Category: Uncategorized

  • 2

    Lần theo gia phả, chỉ nội trong ba đời gần gụi với mình nhất, Nguyễn Bá Nhã đã chứng kiến biết bao số phận trái ngang cơ khổ. Mỗi cảnh đời y như một cái vảy, một mẩu vỡ thậm chí một hạt bụi rụng ra từ làng Phù. Nó là nét chấm phá trong bức tranh toàn cảnh quá đỗi dữ dằn, kỳ quặc của ngôi làng này.

    Cha anh, ông Nguyễn Bá Lễ là con trai thứ hai của cụ Nguyễn Bá Hiếu với người vợ thứ Lại Thị Tựa. Cụ Hiếu hai vợ. Bà cả Lại Thị Nương sinh một trai và bốn gái. Bà thứ không ai khác chính là em gái của bà cả, sau khi về cùng chị gái nâng khăn sửa túi cho cụ Hiếu bà thứ sinh thêm hai người con trai. Nguyễn Bá Trí, Nguyễn Bá Lễ và Nguyễn Bá Độ thuộc nhánh trưởng họ Nguyễn Bá làng Phù. Cụ Hiếu ngày ấy là một người giầu có nức tiếng. Giầu không phải do tích tụ ruộng đất, thuê người canh tác. Nhà cụ chỉ có hơn ba mẫu Bắc bộ trồng cấy lương thực đủ dùng cho gia đình. Cụ kinh doanh rượu. Ty rượu của cụ mang tên Phù Vân tửu quán. Vừa là tên làng, vừa mang cái âm hưởng phiêu du của đám đệ tử lưu linh. Do mát tay thế nào, ty rượu của cụ phất lên vù vù. Cả làng, cả tổng mặt đỏ chân khua vì cái hương vị rượu cụ Hiếu. Nhiều nhà cũng rắp tâm làm theo nhưng chẳng hiểu có bí quyết gì mà Phù Vân tửu quán vẫn bỏ xa bao hãng rượu khác. Tiếng tăm đến nỗi các loại rượu của ty cụ Hiếu cứ theo chân thương lái bành trướng chiếm lĩnh khách hàng suốt dải từ thành phố Giang Hạc lên đến tận miệt Vũ Ẻn, Khe Hoa, một điểm buôn bán nhộn nhịp nhất ngay cửa ngõ đi vào Việt Bắc. Gần chục năm cuối đời do những đóng góp của cụ cho làng xã, hội đồng kỳ mục mời cụ giữ chân Chánh tổng. Nhưng cái chân Chánh tổng của cụ không toàn tâm toàn ý cho việc làng việc xã. Cụ chỉ giữ nó làm cái danh. Mọi việc hàng ngày do các ông Chánh hội, Lý trưởng các làng đảm nhiệm cả. Khi nào có công to việc lớn Chánh tổng Hiếu mới can dự vào. Con nhà khá giả, Nguyễn Bá Lễ được học hành chu đáo. Cụ Chánh gửi Lễ về thành phố Giang Hạc thụ giáo thầy đồ Lạng, một nhà giáo có tiếng khắp vùng Tam Giang. Nhưng rồi việc học hành của Nguyễn Bá Lễ cũng chỉ xuôn thuận được vài năm. Chín tuổi Lễ thôi học vì cụ Chánh đột ngột qua đời. Các con trai đều còn non dại, bà cả Lại Thị Nương tiếp tục quán xuyến chuỗi cửa hàng rượu và hướng dẫn công việc kinh doanh cho người con trai trưởng Nguyễn Bá Trí. Song sức đàn bà cùng con trẻ không nối được chí cha. Do thiếu kinh nghiệm, ty rượu của Nguyễn Bá Trí bị các hãng khác cạnh tranh, o ép. Vài năm sau ngày cụ Chánh quy tiên, Phù Vân tửu quán phá sản. Nguyễn Bá Trí lúc ấy đã có vợ và hai con gái. Chán chường vì thất bại, ông đem bầu đoàn thê tử lên vùng Thác Bà, Yên Bái sinh sống. Khi ấy bà cả Lại Thị Nương đã qua đời. Lý do bỏ làng ra đi theo như Trí nói là cái số ông không thể làm ăn được ở làng Phù. Ông lại không có con trai, mọi việc hương khói, báo hiếu tổ tiên ông giao lại cho hai người em là Nguyễn Bá Lễ và Nguyễn Bá Độ. Nhà cụ Chánh tan đàn xẻ nghé sau biến cố đó. Đất đai nhà cửa phần thì phân chia, phần lớn bán đi để ông Trí trả nợ. Ba mẹ con bà thứ Lại Thị Tựa được chia một ngôi nhà lá ba gian hai chái và hơn bốn sào ruộng.

    Thao Giang một trong ba địa bàn đứng chân của phong trào Quốc Dân đảng. Từ Vĩnh Phúc qua Thao Giang tới Yên Bái như thế chân kiềng của tổ chức chống Pháp nổi tiếng này. Nhiều người ở làng Phù có chân trong hội kín. Nguyễn Bá Lễ khi ấy còn quá nhỏ, ông chỉ biết về Quốc Dân đảng khi người anh cả Nguyễn Bá Trí bị bắt. Giặc Pháp buộc tội Trí lợi dụng việc mở ty rượu để tuyên truyền chống lại chính phủ bảo hộ. Vậy Nguyễn Bá Trí không phải chỉ là chân đảng viên thường mà là người có vị trí trong tổ chức. Ấy là người Pháp loan tin thế chứ cả nhà ông Lễ chẳng ai biết ông Trí tham gia Quốc Dân đảng như thế nào. Việc bán xới khỏi làng là do ông thất bại trong làm ăn. Lại có người bảo số ông không thể có con trai nên ông phẫn chí bỏ đi. Bây giờ thêm cái lý do ông là người của Quốc Dân đảng vì thế mới đưa gia đình lên Yên Bái…Chẳng biết nguyên nhân nào là đúng. Mật thám Pháp có về làng Phù truy sát gốc gác của Nguyễn Bá Trí nhưng chẳng còn ai để hạch tội. Mối liên hệ gần nhất với Nguyễn Bá Trí là hai người em trai cùng cha khác mẹ thì đều còn quá nhỏ. Sau này tin tức về Nguyễn Bá Trí cũng mờ mịt. Nghe nói ông phải đi tù và chết trong trại giam.

    Trưởng thành vào đúng thời điểm những cuộc

    vận động sâu rộng của phong trào Việt Minh chống lại ách thống trị của thực dân Pháp, ông Nguyễn Bá Lễ hăng hái tham gia cách mạng tại địa phương. Năm 1943, ông kết hôn với bà Lê Thị Mận, một thôn nữ cùng xóm. Lấy vợ chưa đầy nửa năm thì mẹ ông, cụ Lại Thị Tựa qua đời. Vợ chồng ông Lễ được thừa hưởng căn nhà lá ba gian vào loại tuềnh toàng như hầu hết các gia đình nghèo ở làng Phù. Nguyễn Bá Lễ cùng một vài thanh niên khác thoát ly lên chiến khu. Ngày mà cả nước sùng sục khí thế giành chính quyền, ông đột ngột trở lại làng Phù. Ủy ban khởi nghĩa được thành lập. Ông Lễ giữ chân Chủ tịch lâm thời. Làng Phù bừng dậy tấn công trại lính Nhật, phá kho thóc chia cho dân. Khởi nghĩa thành công có chính quyền mới, ông lại biến khỏi làng. Đó là những năm tháng đầy biến động, ông Lễ hoạt động nửa công khai nửa bí mật. Nguyễn Bá Độ em trai ông Lễ, mồ côi cả cha mẹ lúc tuổi đời còn nhỏ nên ở với chị dâu. Bà Mận chăm sóc em chồng đến lúc trưởng thành. Cuộc sống quả là hết sức gian nan.

    Bà Lê Thị Mận, mẹ Nhã là một người phụ nữ đảm lược và kiên gan. Cuộc đời bà là hình ảnh quá đỗi sinh động về làng Phù dằng dặc những bất trắc tai ương. Gọi là con dâu Chánh tổng Hiếu, nhưng sự giầu có và danh vọng sang cả của cụ chưa bao giờ che rợp

    trên mái đầu vợ chồng bà Mận.

    Đứa con đầu Nguyễn Bá Tín vừa chào đời vài tháng làng Phù của bà nháo nhác. Đúng phiên chợ, người buôn bán đông đặc thì trên đê náo loạn. Bụi cuốn mù trời. Một đoàn người ngựa sầm sập từ đâu sộc tới. Họ bao quanh chợ Phù. Những người lính đầu tiên nhảy khỏi lưng ngựa. Chúng mặc quần áo rộm vàng, mũ vàng. Dáng hình thấp béo. Mắt ti hí. Thằng nào cũng đeo một thanh gươm dài quá thân người. Đứng cạnh tên có vẻ chỉ huy là một gã lêu nghêu. Thằng Việt gian vung tay hét:

    – Quân đội Thiên hoàng đã về. Mọi người hãy giải tán. Giải tán hết!

    – Bọn Nhật đến nhanh thế nhỉ? Chưa ai nghe nói gì mà giờ chúng đã ở đây.

    Tiếng ai đó lào phào vào tai bà Mận. Nháo nhác, cuống cuồng họ vơ vội hàng hóa dời khỏi chợ.

    Nhật chiếm làng Phù. Chúng đóng bốt ngay sân đình. Có một chuyện mà bà Mận sống để dạ chết mang theo. Đến cả mẹ, các dì em gái bà cũng không cho biết. Ấy là việc ông Lễ theo người của Việt Minh lên chiến khu. Ai hỏi thì bà bảo ông đi làm ăn xa. Trước ngày giặc Nhật chiếm làng, Nguyễn Bá Lễ có nhiều chuyến bí mật trở về nhà vào buổi tối. Ông đi bằng thuyền cùng vài người nữa. Lần nào cũng chở theo súng đạn. Ông thì thào với vợ rằng đang phụ trách một tổ thu mua vũ khí cho chiến khu Vạn Thắng. Mua được ít nào ông đem về vườn nhà chôn dưới các gốc chuối. Khi đủ chuyến mới đem đi. Những hôm như thế bà Mận lại đứng canh gác cho họ. Ông dặn bà phải hết sức kín miệng, bình tĩnh, tuyệt đối không nói với ai, hở ra là chết cả nhà.

    Bọn Nhật lùa hết dân ra đình nghe phổ biến. Một tên sĩ quan thấp lùn, đi đôi ủng da. Đầu hắn trọc lóc, trên mắt ngoắc một cái kính trắng tròn xoe rất dữ tợn. Miệng đe nẹt, tay hắn cầm thanh kiếm dài vung lên. Tên thông ngôn cũng vung tay gào theo:

    – Quân đội Thiên hoàng về đây là để bảo vệ người dân. Mọi người hãy phối hợp với quân đội. Nhà nào có hầm bí mật, hay chôn giấu vũ khí phải báo cho quân đội Thiên hoàng biết.

    Bà Mận đứng lẫn trong số dân làng bị triệu tập ra đình. Người run bắn khi nghe thằng chỉ huy nói lớn:

    – Mọi người hãy nghe cho kỹ. Quân đội Thiên hoàng có cây kiếm thần. Cắm cây kiếm này xuống đất sẽ biết nhà nào có hầm bí mật nuôi giấu bộ đội, du kích hay chôn vũ khí. Các quan Nhật kêu gọi sự tự giác của người dân. Trong vòng mười ngày phải tố giác Việt Minh, giao nộp vũ khí. Sau đó quân đội Thiên hoàng sẽ dùng kiếm thần này để kiểm tra từng nhà. Tự giác khai ra thì được thưởng lớn. Ai cố tình che giấu sẽ bị chém chết cả nhà.

    Tai bà Mận ù đi. Mấy ngày liền bà như người sốt rét. Ngoài vườn còn đầy súng đạn. Bọn Nhật mà có cây kiếm ấy thật thì phen này mẹ con bà chết chắc. Một thân một mình bà chẳng biết phải làm gì lúc ấy. Bà như đứng ngồi trên lửa, bồn chồn vào ra. Miệng cầu Thần khấn Phật xui rủi cho chồng bà về. Đêm đêm bà thao thức ngóng tin. Hai rồi ba ngày. Ngày dài đằng đẵng. Bà chỉ mong cho mau đến tối. Ngoài bến sông vẫn lặng như tờ. Nhìn đứa con thơ dại, lo sợ cho tính mạng của con. Lúc này bà chẳng khác gì con gà mái ghẹ xù lông lên để che chắn cho cái ổ của mình. Một người đàn bà mù chữ biết làm gì ngoài cách “gà mái giữ lấy con”. “Không được! Thằng chỉ huy nói rõ ràng thế. Không thể đánh liều mạng sống của cả nhà. Phải đem đi…phải phi tang”. Bà Mận lẩm bẩm trong đêm. Một ý nghĩ táo tợn. Tối ngày thứ tư, sau bữa cơm chiều, ru rín cho con ngủ yên, bà Mận lẳng lặng lấy đôi thùng gỗ, cuốn khăn quanh cổ, ra vườn. Bà chợt sững lại mấy giây. Bà nghĩ đến chồng. Việc bà sắp làm có sai trái, mang tội với chồng bà không? Nhưng lời đe nẹt của thằng sĩ quan Nhật khiến bà còn sợ hơn. Bà cắm mũi xén xuống cạnh gốc chuối. Đào hối hả và lôi lên từng bọc súng đạn. Bà giả như người đi gánh nước đêm. Ra đến vỉa nước bà bước né xuống dưới bến một đoạn đổ nó xuống sông. Trời lạnh mà người bà đầm đìa mồ hôi. Ngó trước ngó sau tịnh không một bóng người. Vục nước vào thùng bà quảy về nhà. Bà tính chắc phải chục chuyến mới hết. Nhưng làm xong chuyến đầu bà thấy không còn run như lúc trước nữa. Chuyến thứ hai rồi chuyến thứ ba… Đúng lúc bà vừa nghiêng thùng thì lờ mờ trong làn sương trắng có bóng thuyền tiến vào. Ơn Trời, chồng bà về. Tự nhiên sao lúc ấy bà thấy nhược nhã cả người. Bà quỵ gối. Nước mắt từ đâu kéo về đầm đìa. Miệng bà hức lên gọi tên chồng.

