó sân, ngửi mùi nước cống, mùi cứt gà và cứt người, nhịn đói nằm co mà nhìn trời, như đêm nay, có cả ánh sáng trăng vằng vặc.
     

  • CHƯƠNG VIII: BI HÀI KỊCH

    Trong khi tôi đương liên miên nghĩ ngợi về những người dân quê dại dột như thế, bỗng lại thấy hai con sen nữa cũng tiến đến. Một đứa mặc váy, cắp một cái thúng nhỏ, tóc cắt ngắn, tỏa một cách hỗn loạn xuống trán và gáy, dáng đi lạch bạch như một con vịt bầu. Còn đứa kia, mặt mũi tuy sạch sẽ hơn, lại mặc quần hẳn hoi, song tinh thần ngây ngô dại dột vô cùng, trông cũng không có một chút nào là vẻ đã ở tỉnh thành cả.

    Cả hai đứa loay hoay không biết kiếm một chỗ nào ngồi chứ đừng nói đến nằm. Tôi bảo bà lão già:

    Bà ngồi dẹp vào cho người ta nằm với.

    Bà lão vâng lời, dẹp chỗ rồi lại phe phẩy cho hai đứa mới đến ấy bằng tinh thần một người mẹ già
    nuông con.

    Tôi đứng hai tay gãi sườn ngắm nghía cái đống vô nghĩa lý ấy rồi tự hỏi: ta sẽ làm gì cái bọn này? Tôi không phải đến chỗ này để nhìn cái cảnh ấy mà thôi. Phải làm thế nào cho bọn ấy nói chuyện với mình, tin mình, phục mình, mến mình, đừng buồn ngủ nữa, đừng đau khổ nữa, đừng đói khát nữa…

    Tự nhiên tôi thọc tay, mân mê mấy hào chỉ trong túi. Một rá xôi bán ở nhà ngoài, ấy đó, một cách chiếm lòng yêu của kẻ khác, trong thế gian! Khốn thay, nếu như thế sợ “thiên hạ” đồn rầm lên, mà rồi tôi sẽ bị mụ chủ hàng cơm nghi hoặc thì rồi đến mất đi lại. May sao tôi chợt nghĩ đến nhà trinh thám đại tài trong chuyện Mephisto. Khi vào đến hang hùm tổ rắn của bọn gian phi là một hàng cơm, muốn khỏi
    bị nghi ngờ, muốn được yêu mến nữa, nhà trinh thám chỉ việc ép lòng làm một nhà tài tử bê tha và lãng mạn.

    Một bài Nam Ai hay một bài Văn Thiên Tường thì phí của quá mà không hợp, tôi dùng đến mấy điệu hát chèo là lối thịnh hành vùng quê.

    Tôi vừa làm điệu bộ vừa hát:

    Mừng bề trên trường trị, xã tắc muôn năm

    trường thọ!

    Mừng làng ta đất gồm văn võ

    Đức anh linh ủng hộ muôn nhà

    Nhớ Tống Triều niên hiệu Kiến Quang

    Đâu đâu đấy đấy giàu sang

    Trăm họ nơi nơi no đủ

    Xem trong tích cũ:

    Có một anh chàng tên gọi Trương Viên

    Cha mất rồi còn mẹ cao niên

    Chàng dốc chí chuyên nghề kinh sử!

    Nhà hàn sĩ nghèo nàn cơ khổ

    Mà được quan thừa tướng gả con cho!

    Chỉ có thế, cả bọn “khán giả” ấy cũng đủ bị tôi thôi miên. Anh chàng đầu trọc và mặt bủng da chì ngửa cổ hề hề cười như một chú Khách lồi rốn. Thằng cha có cái cổ đầy những lá thuốc cao hết trầm tư mặc tưởng với trăng sao trên trời quay lại đăm đăm nhìn tôi. Thằng bé con ho lao hết ho sù sụ như ông cụ. Bà lão già cũng ngây người ra như một pho tượng sống, hết cả phe phẩy quạt cho những kẻ chung quanh.

    Tôi nhìn cả bọn ấy một cách đắc chí rồi đổi sang giọng nồi niêu:

    Trách bởi vì đâu ta học dốt như bò

    Bút lông mèo tình chung mà ta ngậm í i

    Để cho ho một đời!

    Bỏ bút lông, ta thử ngậm bút sắt ta chơi!

    Ta thử ngậm bút sắt ta chơi

    Bút sắt ta chơi!

    Lỗ kia tình chung dù đứt í i mấy ta thời

    Ta thời đóng đanh

    Chớ cái cuộc văn chương hồ dễ đã tan tành!

    Hồ dễ đã tan tành!!!

    Đến đây xong thì năm, sáu đứa trẻ lần lượt ngồi nhỏm dậy. Đứa đã dậy rồi lấy chân đạp vào mạng mỡ để đánh thức đứa khác còn ngủ say, như là khi còn ở nhà với mẹ cha, chúng rủ nhau đi xem chèo vậy. Hai con sen kia cùng đứng phắt lên, cái con mặc quần đứng sau lưng ôm cổ con bé mặc váy, y như ở đình làng. Tôi không thấy ngượng nữa, không biết tự mình là dơ dáng dạng hình nữa. Tôi chỉ thấy tôi oai vệ, sung sướng, đang kiêu ngạo như một thằng cơm thầy cơm cô một trăm phần trăm.

    Tôi bèn cúi khom lưng xuống y như một ông già mà lại gù, mà đi vòng tròn cái sân, lại hát:

    Lão tuy già lụ khụ, nhờ giời cho

    vẫn khỏe khòe khoe

    Vẫn khỏe khòe khoe!!!

    Kia như cái gậy gục, cái gậy gạc

    Nó có chà, nó có ngạc

    Lão bê vác, hục hà hục hạc

    Quệch quà quệch quạc

    Hạt mưa sa lác đa lác đác

    Lão vẫn khoác kè kè cái áo bông!

    Đầu tóc lão dù trắng xóa như bông…

    Kìa thấy các cô con gái má hồng

    Lão vẫn, lão vẫn! Vẫn còn ư say!

    Say, say, say, ngã chổng cò quay!!!

    Tôi ngã phệt xuống đất rồi ngồi xếp bằng tròn gọn một cái. “Cử tọa” rồ lên cười.

    Hai con sen cười to hơn cả, cười như những đồ đĩ dại, cười như đĩa kèn Fou Rire.

    Rồi một con, cái con mặt mũi sạch sẽ mà mặc quần ồ lạ cái con sen ngây ngô ấy ồ lạ buông hai cánh tay ôm cổ bạn nó ra, ngã ngửa người xuống bằng bị giời đánh.

    Thưa các ngài, ấy là nó cảm tôi.

    Nếu tôi nói một cách có khoa học, một cách có văn chương, thì trong ái tình, cơn xúc động mạnh ấy, sự phải lòng giai ghê gớm ấy, người ta gọi là cái tiếng sét, lơ cu đơ fâu đờ vậy.

    Một người mê ông đến nỗi ngã lăn đùng ra lại không đủ khiến ông sung sướng và, nếu ông có vợ, thì khiến ông về nhà thấy vợ ông là xấu xí lắm hay sao?

    Tôi đứng lên khoan khoái…

    Tôi chờ cho con sen ấy gượng ngồi dậy, để rồi đỏ mặt mà xấu hổ.

    Những người khác cũng thế.

    Nhưng con sen ấy ngã xong là nằm cứng đờ…

    Như chết!

    Một vài người chạy đến xem sao… Tôi cũng chạy đến. Than ôi thì ra nó bị động kinh! Hai con mắt nó trợn ngược lên, chỉ còn trông thấy lòng trắng. Chân tay nó run lật bật lên. Dớt dãi của nó ứa ra trắng xóa cả mồm. Sự cười rộ đã thương tổn đến bộ thần kinh của nó.

    Lúc ấy, tôi cũng thấy hoảng hốt lo sợ. Chung quanh tôi người ta nói đến những câu: phải gió, ngộ độc, chết, tim đau. Bà lão già sắp sửa khóc nữa. Tôi cố cắt nghĩa cho họ hiểu, bảo họ cứ yên tâm. Tôi đuổi mấy thằng nhỏ ít tuổi xuống khỏi đống ván để lấy chỗ cho con sen động kinh nằm.

    Không việc gì, rồi chốc nữa nó khỏi!

    Rồi tôi cũng ngồi xuống cạnh nó, nghĩ ngợi phân vân.

    Cái con sen mặc váy, cắt nghĩa:

    Chị ấy từ hôm bị điện giật đến giờ thỉnh thoảng lại thế.

    Bị điện giật từ bao giờ?

    Độ bốn, năm tháng nay.

    Sao mày biết?

    Tôi có họ với chị ấy.

    Thế nó bị điện giật như thế nào?

    Chị ấy phơi quần áo trên bao lan.

    Thế nào?

    Phơi ngay cái áo ướt vào cái dây điện trước cửa.

    Nghe đến đây, tóc gáy tôi dựng đứng lên. Tôi lại vội hỏi:

    Sao nó lại dại dột thế?

    Chị ấy mới ở nhà quê ra thì biết gì!

    Sao những đứa chủ nó không dặn nó cẩn thận?

    Nào ai biết?

    Thế lúc bị điện giật như thế nào?

    Con sen ấy lè lưỡi ra rõ dài một hồi lâu rồi
    mới đáp:

    Dây điện hút hai tay chị ấy vào, một nửa người bị lôi ra ngoài bao lan, còn một nửa thì lủng lẳng ở bên trong, mãi người ta mới gỡ được chị ấy ra.

    Trong lòng tôi bỗng thấy một mối thương tâm vô hạn.

    Tôi quay xuống nhìn mặt con bé khốn nạn ấy rồi thở dài, rồi tôi hỏi:

    Bị bệnh động kinh rồi lại bị chủ thải ra có phải không?

    Tất nhiên.

    Thế là nó nghỉ việc từ độ ấy đến giờ?

    Không, về sau đến làm cho một nhà khác. Mới thôi việc có hai hôm nay.

    Sao lại thôi?

    Chị ấy bưng một cái lọ quý rồi bị động kinh, ngã đánh vỡ lọ, chủ bắt đền, chị ấy sợ mà bỏ trốn.

    Đồ ngu dại, nếu chủ nó bắt đền thì rồi nó trừ tiền công chứ gì? Bỏ trốn thế, nó lại đi thưa thì lại rũ tù.

    Cái lọ đáng giá hơn trăm bạc, có làm mọt xương cũng chả bù nổi. Vả lại nếu làm không công thì không có tiền gửi về quê.

    Tôi ngán ngẩm rồi nói bâng quơ:

    Tiên sư cái kiếp đi ở! Thân phận tôi đòi khổ thật!

    Anh chàng đầu trọc nói:

    À cái ấy thì đã đành!

    Cái nhà bác này! Có phải trong làng cơm thầy cơm cô chúng ta với nhau không?

    Chính thị!

    Ở tù ra, hay ở mạn ngược ốm về mà trọc lốc thế?

    Ở hàng xứ ra.

    Sao mà phải tù?