    – Có chuyện gì thế này?

    Ông Lễ vội đỡ bà dậy. Bà Mận cứng cả mồm. Tay chỉ ra mép nước giọng thều thào:

    – Súng… đạn…

    Nguyễn Bá Lễ cùng mọi người nhào xuống. Họ vớt lại số vũ khí bà Mận vừa đổ. Ông nói với bà :

    – Mình đừng sợ, bọn Nhật dọa thế thôi, không có cây kiếm thần như chúng nóiđâu.

    Ông vục cho bà gánh nước, giọng thì thào:

    – Bây giờ mình gánh nước đi trước, bình tĩnh quan sát xem có người không. Bọn anh theo sau, có gì khả nghi thì đặt gánh nước xuống nghỉ.

    Đêm ấy bà lại đứng gác cho chồng và đồng đội của ông. Họ đem hết số vũ khí trong vườn lên chiến khu.

    Ông Lễ biền biệt xa nhà. Mấy mẹ con bà Mận bìu ríu lấy nhau. Người con đầu của bà là Nguyễn Bá Tín ốm đau sài đẹn luôn. Sau ngày ông Lễ thoát ly theo cách mạng, bệnh tình của Tín ngày càng nặng. Không biết con bị bệnh gì, chỉ thấy nóng sốt kéo dài. Trong tai nước với mủ vàng chảy ra, mùi rất nặng. Bà Mận chạy đôn chạy đáo, ai mách thuốc gì cũng tìm chữa cho con. Bà lấy cẵng lá cây thầu dầu đốt thành than. Hàng ngày thổi loại than ấy vào tai Tín. Bệnh tình không giảm. Giữa năm 1947, Nguyễn Bá Tín qua đời. Năm sau bà sinh người con thứ hai là Nguyễn Bá Nhã.

    Những ngày thật cơ khổ! Bà Mận quay quắt với bốn sào ruộng và mấy chục gốc chuối trong vườn mà cái nghèo vẫn chẳng buông tha. May mắn nhà bà còn hai cây hồng quý đã mấy chục tuổi ở chân làng cũ ngoài bờ đê. Giống hồng không hạt nổi tiếng của đất Hạc Trì. Mỗi năm hai cây hồng cũng cho vài tạ quả. Hồng đến vụ thu hoạch, bà nhờ người hái về ngâm vào một dãy chum đặt dọc hiên nhà. Quả hồng ngâm hết độ chát, vỏ ngả mầu xanh thẫm. Ruột ửng vàng, lên phấn. Ăn giòn khâng khấc, ngọt lịm. Cả xã Cao Phong chỉ mình nhà bà có hai cây hồng quý thế. Mùa nào bà cũng dành ít trái biếu bà con hàng xóm. Còn lại bà gánh sang tận chợ Nhông bên Quảng Oai, Sơn Tây bán. Mỗi phiên chợ bà đi từ mờ đất. Cuốc bộ hơn ba cây số thì đi đò qua sông Cả. Đi tiếp gần chục cây nữa thì đến chợ. Cứ tần tảo một nắng hai sương như thế. Mỗi mùa hồng bà Mận thu nhập thêm bằng cả bốn sào lúa. Mỗi thứ một tí, mẹ con bà tằn tiện vượt qua những năm tháng gian nan.
     

  • 1

    Gia phả họ Nguyễn Bá và lịch sử làng Phù Việt Trang như ngọn đèn rọi vào quá khứ đầy tăm tối. Nguyễn Bá Nhã nâng niu từng trang sách, giữ gìn chắp nối từng mẩu tư liệu. Anh chuyên chú vào giải mã những điều mà dòng họ và bà con trong làng khát khao muốn biết. Nguyễn Bá Nhã cũng lờ mờ nhận ra dường như số phận đã chọn anh là người viết tiếp lịch sử dòng họ, lịch sử làng Phù. Nhã tin điều đó bởi đã bao nhiêu năm, trải hàng chục đời mà đến nay kỷ vật tổ tiên lại về vào đúng lúc anh tốt nghiệp đại học, sau những năm tháng dài hoàn thành trách phận cùng thế hệ mình cầm súng tham gia giải phóng đất nước. Ý nghĩ ấy khiến Nhã thoải mái trong tâm tưởng. Anh lặng lẽ, cẩn trọng sắp xếp mọi chi tiết, kết nối những sự kiện trong những tháng năm dài trầm luân của dòng họ từ thời làng mang tên Phù Việt Trang. Ngoài gia phả của chi thứ nhất mà các hậu duệ trên Vàng đem về, các bậc tiên chỉ thuộc chi thứ hai từ cụ Nguyễn Bá Trang về sau cũng có gia phả riêng. Hai nguồn tài liệu quý giá ấy giúp anh hình dung khá rõ ràng về lịch sử dòng họ kể từ cụ thủy tổ thứ nhất Nguyễn Bá Hiến. Cũng từ tài liệu này, Nguyễn Bá Nhã muốn giúp cho các thế hệ người làng Phù hiểu một cách ngọn ngành giai đoạn bể dâu mà làng Phù trải qua. Nó như cây cầu nối những câu chuyện đầu Ngô mình Sở mà trước đó người làng chỉ biết một cách bập bõm, mơ hồ qua những giai thoại, những truyền miệng khó tránh khỏi tam sao thất bản.

    – Liệu có phải bắt nguồn từ phong thủy?

    – Cái vạ tru di tam tộc xưa kia cho đến bao tai ương, chìm nổi về sau này có nguyên do từ đâu?

    Những câu hỏi ấy thường trực trong từng giấc ngủ của Nhã. Bao đời nay mọi tai ương vẫn được người làng Phù giải thích do phong thủy. Cái “dớp” lên voi xuống chó của làng Phù, mà chẳng phải lên voi xuống chó, phải gọi là lên bờ xuống ruộng mới đúng, được gắn với câu chuyện Quốc tổ Hùng Vương dựng nước.

    Quốc tổ chọn núi Nghĩa Lĩnh để định đô. Từ đỉnh núi nhìn ra thấy trùng điệp đồi núi với muôn hình vạn trạng. Ba con sông lớn nhất nước cùng chảy về hội tụ chỗ Tam Giang. Vùng bình nguyên xòe ra như tấm quạt mở, trù phú khoáng đạt. Hai bên tả hữu là một trăm quả đồi rất giống hình bầy voi chầu về núi Tổ. Đếm được cả thảy 100 con, nhưng trong đàn voi ấy, con đứng cuối lại ngoảnh đầu về phương Bắc. Quốc tổ ra lệnh chém đầu, xả thân con voi phản chủ. Mình voi bị san thành một dãy gò nhỏ. Cái vòi trườn về phía tiếp giáp với sông Cả. Làng Phù Việt Trang nằm đúng trên cái vòi của con voi phản nghịch ấy. Mỗi lần vòi voi cựa mình là một lần tai ương ập xuống. Tiếp đến chuyện long mạch làng bị chém đứt năm xảy ra vụ án tru di tam tộc. Đến tận bây giờ vết chém còn nhận ra. Người làng Phù đi đâu, làm gì cũng vẫn bị cái dớp ấy bám theo. Không biến cố long trời lở đất thì cũng nảy nòi ra bao phận người truân chuyên dị hợm. Dường như thế hệ nào, đời nào ở làng Phù cũng có những nhân vật đặc biệt, những số phận oái oăm, kỳ quái. Mỗi người, mỗi phận đều là một mảnh của làng Phù.

    – Nhanh chân lên bà con ơi.

    – Cắm thật rộng ra. Thanh niên trai tráng đóng cọc. Phụ nữ chăng dây làm cõi.

    – Quàng lên một chút nào làng Mục họ chiếm hết bây giờ…

    Cái loa trên tay Lý trưởng Oánh vống ngược. Giọng khản đặc. Bước chân chạy rình rịch. Mọi người đổ xô ra chiếm bãi nổi, từ mờ đất tiếng trống đã thúc liên hồi.

    Đầu thế kỷ hai mươi, dòng sông Cả như người mẹ vĩ đại ngả bầu vú phì nhiêu thưởng công cho con cháu làng Phù nghiến răng chịu nhục hơn trăm năm. Một đụn phù sa nhóng nhánh rộng mênh mông đùn lên giữa làng Phù với làng Mục. Làng Mục khi ấy chơi vơi như một cù lao nằm giữa hai nhánh của dòng sông. Chỉ cách làng Phù một lạch nước nhỏ, nhưng không hiểu vì sao làng Mục lại thuộc địa giới tỉnh Sơn Tây, tít bên kia sông Cả. Vào mùa cạn người làng Mục xắn quần lội qua cái lạch nước ấy vào làng Phù buôn bán, giao lưu. Thanh niên làng Phù chơi với làng Mục thì chơi nhưng vẫn gọi họ là đồ ngụ cư. Có điều không giải thích được là dù sống bên cạnh nhau mấy chục năm trời mà trai gái hai làng không có một mối tình nào nảy nở.

    Sự mầu mỡ của miệt bãi nổi khiến cây trái bừng bừng trỗi dậy. Mầu xanh ngút ngát. Người hai làng kéo nhau ra vùng đất mới. Họ cắm xuống đấy giống mía bầu thân mềm chan chứa mật ngọt. Bạt ngàn mía, chuối, rau xanh… đem lại cho làng Phù những vụ bội thu mà chẳng mất mấy công sức. Mía chất đống trong sân, chất dọc đường làng. Những lò quay mía mọc lên như nấm sau mưa. Mùa mía không khí cũng trở nên ngọt lừ. Ruồi muỗi kéo về đậu đen trên những luống bã mía dọc đường làng. Mật để làm đường, làm bánh, mật nhiều quá không ăn hết, trở thành thứ vật liệu xây dựng tuyệt hảo. Những công trình xây bằng vữa trộn mật mía coi như vĩnh hằng với thời gian. Giả sử nếu có phải đập bỏ thì chỉ nát gạch, loại vữa gắn kết bằng mật mía cứng như thép nguội. Chỉ mấy năm mà người làng Phù có một cuộc sống sung túc không ngờ.

    Cái bãi nổi chỉ nhô lên vào mùa cạn. Lũ về nước rửa sạch lượt đất đã đem hết dưỡng chất nuôi cây trái, trở nên bạc mầu. Lượt phù sa mới đỏ sánh hiện ra. Một cù lao mênh mang, nhóng nhánh chạy dài tít tắp, phẳng lì. Người hai làng lại kéo nhau ra tranh chiếm. Làng Phù dựng cả một cái chòi canh đồ sộ trên đầu mỏm lở. Ngày đêm cử người quan sát. Cái lưng bãi non lập lờ như lưng con cá voi thập thò dưới làn nước là thuyền là mảng ào sang. Trung niên, trai đinh, thanh nữ ai có sức khỏe đều được huy động vào công cuộc mở cõi. Tranh giành quyết liệt. Làng ít làng nhiều dẫn đến cự cãi mâu thuẫn. Đã không ít lần xảy ra xô sát giữa các nhà liền ranh giới. Các cụ cao tuổi hai làng phải ngồi lại với nhau vài lần nhưng có vẻ không cải thiện là bao.

    Năm ấy, làng Phù chiếm gần hai phần ba bãi nổi. Cái bãi chẳng khác gì kho đụn mênh mông. Mía đứng chen chân kết thành rừng. Viễn cảnh một mùa no ấm nữa hiển hiện trước mắt người làng. Đêm đêm dưới ánh trăng, một miệt cát phẳng lỳ như tấm lụa dát vàng óng ánh tít tắp chạy đến mép nước. Bức tường thành mía soi bóng xuống sông tạo nên một khung cảnh ấm no, trù phú. Lòng người làng Phù thơ thới. Đám trai gái đêm nào cũng lang thang trên bãi cát. Tiếng trẻ nô đùa, tiếng hát hò rộn rã bức tranh quê.

    Vào một nửa đêm về sáng cả làng Phù vùng tỉnh dậy, hốt hoảng sau tiếng thét xuyên màn sương mộng mị:

    – Cháy bãi rồi bà con ơi.

    – Tùng tùng tùng…tùng tùng tùng…tùng tùng tùng…

    – U…ù…rúc…U…ù…rúc…U…ù…rúc…

    Nhoáng nhoàng, hấp hả. Trống báo động. Kẻng khua, tù và rúc… Người làng Phù ai vớ được cái gì cầm theo cái đó. Vừa chạy vừa la:

    – Bọn làng Mục đốt mía rồi…

    Hàng trăm người lao đến lạch nước thì lửa đã bốc như Hỏa Diệm Sơn. Cả một rừng mía vừa đến độ tuốt lá đỏ rực trong lửa. Bức tường mía thành tường lửa. Tàn tro theo gió cuộn lên cao xoay tròn chẳng khác gì nham thạch của núi lửa phun. Ngùn ngụt. Hầm hập. Đúng kỳ gió Tây. Lửa táp ngược vào mặt người làng Phù. Mùi mía cháy ngọt thơm khé cổ mà ai cũng thấy đắng ngắt trong lòng. Tiếng khóc ran ran. Đàn bà con gái ngồi phệt trên bãi rúm ró vào nhau nhìn lửa hoành hoành trong bất lực. Chợt rầm rập sau lưng cánh trai làng tựa bầy trâu điên phi sang phía làng Mục.