    Chủ nó sai mang thuốc phiện lậu, rồi bị ông Tây bắt, rồi chủ nó không nhận.

    Ai bảo đi ở?!

    Vỡ đê, trôi cả nhà cửa, trâu bò. Vợ nó ra đi ở vú em rồi không về. Ra tìm mãi không thấy, phải đi xin kéo xe. Gặp vợ rồi thì chẳng may vào tù.

    Đến anh chàng cổ dán thuốc cao:

    À tôi đi ở là vì nhà nghèo.

    Thằng bé ho lao đáp:

    Tôi cũng đi ở đã bốn năm nay rồi. Bố chết, mẹ đi lấy chồng, ở với cô ruột bị chửi nhiều quá, thì đi kiếm lấy mà ăn. Cô tôi giàu có hẳn hoi, có ba, bốn cái nhà gạch. Nhưng mà đây không cần. Tử tế thì nhờ, không thì thôi.

    Thế bà lão này có đứa nào là cháu ở đây không?

    Bà lão trỏ ba đứa trẻ ngồi cạnh mình mà rằng:

    Ba đứa cháu nội tôi đấy. Dắt cháu ra tìm bố nó, cũng đi kéo xe nhà. Thấy nói bố nó ở Hà Nội, ra tìm mãi không thấy. Lên Quan Thánh lại bảo xuống Hàng Bồ, lại Hàng Bồ lại bảo xuống Bạch Mai…

    Thế bà có bao nhiêu tiền trong mình?

    Còn được sáu xu.

    Bà lão thản nhiên nói thế, một cách không lo sợ gì cả. Mà có lẽ họ thế mới sống. Chỉ người khác là mới biết lo sợ cho họ, thấy họ là khổ sở đáng thương mà thôi.

    Tôi hỏi một thằng bé khác:

    Thằng này, sao mày cũng đi ở?

    Dạ, u tôi bắt thế.

    Còn thằng nhãi này, ai mướn mà cũng đi ở?

    Úi chao! Tôi mới đi ở có ba tháng thôi mà nếm cơm có đến tám chín nhà chủ rồi.

    Còn thằng này nữa, mày cũng nghèo à?

    Tôi không biết.

    Bố mày đâu?

    Tôi không biết.

    Mẹ mày đâu?

    Tôi không biết.

    Làng mày ở đâu?

    Tôi có làng bao giờ!

    Nó chẳng biết gì cả. Nó chỉ mới độ lên tám tuổi là cùng mà thôi.

    Thế mày đã đi ở lần nào chưa?

    Một lần rồi, chủ nhà chê là nhãi con, mướn năm hôm rồi lại cho ra.

    Thế bao giờ mày đi làm?

    Nào biết, trông ở cụ.

    Cụ nào?

    Cụ đưa người, vẫn ngồi ngã tư.

    Đến đây, con sen động kinh đã tỉnh. Nó gượng ngồi lên khạc nhổ nốt những chỗ nước dãi đọng trong mồm. Rồi nó lại nằm xuống vẻ mệt nhọc lắm…

    Một hồi gót giày khua lên… mỗi lúc một to.

    Một người làm mật thám, áo the, mũ dạ, giày tây, ống quần có cặp xe đạp thoăn thoắt bước vào. Một cô tân thời, cổ tay đầy những vàng đi theo sau.

    Người lính kia đi vào đến chỗ chúng tôi thì bật đèn to lên, soi rõ vào mặt từng người một. Rồi thấy cô tân thời rú lên:

    Chính nó đây rồi.

    Người lính kia hỏi:

    Đứa nào?

    Con bé mặc quần ấy.

    Con sen cũng khóc:

    Lạy cô, con trót dại, cô tha cho con.

    Người lính quát:

    Đứng lên đi theo tao lập tức!

    Cô ả tân thời càu nhàu:

    Hai, ba trăm bạc của người ta chứ ít à?

    Người lính hỏi:

    Sao cô khai có vài ba đồng.

    Đấy là nó ăn cắp, ngoài ra nó còn đánh vỡ cái lọ cổ nữa.

    Con sen ấy kêu khóc:

    Lạy cô, quả con không ăn cắp một xu nào ạ!

    Im! Câm ngay! Không ăn cắp sao lại đi trốn?

    Thế là người lính kia xích tay nó lại. Cô ả tân thời nói:

    Ông khám cái thúng này xem.

    Không, đây là của tôi.

    Cứ khám!

    Lúc ấy tôi đứng dậy, nét mặt chắc đầy những vẻ bất bình. Người lính kia hỏi tôi:

    Đưa tao xem thẻ.

    Tôi ngần ngừ, rồi phải đưa. Người lính xem thẻ xong (cũng may sở Phát thẻ Hà Nội có cái thuật chụp ảnh cho người nào cũng như mặt tù) ngẩn người ra, đứng cúi đầu nghĩ như muốn nhớ lại một điều gì, rồi mới trả thẻ, sau khi nhìn tôi hai, ba lượt.

    Không bao giờ tôi quên được cái lúc con sen động kinh bị xích và một cái tát vào gáy nó của cô ả tân thời.

    Khi con sen bị lôi ra thì bọn người nhà hàng cơm chạy vào xem rồi chạy ra theo.

    Tôi ngoảnh lại nhìn bọn cơm thầy cơm cô đằng sau tôi thì mặt ai cũng tái đi, sợ đến chết khiếp.

     
     

  • CHƯƠNG IX: ĐẦY TỚ NÓI XẤU CHỦ NHÀ

    Việc một con sen ngu đần bị điện giật, rồi bị động kinh, rồi đánh vỡ lọ, rồi bị vu cho là ăn cắp, rồi bị bắt nữa, đã đánh mạnh vào bộ óc suy nghĩ của chúng tôi.

    Lúc ấy, có lẽ là những phút độc nhất vô nhị mà cái hạng con ong cái kiến không thấy nản chí trong sự kêu oan, nếu thấy bị oan, mà một kẻ đi hưởng cơm thừa, canh cặn thấy rằng mình cũng là một người, mà một thằng nhỏ vừa bị chủ đánh bỏ mẹ thì thôi, lúc ra máy nước không còn ước mơ, không còn tưởng bở mà tự nhiên đập đôi thùng đánh xoảng một cái xuống đường rồi giơ tay ra mà nói nghĩa là… một cách kệch cỡm nữa.

    Và lúc ấy là những lúc đầy tớ nói xấu chủ nhà.

    Đấng sinh ra muôn loài cũng không bảo nổi những ông lang băm đừng nói khoác, những kẻ mắc bệnh hoa liễu đừng kêu rên, anh bồi săm đừng khinh người như rác, ông sư chớ mơ màng thịt chó, và đầy tớ nhịn nói xấu chủ nhà.

    Thằng bé ho lao tả cảnh:

    Lần đầu tôi đi ở đã gặp bước không may. Lúc mặc cả công, con mẹ chủ đã bằng lòng trả cho tôi mỗi tháng năm hào. Tôi phải gánh đầy ba bể nước, bổ hết hai mươi tạ củi. Nước gánh đầy bể rồi, củi chất chật bếp rồi là bà chủ kiếm chuyện chửi mắng suốt ngày cho mình không ở được nữa mà phải xin thôi. Lúc xin thôi nó kêu rằng tự nhiên không có chuyện gì mà giở quẻ xin thôi là quân đi nếm cơm, có vạn kiếp cũng không khá được! Cố nhiên là nó phải trả tiền công. Các bác ạ, các hạng chủ nhà đều như thế đấy. Lúc cần thì nó tìm người, lúc hết việc thì nó kiếm chuyện đuổi ra! Mà nó quỵt tiền công hết thẩy!

    Tôi hỏi nó xem trong cái đời đi ở của nó, nó có những ngày sung sướng nào không.

    Chỉ có một lần. Năm ngoái tôi ở với một nhà vợ chồng trẻ tuổi. Chồng làm ông Tham, không đêm nào là chịu về nhà trước ba giờ đêm. Một lần đi chơi khuya về, cậu ấy dặn tôi mở cửa xong là thế nào cũng phải đánh vỡ hoặc một cái chén, hoặc một cái đĩa. Cậu ấy sai tôi phải làm để tôi có cớ đánh vỡ. Hễ nghe thấy tôi làm đánh xoảng một cái là cậu ấy quát tháo ầm nhà lên. Ra oai thế để chặn họng vợ. Bà vợ cuối tháng mà trừ lương thì ông chồng dúi tiền cho bù vào. Về sau bà vợ cũng đâm ra cờ bạc, cũng đi suốt ngày, gần đến lúc chồng đi làm về, dúi tiền cho tôi đi mua cơm, mua canh và các món xào ở hiệu cao lâu. Gặp những hôm có giỗ cũng thế, sai đi mua các món ăn hiệu, mua cả xôi, mua cả chè. Thành thử mình chỉ ngủ suốt ngày, chả bận gì cả. Thật làm với hạng chủ như thế mới sướng.

    Anh chàng đầu trọc lốc vội cướp lời:

    Thế kể cũng đã sướng nhưng chưa bằng tôi. Khi ra tỉnh lần đầu, tôi đã được vào làm nhà một lão thầu khoán. Lúc mới mặc cả thì là kéo xe, nhưng mà về sau, xe cũng chả phải kéo mấy nữa. Chỉ có việc dắt chó đi rong chơi ngoài đường. Lão mua ba con chó Nhật Bản, mỗi con đáng giá trăm bạc cả, cho ăn toàn là những thịt bò với súp. Tôi chỉ suốt ngày tắm rửa cho chó mà thôi. Chỉ khổ một nỗi là chủ có tính gàn, bắt mình lấy giấy bản chùi đít cho chó.

    Thằng nhỏ ho lao hỏi vặn:

    Như thế thì đã nước gì mà sướng?

    Anh ta để cho chúng tôi lấy làm lạ một lúc rồi nói tiếp:

    Vì ông chủ nuôi chó thì tử tế như thế mà nuôi bố thì lại không tử tế. Ông cụ già thì ăn mặc áo nâu cũng như tôi, mà phải còm cõm làm thợ vườn suốt ngày. Một lần ông già tai ác ấy chửi tớ, đánh tớ. Tức quá, tớ nghĩ được một cách, đem cứt chó để lên đầu cái phản dưới bếp là chỗ của cụ ngủ. Thế là lão già trúng kế, tìm ngay xe điếu vụt cả ba con chó. Tớ lên mách chủ thì lão chủ tới chửi tiên sư ông cụ nghĩa là chửi bố. Từ độ ấy mà đi thì chính tớ cũng không cần đếm xỉa đến bố ông chủ là gì nữa. Các bác bảo như thế lại không sung sướng à?

    Tôi hỏi:

    Thế sao không ở cái nhà ấy cho đến mãn kiếp?

    Anh đầu trọc đáp:

    Kìa, tôi đã nói là lão sai tôi mang thuốc phiện lậu không may bị bắt…

    Rồi thì chủ nó không nhận nên phải tù chứ gì?

    Phải, nếu nó nhận thì nó chết. Chẳng may cũng là cái số tôi không ra gì, chứ lão chủ ấy thật tử tế với
    mình quá.