    Mấy chục thanh niên làng Mục cởi trần, tay còn cầm nọn rơm, dao quắm vừa từ bãi mía bơi về. Gậy gộc, dáo mác vung theo tiếng hét khản đặc. Họ nhảy bổ vào nhau. Từ hai làng tiếng trống đại, tiếng thanh la, kẻng, mõ…theo nhịp ngũ liên thúc đến rách nhĩ. Hàng trăm người làng Mục xô ra đẩy cánh trai làng Phù lùi dần về giữa bãi cát. Đúng lúc ấy đội quân làng Phù ra tiếp ứng. Tầm vông, đòn càn, đòn gánh, cả xiên đâm cá…mấy trăm con người quây tròn vào nhau. Tiếng chửi rủa say máu của đàn ông. Tiếng than khóc rầm trời của đàn bà:

    – Đ. Mẹ chúng mày làm trò hèn hạ.

    – Chém chết mấy thằng đốt mía đi…

    – Ới bà con ơi…Ới dân làng ơi… Thế này thì giết hết nhau mất thôi…

    Bóng người gục xuống. Máu đổ lênh láng. Xác người nằm rải rác trên nền cát trắng phau.

    – Đ. Mẹ bọn tham lam, chèn ép.

    – Đ. Mẹ bọn ngụ cư khốn nạn.

    – Các ông ơi. Cây mía mạng người khổ nhục chưa hỡi trời…

    – Đốt mẹ làng nó đi. Quân phá hại sản xuất.

    Trận thư hùng kéo dài cho đến lúc trời sáng bạch. Người chết người bị thương nằm ngả ngớn. Dễ từ vụ án tru di tam tộc đến nay người làng Phù mới chịu cái tang thê thảm thế. Hơn hai chục người chết. Sáu mươi người nữa bị thương. Bể đầu, mù mắt, cụt tay, gẫy chân. Làng Phù trắng xóa khăn tang. Phải ba ngày mới chôn hết người. Khói hương quẩn quanh từ đầu làng tới cuối xóm. Tiếng than ai oán não nùng:

    – Cái vòi voi lại cựa mình đấy.

    – Ác độc chi bấy ông trời. Ông thí cho một tý rồi ông vật chết mấy chục con người…

    Người làng Phù chìm trong nỗi ám ảnh về cái bùa yểm đến kỳ phát tác.

    Bên làng Mục số người chết, bị thương cũng tới cả trăm mạng. Từ đó làng Phù và làng Mục trở thành thù địch. Hai làng không chơi bời quan hệ với nhau nữa. Người làng Mục vượt sông Cả về buôn bán làm ăn với người bên Ba Vì chứ không thèm lội qua cái lạch nông để sang làng Phù như trước.

    Chính quyền thực dân có cho người xuống điều tra vụ xô xát nhưng cũng chỉ qua quýt cho xong.

    Việc trồi lên cái bãi nổi không biết là may hay họa. Từ năm đó dòng sông Cả thay đổi tính nết đến kinh ngạc. Giống như giấc ngủ ngàn năm của thủy thần tỉnh giấc. Nó cựa mình liên tục. Mùa nước thứ năm, một đụn cát lớn vồng lên ngay chỗ hợp lưu của hai con sông. Nước bị chặn bất ngờ liền bẻ dòng lao về bên tả ngạn. Nó lừng lững tiến đến, vấp phải chân bãi làng Phù, sóng dựng bờm lên cao vài chục mét. Mỗi lần rút trở ra là lôi theo một tảng bãi xuống sông. Vỉa đất có tuổi đời mấy trăm năm bỗng chốc rùng mình theo nhau tan biến trong dòng chảy cuồn cuộn. Đêm thanh vắng tiếng bãi lở ùm ùm làm cả làng thao thức. Người người giật mình thon thót nghe bước chân chạy thi với nước lũ để nhổ vội rau mầu. Người già đứng xúm ở đầu làng than thở: “Cứ đà này chỉ một hai mùa nước là hết làng”. Sông gặm hết đất canh tác, tiếp đến liếm vào khu dân cư. Đầu làng Phù có một dãy cây gạo đã nhiều tuổi lắm. Những thần mộc ấy được trồng cùng thời điểm người làng Phù bị biếm ra bãi. Thân gốc xù xì tới mấy người ôm. Mùa tháng ba dẫy gạo cổ thụ làng Phù làm nên vẻ đẹp thật nên thơ đầy vẻ kiêu hùng. Mấy chục lẵng hoa lửa rực rỡ cháy suốt mùa xuân. Đứng từ rất xa người ta đã nhìn thấy sắc đỏ hoa gạo. Nó làm ấm cả một vùng không gian bên ngã ba sông Cả. Người làng Phù có việc đi đâu mỗi khi về tới bến Trung Hà, hay miệt Phú Châu, Bạch Hạc…nhìn những lẵng hoa lửa làng mình lòng lại bồi hồi, xao xuyến.

    Cây gạo cổ đầu tiên bị thủy thần lôi xuống sông vào một buổi sáng đẹp trời. Hôm ấy không ai ra đồng. Cả làng kéo ra đứng nhìn theo mà lòng nặng trĩu u buồn. Họ nhìn thấy trước số phận làng sẽ chẳng khác gì cây gạo kia trong nay mai. Mùa nước kế tiếp, người làng Phù đã phải bìu díu sơ tán lên mặt đê. Tiếng hò hét hối thúc nhau tập trung cứu những căn nhà gần vực lở trước. Người cứng vía đợi đến tận lúc ngọn nước chỉ cách vài mét. Song cuối cùng cũng phải gạt nước mắt nhìn đất làng tan biến trước sức mạnh của thủy thần. Ảm đạm thê lương. Tiếng khóc tiếng than não nề. Dòng phù sa đỏ ối kéo theo củi gỗ, xác súc vật chết băng băng lao về xuôi. Cả một vùng dân cư trù phú nay thông thống một biển nước. Làng Mục đã bị xóa sổ từ mùa lũ năm ngoái, nay đến lượt làng Phù. Công sức cả trăm năm trời chớp mắt biến mất như chưa bao giờ tồn tại. Đau xót nhất là mồ mả cha ông bao đời không biết nằm ở đâu dưới cái dòng lũ lạnh lẽo kia.

    Tất cả lại chui rúc trong những căn lều dựng tạm

    trên mặt đê. Bô lão bàn nhau vào xin đất xã Cao Phong lập làng mới. Một vệt ao chuôm triền miên cỏ lác bên trong đê quai trở thành nơi cư ngụ mới của dân làng Phù. Dải dân cư mỏng tang như sợi thừng trâu. Xung quanh mỗi căn nhà là những hố vỡ, ao chuôm. Chứng tích của những lần lấy đất đắp đê, vợt nền. Làng chia thành hai xóm. Chỗ dày nhất chỉ có dăm nóc nhà, còn lại cứ bám theo thẻo ven đê. Thoát cảnh lụt lội, nhưng sức vóc của làng Phù èo uột sau mấy lần đại họa. Người làng Phù chẳng khác gì cái cây hai lần bị bứng khỏi mảnh đất đã bén rễ, xanh cành. Cuộc sống mất chân đế từ đấy tưởng không còn ngóc đầu lên được. Một số người ngao ngán đùm núm vợ con bỏ làng tha hương. Người ở lại chỉ biết cắm cúi với cây lúa cố gắng đắp đổi đủ cho miếng ăn đạm bạc hàng ngày.

    Có một điều không ai giải thích nổi là dù sống bên vực bãi cả trăm năm liền mà người làng Phù không ai dựa vào sông nước để mưu sinh. Lúc chạy lở chạy lụt chẳng nhà nào có thuyền mảng. Cũng không một ai biết bơi, lặn cho giỏi. Người làng Phù lúc tắm sông, vớt củi cái dáng bơi cứ như chó hàng vạn. Sau này có vài nhà sắm thuyền buôn chuyến. Họ ngược chợ Bờ, Mai Châu… chở hàng thuê. Vài nhà khác mở bến làm nghề chở khách ngang sông. Nhưng chẳng bao lâu tất cả đều phá sản, thua lỗ. Bán thuyền, dẹp bến trở lại với cái nghề trồng lúa nước. Quanh năm “bán mặt cho đất bán lưng cho trời”. Lúc nông nhàn rủ nhau gánh phân, gio vào đất làng cũ trồng sắn. Mới đầu ít nhà làm nhưng sau cứ nối nhau làm theo. Làng có thêm nghề trồng hái của dân vùng đồi. Người làng Phù hoàn toàn quay đít lại với sông nước. Làm nông nghiệp chay, không giao thương, không nghề phụ, vắt mũi đút miệng, người làng Phù cứ mãi nghèo. Con cháu học hành sa sút. Chẳng một ai nổi máu mặt được với thiên hạ. Nghe đâu tới tận thời đánh Mỹ, tức gần hai trăm năm sau ngày làng bị chặt đứt long mạch, có ông tiến sĩ chuyên về phong thủy nhân một lần về chơi làng Phù. Nhìn mặt người làng, nhìn thế đất ông ta phán rằng người làng Phù vốn gốc là dân kẻ đồi bán sơn địa. Hàng ngàn năm cái máu người vùng đồi đã ngấm trong huyết quản, nó là cái gien truyền đời này sang đời khác. Dù bị biếm ra ở bãi sông cái gien ấy vẫn không thay đổi. Người làng Phù giỏi trồng sơn, trồng sắn, hái củi chứ không có duyên với nghề sông nước.

    Các cụ cao niên nghe giải thích đều gật gù tán thưởng. Quả tình có thế. Sống bám sông, chết gửi đất sông mà sông nước với người làng Phù có bén duyên bao giờ. Một điều lạ nữa là dù đã bị bật khỏi làng cũ, đã sống với đồng bãi qua cả chục thế hệ, nhưng từ trong sâu thẳm huyết mạch, thói quen, tập tục người làng Phù vẫn vận động theo một dòng chảy riêng. Từ giọng nói, từ ngữ đến cái cách thức ăn uống, thói quen canh tác người làng Phù cũng không giống các làng xung quanh. Âm sắc người làng Phù trong, rõ như người kinh kỳ. Nó phân biệt hẳn với giọng nói

    khá nặng của mấy xã trong vùng.
     

  • 7

    Sự thoát nạn đầy bí hiểm của giọt máu sót lại sau vụ án tru di và con đường trở về làng Phù của một chi họ Nguyễn Bá giờ mới có câu trả lời. Hơn hai trăm năm qua, người trong họ chỉ hiểu phong thanh rằng cụ thủy tổ là một bậc quan lại có danh vị lớn bị hàm oan mà thọ nạn. Nhưng tổ mẫu là ai thì vẫn còn bị màn sương quá khứ che phủ. Sự kiện cụ Điểu và hai cháu Thành, Tựu về dự ngày giỗ họ vừa rồi cũng không phải là lần đầu tiên hậu duệ chi trưởng trở lại quê cha đất tổ… Đắm chìm vào câu chuyện trăm năm, Nguyễn Bá Nhã như mơ như tỉnh chẳng khác gì chàng Từ Thức lạc vào khung cảnh làng Phù Việt Trang trước ngày nó bị dìm trong tang thương oan khuất.

    … Tổ phụ của ông, quan Gián nghị đại phu Hương cống Nguyễn Bá Hiến trước khi xảy ra vụ án mấy năm có chuyến công du lên phố Vàng. Phố Vàng thời ấy là một điểm dân cư đông đúc, nằm giữa khoảng bình nguyên tiếp giáp giữa hai dòng Thao giang và Đà giang. Phố Vàng giống như một bến cảng trên cạn. Ở đấy có đủ sản vật của các tộc người từ núi cao, sản vật của đồng bãi phì nhiêu và thủy hải sản của hai dòng sông lớn. Người dân quần tụ về làm ăn sinh sống. Nhà cửa mọc san sát hai bên đường cái quan kéo dài cả cây số. Chẳng có cấp nào công nhận là phủ lỵ, thị tứ hay thị trấn, mà do người dân đặt tên là phố Vàng. Vàng có thể nhằm chỉ sự giầu có. Vàng, một vật chuẩn, một thước đo để so sánh, định vị những gì quý giá nhất trong nhận thức của con người. Quý như vàng. Đắt như vàng. Làm như vàng ấy… Gọi mãi thành quen, phố Vàng trở thành tâm điểm quy tụ giao thương giữa vùng rừng thẳm sâu trên thượng nguồn hai con sông lớn nhất Tây Bắc. Không chỉ phát triển về kinh tế, nơi đây còn là đầu mối của các con đường thủy, bộ tỏa đi khắp vùng, lên Việt Bắc, vào miền Trung, sang cả nước Lào. Địa thế thuận lợi của phố Vàng có sức hút mạnh mẽ người tứ xứ về làm ăn. Không biết từ bao giờ mảnh đất này trở thành nơi tá túc của đủ loại người. Nghĩa binh thất trận trong các cuộc khởi nghĩa chống lại triều đình. Đám lưu manh thảo khấu trốn tránh pháp luật. Những kẻ làm ăn cơ nhỡ bán xới khỏi quê hương bản quán…Chính quyền vẫn có nhưng khá lỏng lẻo. Phố Vàng vì thế gần như là mảnh đất vô chính phủ. Các tộc trưởng, băng trưởng thảo khấu lựa nhau mà quản lý vùng đất đặc biệt này. Quan gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến nghỉ lại mấy đêm tại nhà một tộc trưởng tên là Quàng Tín Chỉ. Một dòng họ nhỏ ở phố Vàng. Nghe cái họ Quàng thật lạ tai. Khi đã tâm đầu ý hợp ông tộc trưởng mới hé lộ với quan ông Nguyễn Bá Hiến về gốc gác của mình.

    Quàng Tín Chỉ là người Kinh, họ Hồ, quê gốc trong Nghệ An. Vào cuối đời nhà Trần, tổ tiên ông vừa là thuộc hạ vừa có họ hàng với Hồ Quý Ly. Năm 1400 Hồ Quý Ly truất ngôi nhà Trần dựng lên nhà Hồ, đặt tên nước là Đại Ngu. Hành động của Hồ Quý Ly không được quần thần ủng hộ. Triều đình nhà Minh bên Trung Quốc vốn có ý nhòm ngó Đại Việt từ lâu, nhân chuyện này rục rịch đem quân sang dưới danh nghĩa phục Trần diệt Hồ. Lên ngôi được hơn một năm, Hồ Quý Ly nhường ngai vàng cho con trai Hồ Hán Thương còn mình làm Thái Thượng Hoàng. Cha con Hồ Quý Ly sai người tâm phúc bí mật đưa một đạo quân lên vùng Cổ Pháp, Ba Vì đắp thành Đa Bang làm căn cứ đề phòng quân Minh. Tổ tiên Quàng Tín Chỉ là Hồ Quý Chuẩn một trong số bộ tướng tin cẩn của Hồ Quý Ly, được Thượng hoàng giao lên Cổ Pháp chỉ huy xây thành. Năm 1407, quân Minh chiếm Đại Việt, lật đổ nhà Hồ. Họ hàng, dòng tộc và những quan lại tâm phúc của Hồ Quý Ly bị truy nã gắt gao. Tổ tiên ông phải dạt sang miệt Thao giang đổi thành thành họ Quàng sống lẫn với người thiểu số. Trải bao nhiêu đời con cháu những người mang họ Quàng vẫn âm thầm truyền nhau rằng gốc tích mình là họ Hồ. Và trong chuyến công du ấy, quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến gặp Quàng Thị Lự, con gái đầu của ông bà tộc trưởng. Lúc ấy Nguyễn Bá Hiến đã năm mươi, hơn cô Lự gần ba mươi tuổi. Tuy chênh lệch về tuổi tác nhưng cuộc gặp gỡ như duyên trời buộc. Vợ chồng ông tộc trưởng biết con gái thuận tình gắn bó với quan Gián nghị đại phu, họ cũng không cấm cản.

    Về làm bạn với Nguyễn Bá Hiến, cô Lự sinh cho ông một đứa con trai. Thằng bé lên ba thì cô mang thai đứa thứ hai. Đúng vào cái năm Phù Việt Trang tưng bừng mở hội đón các quan về làng ăn Tết. Sau ngày mồng ba Âm lịch, cô Lự xin phép chồng cho ngược phố Vàng thăm song thân. Ở được vài hôm trong lòng cô cứ nóng rực. Tâm trạng thảng thốt không yên. Linh tính dưới quê chồng có chuyện chẳng lành cô tức tốc xuôi đò. Vừa tới bến sông Bứa, có chàng trai đến gần lập bập thưa:

    – Bà ơi, đừng về làng nữa. Tan hoang hết rồi. Quan ông đã quy tiên. Cậu cả cũng bị hại rồi. Họ hàng thân tộc chẳng ai trốn được. Chỉ còn mình bà thôi.

    Cô Lự vòng tay ôm ghì cái thai, mặt mày sa sẩm. Người đưa tin đỡ cô ngồi xuống chân bãi. Anh ta rút trong người ra một bọc gói bằng lụa điều:

    – Cháu được quan ông giao tìm cách trao bà kỷ vật này. Tất cả bằng sắc, gia phả… Bà hãy mau trở lại Vàng cùng song thân trốn ngay đi. Lệnh triều đình ban bố truy lùng bà dưới quê ráo riết lắm.

    Không hiểu sức mạnh từ đâu cô Lự còn đứng dậy được lúc ấy. Cô quên cả cám ơn người con trai đã lặn lội báo tin. Vợ chồng ông Quàng Tín Chỉ nghe chuyện thất kinh. Tuy Vàng là nơi tá túc của nhiều loại người sống ngoài vòng pháp luật, nhưng là một tộc trưởng, ông khó mà giấu nổi thân phận để ở lại. Quàng Tín Chỉ hối thúc vợ con thu xếp của nả rồi đêm đến lặng lẽ kéo ngược mãi lên vùng Mường Chà, Mường Mơn trên Lai Châu lánh nạn. Đủ ngày đủ tháng cô Lự hạ sinh một người con trai. Cô đặt tên con là Hận. Nguyễn Bá Hận. Phải đến lúc cu Hận gần mười tuổi ông tộc trưởng mới đưa cả nhà trở lại phố Vàng. Nghe ngóng thì chẳng thấy quan quân nào tróc nã lên vùng ấy. Biết tình hình đã yên hàn, cô Lự gửi con ông bà tộc trưởng rồi lần về quê chồng.

    Phù Việt Trang chỉ còn là một khu đất hoang lạnh. Ruộng vườn bị sung cho các làng khác. Bãi chợ nơi mở hội làng ngập tràn máu của mấy trăm con người, cây tạp đã mọc thành rừng. Không một chút hương lửa. Tử khí vẫn như lẩn quất đâu đây. Cô lần vào giữa bãi chợ. Nơi vẫn còn nền đất cao trội là trung tâm hội xuân năm nào. Thắp cho chồng, con và những người đã chết nén hương rồi bươn bả ra bãi lở. Cũng vẫn phải chui nhủi, cô Lự tìm đến được nhà cụ đồ Ngạn, bạn đèn sách với quan ông hồi nhỏ. Cụ đồ quá đỗi ngỡ ngàng nhưng cũng quá đỗi mừng tủi:

    – Phúc đức quá. Vậy là dòng giống quan Gián nghị đại phu không đứt nọc. Trời có mắt…trời có mắt!

    – Xin thầy giữ kín cho chuyện này. Tình hình chưa hẳn đã yên. Tôi về để xem minh tình ra sao cho rõ ngọn ngành. Thắp cho nhà tôi, thằng cả và bà con nén hương. Đau đớn quá thầy ơi.

    Cụ đồ chỉ biết an ủi người vợ trẻ của quan Gián nghị đại phu. Câu chuyện về thăm quê chồng của tổ mẫu dòng họ Nguyễn Bá làng Phù sau biến cố kinh hoàng chỉ có cụ đồ Ngạn biết và rồi nó cũng đi theo ngày cụ quy tiên. Dân làng Phù không hề biết quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến còn lại một hạt máu. Dòng dõi quan tiếp tục sinh sôi nhưng chưa biết bao giờ hậu duệ của quan ông được trở về quê cha.

    Nguyễn Bá Hận lớn lên lấy vợ có sáu mặt con. Hai con trai tiếp tục dòng dõi của Hương cống Nguyễn Bá Hiến. Nguyễn Bá Việt và Nguyễn Bá Trang là hai cái tên ông đặt cho con để luôn nhắc nhở về cội nguồn. Tuy vậy khi mà các ông Việt và Trang lớn lên đất nước loạn lạc triền miên. Nhà Lê – Trịnh sụp đổ. Triều Tây Sơn khởi được vài năm rồi đến nhà Nguyễn dựng cờ. Hai chi của dòng họ Nguyễn Bá cắm rễ trên miền núi, phân chia làm nhiều nhánh. Mãi đến năm cụ Lự tám mươi tuổi con cháu mới đưa cụ trở về Phù Việt Trang, lúc ấy đã mang tên Phù Vân. Vậy là sau lần về bí mật trước không ai biết ngoài cụ đồ Ngạn, hơn bốn chục năm sau, tổ mẫu thứ nhất dòng họ nguyễn Bá làng Phù trở lại quê chồng. Sự kiện một cụ bà người dân tộc thiểu số tìm về gợi lại bao nhiêu đồn đoán về một thời tưởng đã ngủ yên trong lòng người Phù Vân. Bà cụ tên Lự nói mình người trên phố Vàng, nơi có dãy núi Lưỡi háí mà chiều chiều đứng trên đê người làng Phù vẫn nhìn thấy xa xa. Cụ bảo mình là con dâu của Phù Việt Trang trốn chạy từ vụ tru di tam tộc mười tám ông quan. Lúc ấy làng chỉ còn lại hai cụ ông cao niên nhất trạc tuổi cụ Lự. Nghe chuyện các cụ chợt liên hệ tới ánh mắt đau đáu của quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến trước khi bị hành quyết cứ hướng mắt nhìn về dãy núi Lưỡi hái như gửi gắm một điều gì.

    Chuyến trở về của cụ Lự làm người làng Phù bừng tỉnh nhớ về một thời đớn đau xa khuất. Lúc đó họ mới biết thì ra không phải tất cả người thân của mười tám ông quan đều bị giết hại. Vẫn có người thoát nạn nhờ sự may mắn kỳ lạ. Người vợ trẻ của quán Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến là người may mắn đó. Cô mang trong mình giọt máu của quan ông để dòng họ Nguyễn Bá tiếp tục sinh sôi đến ngày nay.

    Đêm đầu tiên sau mấy chục năm từ lần trở về âm thầm trước, cụ Lự nghỉ lại nhà một người cháu họ xa. Khuya, cụ thấy chồng hiện về. Gương mặt ông lúc rõ lúc mờ trong màn khói mây hư ảo. Giọng ông hiền từ: “Tôi chết oan khuất lắm, muốn nói mà không nói được. May sao còn gửi lại được giọt máu nơi mình. Mình đã không phụ lòng tôi. Con cháu nay đã phương trưởng đấy là nhờ phúc trạch của mình cả. Tôi tuy thân xác ở cõi âm nhưng hồn vía vẫn ở bên mình và các con các cháu…”. Nói xong quan ông thụp xuống. Cụ Lự thất kinh vùng đỡ ông dậy. Miệng líu ríu. Cụ giơ tay ra thì thấy ông chới với xa dần. Choàng tỉnh mới biết mình ngủ mơ. Sau đêm hội ngộ kỳ lạ ấy với chồng, cụ Lự muốn ở lại làng Phù những năm cuối đời. Cụ bảo lúc nhắm mắt xuôi tay được ở bên cạnh cụ ông với thằng cả. Nhưng con cháu không nghe. Nguyễn Bá Hận bảo cụ đã ở vào cái tuổi gần đất xa trời. Con cháu thì ở xa không ai chăm nom cụ là điều bất hiếu. Nguyễn Bá Hận đưa cụ Lự trở lại phố Vàng.

    Từ sau chuyến trở lại làng Phù, có điều lạ là cụ Lự luôn mơ thấy quan ông. Lần nào ông cũng tỏ ra rất buồn. Hình như có điều gì đó muốn nói mà ông chỉ khóc, không cất nên lời. Cụ Lự bảo với Nguyễn Bá Hận và các cháu rằng cụ linh cảm như ông muốn các con trở về sống ở quê hương, gốc gác. Nguyễn Bá Hận đã cao tuổi lại thường xuyên ốm đau. Hai con trai và bốn con gái đều đã có gia đình riêng. Tuy không cùng sống ở phố Vàng nhưng cũng gần kề xung quanh. Biết mình sức khỏe không tốt, muốn cho con trưởng tập cáng đáng mọi việc của dòng họ, ông Hận đã giao cho Nguyễn Bá Việt thay mình cúng bái tổ tiên. Phố Vàng tuy không phải quê gốc nhưng ông và con cháu đã như cây sơn cây cọ cắm rễ quen thung thổ ở đây cả đời người rồi. Ông không thể bứng tất cả mà về. Câu chuyện chiêm bao và ý nguyện của mẹ làm ông trăn trở suy nghĩ nhiều đêm. Vào dịp giỗ bố năm sau, ông bàn với hai con trai là Việt và Trang:

    – Dòng họ Nguyễn Bá ta may mắn thoát khỏi cuộc tàn sát hơn năm mươi năm trước. Nay đã phát triển thành hai chi. Các con đã khôn lớn, có gia đình riêng. Thể theo ý nguyện của bà nội và cũng là tâm nguyện của ông nội, bố muốn Nguyễn Bá Việt ở lại trên này có trách nhiệm hương khói tổ tiên. Nguyễn Bá Trang hãy đưa vợ con về Phù Vân.

    Quyết định của con cháu làm cụ Lự rất mừng. Vậy là cụ đã hoàn thành tâm nguyện với chồng. Dòng họ Nguyễn Bá từ nay không chỉ phát triển ở quê ngoại mà còn sinh sôi tiếp nối ở quê nội. Đó là điều đại phúc. Các con các cháu cụ đã nối lại được sợi dây máu thịt với quê hương bản quán.

    Câu chuyện phân chia dòng họ Nguyễn Bá làng Phù trên đây đã diễn ra từ hơn trăm năm trước. Điều mà các thành viên dòng họ Nguyễn Bá làng Phù trăn trở bao năm nay đã sáng rõ. Không biết có phải do tâm nguyện của cụ thủy tổ Nguyễn Bá Hiến linh ứng mà chi thứ Nguyễn Bá Trang từ ngày về sống ở làng Phù, con cháu tiếp nối sum suê. Đến đời Nguyễn Bá Nhã, họ Nguyễn Bá đã thành mấy chục gia đình. Song

    chi thứ nhất đời thứ ba khởi thủy từ cụ Nguyễn Bá Việt trên phố Vàng sau này tuyệt tự. Từ cụ Việt các đời chỉ độc đinh. Thế hệ thứ tám thì không sinh được con trai nữa. Vậy là chí ít cũng tới mấy chục năm trở lại dòng họ Nguyễn Bá trên Vàng không có người nối dõi tông đường. Hậu duệ bên ngoại của họ Nguyễn Bá thay nhau gìn giữ kỷ vật của tổ tiên.
     

  • 5

    Dư đảng của cuộc khởi nghĩa ở xứ Đoài chưa chết theo thủ lĩnh Nguyễn Duy Hưng từ chục năm trước nay tập hợp lại. Một số đầu lĩnh chiêu quân kéo lên đầu nguồn sông Cả. Họ liên kết với các tộc trưởng người thiểu số lập căn cứ trấn giữ suốt một vùng rừng núi hiểm trở từ Tây Bắc về tới miệt đất rộng lớn thượng nguồn Thao giang. Với trọng trách Tuần phủ Sơn Tây, Phan Văn Tuyển huy động một lực lượng quân hùng hậu lên dẹp loạn. Giao tranh diễn ra triền miên. Quân đội triều đình rút đi, đất lại mất. Trận gần nhất ở Thu Cúc Tuyển bắt được một tên đầu lĩnh cấp thấp và hơn chục nghĩa binh đem về giam ở thành Sơn Tây. 