    Thằng có cái cổ đầy những thuốc cao góp chuyện:

    Ừ, bác như thế cũng đã sướng thật, nhưng chưa bằng tôi. Bây giờ tôi bị bệnh tật nên trông mới xấu xí thế này, chứ hồi mới đi ở, còn đẹp giai thì tôi còn sướng bằng vạn các bác. Thầy bói nào cũng bảo tôi có số đào hoa, thực đúng quá. Tôi sướng hơn các bác ở chỗ thỉnh thoảng lại được bà chủ yêu, hoặc con gái bà chủ…

    Rồi nó kể những cái… may mắn của nó một cách rất tỉ mỉ, bằng một giọng thành thực vô cùng.

    Trước lúc ấy vài giờ đồng hồ, tôi đã phải đứng tần ngần mà tự hỏi: “Ta sẽ phải làm gì cái bọn này?”.

    Bây giờ tôi lại phải tần ngần tự hỏi: “Ta sẽ làm gì những câu chuyện ấy?”.

    Thật vậy, những câu chuyện ấy thật là lạ lùng, thật là không ai dám tưởng là có thật được, thật là nhơ bẩn, thật là chướng tai.

    Một thằng nhỏ không biết thêu dệt như một nhà văn thì chuyện của một thằng nhỏ kể có thể tin được là đúng chín mươi phần trăm sự thực.

    Mà đứng trước những sự thực không đáng viết lên mặt giấy, ta phải hãi hùng kinh ngạc về loài người.

    Tiểu thuyết kể những điều mà loài người bảo là không có thật.

    Sự đời, trái lại, lại có những điều mà tiểu thuyết không dám tin.

    Ấy thế rồi tôi đâm ra khinh hết cả loài người, vì tôi tin rằng không một ai trong bọn chúng ta lại trông rõ được thực trạng cuộc đời.

    Thật vậy, không biết bao nhiêu sách vở của loài người, cốt để dạy cho nhau biết mà thôi, vậy mà vẫn công toi cả. Những điều người ta dạy bảo nhau bằng sách? Đó là những điều mơ hồ, những điều lầm lẫn, những sự văn chương. Văn chương là một sự, sự đời là một sự khác.

    Rồi tôi cảm thấy rằng muốn làm một nhà xã hội học, một nhà tâm lý học, một nhà triết học, thì trước hết hãy đăng vào nghề cơm thầy cơm cô! Người phu xe biết hết mọi sự độc ác của loài người hơn là một nhà học giả. Người bồi săm biết hết mọi sự dâm đãng của loài người hơn là một nhà giải phẫu học. Và một kẻ đi ở thì cũng biết rõ những tính tình của loài người hơn là một nhà văn sĩ tả chân.

    Nếu ai muốn chửi tôi về những ý nghĩ nói trên thì tôi xin thưa rằng Jean Jacques Rousseau, trước khi thành ra một nhà đại gia tư tưởng, một bậc đại văn hào, một bậc vĩ nhân, thì đã sống cái đời cơm thầy cơm cô.

    Biết đâu chẳng phải vì thế?
     

  • CHƯƠNG X: TÔI LÀ TÔI

    Thưa các ngài, bây giờ thì tôi lại là tôi.

    Bỏ cái áo cánh màu hoa đào và cụt tay, bỏ cái quần lĩnh thâm, cái kính đen, đôi mái tóc gài tai, tôi đã dùng đến những quần áo của tôi và nay tôi có thể trò chuyện với các ngài bằng một người… tử tế.

    Bây giờ tôi đã có thể đứng về địa vị chủ nhà xét bọn cơm thầy cơm cô.

    Tôi đã có thể bịa những chuyện mà các ngài có thể tin là thật hoặc tôi nói chuyện thật mà các ngài cứ tưởng là bịa.

    Tôi có thể nói chuyện về vú già nhà tôi, một người hay mách tôi, hay đánh tôi, lại hay dọa ma, nhưng mà may sao, đã chết từ… tám đời kia rồi.

    Tôi có thể nói chuyện về một thằng nhỏ mà tôi nuôi trong một phút thích khôi hài, và để mỗi khi bạn hữu đến chơi nhà thì lại gọi nó ra hỏi chỉ vì nó có cái tính nói gọn thon lỏn.

    Mày không có anh chị em à?

    Mỗi!

    Mày còn thầy u chú bác hay không?

    Tiệt!

    Trước khi chết sao thầy u mày không lấy vợ cho mày?

    Nào có lấy!

    Rồi bạn hữu tôi, anh nào cũng chập đôi người lại mà cười như xem phim Charlot.

    Tôi có thể công kích nó ở chỗ mới ra tỉnh thì ngẩn ngẩn ngơ ngơ mà ở được vài tháng thì ăn cắp như ranh, ăn bớt như quỷ, lại đi thông lưng với người gánh nước vo để bữa nào cũng thổi thừa cơm rồi đổ cơm nguội vào nồi nước gạo.

    Tôi có thể đưa các ngài đủ những mẫu hạng về giới cơm thầy cơm cô.

    Có những đứa đày tớ bị chủ nhà đánh chết.

    Có những con sen được ông chủ quý hơn vợ.

    Có những thằng nhỏ bỏ thuốc độc định giết cả nhà chủ nhà.

    Có những anh bếp nhổ đờm vào nồi cá kho.

    Có những vú già quyền hành như mẹ cậu mợ.

    Có những thằng nhỏ được kỳ lưng cho các tiểu thư.

    Có những thằng xe được ngủ giường Hồng Kông với bà chủ.

    Có những đứa ở lúc chủ chết khóc như khóc bố khóc mẹ.

    Có những đứa liều mạng cứu chủ.

    Có những quân đốt nhà của chủ.

    Hoặc dắt cướp vào nhà.

    Hoặc thư đi từ lại, làm nghề ma cô.

    Có những thằng nhỏ hiếp con gái ông Phán.

    Có những con sen bị ông Tham hiếp dâm.

    Có nhiều!

    Anh Lê Tràng Kiều, sau khi xem nốt tập giấy dày, đã nhăn mặt lại.

    Anh ấy bảo tôi:

    Nếu cứ đi mãi như anh thì sẽ lạc đường.

    Tôi hỏi:

    Lạc đường?

    Anh ta:

    Phải, đây là một thứ “mặt trái đời” của thời Hoàng Tích Chu.

    Chỉ khác ở chỗ bằng một hình thể mới. Mà
    những điều anh tố cáo trong này thì là những sự thực nên kiêng.

    Tuy vậy, chúng ta đã hứa với độc giả là sẽ…

    Lời hứa ấy cũng đã đem thực hành rồi. Đăng tiếp sẽ làm quá lời hứa. Vả lại, khi người ta tự nhận là một nhà văn tả chân thì nghĩa là người ta đã hứa nhiều điều lắm. Nhưng mà không cứ chỉ trong một thiên phóng sự mới giữ được lời hứa.

    Thế rồi, chúng tôi cứ trù trừ mãi về những đoạn có sự thực mà không biết là có nên kể ra hay không.

    May sao, chúng tôi đã gặp ông Nguyễn
    Công Hoan.

    Ông ta nói chuyện về văn chương. Ông ta đã động đến thiên phóng sự “Cơm thầy cơm cô” này.

    Ông ta nói đến những quân chủ nhà đểu cáng, những đứa đày tớ mất dạy.

    Trong lúc trò chuyện, tôi nói:

    Kể ra làm một thiên phóng sự chủ nhà với đầy tớ thì dễ có nhiều tài liệu lắm. Nhất là về chỗ chủ nhà độc ác với đày tớ.

    Tôi chưa nói hết, ông Nguyễn Công Hoan đã cười một cách tinh quái mà nói:

    Mình cứ việc điều tra ngay ở chính mình!

    Lúc ấy tôi không biết nói gì với ông Hoan.

    Nhưng bây giờ tôi có thể nói với hết thảy các ngài nhớ cho là hết thảy các độc giả yêu quý của tôi rằng xin các ngài cứ điều tra ngay các ngài.

    Nếu tôi còn bỏ quên thì xin các ngài làm lấy phóng sự mà đọc…

    Đăng trên Hà Nội báo số 1218 1936
     

  • CHƯƠNG II: ĐÊM ẤY, TẠI HÀNG CƠM

    Tôi không cần nói rõ hàng cơm nào, ở phố nào làm gì. Các ngài chỉ cần biết rằng một hàng cơm cũng như nghìn vạn hàng cơm khác, nghĩa là khi ta mới bước chân vào thì bổn phận ta là thấy lập tức buồn nôn buồn oẹ. Nó là mùi cá mè, mùi thịt trâu, thịt lợn thiu, mùi lòng lợn, lòng bò, mùi me chua, mùi dưa khú… Thôi thì đủ một trăm nghìn thứ mùi khó chịu mà lạ nhất là nó không hề bận đến hai lỗ mũi của bà chủ luôn luôn nắm trong tay cái quạt nan, cởi trần trùng trục và thỉnh thoảng lại cao hứng vén quần lên đến bẹn mà gãi sồn sột, tự nhiên như đàn ông.

    Lúc ấy đã khuya lắm rồi.

    Một mụ già làm nghề đưa người đưa tôi đến chỗ này mà bảo bà chủ: “Bà cho anh ấy ngủ đây vài tối, bao giờ anh ấy có việc làm, tôi xin đưa tiền trọ”. Thì bà chủ chẳng buồn nhìn tôi nữa, đập một con muỗi ở cổ đến bốp một cái, gãi vung lên một hồi nữa rồi mới chọc chọc cái quạt về phía sau lưng, ra ý bảo tôi cứ việc vào trong kia mà nằm. Trước khi ra đi, mụ già lại dặn tôi:

    Ngày mai nhớ ra ngã ba cho sớm đấy!

    Vâng ạ.

    Tôi đáp xong, rón rén lần vào phía trong. Thật vậy, chân tôi chưa bao giờ phải giẫm lên trên một lớp bùn quánh và nhớp nháp đến như thế. Đến chỗ mấy cái giường cách nhau mỗi giường một manh cót thì tôi không biết nên đặt lưng vào giường nào, vì giường nào cũng đã thấy đầu những người là người, nằm ngổn nằm ngang… Tôi đương bỡ ngỡ thì bà chủ hàng cơm quát:

    Thằng Hai đâu! Bảo nó lên sân gác, chỗ những đứa ở ấy mà nằm!

    Rồi thì một anh chàng chạy ra dắt tôi qua một cái sân, đến một cái thang tre mà bảo:

    Lên đây.

    Tôi theo lời, leo thang. Lên đến nơi thì đó là một gian gác cũng khá rộng. Trên mặt sàn chỉ có mấy cái chiếu mà tường thì vàng ệch những khói ám, từ cái bếp gần ngay đó đưa ra.

    Bọn cơm thầy cơm cô nằm ngổn ngang như lợn cả, bọn đực nằm phía bên kia, bọn cái nằm phía bên này. Bốn thằng nhỏ bằng trạc tuổi tôi với ba con sen, một con độ lên mười, một con mười lăm, còn một con nữa trông đã đứng tuổi. Trong khi hai đứa trẻ tuổi nằm hớ hênh vô ý thì con đứng tuổi khép nép vào một xó tường, khẽ nâng cái quạt nhìn tôi.