           Đội quân khởi nghĩa ở Đà giang chẳng khác gì cái u quái ngày đêm làm Tuyển ăn không ngon, ngủ không trọn giấc. Hình thế vùng này vô cùng hiểm trở. Từ đấy nối với tả ngạn Thao giang làm thành một vùng đất không dễ mà chế ngự được. Thời nhà Lý thượng Thao giang đã bị coi là sơn cùng thủy tận chỉ có hùm beo, sói dữ ở. Quân triều đình không lên tới nơi thì ảnh hưởng của vương triều cũng chỉ còn cái vỏ bên ngoài. Cả một miệt Tây Bắc rộng lớn đã không thu được thuế từ khi phong trào nông dân nổi dậy. Tuyển biết triều đình ngày đêm canh cánh nỗi lo về vùng đất nghịch này. Chỉ có trấn trị được bọn giặc cỏ ở Đà Giang – Thao Giang con đường thăng tiến của Tuyển mới rộng mở. Tuy được cha nuôi Phan Văn Quánh hết sức nâng đỡ, nhưng vốn là kẻ bất tài, Tuyển cũng tự mình thấy đuối sức trước phong trào khởi nghĩa nông dân ngày càng lớn mạnh ngay trong địa hạt mình quản lý.

           Cái lạnh xứ Bắc đã bắt đầu tê tái. Lưng chừng núi Tản hắt ngược lên Đà giang, sương đùn cuồn cuộn. Cứ mỗi lần hướng mắt về phía đó, Tuyển lại lạnh cả sống lưng. Ruộng nương ngày đông giá hưu hắt trong cái lưỡi gió ngăn ngắt buốt tựa ong châm, buốt như chó cắn. Cái ghế Tuần phủ Sơn Tây không còn dựa dẫm được như lúc làm chân Án sát. Đời sống của dân thế nào Tuyển cũng mặc. Việc ấy các phủ lỵ phải lo. Tuyển chỉ đau đáu về đám giặc cỏ trong địa hạt mình quản lý. Gần tết, Phan Văn Tuyển bất ngờ được Nguyễn Huy Bá báo tin năm nay các quan làng Phù Việt Trang cùng về quê đón xuân và mở hội làng. Một cái tin như câu chuyện làm quà. Chẳng gì Tuyển cũng đã được quan Gián nghị đại phu Hương cống Nguyễn Bá Hiến cưu mang nuôi dưỡng thành người. Lúc đầu hắn cũng không để tâm lắm. Có chăng nơi ấy chính là mảnh đất lưu dấu trong Tuyển nhiều kỷ niệm đầu đời. Một kẻ cha vơ chú váo như Tuyển không biết ai là cha là mẹ, không biết gốc gác quê hương thì Phù Việt Trang là nơi duy nhất để hắn nhớ về như chốn sinh thành. Từ ngày bị người cha nuôi Nguyễn Bá Hiến từ mặt, Tuyển dựa hẳn vào quyền thần Phan Văn Quánh. Những vị quan làng Phù Việt Trang cũng trở thành kẻ thù trong mắt hắn. Mọi động thái cử chỉ của Tuyển vẫn bị các quan làng Phù giám sát theo dõi. Cái ghế Tuần phủ Sơn Tây chưa hẳn đã chắc nếu hắn không dẹp được đám nông dân khởi nghĩa như lời cam đoan của Phan Văn Quánh khi tiến cử. 

           Nhậm chức đã hai năm rồi mà chưa lập được công trạng gì làm Tuyển sốt ruột. Chưa kể tới bao chuyện bợm bãi mua thù chuốc oán mà hắn gây ra từ khi ngồi vào cái ghế Án sát Sơn Tây. Quan thì xa bản nha thì gần. Những kẻ thất thế như Hoàng Phú Vy như Đặng Trung Hỹ, Bùi Văn Báu…vẫn chảy máu mắt nhìn Tuyển mà bặm môi, nghiến răng nuốt hận. Họ chỉ chờ có cớ lôi Tuyển ra mà xé, mà băm thành trăm mảnh cũng chưa hả hết giận. Cái ghế Tuần phủ một trấn lớn như Sơn Tây không êm ái gì. Ý nghĩ ấy cùng với nỗi lo về đám giặc cỏ ngày đêm hoành hành trong địa hạt đốt nóng tâm can Tuyển.

           Vẩn vơ trong đêm bỗng Tuyển nhớ đến Nguyễn Huy Bá. Cái tin mười tám ông quan làng Phù Việt Trang về quê ăn tết chẳng hiểu sao cứ bám chặt trong đầu óc Tuyển. Nhắc tới Phù Việt Trang là nhắc tới một đoạn đời mà Tuyển rất muốn quên. Muốn quên mà không quên được. Nó khiến lòng dạ Tuyển nôn nao. Tuyển đứng lặng phắc bên cửa sổ nhìn về Tây Bắc sông Cả. Phía ấy có ngôi làng mà hắn gắn trọn cả tuổi thơ, đã từ đó lẫm chẫm đứng dậy. Vậy mà nay với Tuyển nó như chốn xa lạ, thù địch. Tuyển giật mình như văng vẳng cả tiếng trống lệnh, tiếng hò reo của đám nông dân khởi loạn từ bên đó. Một ý nghĩ kỳ quặc. Có lẽ mối âu lo về trách phận của mình làm Tuyển luôn luôn bị ám thị nặng nề. Tuyển nảy ra một liên hệ quái đản. Phù Việt Trang cách thượng nguồn Thao giang, Đà giang không xa. Mưu mô phản trắc trong người Tuyển bất chợt ngọ nguậy. Ngọ nguậy rồi bừng thức. Tâm trạng hắn chẳng khác gì khi nghe từ Nguyễn Huy Bá cái tin thế tử Trịnh Khải mưu làm phản mùa xuân năm Canh Tý. Lúc đầu còn mù mờ nhưng cứ rõ dần ra. Đám quan lại làng Phù Việt Trang năm nay về mở hội rầm rĩ bên nách vùng đất nghịch. Có khác gì một thứ tập hợp quân khởi loạn? Phải rồi! Tuyển à lên. Hắn quay phắt sang thư phòng. Tay lập cập mở địa đồ và thầm reo: “Thật nhất cử lưỡng tiện. Mũi tên này sẽ trúng được cả hai đích”. Ý nghĩ đó đốt nóng cái đầu đầy ác mưu của Tuyển.

           – Tùng… tùng… cắc… tùng… cắc… cắc… tùng…

           – Đi tập văn nghệ thôi các bạn ơi?

           Bốn xóm Đông Nam Đoài Bắc đêm nào cũng rộn ràng tiếng trống, tiếng nam nữ gọi nhau đi tập văn nghệ chuẩn bị cho hội Khai xuân khánh hạ. Làng trên xóm dưới đâu đâu cũng vang lên giọng hát lanh lảnh, say sưa: “ Nhờ trời hạ kế sang đông/ Làm nghề cầy cấy vun trồng tốt tươi/ Năm nong đầy em say em giã/ Trấu ủ phân, cám bã nuôi heo/ Sang năm lúa tốt, tiền nhiều/ Em đem đóng thuế, đóng sưu cho chồng…”. Nhiều trò chơi thượng võ cũng được các xóm tập dượt. Trai tráng diễn trò đánh trận giả. Từng cơ, từng đội vận áo lính, mang binh khí hò reo ra trận. Cờ quạt tưng bừng. Kiệu rước của mỗi xóm được giữ bí mật ghê lắm. Nơi làm kiệu cử người canh gác suốt đêm đề phòng xóm khácbiết… Một không khí tưng bừng khiến tiết xuân càng thêm rạo rực.

           Phan Văn Tuyển cho tay chân giả người đi chợ, đi bán thuốc Nam, cắt tóc dạo qua lại Phù Việt Trang dò la. Hắn dựng lên một hồ sơ về âm mưu phản loạn của các quan làng Phù. Tuyển cho ngựa trạm về triều cấp báo Phù Việt Trang lợi dụng mở hội làng để bắt tay với đội quân khởi nghĩa ở Đà giang, Thao giang. Tuyển sàm tấu rằng mười tám ông quan làng Phù Việt Trang có lòng phản trắc từ lâu. Đợt này cùng xin về làng ăn tết chỉ là cái cớ. Hương cống Nguyễn Bá Hiến sẽ cầm đầu dân Phù Việt Trang cùng các thủ lĩnh khởi nghĩa đánh chiếm công sở phủ lỵ bên tả ngạn sông Cả mở rộng vùng chiếm đóng lên Tây Bắc. Tên đầu lĩnh và đám lính nông dân khởi nghĩa bị bắt dạo nào được Tuyển vỗ về bảo đứng ra làm chứng. Những lời cung về mối liên hệ ngầm giữa các quan làng Phù Việt Trang với nhóm thủ lĩnh nông dân được chúng viết ra theo hướng dẫn của Tuyển. Có trong tay lời khai của đám tù nhân, Tuyển liền ra lệnh đem tất cả những kẻ đó ra chém đầu thị uy. Tuyển gọi vụ án làng Phù Việt Trang là âm mưu “Tế cờ khởi ngụy”. 

           Tấu trình của Phan Văn Tuyển làm cả cung vua phủ chúa bàng hoàng. Cho dù trong dạ phân vân về âm mưu phản nghịch của các vị quan làng Phù, nhưng vốn thâm thù với họ nên phe cánh Phan Văn Quánh nhân chuyện này mượn gió bẻ măng. Không có dịp nào tốt hơn để hả nỗi thù tức đối với những kẻ luôn hằm hè theo dõi hành tung của mình. Tội làm giặc là phải tru di tam tộc. Triệt hạ làng. Thật giả không biết thế nào nhưng cả vua Lê, chúa Trịnh đều kinh hoàng khi nghe tin các quan làng Phù Việt Trang âm mưu khởi loạn. Tâm trạng lo sợ các cuộc khởi nghĩa nông dân luôn đè trĩu trong lòng họ. Vua Lê nhận thấy hình như có gì đó khuất tất trong bản hạch tội các quan làng Phù Việt Trang, song trước sức ép của phủ Chúa và đám quyền thần Phan Văn Quánh, Quách Đình Bảo, vua buộc phải xuống lệnh giao Tuần phủ Sơn Tây tróc nã loạn thần.

  • 6

    Phù Việt Trang hoang tàn, héo quắt giữa tiết Thượng nguyên đang độ mơn mởn. Tiếng trống, tù và, thanh la liên hồi thúc sau lưng đội quân triều đình vây bắt, truy nã loạn thần. Giữa ban ngày mà cảnh vật xám tựa chì đúc. Cây cối run rảy. Nhà nhà đóng chặt cửa chết lặng. Trung tâm bãi hội, mấy giàn đu đôi đứng trơ khấc. Khu cắm trại phất phơ vài mảnh chăn hoa. Cổng chào kết lá móc bị giật đổ. Sau làn khói nhập nhọa, những tầu lá móc phơ phất trông chẳng khác gì đầu tóc rũ rượi của lũ quỷ cái vật vờ tìm kiếm tử thi. Hoa quả, rác giấy, tiền vàng mã ngập ngụa…Ở nơi nền đất cao trội, vừa mấy hôm trước là lễ đài dành cho các quan và ban giám khảo hội thi, giờ trở thành nơi xử án của quan quân triều đình. Tuần phủ Sơn Tây Phan Văn Tuyển súng sính trong bộ phẩm phục. Râu hèo vểnh ngược, hằm hằm nộ khí. Hắn thả mình xuống chiếc ghế có tay ngai, hai bên dàn đủ mười ba bộ binh khí thị uy.

    Đội lính áp giải mười tám cũi tù tiến vào bãi hội. Trong chiếc cũi đầu, quan Gián nghị đại phu Hương cống Nguyễn Bá Hiến trên mình chỉ vận bộ quần áo cộc màu đen, buộc dải trước ngực. Mái tóc bạc trắng búi gọn sau gáy. Ông vươn cao đầu nhìn một lượt bà con chòm xóm. Ánh mắt ấm áp, quắc thước không một chút sợ hãi, bối rối. Bộ râu cước bay phất phơ làm sáng cả lòng cũi tre ngâm đã lên mầu đen xỉn. Qua chỗ Tuyển đứng, Nguyễn Bá Hiến trợn mắt nhìn đứa con hoang mà ông đã trót nhặt về. Ánh mắt đầy hối tiếc, căm hận. Cái nhìn ngùn ngụt khinh bỉ của ông khiến Phan Văn Tuyển phải gằm mặt xuống. Phía sau ông các vị Giải nguyên, Hương cống, Sinh đồ… cùng giữ chức trong triều bị giải ra bãi hội. Dù tuổi tác, phẩm trật khác nhau nhưng đều tỏ ra cương cường. Họ hiểu tai họa này từ bọn quyền thần tham nhũng hà lạm trong triều đình dựng lên. Dân làng Phù Việt Trang đau buồn, thương xót và hoảng sợ cùng cực. Nhiều người run cầm cập úp mặt vào lưng nhau tức tưởi.

    Sau màn hạ nhục, các quan làng bị lôi ra hành

    quyết. Trước lúc phải nhận lưỡi đao oan nghiệt, người ta thấy quan ông Nguyễn Bá Hiến cứ hướng mắt về phía trời Tây, nơi đó có dãy núi Lưỡi hái mờ xa như nhắn gửi điều gì. Thần thái quan ông không một chút biến đổi, nhưng trong ánh mắt vời vợi nỗi buồn xa xót. Chỉ rất ít người nhận ra tia nhìn ấy như ẩn chứa nỗi niềm xa ngái về một hy vọng mong manh. Nó sáng lên bất chợt rồi lụi đi rất nhanh.