    Tôi bèn lần đến phía bọn con trai, ngồi xuống một góc chiếu. Tôi nom trước nom sau không có người của hàng cơm mới mạn phép khơi to ngọn đèn hoa kỳ. Rồi tôi lấy cái ống diêm ra dắt thuốc lào vào lỗ thủng, để lên miệng…

    Chợt có một đứa nói:

    Tội gì mà hút thế cho nóng! Với lấy cái điếu cày ở kia kìa.

    Tôi quay cổ lại nhìn thì thằng vừa nói đã ngồi nhỏm lên chạy ra tìm điếu. Sau điếu thuốc lào tôi cho nó hút che tàn thì chúng tôi đã là quen thuộc nhau hẳn hoi. Nó hỏi tôi:

    Trông đằng ấy có vẻ thạo lắm. Chắc đã ở tỉnh
    lâu rồi.

    Tôi ngửa cổ ra sau lưng lấy oai mà nạt rằng:

    A, cái đó thì đã hẳn!

    Chỉ một câu nói đó khiến nó đủ sợ tôi. Vì rằng từ đó trở đi nó luôn luôn gọi tôi là anh để cho tôi cứ tự nhiên mà gọi nó là mày.

    Còn mày thì bỡ ngỡ lắm. Mày mới ở nhà quê ra có phải không?

    Vâng.

    Mày đã đi làm lần nào chưa?

    Dạ ngót một tháng ở nhà phố B… rồi không ở được phải xin ra. Chủ ác quá.

    Làm sao?

    Nó chửi suốt ngày.

    Mày thì chưa đủ tư cách nếm cơm đâu! Đừng đứng núi này trông núi nọ mà ông cho có phen chết
    rã họng!

    Mãi đến lúc ấy vẫn còn thấy tiếng người làm chạy ra chạy vào rộn rịp cả hàng cơm. Bên ngoài người ta đã kỳ cạch lên cửa, vậy mà bên trong hình như lúc ấy người ta mới bắt đầu xào xáo… Tiếng bát đũa chạm nhau lạch cạch, tiếng nước giội xuống sân ào ào, tiếng mỡ nhảy trong xanh ran cả tai. Có lẽ những gia nhân của hàng cơm không biết phân biệt đêm ngày. Một thằng hát vang lên cho cả bọn nói bông nói đùa nhau khỏi buồn ngủ.

    Tôi lại bảo cái thằng ấy:

    Cứ việc bịt tai lại, chủ nó chửi chủ nó nghe, biết không? Cốt sao giữ lấy việc làm khỏi chết đói là phúc!

    Nó chớp mắt sợ hãi rồi sẽ cãi:

    Bốn hào một tháng mà cấm bữa nào được ăn no! Anh bảo làm như thế thì “nước mẹ” gì?

    Nhưng mà tôi, tôi cần gì lời cãi của nó. Tôi hãy nói khoác cho nó sợ tôi đã.

    Bao giờ như anh mày đây này, lúc đó hãy đứng núi này trông núi kia biết chưa?

    Nó họa theo:

    Phải, như anh thì tất nhiên đã thạo lắm.

    Chứ lại còn bàn, ra máy chỉ hét lên một cái là lấy được hai thùng nước. Mà món ăn nào cũng nấu thạo, cả món ăn ta món ăn Tây…

    Thế sao anh cũng mất việc?

    Tôi trừng mắt lườm nó mà rằng:

    Mất việc à? Hai đồng rưỡi lương tháng rồi,
    ông đòi thêm năm hào nữa mà không thêm thì ông bỏ đấy!

    Nó lè lưỡi tỏ ý kính phục tôi lắm. Mà ngần ấy
    điều chỉ cốt để con bé nằm nhìn trộm tôi phải cho tôi là một kiện tướng trong bọn cơm thầy cơm cô. Tôi đã có cơ trong cuộc giương vây vì từ lúc này trở đi, con bé cứ mải nhìn tôi, ngắm nghía tôi, đánh giá tôi chứ không ngủ.

    Nói khoác mãi cũng thất sách tôi bèn hỏi:

    Thế đằng ấy thích làm cho những nhà như
    thế nào?

    Nó đáp:

    Khốn nạn, nào tôi có tài giỏi gì mà còn dám nếm cơm ai! Tôi chỉ cầu vào một cửa đãi mình cho vừa phải, đừng bắt mình làm quá sức, đừng đánh mình, chửi mình mà cái nhà tôi vừa bỏ thì khốn nạn, nó năm cha ba mẹ quá, ai cũng đánh chửi được mình! Người này sai chưa làm xong việc này, người khác đã lại ới. Thành ra mình là cái thân ba vạ.

    Nó kêu chưa bao giờ nó thấy một nhà nào lại tồi tệ như thế cả. Thật vậy, đến nó là kẻ phải đem thân đi ở mà mỗi khi nghĩ đến nhà chủ là thấy khinh.
    Nó chỉ là con nhà bố cu mẹ đĩ thôi cũng không đến nỗi khốn nạn bao giờ. Thật vậy, nếu những lời nó nói là thật.

    Sau khi nghe chuyện, tôi phải xếp đặt lại một cảnh gia đình không ai tưởng tượng là có được, ở giữa đất văn vật ngàn năm…

    Nhà có sáu người, ông bố với bà mẹ già, người con giai cả đi làm tùy phái cho một công sở, với vợ, cộng thêm hai cô con gái…

    Sáu người cùng chung máu mủ hoặc là vợ chồng mà mỗi bữa ăn mỗi người đều vào bếp thổi một niêu cơm. Lúc ăn người ta tuy cùng ngồi với nhau, song ai cũng có thức ăn riêng của người ấy. Đại khái ông bố đã có đĩa chả, bà mẹ đĩa đậu rán, con trai với con dâu: một đĩa xào, các con gái: bát dưa, bát canh… Người ta tuy cùng ngồi ăn một mâm chung, nếu ai bị sự cám dỗ mà đưa đũa xâm phạm đến món ăn của người khác thì tức khắc sẽ có cái lườm đến đổ trời.

    Ấy là cái cảnh của nhà ấy bằng vài nét vẽ phác.

    Vậy thì một bữa, khi nàng dâu để phần chồng, một đĩa chả rươi, chẳng may ông bố chồng ăn cơm trước đã đụng đũa vào. Đi làm về, ông con trai mở lồng bàn thấy món mỹ vị đã bị thất thiệt, bèn quát rầm lên:

    Đứa nào ăn của ông đây? Ông đi làm khó nhọc mà ông chưa ăn, đứa nào ăn trước ông, mau mau khai ra!

    Ông bố chạy lại dịu giọng đáp:

    Thưa cậu, tôi đấy ạ. Tôi tưởng chị ấy có rươi mới thì làm cho tôi nên tôi nhầm, trót nhỡ ăn phải mấy miếng…

    Thế thì các ngài có đoán được là ông con nói thế nào không? Muốn để các ngài đoán dễ hơn, tôi xin thưa, thằng nhỏ kia đã nói với tôi: ông bố thuê gác trong, ông con thuê gác ngoài.

    Thôi các ngài đoán chẳng ra đâu, vì Victor Hugo cũng chưa hề tưởng tượng ra một kẻ khốn nạn đến như thế.

    Ông con đã nói cho ông bố nghe một câu thâm thúy như thế này:

    Nhầm… Thằng thuê gác trong, thằng thuê gác ngoài, mà vợ người ta để phần cơm người ta, mà lại nhầm! Nhầm kể cũng lạ!

    Rồi thằng nhỏ khí khái kết luận rằng:

    Tớ nghĩ đi ở mà được chủ hay cũng đẹp mặt, còn đi ở phải những chủ như thế nhục lắm!

    Tôi gật gù đồng ý với nó rồi lại mất thêm cho nó một điếu thuốc, một que diêm, nhưng lãi ở chỗ được cái cười giòn của con bé nằm ở góc tường. Cái cười kia xui tôi có gan cầm đèn soi vào tận mặt nó.
     

  • CHƯƠNG III: MUỐN BÁN MƯỜI SÁU NGƯỜI

    Nên có những chữ này kẻ thật đẹp vào bảng để trước chỗ chúng tôi ngồi, có lẽ những người đi đường mới thèm để ý và chúng tôi mới thoát khỏi nạn ngồi giơ mặt cho ruồi bâu. Theo lời mụ làm nghề đưa người ở, tôi đã ra góc phố Amiral Courbet từ bảy giờ. Thoạt đầu chỉ còn bọn bảy đứa chúng tôi ở hàng cơm ra. Về sau, cứ mỗi lúc lại thấy thêm mấy đứa nữa, không biết từ đâu mà chui ra, dễ ở trên cao rơi xuống cũng chưa biết chừng, cũng đến họp ở ngã tư này, như ruồi thấy mùi mật vậy. Vì tôi không cần có việc nên tôi thản nhiên được mà nhìn bọn người đến tranh cơm cướp áo nhau trong bọn họ. Còn cái thằng quýt đã thức suốt đêm với tôi hôm qua ở hàng cơm thì mỗi lúc thấy một ai, bất cứ đực hay cái, đến giữ chỗ, là lại càu nhàu:

    Giời ơi, lại cứ thêm, thêm mãi thì bao giờ cho tôi mới có việc đây!

    Thật vậy, bất cứ ở bực thang nào trong xã hội, một kẻ đồng nghiệp cũng là một kẻ đáng ghét, một vú già cũng cấm cảu chửi một câu bâng quơ:

    Tiên nhân nhà nó! Cứ ùn mãi người lên thế này!

    Cả đám người ấy ngồi tản mạn thành từng tốp nho nhỏ. Trẻ với trẻ, già với già, đàn bà với đàn bà, con trai với con trai. Mà mụ đưa người thì không ngồi, chỉ đi đi lại lại, nhìn người này, nhìn người nọ như một viên võ quan lúc điểm binh và mấp máy cái mồm, không hiểu là đếm hay là đánh giá những kẻ chịu lụy mụ. Người ta nói chuyện rầm rì huyên thuyên lên, cái đó đã cố nhiên. Người ta lại chửi nhau cho vui, và bắt chấy cho nhau cắn đỡ đói.

    Tôi thấy mụ trùm ế hàng mà tôi lo cho bọn khốn nạn kia. Còn chính mụ, mụ lại ra ý sung sướng, tôi chưa hiểu vì lẽ gì. Rồi tôi nghĩ đến bọn thất nghiệp ở cảng hẹn nhau một chỗ nhất định, họp đông hơn đám biểu tình. Đằng này, Hà thành không có sự tổ chức, đám dân hạ lưu chia nhau ra khắp các phố thành thử những người lịch sự tưởng Hà thành lịch sự, mà các nhà xã hội học cũng tưởng là Hà thành không có chuyện gì bi thương.

    Chính ra, nó rất là thương tâm…

    Nó đã cất tiếng gọi dân quê bỏ những nơi đồng khô cỏ héo đến đây để chết đói một lần thứ hai sau khi bỏ cửa bỏ nhà. Nó đã làm cho giá con người phải ngang hàng với giá loài vật; nó đã làm cho bọn trẻ đực vào nhà hỏa lò và một bọn trẻ cái làm nghề mãi dâm!

    Muốn bán mười sáu người!

    Cả buổi sáng hôm nay không có một khách hàng nào muốn mua.

    Vậy mười sáu kẻ kia đáng giá như thế nào? Đó là tại bán đắt nên ế hàng hay là bán rẻ mà cũng vẫn ế?
     

  • CHƯƠNG IV: CÁI GIÁ TRỊ LÀM NGƯỜI

    … Nghĩa là có khi không bằng giá súc vật. Thật vậy, tôi thấy một vài con chó còn được chủ mua thịt bò cho ăn. Có khi con chó mỗi tháng khiến chủ tốn kém hơn một đứa tôi tớ trong nhà.

    Mười sáu người đủ hạng lớn, bé, trẻ già này, mỗi người chỉ cầu như một con chó, mà lại còn đem chân tay ra làm nhiều việc có ích, rất nặng nhọc, mà vẫn không kiếm được việc.

    Tôi chỉ bọn trẻ, trai và gái chưa qua mười hai tuổi và hỏi mụ già:

    Cái bọn này thì bà định kiếm cho chúng mỗi tháng độ bao nhiêu công?

    Mụ già khinh khỉnh nhìn tôi từ đầu đến chân rồi quay đi chỗ khác. Mãi mới đáp:

    Thời buổi này, bọn nhãi nhép ấy cứ được người ta mượn cơm không thôi đã là phúc!

    Thế thì tiền quà của bác chắc chả mấy…

    Cái đó đã hẳn! Nhưng mà được năm xu một hào, thì cũng đủ. Bói rẻ còn hơn ngồi không…

    Tôi chỉ cái bọn thằng nhỏ cùng loạt tuổi tôi mà hỏi:

    Thế bọn này?

    Đứa năm hào, đứa ba hào…

    Thế mấy bà lão định ở vú già, đương ngồi ăn ngô ở gốc cây kia kìa?

    Cũng quanh quẩn đâu vào cái giá ấy.

    Tôi chỉ vào một người đàn bà đi ở vú mà hỏi:

    Thế cô vú em kia?

    Mụ ấy đổi giọng đáp:

    A, cái con mẹ ấy thì phải tìm cho nó chỗ ít nhất cũng hai đồng bạc công mới được! Mà tiền quà thì ít nhất cũng phải đòi một đồng! Nó sạch sẽ lắm! Sữa tốt hạng nhất đấy.

    Lúc này mụ ngó ra phía xa rồi về hè ngồi. Một lát sau thấy một bà già đứng tuổi, áo the trắng, hoa tai to, đến vẫy mụ.

    Này u! Con vú tháng trước xin phép ra rồi!

    Mụ già đưa người như bị cái lò xo nào đẩy lên kêu:

    Chết chửa! Làm sao thế ạ?

    Chồng nó chết, nó xin về mười lăm hôm. Tôi phải cho nó thôi hẳn.

    May quá, con tưởng hay lại có điều tiếng gì.

    Thế là trước một tin buồn người chết mụ đã thở dài một cái ra ý được nhẹ mình nên sung sướng lắm. Bà kia hỏi tiếp:

    Mợ ký nó nhà tôi còn mệt lắm, u có người nào ngay bây giờ không?

    Mụ già làm ra vẻ nghĩ ngợi mãi mới đáp:

    Thưa cụ đây, có u này đây… Nhưng mà con đã trót hẹn với cụ Lý con ở dưới kia… Không biết có nên để cho nó về ngay với cụ không hay là để nó chờ…

    Bà kia hớ hênh nói ngay:

    Thôi, xem có mướn được thì để ngay nó cho tôi. Mợ ký nó nhà tôi mệt chưa khỏi.

    Bẩm con nể cụ quá.

    Ôi chà! Bây giờ khối người ra, chả khó như ngày xưa. Rồi u tìm cho cụ Lý nhà u một người khác cũng được.

    Đứng lên, ra đây mau lên chứ ngồi ngẩn mặt ra thế à?

    Bà kia nhìn người vú từ đầu đến chân đoạn gật gù cái đầu mà rằng:

    Ừ, trông cũng sạch sẽ đấy, cho xem sữa nào?

    Mụ già vội nói ngay:

    Bẩm cụ, ấy ở nhà quê, chị ta là vợ một ông phó lý kia đấy. Xưa nay chẳng phải chân lấm tay bùn bao giờ!

    Vú em vạch yếm để hở cái ngực trắng nõn, vắt sữa vào lòng một bên bàn tay. Bà kia xem qua loa kêu:

    Tạm được.

    Tức thì mụ già giãy nảy người lên mà rằng:

    Cha mẹ ơi! Sữa như thế mà mẹ lại còn bảo là “tạm được”. Tốt vào hạng nhất rồi đấy mẹ ạ.

    Bà kia bĩu môi:

    Phải, hạng nhất đấy!

    Chứ gì, chị ấy mới đẻ con so, xưa nay lại không phải chân lấm tay bùn bao giờ, lại là vợ ông phó lý, chả phải khổ sở như người khác thì làm gì sữa chả tốt?

    Thế là bao nhiêu?

    Người vú em chưa kịp đáp, mụ già đã nói trước:

    Xin cụ cho cũng như cụ Lý con dặn nó…

    Thế là bao nhiêu?

    Ấy cụ Lý con bảo tìm hộ một chị sữa tốt sạch sẽ mỗi tháng độ chừng ba đồng. Ấy con còn bận một tí nên chưa đưa chị ấy lại cụ con đấy.

    Bà đi mướn vú bĩu môi mà rằng:

    Thôi tôi trả công cho như con vú trước, nghĩa là hai đồng.

    Tức thì mụ già chắp tay vái lấy vái để như đứng trước một cửa điện nào vậy, rồi quay mặt ra chỗ khác, không đáp.

    Thế nào?

    Lạy mẹ, mẹ cứ trả nó hai đồng chín hào chín xu xem nó bằng lòng được không?

    Phát khùng lên rồi, bà già kia phải gắt:

    Thì việc gì đến u đấy nào? U cứ biết cái phận u cứ nhận tiền quà thôi có được không, sao lại cứ chõ vào công xá của người ta thế?

    Người vú em lấm lét nhìn mụ già đoạn khẽ thưa rằng:

    Lạy cụ, cụ có mượn thì xin cụ cũng cho công như cụ Lý con dưới kia, thì con sai hẹn mới bõ.

    Bà kia đứng thừ người ra hồi lâu rồi quay gót. Tôi hỏi mụ già:

    Này u, lúc nãy tôi thấy u nói chỉ cần hai đồng một tháng…

    Ấy thế nhưng mà cái món này bóp được hơn. Rồi anh xem thế nào chốc nữa lại chả ra ngay đây bây giờ.

    Độ nửa giờ sau, quả nhiên lại thấy bà già kia ra, nói:

    Thôi thì tôi cũng bằng lòng trả cho chị ấy ba đồng một tháng vậy, còn về phần u lúc nào rỗi thì lại mà lấy tiền quà.

    Một cách khả ố, mụ già gãi đầu một hồi, rồi cau có nét mặt mà phàn nàn rằng:

    Lạy mẹ, thật nể mẹ quá đi mất! Bây giờ con lại phải đi tìm ngay con vú khác cho cụ Lý con dưới kia đây… Mẹ cứ cho con xin một nửa trước vậy.

    Vì nhận được của bà kia năm hào rồi, mụ già bảo người vú em kia:

    Thôi cứ theo cụ về nhà, rồi chiều hôm nay tôi lại lấy nốt tiền quà thì tôi tạt về nhà đem cho cái thúng quần áo… Này, cụ là người phúc đức, cậu ký, mợ ký cũng là người biết thương thì u cũng ăn ở cho nó lễ phép, cho nó nên ơn nên nghĩa, phải ngoan ngoãn mà trông nom em, biết chưa?

    Họ chia tay nhau… Mụ đưa người đã thành công trong cái việc “bóp cổ” người. Cái giá trị làm người, đối với bọn cơm thầy cơm cô, không phải ở cái sức làm việc của con người mà treo trên đầu lưỡi của con mẹ nặc nô mềm nắn rắn buông và suốt đời không bao giờ biết nói thật.

    Một buổi sáng qua như thế cho mãi đến chiều. Mụ già chỉ “tiêu thụ” được có một vú em thôi, nhưng mụ đã được đồng bạc. Còn mười lăm người nữa đói thì mụ cần gì, vì chính mụ, mụ có phải đói hộ người khác đâu. Bọn kia cứ việc bày hàng đầy rẫy ở đầu hè, duỗi dài chân ra, hoặc là xoạc cẳng ra, quần vén lên đến đùi để mà “khảo cứu” về cái lông chân loài người, hoặc để ngủ gật.

    Vậy thì tôi phải hỏi đến cái con sen mà tôi đã hỏi chuyện đêm qua tại hàng cơm. Đứng lên tìm quanh, tôi thấy nó chúi vào một xó hè, ngốn một mẹt bún chả tướng. Tôi hỏi:

    Gớm, phong lưu lắm nhỉ?

    Nó cười một cách ngây thơ và đáp:

    Phép quà anh! Anh tính mới thôi việc có dăm ngày, làm gì đến nỗi mà lại chả có thể ăn được ba xu quà!

    Này, cái nhà tớ vừa bỏ ấy mà, nó cần người mà chưa mướn được ai cả đấy. Đằng ấy có muốn làm thì tớ mách cho.

    Nó nhạt nhẽo đáp suông một câu:

    Giã ơn cái bụng tốt của anh lắm.

    Có bằng lòng không thì nói ngay đi, tớ không nói đùa mà.

    Nó vẫn lãnh đạm:

    Chủ nhà có tử tế không?

    Sao lại không?

    Nó cười nhạt:

    Tử tế đến nỗi anh phải bỏ việc, tử tế lắm nhỉ?

    Tôi cãi rằng:

    Không, tôi bỏ việc vì một lẽ riêng, chứ không phải tại chủ đểu.

    Thế à?

    Nó hỏi một câu cho mình đỡ ngượng rồi lại điềm nhiên gục đầu xuống ăn. Thì ra con bé, dầu đương lúc thất nghiệp, cũng không cần có việc làm! Nó cứ thờ ơ thế thôi!

    Tôi quay ra tán với mụ trùm nó:

    Này u, cái chỗ tôi bỏ đi ấy mà, họ đang cần một con sen đấy. U dắt con bé kia lại nhé? Bằng lòng không thì tôi chỉ chỗ cho. Chắc nó thì sẽ được người ta bằng lòng.

    Mụ già này cũng thờ ơ:

    Thật hay bỡn?

    Thật, chứ sao lại bỡn?

    Người ta cần thì người ta ra đây!

    Nhưng mà dắt nó đến nó có việc sớm ngày nào lợi ngày ấy có hơn không? Chả hơn để nó chết đói mà chờ việc à?

    Mụ bĩu ngay cái mồm cho rõ dài:

    Nó đương chết đói ngay đấy!

    Thế nó có cần đi làm không?

    Anh hỏi nó xem!