    Mười bảy vị quan làng Phù bị xử tội bằng hình phạt chặt đầu. Không một tiếng rên la, van xin. Thảm thê, kinh khiếp nhất là gần ba trăm con người gồm bố mẹ, vợ con, thê thiếp, cháu chắt của các ông bị chịu chung số phận. Tiếng thét đớn đau của con trẻ, tiếng kêu oan khuất của đàn bà náo loạn một vùng quê. Vụ hành quyết man rợ khiến máu ngập tràn bãi hội. Thây người ngổn ngang. Một rãnh huyệt lớn được đào vội chôn chung mấy trăm thi thể. Tuyển ban lệnh triệt hạ Phù Việt Trang, phá sạch đình chùa miếu điện. Nhà cửa của người dân chìm trong biển lửa suốt mấy ngày. Ở nơi được coi là long mạch của làng, hắn cho xẻ một cổ đất “Hình nhân bái tướng”. Đó là nhát chém đứt huyệt đạo nhằm triệt hạ đường học hành, đường làm quan và phát triển của làng Phù Việt Trang về sau. Ác nghiệt hơn, một chỉ dụ độc địa được ban ra khiến người làng càng thêm cùng cực:“Tất cả trai đinh khỏe mạnh phải sung lính nơi biên ải. Gái thanh tân khi đến tuổi kết hôn chỉ được làm phận lẽ mọn, không được làm chính thất. Làng Phù Việt Trang phải triệt hạ. Cư dân bị đuổi khỏi đất cũ…”.

    Gián nghị đại phu Hương cống Nguyễn Bá Hiến nhận cái chết sau cùng. Ông bị chém ngang lưng. Một hình phạt cực kỳ man rợ dành cho kẻ mắc những tội đứng đầu trong đại thập ác. Chém ngang lưng chỉ xếp sau sự khủng khiếp của hình phạt lăng trì. So với lăng trì, xẻo từng miếng thịt cho đến lúc tội đồ chết hẳn thì chém ngang lưng khiến tử tội chết từ từ để cảm nhận nỗi đau cùng cực của cơ thể. Thằng con hoang bị vứt bỏ nằm trơ trọi bên miệng cống ngày nào rất có thể đã trở thành một cục thịt thối làm mồi cho giun, kiến nếu quan ông không thương xót nhặt về nuôi. Nay nó trả ơn cho ân nhân bằng một hình phạt rùng rợn nhất mà người làng Phù Việt Trang chỉ nghe nói chứ chưa bao giờ tận mắt chứng kiến.

    Phan Văn Tuyển cố kéo dài cảnh hành hình quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến để khủng bố người dân làng Phù. Một tấm ván dầy tám tên đao phủ khiêng ra trước kỳ đài. Hai đầu ván đóng gông sắt. Chúng đè quan ông Nguyễn Bá Hiến nằm sấp xuống đó, đầu hướng về phía dân làng. Cái gông xập xuống đề phòng tử tù bật dậy khi hành quyết. Hai chân kéo căng ra. Cổ chân bị trói lại. Tên đao phủ lực lưỡng cầm thanh mã tấu ngước mắt nhìn Tuyển. Không khí chết lặng. Mấy trăm con người nín thở, lật bật run. Tiếng rên từ trong ruột trào lên họng bị ắc lại rỉ ra như mèo hen. Một cái phất tay, lưỡi đao phập xuống. Mọi người nhắm nghiền mắt quay đi.

    Hình phạt chém ngang lưng là một “ân huệ”vô cùng ác độc xuất hiện vào thời nhà Minh bên Trung Quốc. Tiểu sử tàn bạo của nó gắn với một kẻ tiếm quyền tàn bạo không kém. Chu Đệ dùng thủ đoạn thâm độc cướp ngôi của Minh Huệ đế. Sau khi giết vua, Chu Đệ lên ngôi lấy hiệu là Minh Thành tổ. Để cho có vẻ quang minh chính đại, Chu Đệ sai danh nho Phương Hiếu Nhũ viết chiếu bố cáo thiên hạ. Phương Hiếu Nhũ là một túc nho nổi tiếng triều nhà Minh. Vì không phục hành động cướp ngôi của Chu Đệ, vị danh nho này không viết chiếu mà còn lên tiếng phê phán kẻ tiếm ngôi. Mất mặt với thiên hạ, Chu Đệ hành hạ Nhũ một cách thảm khốc. Hắn sai đem Phương Hiếu Nhũ ra chém ngang lưng. Chu Đệ muốn kéo dài sự đau đớn cùng cực cho Nhũ. Sau nhát đao đứt nửa người, Phương Hiếu Nhũ vẫn gồng mình chấm máu viết mười ba chữ “soán” để chửi Chu Đệ cướp ngôi rồi mới chịu chết.

    Chém ngang lưng khiến phần thân trên vẫn sống do các bộ phận tim gan phổi óc… nằm cả phía này. Phải cả chục phút sau người bị chém mới tắt thở. Bãi xử án chìm vào lặng phắc. Một lúc lâu sau người làng mới dám hé mắt nhìn và giật mình sững sờ khi thấy quan ông Nguyễn Bá Hiến mắt vẫn mở, hai tay ông chắp lại giơ cao hướng về phía đám đông. Ông vái lạy tạ quê hương. Ông vái để vĩnh biệt người làng. Miệng ông trào máu. Chòm râu cước đỡ từng giọt máu tưới xuống mảnh đất quê. Cử chỉ của quan Gián nghị đại phu khiến người dân làng Phù đồng loạt quỳ sụp xuống. Họ không còn biết sợ nữa. Hàng trên là các bô lão sau đó là các trai đinh rồi tất cả… mấy trăm con người cùng hướng về phía quan ông mà vái lạy. Không một tiếng khóc. Nước mắt đã khô kiệt. Chỉ còn tiếng nghiến răng trèo trẹo. Những hốc mắt kiệt nước cháy ngùn ngụt nỗi căm phẫn tột độ. Một tình huống quá bất ngờ. Quan quân triều đình run rảy hoang mang. Phan Văn Tuyển chùn người. Một luồng hắc khí như đang cuồng nộ chĩa về phía hắn. Tuyển vội vàng quay lưng bước xuống khỏi kỳ đài lủi giữa một đám lính bảo vệ vòng trong vòng ngoài.

    Khung cảnh Phù Việt Trang những ngày ấy không khác gì địa ngục. Quạ bay rợp trời. Những con chó vô chủ lồng lộn giằng nghiến từng miếng thịt người vương vãi bên rãnh hố chôn chung mấy trăm thi thể. Đêm đến cảnh tượng còn kinh khiếp hơn. Đám chó hoang từ bãi xử án dồn nhau ra cánh đồng. Chúng ngỏng cổ tru từng hồi dài thê thiết. Mảnh trăng non đỏ lòm mầu máu nhòe nhợt sau những dải mây nhọ nhọ lao vút vút trong đêm đen về chốn không cùng. Nhìn trước nhìn sau cả làng chỉ còn lại chưa nổi bốn trăm con người.

    Sau biến cố, dân làng tứ tán. Người đem con cái lên tận Cốc Lếu, Lào Cai làm phu mỏ. Người lang bạt trôi nổi khắp xứ người. Còn lại ai thì bíu dìu nhau ra cái doi bãi nổi của dòng sông Cả, bên ngoài dốc Chó Đá xã Cao Phong lập làng mới. Người làng Phù sấp mặt xuống vỉa nước trống hơ trống hoác. Chiều chiều áo tơi, nón lá phần phật đứng trên mép bãi nhìn thôi miên cái lưỡi nước vùn vụt như mũi lao vặn xoắn giữa dòng. Cách nào để sống? Câu hỏi ấy vần vũ trong tâm can người làng. Đó là quãng thời gian làng Phù tưởng tan đàn xẻ nghé như đám bọt nước sông kia. Đêm đêm tiếng ru trẻ trong những chòi lá xùm xụp xót đau nhớ về làng cũ: “Ầu ơ… con người có cửa có nhà/ Con tôi chòi lá xùm xòa bãi sông/ Con ơi gió giật mưa giông/ Xót xa lòng mẹ, não nùng phận con/ Ai làm nên cảnh tha hương/ Trông về chốn cũ mỏi mòn tâm can…”.

    Rồi cũng phải sống, phải đứng dậy. Hơn trăm năm bới đất lật cỏ, Phù Việt Trang trụ lại bên dòng sông Cả. Đình chùa miếu điện lại mọc lên. Tất cả vẫn mang tên gọi từ làng cũ. Làng chia thành bốn xóm Đông, Nam, Đoài, Bắc. Lại có chợ Phù, có quán Ngơi, dốc Chó đá… Đất canh tác chia theo từng vệt dân cư chạy từ chân đê ra mép nước. Những đồng Mang, đồng Sành, duổi Hạ, duổi Thượng, Hậu Xá, đồng Đình, đồng Mét… vẫn gắn kết với phận làng như sợi dây rốn nối với quá khứ xa xưa.

    Làng hồi sinh trong cái tên mới Phù Vân. Song hết Phù Việt Trang rồi Phù Vân…những cái tên bay bướm nổi nênh ấy chẳng ai theo. Trong tâm trí người làng vẫn phảng phất nỗi thấp thỏm lo sợ về những tai ương bất thường. Chả biết trong giấy tờ địa bạ viết thế nào, nhưng mọi người chỉ gọi cộc lốc mỗi chữ Phù. Làng Phù.
     

  • 4

    Một bước lên quan khi tuổi đời còn quá trẻ, Án sát Nguyễn Bá Tuyển ngày càng tỏ ra ngông ngạo, tàn ác. Được Thượng thư bộ Hình Phan Văn Quánh chống lưng, Tuyển ra mặt lấn át cả các Tuần phủ, Tổng đốc trong vùng. Ngồi chưa ấm ghế ở nhiệm sở, hắn đã bầy mưu cướp cô Hoàng Thu Châu, con gái quan Tổng đốc Hưng Hóa Hoàng Phú Vy về làm vợ. Tuy ngồi chức Tổng đốc nhưng Hoàng Phú Vy là kẻ thất thế, bạc nhược. Biết Tuyển là tay chân thân tín của quyền thần Phan Văn Quánh, lại nghe nói được chúa Trịnh Sâm yêu quý, Hoàng Phú Vy đành nhắm mắt dâng con gái cho hắn. Thu Châu về làm vợ Tuyển đẻ hai lần hai con gái. Tuyển chán. Không khí trong dinh quan Án sát ngày một băng lạnh.

    Một lần trong chuyến chợ phiên phủ Quảng, Tuyển sa sẩm mặt mày trước vẻ thơ ngây, trong trắng của cô hàng xén tên Lụa. Thị Lụa con nhà tiện dân nhưng nhan sắc rực rỡ vô cùng. Lụa ngồi ở chợ Phủ như bông hoa quỳ nở giữa chốn bùn hôi. Ánh mắt dao cau. Môi tựa thoa son. Lụa vận áo gụ, cổ trái tim, bó eo. Quần gấm Tân Châu. Tai đeo mấm vàng. Cổ tay vòng đá…cứ ngỡ Ngọc nữ trên cung Quảng xuống trần. Nguyễn Bá Tuyển đã thích ai là hắn quyết chiếm đoạt cho bằng được. Tuyển cho người đánh tiếng với bố mẹ Lụa. Ông bố là kẻ hám của lại được dịp “đũa mốc chòi mâm son” nên đồng ý ngay. Lụa về nhà quan Án sát bị người vợ cả của Tuyển ghen lồng ghen lộn. Là con gái quan Tổng đốc một trấn lớn, thấy chồng lang chạ với cả con nhà tiện dân, Châu không chịu nổi. Đúng là ngứa ghẻ đòn ghen. Hoàng Thu Châu chửi mắng đánh đập Lụa còn quá con hầu đầy tớ. Cái tiếng là vợ bé của quan nhưng Lụa chỉ được ăn ở với đám người hầu dưới nhà ngang. Châu cấm Lụa bén mảng lên nhà trên.

    Lụa mang thai chín tháng mười ngày thì ngần đó thời gian nàng đổ nước mắt bởi người vợ cả đành hanh ghê gớm của chồng. Lụa sinh một bé trai mặt mũi sáng sủa, khỏe mạnh. Nguyễn Bá Tuyển mừng lắm nhưng tình cảnh của Lụa không khá lên được. Biết không ở được, Lụa đã dự liệu chờ con cứng cáp hai mẹ con trốn khỏi nhà Tuyển. Chuyện hở ra, Hoàng Thu Châu rắp sẵn một mưu kế hiểm độc. Hôm Lụa ôm con ra khỏi nhà, Châu cho người chặn đường bắt lại. Châu cướp thằng bé còn Lụa bị đám gia nhân đánh thừa sống thiếu chết. Mấy ngày sau Châu cho gọt đầu bôi vôi, đang đêm vứt Lụa chỉ còn như cái giẻ rách vào nhà bố mẹ cô. Cướp được thằng bé, Châu thỏa nguyện coi như mình có con trai, vừa hả được đòn ghen với kẻ đã đong đưa quyến rũ chồng mụ. Ngược đãi Lụa nhưng Hoàng Thu Châu lại hết lòng quý cậu ấm đích tôn của chồng nên quan Án sát cũng không nổi giận. Với lại suy cho cùng, Nguyễn Bá Tuyển cũng chỉ muốn chọc hoa bẻ nhụy mà thôi.