    Nếu nó cần thì chỗ ấy là tốt nhất!

    Mụ gắt lên mà rằng:

    Khỉ lắm, đừng nói nữa, anh thử hỏi nó xem, nó có cần làm không?

    Ồ! Lạ! Một đứa đi ở, khi mất việc, lại không muốn có việc làm! Thế là nghĩa lý gì? Tôi phải biết tường tận mới được.
     

  • CHƯƠNG II: ĐÊM ẤY, TẠI HÀNG CƠM

    Tôi không cần nói rõ hàng cơm nào, ở phố nào làm gì. Các ngài chỉ cần biết rằng một hàng cơm cũng như nghìn vạn hàng cơm khác, nghĩa là khi ta mới bước chân vào thì bổn phận ta là thấy lập tức buồn nôn buồn oẹ. Nó là mùi cá mè, mùi thịt trâu, thịt lợn thiu, mùi lòng lợn, lòng bò, mùi me chua, mùi dưa khú… Thôi thì đủ một trăm nghìn thứ mùi khó chịu mà lạ nhất là nó không hề bận đến hai lỗ mũi của bà chủ luôn luôn nắm trong tay cái quạt nan, cởi trần trùng trục và thỉnh thoảng lại cao hứng vén quần lên đến bẹn mà gãi sồn sột, tự nhiên như đàn ông.

    Lúc ấy đã khuya lắm rồi.

    Một mụ già làm nghề đưa người đưa tôi đến chỗ này mà bảo bà chủ: “Bà cho anh ấy ngủ đây vài tối, bao giờ anh ấy có việc làm, tôi xin đưa tiền trọ”. Thì bà chủ chẳng buồn nhìn tôi nữa, đập một con muỗi ở cổ đến bốp một cái, gãi vung lên một hồi nữa rồi mới chọc chọc cái quạt về phía sau lưng, ra ý bảo tôi cứ việc vào trong kia mà nằm. Trước khi ra đi, mụ già lại dặn tôi:

    Ngày mai nhớ ra ngã ba cho sớm đấy!

    Vâng ạ.

    Tôi đáp xong, rón rén lần vào phía trong. Thật vậy, chân tôi chưa bao giờ phải giẫm lên trên một lớp bùn quánh và nhớp nháp đến như thế. Đến chỗ mấy cái giường cách nhau mỗi giường một manh cót thì tôi không biết nên đặt lưng vào giường nào, vì giường nào cũng đã thấy đầu những người là người, nằm ngổn nằm ngang… Tôi đương bỡ ngỡ thì bà chủ hàng cơm quát:

    Thằng Hai đâu! Bảo nó lên sân gác, chỗ những đứa ở ấy mà nằm!

    Rồi thì một anh chàng chạy ra dắt tôi qua một cái sân, đến một cái thang tre mà bảo:

    Lên đây.

    Tôi theo lời, leo thang. Lên đến nơi thì đó là một gian gác cũng khá rộng. Trên mặt sàn chỉ có mấy cái chiếu mà tường thì vàng ệch những khói ám, từ cái bếp gần ngay đó đưa ra.

    Bọn cơm thầy cơm cô nằm ngổn ngang như lợn cả, bọn đực nằm phía bên kia, bọn cái nằm phía bên này. Bốn thằng nhỏ bằng trạc tuổi tôi với ba con sen, một con độ lên mười, một con mười lăm, còn một con nữa trông đã đứng tuổi. Trong khi hai đứa trẻ tuổi nằm hớ hênh vô ý thì con đứng tuổi khép nép vào một xó tường, khẽ nâng cái quạt nhìn tôi.

    Tôi bèn lần đến phía bọn con trai, ngồi xuống một góc chiếu. Tôi nom trước nom sau không có người của hàng cơm mới mạn phép khơi to ngọn đèn hoa kỳ. Rồi tôi lấy cái ống diêm ra dắt thuốc lào vào lỗ thủng, để lên miệng…

    Chợt có một đứa nói:

    Tội gì mà hút thế cho nóng! Với lấy cái điếu cày ở kia kìa.

    Tôi quay cổ lại nhìn thì thằng vừa nói đã ngồi nhỏm lên chạy ra tìm điếu. Sau điếu thuốc lào tôi cho nó hút che tàn thì chúng tôi đã là quen thuộc nhau hẳn hoi. Nó hỏi tôi:

    Trông đằng ấy có vẻ thạo lắm. Chắc đã ở tỉnh
    lâu rồi.

    Tôi ngửa cổ ra sau lưng lấy oai mà nạt rằng:

    A, cái đó thì đã hẳn!

    Chỉ một câu nói đó khiến nó đủ sợ tôi. Vì rằng từ đó trở đi nó luôn luôn gọi tôi là anh để cho tôi cứ tự nhiên mà gọi nó là mày.

    Còn mày thì bỡ ngỡ lắm. Mày mới ở nhà quê ra có phải không?

    Vâng.

    Mày đã đi làm lần nào chưa?

    Dạ ngót một tháng ở nhà phố B… rồi không ở được phải xin ra. Chủ ác quá.

    Làm sao?

    Nó chửi suốt ngày.

    Mày thì chưa đủ tư cách nếm cơm đâu! Đừng đứng núi này trông núi nọ mà ông cho có phen chết
    rã họng!

    Mãi đến lúc ấy vẫn còn thấy tiếng người làm chạy ra chạy vào rộn rịp cả hàng cơm. Bên ngoài người ta đã kỳ cạch lên cửa, vậy mà bên trong hình như lúc ấy người ta mới bắt đầu xào xáo… Tiếng bát đũa chạm nhau lạch cạch, tiếng nước giội xuống sân ào ào, tiếng mỡ nhảy trong xanh ran cả tai. Có lẽ những gia nhân của hàng cơm không biết phân biệt đêm ngày. Một thằng hát vang lên cho cả bọn nói bông nói đùa nhau khỏi buồn ngủ.

    Tôi lại bảo cái thằng ấy:

    Cứ việc bịt tai lại, chủ nó chửi chủ nó nghe, biết không? Cốt sao giữ lấy việc làm khỏi chết đói là phúc!

    Nó chớp mắt sợ hãi rồi sẽ cãi:

    Bốn hào một tháng mà cấm bữa nào được ăn no! Anh bảo làm như thế thì “nước mẹ” gì?

    Nhưng mà tôi, tôi cần gì lời cãi của nó. Tôi hãy nói khoác cho nó sợ tôi đã.

    Bao giờ như anh mày đây này, lúc đó hãy đứng núi này trông núi kia biết chưa?

    Nó họa theo:

    Phải, như anh thì tất nhiên đã thạo lắm.

    Chứ lại còn bàn, ra máy chỉ hét lên một cái là lấy được hai thùng nước. Mà món ăn nào cũng nấu thạo, cả món ăn ta món ăn Tây…

    Thế sao anh cũng mất việc?

    Tôi trừng mắt lườm nó mà rằng:

    Mất việc à? Hai đồng rưỡi lương tháng rồi,
    ông đòi thêm năm hào nữa mà không thêm thì ông bỏ đấy!

    Nó lè lưỡi tỏ ý kính phục tôi lắm. Mà ngần ấy
    điều chỉ cốt để con bé nằm nhìn trộm tôi phải cho tôi là một kiện tướng trong bọn cơm thầy cơm cô. Tôi đã có cơ trong cuộc giương vây vì từ lúc này trở đi, con bé cứ mải nhìn tôi, ngắm nghía tôi, đánh giá tôi chứ không ngủ.

    Nói khoác mãi cũng thất sách tôi bèn hỏi:

    Thế đằng ấy thích làm cho những nhà như
    thế nào?

    Nó đáp:

    Khốn nạn, nào tôi có tài giỏi gì mà còn dám nếm cơm ai! Tôi chỉ cầu vào một cửa đãi mình cho vừa phải, đừng bắt mình làm quá sức, đừng đánh mình, chửi mình mà cái nhà tôi vừa bỏ thì khốn nạn, nó năm cha ba mẹ quá, ai cũng đánh chửi được mình! Người này sai chưa làm xong việc này, người khác đã lại ới. Thành ra mình là cái thân ba vạ.

    Nó kêu chưa bao giờ nó thấy một nhà nào lại tồi tệ như thế cả. Thật vậy, đến nó là kẻ phải đem thân đi ở mà mỗi khi nghĩ đến nhà chủ là thấy khinh.
    Nó chỉ là con nhà bố cu mẹ đĩ thôi cũng không đến nỗi khốn nạn bao giờ. Thật vậy, nếu những lời nó nói là thật.

    Sau khi nghe chuyện, tôi phải xếp đặt lại một cảnh gia đình không ai tưởng tượng là có được, ở giữa đất văn vật ngàn năm…

    Nhà có sáu người, ông bố với bà mẹ già, người con giai cả đi làm tùy phái cho một công sở, với vợ, cộng thêm hai cô con gái…

    Sáu người cùng chung máu mủ hoặc là vợ chồng mà mỗi bữa ăn mỗi người đều vào bếp thổi một niêu cơm. Lúc ăn người ta tuy cùng ngồi với nhau, song ai cũng có thức ăn riêng của người ấy. Đại khái ông bố đã có đĩa chả, bà mẹ đĩa đậu rán, con trai với con dâu: một đĩa xào, các con gái: bát dưa, bát canh… Người ta tuy cùng ngồi ăn một mâm chung, nếu ai bị sự cám dỗ mà đưa đũa xâm phạm đến món ăn của người khác thì tức khắc sẽ có cái lườm đến đổ trời.

    Ấy là cái cảnh của nhà ấy bằng vài nét vẽ phác.

    Vậy thì một bữa, khi nàng dâu để phần chồng, một đĩa chả rươi, chẳng may ông bố chồng ăn cơm trước đã đụng đũa vào. Đi làm về, ông con trai mở lồng bàn thấy món mỹ vị đã bị thất thiệt, bèn quát rầm lên:

    Đứa nào ăn của ông đây? Ông đi làm khó nhọc mà ông chưa ăn, đứa nào ăn trước ông, mau mau khai ra!

    Ông bố chạy lại dịu giọng đáp:

    Thưa cậu, tôi đấy ạ. Tôi tưởng chị ấy có rươi mới thì làm cho tôi nên tôi nhầm, trót nhỡ ăn phải mấy miếng…

    Thế thì các ngài có đoán được là ông con nói thế nào không? Muốn để các ngài đoán dễ hơn, tôi xin thưa, thằng nhỏ kia đã nói với tôi: ông bố thuê gác trong, ông con thuê gác ngoài.

    Thôi các ngài đoán chẳng ra đâu, vì Victor Hugo cũng chưa hề tưởng tượng ra một kẻ khốn nạn đến như thế.

    Ông con đã nói cho ông bố nghe một câu thâm thúy như thế này:

    Nhầm… Thằng thuê gác trong, thằng thuê gác ngoài, mà vợ người ta để phần cơm người ta, mà lại nhầm! Nhầm kể cũng lạ!

    Rồi thằng nhỏ khí khái kết luận rằng:

    Tớ nghĩ đi ở mà được chủ hay cũng đẹp mặt, còn đi ở phải những chủ như thế nhục lắm!

    Tôi gật gù đồng ý với nó rồi lại mất thêm cho nó một điếu thuốc, một que diêm, nhưng lãi ở chỗ được cái cười giòn của con bé nằm ở góc tường. Cái cười kia xui tôi có gan cầm đèn soi vào tận mặt nó.
     

  • PHẦN 19: BẮT VÍCH

     

    Tuy vậy, đôi bạn cũng vui vẻ đội rổ lên đầu, sóng đôi nhau bước đi. Họ tiến đến cái chỗ có đống cát xám nhoi lên cái đường thẳng mịn màng của bãi sa mạc mà nước thủy triều đã tốn công san mãi cho phẳng phiu và dịu dàng cho bàn chân như tấm nhung to giải rộng.

    Đống cát to một cách bất ngờ, vì con vích này là một con vật khổng lồ đã sống lâu năm. Cứ kể riêng cái bề ngang của nó thôi, cũng đã dài một cánh tay. Đầu nó vươn dài ra, mồm nó chúc xuống mặt cát, quờ quạng như muốn bám răng vào một vật gì để quên bớt cơn đau. Hai con mắt nó tuy giương tròn thao láo ra đấy, nhưng sự thật, nó không trông thấy gì cả, hoặc giả nó cũng có biết là đương có sự nguy hiểm cho mình, nhưng vì đau quá, không thể nhúc nhích được.

    Phách và Trì cứ việc tự tiện thảnh thơi ngồi xuống phía sau đuôi con vật, lấy bàn tay bới cát ra hai bên. Đến khi có chỗ đủ thọc tay xuống hố rồi thì để kề cái rổ ngay vào đấy, nhặt trứng dưới hố lên bỏ vào rổ. Công việc ấy thật là dễ dàng một cách tức cười. Có khi ta chỉ việc đưa tay ra hứng ở đuôi con vật chờ cho quả trứng rơi vào tay ta…

    Con này đẻ ít ra cũng phải dăm chục quả nữa…

    Hiểu ý của Trì, Phách gật đầu bàn:

    Vậy thì anh ngồi đây, để tôi chạy ra đằng kia xem sao, và bao giờ cần thì hoặc tôi gọi anh, hoặc anh liệu gọi tôi.

    Trì gật đầu: Phách chạy tới chỗ cách đấy chừng ngót hai trăm thước, cũng có một con vích đương nằm đó.

    Trời đã tối sầm hẳn lại. Trăng, sao đã bị nhiều tầng mây che kín, bể và trời chỉ còn một màu đen ngòm. Phách và Trì không trông thấy nhau đâu nữa. Thốt nhiên, những tiếng sóng dào dạt nghe bỗng có một tính chất rùng rợn, có thể làm dựng đứng tóc gáy kẻ nào yếu bóng vía. Ta tưởng chừng như những núi nước quằn quại đương xô đẩy nhau ấy sắp ngập lụt chỗ ta ngồi để lôi cuốn ta ra ngoài khơi Vì một khi trời tối đi, thì mực sóng hình như gần lại…

    Bỗng Trì phải đứng ngay, hai tay bắc loa ngoài miệng gào thét:

    Phách! Anh Phách ơi! Mau lại với tôi.

    Gió mạnh quá, sóng bể đập dữ dội quá, tiếng kêu của anh bạt đi.

    Anh định thần cố nhìn qua cái mờ mờ ấy về phía bạn, nhưng không động tĩnh gì cả, cũng như chẳng thể nào biết được rằng bạn đã nghe thấy anh gọi chưa, đã đáp chưa. Nguy quá, những quả trứng từ đuôi con vích rơi xuống cát đã thưa thớt lắm, tỏ rằng con vật sắp đẻ xong! Nếu không kịp mau ra tay lật ngửa nó lên, nó mà đã đủ hồi sức để chạy ra bể, thì một người không tài nào bắt nổi nó nữa.

    Trì lại bắc loa cầu cứu, cố sức lấy giọng đàn áp tiếng gió và tiếng sóng:

    Phách! Phách ơi! Mau lên! Phách ơi!

    Anh tưởng đã thất vọng thì thấy có tiếng khẽ đáp từ xa vẳng lại:

    Đây, tôi đây!

    May quá, lúc con vật sắp cử động, đôi bạn đã có mặt chỗ ấy rồi. Trì vội vàng quỳ xuống cạnh con vật, vốc hai nắm cát bôi lên mai nó để có thế giữ cho đỡ trơn tay. Rồi anh cong lưng giữ rịt lấy một nửa mình con vật, về phía dưới, để cho, ở bên kia, Phách cũng quỳ xuống, nhịn thở, chuyển tất cả sức lực vào hai cánh tay, để bẩy nó lên như ta muốn vần một cái cối đá nặng. Bởi lẽ tảng đá khổng lồ ấy tuy vậy cũng biết cử động, cũng biết chống cự bằng cách bò nhoài đi, hoặc quẫy chân bơi chèo vung lên, cho nên lật ngửa nó chẳng phải dễ nào! Hai người cùng lúng túng, ì ạch một lúc khá lâu… mãi đến khi Phách đã đứng được lom khom lên, Trì vội vàng né mình tránh về phía sau, để cho Phách được thẳng hai tay đẩy mạnh một cái… Cát ẩm đáp lại một tiếng bịch nặng nề; trong cái tối màu xám, một vòng tròn trắng hếu hiện ra. Thế là con vích đã nằm ngửa, vô kế khả thi, cho dầu nó vẫn quờ quạng bốn chân một cách thậm vô ích, và thở phì phì, tưởng chừng như hung tợn khác hẳn thế.

    Đôi bạn cũng đứng nhìn, và thở một lúc. Rồi Phách giục bạn:

    Thôi ta chạy lại đằng này đi thì vừa!

    Nói rồi cùng cắm đầu chạy…

    Vì hành động trong tối đã lâu, bây giờ hai người đã nhìn lờ mờ thấy sự vật trên bãi cát, không còn bị quáng như lúc mới tối nữa. Con vật thứ hai không gây ra sự khó nhọc gì, vì lẽ nó nhỏ hơn con kia. Phách và Trì, mỗi người đã buộc thừng vào một chân trước con vật, cắm cổ lôi nó sền sệt qua một khoảng cát đi mất nửa cây số thì đã đến chuồng vích. Trì tháo then, mở cánh cổng tre, đun con vích vào, rồi hai bạn lại quay ra phía khơi. Sau khi bắt về được con vích lớn đã lật ngửa từ trước con vật đầu tiên của buổi đi săn hai người mới lại quay ra những chỗ cũ tìm những ổ trứng.

    Trên không gian, mặt trăng cứ bị che khuất mãi. Bãi biển lúc tối thêm một chút, có lúc lại sáng thêm một chút, tùy theo cái sự tụ họp của mây đen, lúc mau, lúc thưa. Nhưng không lúc nào chị Hằng được ló hẳn cái mặt lộng lẫy. Đã quá nửa đêm, vũ trụ thiên về bên dương, cho nên nước thủy triều đã rút ra rất xa, và những làn sóng cũng chỉ còn tung hoành được ở ngoài khơi thôi. Gió bể, vì vậy, thổi cũng đã bớt mạnh.

    Khi đem được về tới chuồng con vích thứ bảy, nhận thấy rằng còn lâu lắm mới sáng. Phách, đứng dưới gốc gạo tạm nghỉ, đã nhắc lại với bạn:

    Đấy, tôi đã nói: đêm nay có Trời giúp chúng ta! Chẳng đúng là gì!

    1939
     

  • PHẦN 18: ĂN MỪNG

    Bữa nay cụ Phán Uyên, đã được hiểu rõ cái gì là cái vinh quang, những đồ mừng quý giá, những tấm câu đối đỏ treo la liệt khắp tường, đã đủ an ủi về số tiền bỏ ra. Cái cảnh ăn uống ầm ầm hai hôm nay không khiến cụ sốt ruột nữa. Đọc những chữ chúc mừng rất văn chương bằng dạ đen trên nền đỏ, cụ mới khám phá ra rằng: chao ôi thì ra mình xưa nay vẫn có nhiều đức tính mà chính mình không biết, để mà sướng như một kẻ chết được lắm câu đối khóc có thể được thỏa cái vong hồn… Thật là linh đình, và vui vẻ. Thật là vinh dự cho tổ tiên.

    Trong hai ngày ăn uống thì hôm qua để cho họ hàng và con cháu trong nhà. Chính hôm nay mới là để mời khách ở tỉnh. Đây, bàn các bạn đồng sự của cụ, phần nhiều là nhà nho, số đông đã có nhiều phẩm hàm, huy chương. Tô điểm cho dăm đám người ấy có một quan Bố và một quan Phủ, họ bên nhà vợ của cụ, và đã làm cho cụ tăng thêm sĩ diện. Kia là bàn các ông cũng tai to mặt nhớn thuộc tân học, bạn hữu của “anh Tham”, nghĩa là vào hàng con cháu cụ mà thôi. Ở buồng xép bên cạnh thì các cô đốc, cô giáo, bạn hữu của con gái cụ vậy. Ai cũng về dự tiệc vui vẻ và đông đủ. Thì phải biết cái cách xử thế xưa nay cụ là tròn trĩnh thế nào! Một khi cụ đã về làng thì cũng phải thế nào cho đẹp mặt với người làng! Khách tỉnh về tới tấp hết lượt này đến lượt khác, phần nhiều bằng xe nhà, và có cả hai chiếc xe hơi đỗ ngoài cửa đình nữa! Nghĩ như thế, cụ lại kiêu ngạo như một đứa bé con…

    Chúng mày đâu cả rồi! Rõ thế đấy! Ngần ấy con người để sai bảo mà gọi lấy thêm có một ít giấm nữa cũng không đứa nào đi lấy được đấy!

    Lời gắt của cụ lẫn lộn mất vào tiếng đàn, tiếng trống, tiếng hát, tiếng phách… Cụ nhìn trước nhìn sau, lắc đầu thở dài… Vì có ba tên người nhà thì hai đứa đương bưng những bát cỗ mới hâm cho những bàn ở xa, còn một đứa thì đương chới với, buộc bánh pháo dài vào ống máng. Cụ toan tiến bước xuống phía nhà bếp thì chợt một bàn tay nắm cụ lại, trước một câu nói sốt sắng thế này:

    Cụ ơi, cụ hãy vào đây với con!

    Đó là một ông khách trẻ tuổi, mà cụ không nhớ rõ tên, âu phục chải chuốt khiến cụ kính nể lắm.

    Con tấp tểnh cũng làm được một bài hát để mừng cụ, chẳng biết hay dở như thế nào, xong cũng xin mạn phép các quan khách đây một phen…

    Người ấy mời cụ ngồi xuống ghế, đưa ra một bài thơ bằng mực đen giấy trắng, lại nhét luôn cả cái dùi trống vào tay cụ nữa, nói tiếp:

    Bài hát mừng cụ thì xin cụ thưởng thức mấy tiếng trống cho chúng con cùng nghe.

    Thẹn quýnh cả người, cụ Phán Uyên đẩy cái trống ra, ấp úng:

    Văn chương của ông… thì xin… để phần ông, vì thật tình, tôi cũng không biết đánh trống cô đầu.

    Rồi cụ giương mục kỉnh lên đọc bài hát nói ấy; xong mỗi câu lại thấy mặt cụ vui tươi thêm lên. Sau cùng, cũng không biết bình phẩm dài lời, cụ chỉ đưa trả tác giả bài hát với cái dùi trống và từ chối:

    Hay lắm! Nhưng mà tiếc rằng tôi không biết đánh trống, để xin ông cho nghe… Văn hay lắm!

    Khi đưa cho đào nương mảnh giấy, cụ rất hổ thẹn, thấy rằng mình quê mùa một cách đáng giận, và thú ả đào quả là một thú văn chương tao nhã thật, chứ không phải chỉ là những trò bậy bạ như người ta vẫn nói xưa nay.

    Cố nhiên, tác giả những câu hát nói kia nhất quyết chối từ. Cuối cùng, danh dự thưởng văn về tay người cao chức nhất bàn tiệc, là quan bố chánh, ông anh họ nhà vợ của cụ chủ. Quan Bố gọi cụ Phán đến ngồi bên mình, rót một cốc rượu nhỏ để trước mặt cụ, giao hẹn bằng một thứ tiếng đồng sang sảng, nghiêm nghị và đáng sợ như những lệnh ban ra giữa công đường:

    Đây, cứ mỗi tiếng chát thì ông lại cạn một cốc rượu, vì mỗi tiếng chát của tôi không những là thưởng một câu văn mà thôi, nhưng còn đồng ý với tác giả để ca tụng cái cảnh phú quý, an nhàn của
    ông nữa.

    Mọi người vỗ tay, rồi có đến hàng mấy chục người nữa vỗ tay theo. Bên buồng xép ở tận trong kia, đám phụ nữ cũng bỏ đũa bát để đứng thấp thoáng trong mành nhìn ra, chú ý đến cái đại sự ấy nó làm tăng phần long trọng cho cuộc vui tuy vậy trước vẫn tẻ ngắt. Cụ Phán Uyên xoa tay xin lỗi một cách hiền lành đáng tức cười:

    Bẩm, mỗi tiếng chát lại một cốc rượu thì có lẽ cũng nhiều quá, vậy xin cho xong bài thì hãy cho một cốc.

    Tuy có một vài cụ già phản đối lại cụ Phán để về bè với quan Bố nhưng sau cùng các quý khách cũng biết nể cái sức khỏe của mái tóc hoa râm. Rồi thì cô đào e hèm dọn giọng, rồi bác kép vặn lại dây đàn, rồi quan Bố tom tom tom cho khách ăn ngừng đũa lắng tai nghe để trở nên một cử tọa nghiêm chỉnh.

    Cành mai hạc đậu thêm xinh,

    Bốn mươi năm nữa, khang ninh còn dài,

    Ngày xuân cảnh thế tươi cười,

    Đào nguyên há để riêng người ngày xưa!

    Gia nhân chinh cát,

    Trên tiệc đào kẻ trước dắt người sau…

    Cuộc trăm năm trời có hẹn ai đâu?

    Con hạc trắng bấy lâu về bến Nhuệ,

    Mai cốt cách mai già mai vẫn thế,

    Đào nhởn nhơ đào thắm vẻ thêm xuân,

    Lắng tai nghe tiếng chúc lẫn cung đàn,

    Cất chén chúc mừng người trên thọ tịch,

    Khách bạch ốc nào ai tiên trích

    Xin dang tay “giật phịch” quả đào tiên…

    Cõi trần cũng có Đào nguyên.

    Quan Bố ngất ngưởng đánh luôn: tom tom tom chát tom!

    Đoạn cụ gật gù nói rõ to:

    Hay thật đấy chứ! Văn chương như thế mới gọi là tân thời… “Xin dang tay giật phịch quả đào tiên”. Thế có lẳng lơ không? Chuyến này thì cụ Phán nhà tôi sẽ vì câu thơ ấy mà cải lão hoàn đồng!

    Quan Bố ngừng một lát, trông trước nhìn sau, rồi vẫy tay gọi một cô trong bốn cô đào rượu đang mải tiếp cho các quan khác gần đấy:

    Này, cô kia! Cô áo đỏ kia! Lại đây đỡ hộ chén rượu cho chủ nhân cạn hộ đi.

    Khi cô đào trẻ tuổi đến đứng bên cụ Phán, bẽn lẽn nâng cốc rượu thì nhanh như cắt, quan Bố đã nắm lấy một bên cánh tay cụ Phán mà quệt một cái vào ngực cô ả, để rồi cười nức nở cắt nghĩa:

    Này thì đây: xin dang tay giật phịch quả đào tiên! Các ngài đã thấy chưa?

    Lúc ấy cụ Phán Uyên đương mải hớp chén rượu, cho nên khi cụ vội lôi được tay ra, cái cử chỉ bó buộc kia cũng đã xong hoàn toàn. Cụ thẹn đỏ cả mặt, sung sướng đến ứa nước mắt, vì lúc ấy, cử tọa khen cụ sốt sắng như khi họ đi xem đá bóng mà gặp lúc có quả vừa sút vào gôn. Cụ vội vàng đứng lên chạy tuy không biết định chạy đi đâu, như người muốn đi trốn. Sau cùng, cụ đánh trống lảng bằng cách gọi đầy tớ ra mà mắng:

    Lấy thêm ít giấm tây vào bàn này! Sao mày đốn thế, mày để tao gào rát cả cổ!

    Tuy nhiên giọng gắt của cụ thật tình lúc ấy cũng không dữ tợn là mấy, vì cụ vẫn còn thấy rõ cái cảm giác dịu dàng về một bên ngực cô đào trẻ nó chưa tiêu tan hẳn mà lại còn như đọng quyện lại ở cả năm đầu ngón tay già nua đã mấy chục năm rồi chẳng còn biết gì là mùi xuân.

    Chợt thấy quan Phủ gọi cụ rồi nói một hồi dài:

    Này chủ nhân ơi! Nhà nho là thâm lắm đấy nhé! Thôi xin các ngài cũng đừng ai nỡ ép duyên ông anh tôi nữa. Ông anh tôi đã trình bày cái cảnh ngộ éo le, khó xử, của ông anh tôi, ra với thiên hạ rồi! Đấy các cụ xem: quan Bố tôi vừa mới ép duyên xong thì ông anh tôi tức khắc gọi người nhà lấy thêm giấm. Chao ôi, thế thì ông anh tôi đã đủ thâm trầm hay chưa? Vì rằng trong Kiều có câu: Giấm chua lại tội bằng ba lửa nồng!

    Rất nhiều người lại vỗ tay ran, cười to đến vỡ nhà vỡ cửa. Một cụ bảo cô đào non áo đỏ:

    Này em ơi, thôi thế thì em cứ cam chịu ở trầm luân khổ ải thôi chứ người quân tử chẳng vớt em đâu!

    Một người trẻ tuổi đứng lên nói:

    Thưa các cụ, trăm điều chẳng qua chỉ tại tác giả cái bài hát nói ấy.

    Ông khách âu phục trẻ tuổi từ nãy ngồi lặng im vừa thẹn vừa kiêu ngạo về cái bài văn của mình, đương lắng tai nghe xem có ai thì thào chỉ trích gì không, bấy giờ đành phải đứng lên, đón đỡ:

    Bẩm các cụ, chúng tôi không ngờ rằng cụ Bố tôi đây ngài lại hiểu bài văn ấy một cách kỹ đến thế để mà đem lý thuyết thực hành ngay như thế.

    Quan Bố cười khà khà, lên râu bảo thiếu niên:

    Thế thì đôi ta tri kỷ lắm chứ còn gì nữa! À quên, xin các cụ thưởng một cốc cho tác giả bài văn hữu tình. Chị áo đỏ đâu, chị lại mời ông ấy cho tôi một cốc nữa.

    Lại vỗ tay…

    Nhưng chợt một ông khác, cũng trẻ tuổi, mặt đỏ nhất tất cả, đứng lên trịnh trọng nói:

    Bẩm trên các cụ, dưới các ông…

    Mọi người giật mình lắng tai nghe biết là sắp có chuyện. Ông kia tiếp:

    Quan Bố chánh thưởng tác giả bài hát nói ấy cốc rượu là vì nó có tính cách hữu tình. Tôi cũng xin hoan nghênh. Nhưng mà xong rồi thì tôi xin các cụ và các ông cho tôi phạt nhà thi sĩ ấy ba chén vì đó là một nhà thi sĩ tham lam! Vì sao? Vì cụ Phán nhà tôi đây bữa nay chỉ có khánh thành nhà mới thôi, vậy mà bài hát mừng có câu mừng cả tiệc thượng thọ nữa, thì, cái lối “tiện dịp” như thế là có hại cho tôi, vì sang năm đúng sáu mươi mà cụ Phán tôi không khao thượng thọ nữa thì là lỗi ở nhà thi sĩ ấy. Vậy thì
    phải phạt.

    Tác giả bài hát nhìn quanh một lượt thấy trong dăm chục quan khách có một số đông gật gù biểu đồng tình với ông phản đối kia, thì rất lấy làm lo, bèn cãi:

    Tôi xin uống ba chén rượu ông phạt! Nhưng nếu sang năm cụ Phán tôi lại khao thượng thọ nữa, thì ông sẽ đáp tôi ra sao? Và có lẽ ông chưa nghe kĩ bài hát!

    Ông kia gân cổ lên, hùng hồn chẳng kém:

    Tôi cho ông phạt trước tôi ba chén nữa, sau khi ông uống ba chén mà các cụ phạt ông!

    Nhiều người lên tiếng xôn xao, không chịu nhận trách nhiệm về ba chén rượu phạt ấy, ông kia lại nói:

    Sao tôi lại chưa nghe kỹ! Ông chả có câu: “Cất chén chúc mừng người trên thọ tịch” là gì! Vậy ông thử đọc tất cả câu đối đây xem có ai mừng thọ tịch không?

    Có một người cãi hộ:

    Nhưng mà thọ tịch ở đây là ý phụ không phải ý chính!

    Tham Châu vỗ vai ông kia, khẽ gắt:

    Thôi đi, tôi van ông nữa, ông đừng gây sự thế! Ông say lắm rồi! Và ông uống ít chứ!

    Thưa chú, tôi chưa say, và trước mặt công chúng thế này, xin chú đừng mắng tôi! Chú còn là đàn em, biết chưa!

    Ông ấy vừa nói được có thế thì đã đưa tay lên giữ cổ, khòm lưng xuống, rồi nôn ồng ộc ngay ra đấy như một cái ống máng! Thiên hạ ghê tởm quay nhìn đi chỗ khác và nhà thi sĩ thì khẽ so vai một cái hả hê. Đầy tớ mau quét dọn, trong khi Tham Châu nhăn nhó ôm xốc ông quý khách ấy vào bàn đèn thuốc phiện:

    Các ông mau tiêm cho ông ấy một điếu cho dã rượu… Rõ khổ quá, cứ uống như một cái phễu!

    1939