    Sau vụ cô Lụa, Nguyễn Bá Tuyển càng ngông ngạo, xằng xược hơn. Ở hội chùa Thầy, Tuyển nhìn thấy trong đám nam thanh nữ tú vãn chùa một cặp chị em đến tuổi cập kê. Con chị Thúy Liễu, con em Thúy Nhài chẳng khác gì hình bóng Thúy Kiều, Thúy Vân trong truyện “Đoạn trường tân thanh” của cụ Nguyễn Du. Đúng là:“Bóng hồng nhác thấy nẻo xa/ Xuân lan thu cúc mặn mà cả hai”. Tuyển hoa mắt trước nhan sắc mơn mởn thanh tân của hai Kiều nữ. Hắn ngầm sai tay chân dò la. Biết cha hai nàng là một phú hào nức tiếng trong vùng, Phú hào Bùi Văn Báu có mấy chiếc thuyền buôn thường chạy tuyến Mai Châu, Đà Bắc về Thăng Long. Bùi Văn Báu là dòng dõi một quan lang người Mường, Hòa Bình. Trong khi người anh nối nghiệp cha thì Báu tích tụ ruộng đất làm phú hộ. Những cánh rừng gỗ thông, sơn, trẩu bạt ngàn ở phía Tây chân núi Ba Vì là của Báu cả. Mấy chiếc thuyền buôn Báu giao cho vợ quản lý chuyên mua bán trao đổi hàng hóa phục vụ cho nhu cầu của gia đình và cái cơ ngơi đồ sộ của Báu. Tuy không về sống ở chốn đô hội như thành Sơn, phủ Quảng nhưng cái trang ấp của Báu cũng tòa ngang dẫy dọc ngay sát bên sông Đà chẳng khác gì một phủ hội sầm uất. Người trong vùng gọi là phủ Chuông. Phủ Chuông có đủ tiệm hàng, quán rượu, sòng bạc, cô đầu…Đám công tử giầu có ở Sơn Tây, Quảng Oai, thậm chí cả dưới kinh thành Thăng Long cũng hè nhau đánh đường lên trang ấp của Bùi Văn Báu để hưởng thú ăn chơi. Phủ Chuông nào có kém cạnh gì các phủ lỵ khác của triều đình. Tuy là thế nhưng về mặt hành chính, phủ Chuông vẫn là một địa danh nằm trong sự quản lý của trấn Sơn Tây. Sau ngày gặp hai ái nữ nhà phú hộ Bùi Văn Báu, Tuyển như kẻ dính bả. Suốt ngày hắn tơ tưởng bần thần. Tuyển nhờ một bà mai có tiếng mát tay ở thành Sơn ngỏ lời với phú hào Báu xin cả Thúy Liễu, Thúy Nhài về làm thiếp. Bùi Văn Báu biết Nguyễn Bá Tuyển đã hai đời vợ lại nghe nhiều về tư cách đồi bại của viên quan Án sát này nên khéo léo từ chối.

    Từ ngày trở thành tay chân thân tín của Thượng thư Phan Văn Quánh, Tuyển muốn gì được nấy nào ai đã dám cấm cản hắn. Bị Bùi Văn Báu khước từ, Tuyển cay lắm. Hắn cho tay chân lục tung lý lịch của Báu lên xem có “phốt” gì để hắn hành tội. Nhưng Bùi Văn Báu đâu phải tay vừa. Kinh doanh, làm ăn giầu có vào loại bậc nhất vùng thượng sông Đà, Báu cũng phải rải tiền bạc ra để kết thân với các quan từ Tổng đốc, Tuần phủ trở xuống. Thuế má Báu không thiếu một cắc. Dám đối mặt với viên Án sát là tay chân thân tín của Thượng thư bộ Hình, chứng tỏ Báu cũng không phải loại non bấy gì. Gía như là chuyện tiền bạc thì Báu cũng chả tiếc gì mà không thí cho Tuyển. Nhưng đây là cuộc đời của hai con gái yêu của Báu. Thúy Liễu mới mười chín còn Thúy Nhài vừa cập tuổi mười bảy. Mà sao ngang ngược, ác độc đến độ đòi bắt cả hai đứa về làm thiếp. Con nhà thường dân bần tiện chẳng nói làm gì. Bùi Văn Báu tuy không giữ chân quan lại nhưng gia sản và dòng dõi của ông ta cũng vào loại có vị thế lớn trong xã hội. Án sát Nguyễn Bá Tuyển là một mệnh quan của triều đình chẳng lẽ không biết đến những điều sơ đẳng ấy.

    Chuyện xằng xược của Nguyễn Bá Tuyển bẵng đi một thời gian. Nhiều người nghĩ chắc cái ham muốn cỏ rả vô lối của quan Án sát cũng chỉ là ý thích bất chợt của kẻ đào hoa, bợm bãi mà thôi.

    Thấm thoát lại đã vãn hè. Cuối năm tầu thuyền xuôi ngược nhộn nhịp trên sông Cả. Một hôm lính canh ở bến Vôi trình báo bắt được mấy thuyền buôn toàn lụa là vóc nhiễu từ kinh thành Thăng Long ngược Đà Bắc. Trong đám thuyền ấy có hai chiếc chở hàng quốc cấm. Hàng được giấu kín lẫn trong các xếp vải. Cùng với một số lượng lớn thuốc phiện, là rất nhiều binh khí. Những thứ hàng mà triều đình nghiêm cấm buôn bán. Chủ thuyền bị điệu về dinh quan Án sát. Hóa ra thuyền và hàng đều là của nhà phú hào Bùi Văn Báu cả. Tuyển cho gọi riêng đám lính canh bến Vôi đến ban thưởng thật hậu. Lúc rượu ngà ngà, hắn nghiêm giọng:

    – Bắt được vụ buôn bán hàng quốc cấm này là do công sức của các ngươi cả. Ta rất khen ngợi và ban thưởng lớn.

    – Chúng tôi xin đội ơn quan Án sát ạ.

    – Nhưng ta muốn tạm thời giấu kín vụ này để lần theo những mối làm ăn phi pháp khác. Đà Bắc là nơi tiếp giáp với khu vực bọn giặc cỏ khởi loạn. Vũ khí, thuốc phiện mà bọn chủ thuyền chuyên chở có thể để tiếp tay cho giặc. Vì vậy ta cấm chỉ các người được lộ ra. Mọi chuyện từ đây do ta điều tra xử lý, rõ chưa?

    – Dạ, chúng tôi xin tuân lệnh quan ạ.

    Mấy ngày sau Nguyễn Bá Tuyển cho điệu cổ Bùi Văn Báu lên. Đuổi hết đám tay chân ra ngoài, chẳng hiểu họ nói gì với nhau mà chưa đầy tuần trăng Bùi Văn Báu ngậm ngùi cho cả hai con gái yêu về làm vợ lẽ Án sát Nguyễn Bá Tuyển. Đám cưới được tổ chức ngay sau đó. Đèn đóm nhà quan sáng rực cả tuần lễ. Cái đám cưới kỳ lạ nhất xưa nay, một ông hai bà. Người hầu kẻ ở trong nhà quan Án sát nín thở chờ màn đối đầu giữa bà cả Hoàng Thu Châu với hai người thiếp mới của quan như thế nào. Nhưng thật lạ là vụ này không thấy Hoàng phu nhân tác quái gì. Đám nanh vuốt cào nát cuộc đời cô Lụa dạo nào nay co dúm vào. Người ta đồn đoán rằng Nguyễn Bá Tuyển đã đe nẹt cô vợ chỉ biết đẻ toàn thị mẹt. Lại có người bảo vì quan đánh cả cụm. Có chị có em hỗ trợ nhau. Riêng cái nhan sắc và sức trẻ của hai nàng đã là sức mạnh ghê gớm mà tự bản thân Hoàng Thu Châu cũng phải biết dè chừng.

    Thời gian đó tình hình miệt Đà Giang không yên. Nhiều vụ nổi dậy của nông dân chiếm cả đồn trại, công sở ở huyện lỵ vùng thượng nguồn. Xét trên địa lý hành chính thì Đà giang vẫn nằm trong quyền cai quản của trấn Sơn Tây. Tuần phủ Sơn Tây Đặng Trung Hỹ mấy lần kéo quân lên dẹp loạn nhưng đều bị đánh lui. Tin tức dội về triều làm cung vua phủ chúa đêm ngày lo lắng. Cuối năm đó Thượng thư bộ Hình Phan Văn Quánh nhận lệnh tuần du Hưng Hóa. Đến Sơn Tây quan Thượng được đón rước linh đình. Đêm ấy Quánh ngỏ ý muốn về nghỉ tại dinh quan Án sát. Nguyễn Bá Tuyển lấy làm vinh hạnh lắm. Trong tiệc đêm khoản đãi, Tuyển bảo cả ba người vợ cùng các nàng hầu ra chào. Quan Thượng lúc ấy đã tây tây cứ nhìn chòng chọc Thúy Nhài. Biết ý, Tuyển bắt Thúy Nhài đêm ấy vào hầu quan. Thúy Nhài giãy nảy không chịu. Thúy Liễu quỳ xuống xin tha cho em. Nhài dọa tự tử trước mặt Tuyển. Tuyển tím mặt bảo:

    – Cái tội chết buôn hàng quốc cấm của cha các nàng ta chưa đụng đến đâu.

    Thương cha, đêm ấy Thúy Nhài phải hiến thân cho Phan Văn Quánh. Thượng quan thỏa nguyện lắm. Sau chuyến công du, Quánh tấu trình về năng lực kém cỏi, nhu nhược của Tuần phủ Sơn Tây Đặng Trung Hỹ, ông ta xin cất nhắc Tuyển lên thay. Quánh cam kết Nguyễn Bá Tuyển sẽ mạnh tay dẹp yên nạn giặc cỏ Đà giang. Nhờ bảo kê của Thượng thư bộ Hình Phan Văn Quánh, chỉ mấy tháng sau Nguyễn Bá Tuyển nghiễm nhiên bước lên ghế quan Tuần phủ Sơn Tây, đứng đầu một tỉnh lớn.

    Thúy Nhài sau nỗi nhục thất tiết trở nên trầm uất. Ít ngày sau người ta tìm thấy nàng thắt cổ ở cành nhãn sau nhà. Chuyện đồi bại của Nguyễn Bá Tuyển đến tai quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến. Trước mặt vua, ông đau đớn hạch tội Tuyển và từ mặt đứa con nuôi của mình. Tên con nuôi đốn mạt cũng lập tức trở mặt với người đã cưu mang hắn từ khi còn đỏ hỏn. Tuyển quay sang nhận Phan Văn Quánh làm nghĩa phụ và mang họ Phan từ đấy.
     

  • 2

          – Ông Chánh hội ra đình họp ạ?

          – Phải rồi. Làng mình cũng vệ sinh cho gọn gàng sạch sẽ để đón các quan về làng ăn Tết đấy nhé.

          – Vâng. Tết năm nay làng mình vui quá ông nhỉ.

          – Phải rồi. Năm nay mùa màng bội thu, gói nhiều bánh chưng vào.

          Chánh hội Lê Văn Úy hôm nay diện ngất trời. Quần trắng. Áo the. Tay dương ô mầu xanh. Chân dận giày thêu tím. Mấy người đi chợ cất lời chào. Ông cứ “phải rồi” nghe ra phởn lắm.

           Phù Việt Trang ăn Tết lớn. Mười tám vị quan xin vua cho cùng về quê đón xuân và mở hội làng. Gọi là hội Khai xuân khánh hạ, nhân ngày vía của năm vị sơn thần. Hội làng Phù đã có từ rất lâu đời, cứ mười năm lại tổ chức linh đình. Thật hiếm có cái tết nào tưng bừng đến thế. Một cuộc họp mặt các bô lão trong làng với các quan từ kinh đô về. Các vị chức sắc từ ông Chánh hội, Phó hội, Lý trưởng, Phó lý, Chưởng bạ, Hộ lại…ăn vận trang nghiêm. Chánh hội Lê Văn Úy thay mặt cho chức sắc trong làng mở lời: 

           – Dạ cung kính chào đón các quan bác. Năm nay làng ta thật có phúc lớn được đón tất cả các quan bác về quê ăn Tết.

           Sau những câu chào hỏi vồn vã thân tình, Chánh hội Lê Văn Úy giới thiệu chương trình khai hội mừng xuân của Phù Việt Trang. Tất cả đều có ý mời quan Gián nghị đại phu Hương cống Nguyễn Bá Hiến giữ chân chủ lễ.

           – Năm nay cả bốn xóm Đông Nam Đoài Bắc đều tham gia thi cắm trại và rước kiệu.

    Hương cống Nguyễn Bá Hiến hỏi:

           – Còn các trò Tết chuẩn bị thế nào?

           – Dạ, thưa các trò truyền thống hàng năm như: đu xuân; bế con chăn cóc, thổi cơm thi; bịt mắt đi cầu đập niêu, leo cột mỡ, ăn mía nhả bã chấm cằm, lặn bắt vịt…vẫn được duy trì ạ.

           – Tôi nghe các cháu trong nhà nói trò “sờ vú bắt lươn” tưởng đã thất truyền năm nay làng ta cho khôi phục lại?

           – Vâng. Nguyện vọng của các bô lão muốn nhân dịp có các quan bác về đón xuân, chúng tôi xin phép cho được mở lại trò này. Cả bốn xóm đều tham gia, trước đây đã có tập dượt, nhưng dự định năm nay mới trở thành trò chính trong hội lễ ạ. 

           Quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến ngồi ngả người trên ghế. Nét mặt ông thư thái vui vui. Từ lúc còn ít tuổi ông đã từng biết trò chơi mang ý nghĩa phồn thực này mỗi khi làng mở hội xuân. Nó là một trò Tết đã có từ lâu lắm nhằm ca ngợi sự tài khéo của con người trong lao động sản xuất. Nó cũng tôn vinh tình yêu, sự sinh sôi tiếp nối của giống loài. Tuy cái tên trò có vẻ táo bạo, gợi người ta liên tưởng đến hành vi nhục dục, nhưng thực ra rất kín đáo, đúng mực. Vùng ven cố đô Châu Phong này, còn nhiều nơi giữ được những trò Tết mang ý nghĩa phồn thực. Một nghi thức tâm linh cầu cho mùa màng bội thu. Bạo nhất là trò “Linh tinh tình phộc” ở làng Tứ. Người chơi rước hình tượng nõ nường là hai thứ âm, dương thực khí. Vào đúng giờ Tý, canh ba người nam cầm nõ, người nữ cầm nường đi tìm và đâm vào nhau. Biểu tượng cho một năm hòa hợp sinh sôi. Trò sờ vú bắt lươn của Phù Việt Trang nghe cái tên thì có vẻ hơi trần trụi quá nhưng cách thể hiện lại khá ý nhị. Cũng như trò Linh tinh tình phộc, chỉ những cặp vợ chồng trẻ mới được tham gia. Cặp chơi đứng cạnh một chiếc chum đại. Trong đó đựng lưng lửng hai phần ba bùn non. Mỗi chum thả một con lươn bánh tẻ. Người nam một tay thò vào trong chum bùn khuấy tìm và bắt cho được con lươn. Tay kia phải đặt vào vú bạn chơi. Hai người chạy quanh chum sao cho thật khéo. Giữ cự ly thế nào để người nam không rời tay khỏi vú mà vẫn bắt được lươn. Luật chơi ghi rõ thế. Nếu cặp nào để bùn dây lên miệng chum, mải bắt lươn mà tay rời khỏi vú hay mải sờ vú mà quên bắt lươn đều phạm quy. Đây là trò vui nhất hội.Người xem đông đặc, chủ yếu nam thanh nữ tú. Hò hét rầm trời, cổ vũ trêu chọc nhau. Lúc đầu các cặp chơi còn ngượng ngùng, nhưng khi trống lệnh đã điểm, đã vào cuộc thi đấu thì họ đều trở nên hăng hái, lanh lẹ. Người nữ mặc áo cánh, bên trong yếm thắm. Một tay nắm thắt lưng bạn chơi, cùng chạy quanh chum, tay kia giữ sống áo thế nào để không lộ da thịt, thể hiện sự khéo léo ý nhị của người phụ nữ. Thời gian thi kết thúc khi một cặp chơi bắt được lươn. Con lươn bánh tẻ trơn chuồi chuội luồn lỏi trong bùn non mà người bắt chỉ được sử dụng một tay thì phải khéo léo và điệu nghệ lắm mới khóa được nó. Việc phục hồi trò sờ vú bắt lươn của làng là một tín hiệu vui chứ không có ý gì xấu. Ông chậm rãi bảo:

           – Trò này có nguồn gốc xa xưa mang ý nghĩa tốt, nhưng cần chọn người thực hiện cho chu đáo, thuận hòa.

           – Dạ bẩm quan bác, chúng tôi đã tính rồi ạ, chỉ cho phép các cặp vợ chồng trẻ tham gia. Mỗi xóm một cặp. Cả chồng cả vợ phải cùng thuận tình mới được chơi.

           Việc mười tám vị quan cùng về đón xuân khai hội là sự kiện chưa từng có ở Phù Việt Trang. Bốn xóm hồ hởi ngày đêm chuẩn bị cho đại lễ. Nhà nhà những ngày cận Tết ấy dường như không ngủ. Các quan cùng bô lão cho sửa sang đình, chùa. Lại cho dựng nơi dạy học. Mở rộng chợ Phù thêm khang trang.

           Hội Khai xuân khánh hạ của Phù Việt Trang kéo dài bảy ngày. Định là thế nhưng mới sang ngày thứ tư, một thảm họa kinh thiên động địa ập xuống. Hội đang vào cữ xôm trò thì quan quân triều đình do Tuần phủ Sơn Tây cầm đầu hùng hổ vượt sông bao vây làng. Dân làng Phù Việt Trang bị hạch tội làm phản. Một cuộc tàn sát vô cùng man rợ xảy ra. Tang thương ngút trời. Máu và nước mắt ngập ngụa. Lửa cháy suốt một tuần liền. Lửa thiêu rụi cả một làng lớn có lịch sử hàng ngàn năm. Ba họ của mười tám vị quan bị bắt. Mấy trăm con người chết thảm dưới lưỡi đao oan nghiệt.

  • 3

    Mấy chục năm trước, quan Gián nghị đại phu Hương cống Nguyễn Bá Hiến có chuyến kinh lý miền duyên hải. Tới huyện Miện Thành xứ Đông ông nhặt được một đứa con trai bị vứt ở ven đường. Hôm ấy con ngựa ông cưỡi đang gõ móng trên đường thiên lý thì tự nhiên đứng sững lại. Chân trước bên phải gãi gãi trên mặt đất rồi hí lên một tiếng rất lạ. Quan ông quất mấy roi mà nó vẫn không chịu bước. Con ngựa này đã gắn bó với ông nhiều năm. Nó thuần tính và chưa bao giờ biểu hiện lạ như thế. Nhìn múi lông bờm ông cảm thấy như nó bị lạnh. Làn da trên cổ, lật bật run. Vào khắc đó đã sắp nửa buổi sáng, trời đâu có sương gió gì. Quan ông nhìn quanh và bất chợt nhận ra một bọc vải nằm bên miệng một cái cống gạch dưới chân đường thiên lý. Ngó trước nhìn sau chỉ thấy mênh mông đồng nước. Không một bóng người. Quan ông hạ lệnh cho lính xuống xem là cái gì. 

           – Bẩm quan lớn có một đứa bé bị vứt ở đây ạ!

    Quan Gián nghị đại phu lập cập xuống ngựa. Ông đứng chờ. Người lính ôm thằng bé lên, ông lật mảnh tã và nhận ra nó là con trai, thằng bé khéo mới chỉ một hai ngày tuổi, cái cuống rốn chưa rụng. Da nó tím tái vì rét nhưng trông thật dễ thương. Điều làm ông thấy lạ là thằng bé được bọc trong gấm quý. Chiếc mũ trên đầu cũng may bằng lụa tốt. Có vẻ như nó hoài thai từ cửa một bậc đại phú. Thằng bé mới bị vứt bỏ chưa đến một canh giờ. Quan ông ôm nó theo và cho lính thông báo với chức sắc địa phương truy tìm kẻ vứt con nhưng không có kết quả. 

           Năm ấy Hương cống Nguyễn Bá Hiến đã gần ba mươi tuổi. Người vợ kết tóc xe duyên với ông chục năm trước sinh con một bề. Vừa thèm muốn con trai lại động lòng trắc ẩn, Nguyễn Bá Hiến nghĩ biết đâu trời thương mà cho mình nhặt được hạt máu rơi này. Ông đem thằng bé về nuôi. Đặt tên cho là Nguyễn Bá Tuyển. 

           Lọt cửa nhà quan đang hiếm con trai, Tuyển được cả nhà yêu quý nâng niu chẳng khác viên ngọc trời. Cậu ấm Tuyển càng lớn càng vâm váp. Mặt to cổ lớn. Cái cằm không biết giống ai cứ bạnh ra trông rất oách. Quan Gián nghị đại phu nhậm chức trong triều không đem theo vợ con. Tuyển sống ở quê với người mẹ nuôi thật thà, lành hiền và hai người chị gái luôn bị coi là loại “thập nữ viết vô”. Được cưng chiều từ nhỏ Tuyển nhiễm thói lười nhác, phóng đãng. Quan ông đón thầy về dạy học cho cậu. Tuy tỏ ra sáng dạ nhưng tính nết Tuyển ngang tàng thích gì học nấy, coi thầy chẳng ra gì. Mấy kỳ thi cậu đều không qua được bậc Sinh đồ. Năm Tuyển hai mươi tuổi, do quan Gián nghị đại phu có công lớn với triều đình, Tuyển được vua đặc cách cho làm tập tước tại bộ Hình.

           Triều đình nhà Lê những năm ấy rối như canh hẹ. Chúa Trịnh Sâm danh nghĩa bề tôi nhưng lấn ép vua, làm nhiều chuyện điên đảo. Xung quanh Chúa là một một đám quyền thần do Quận công Hoàng Đình Bảo và Thượng thư bộ Hình Phan Văn Quánh đứng đầu. Hoàng Đình Bảo nắm giữ quân đội được phong chức Huy quận công. Sử sách vẫn quen gọi là Quận Huy. Quận Huy là thuộc hạ thân tín của chúa Trịnh Sâm, nhưng lại ve vãn thông dâm với người thiếp yêu của Chúa là Đặng Thị Huệ. Dân kinh thành đặt vè“Thế gian có mắt như mờ/ Để cho Huy quận vào sờ chính cung”. Không chỉ thao túng triều chính, đám quyền thần còn lừa vua dối chúa đặt ra bao nhiêu thứ lệ luật bóc lột dân lành. Vua Lê từ lâu chẳng khác gì bù nhìn. Đất nước rã đám. Băng đảng nổi dậy khắp nơi. Nhóm quan lại làng Phù Việt Trang được tiếng thanh liêm trở thành vật cản, khắc tinh của lũ tham quan ô lại. Đã nhiều lần họ tâu trình lên vua hành động nhũng nhiễu, tham bạo của đám quyền thần bên phủ chúa. Mối hiềm khích ấy cứ âm ỉ kéo dài. Cung Vua phủ Chúa nhìn nhau như thù địch.

          Tuổi trẻ hoang đàng, từ ngày lọt vào nơi trung tâm quyền lực đang lúc bê bối, Tuyển có nhiều mối quan hệ mà Hương cống Nguyễn Bá Hiến không quản lý được. Tuyển học cái hay thì ít mà tụ bạ với bọn ô hợp khốn nạn thì nhiều. Quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến rất lo khi nhận ra tư cách không ra gì của đứa con nuôi. Ảnh hưởng của ông đối với Tuyển ngày càng lỏng lẻo nhất là từ khi nó trở thành thuộc hạ dưới trướng Phan Văn Quánh. 

           Cung vua phủ chúa “lườm nguýt” nhau. Sau lưng họ cũng hình thành những phe nhóm đối địch. Ai thờ chúa ấy. Phan Văn Quánh rất sớm nhận ra tư cách đồi bại của Tuyển. Ông ta cho tay chân rủ rê, lôi kéo thằng con bất trị này để dùng hạ bệ bố nó. Chẳng khó khăn gì để một kẻ như Tuyển ngả vào vòng tay nâng đỡ của vị quan thế lực nhất triều đình. Cái tiếng là làm chân tập tước tại bộ Hình, nhưng ngày đêm Tuyển chỉ la cà uống rượu giao du chơi bời với một đám công tử con quan bán trời không văn tự. Tuyển kết giao với cả Đặng Mậu Lân, em trai tuyên phi Đặng Thị Huệ. 

           Nói đến Đặng Mậu Lân thì sử sách đã chép những chương đen ngòm về tư cách của gã “con trời” này. Dựa vào thế của chị gái được Chúa yêu, Đặng Mậu Lân ngạo ngược phá phách làm người dân kinh thành mất vía. Sách “Hoàng Lê nhất thống chí” mô tả Lân như một kẻ rách trời rơi xuống. Hắn ngông ngạo đến nỗi coi chúa Trịnh Sâm cũng chẳng ra gì. Hàng ngày hắn dẫn một nhóm tay chân nghênh ngang trên phố. Thấy ai ngứa mắt là cho quân đánh đập, làm nhục. Gặp đàn bà con gái vừa mắt là quây trướng giữa đường lôi người ta vào hãm hiếp. Ai không chịu liền bị xẻo đầu vú. Nếu chống cự có khi bị đánh đến chết…Trịnh Sâm điêu đứng trước vẻ đẹp của Đặng Thị, không chỉ dung dưỡng cho Đặng Mậu Lân làm bao chuyện bậy bạ, điên đảo mà còn phế truất con trưởng Trịnh Khải, đưa Trịnh Cán con của Huệ mới có mấy tuổi lên làm thế tử nối ngôi. Giới quan lại trong triều xôn xao, phân tâm. Trịnh Khải uất ức lắm. Trong số bạn nhậu, Tuyển chơi rất thân với Nguyễn Huy Bá một cấp sự trung trong Đông cung thế tử Trịnh Khải.

           Cuộc rượu ở dinh quan Tuần phủ Kinh Bắc mới được vài tuần, Trịnh Khải ra lệnh đuổi hết bọn hầu hạ ra ngoài. Khải ôm mặt khóc hu hu:

           – Nỗi oan khốc này ta phải đòi lại bằng được.

           – Thế tử. Ngài đừng quá xúc động. Việc lớn cần nén tâm lại, để sáng suốt tính toán trước sau – Nguyễn Khắc Tuân khẽ khàng khuyên nhủ.

           Từ khi bị phế truất, Trịnh Khải tỏ ra vô cùng chán 

    chường. Cứ vài tuần Khải lại đem theo bọn tay chân thân tín Vĩnh Vũ, Thẩm Thọ, Đàm Xuân Thụ… lên Ba Vì hoặc sang vùng Kinh Bắc săn bắn. Lần nào đi cũng gọi Tuần phủ địa phương uống rượu giải sầu. Hôm nay ông ta tỏ ra quá bức xúc. Trịnh Khải quay sang Vĩnh Vũ hỏi:

           – Tin trong phủ thế nào?

           – Bẩm Thế tử, long thể nghe chừng mệt lắm – Vĩnh Vũ thưa – Người của ta trong ấy báo ra, Chúa lúc mê lúc tỉnh. Tỉnh lại gọi tên Cán.

           Trịnh Khải nghiến răng trèo trẹo.

           – Minh tình này phải khởi sự ngay. Không để Chúa làm chuyện đã rồi.

           Chuyến đi săn ấy của Trịnh Khải diễn ra vào mùa xuân năm Canh tý 1780. Khải dự liệu từ lâu một cuộc đảo chính dành lại ngôi báu. Tay chân dưới trướng Khải đã âm thầm thu gom vũ khí, chuẩn bị lực lượng. Tuần phủ Sơn Tây Nguyễn Khản và Tuần phủ Kinh Bắc Nguyễn Khắc Tuân đứng sau ủng hộ. Tin chúa Trịnh Sâm ốm nặng khiến Khải càng nóng lòng hành động.

           Chuyện tưởng kín như bưng mà trời không dung Khải. Một kẻ thuộc cấp trong dinh tuần phủ Nguyễn Khắc Tuân ở buồng trong nghe lỏm được câu chuyện. Kẻ thuộc hạ ấy là người nhà của Nguyễn Huy Bá, dưới trướng Khải. 

           – Cháu nghe rõ ràng thế vội về đây phô với cậu. Toàn chuyện chết người cả, cậu tính sao cho cẩn trọng.

           Nguyễn Huy Bá vừa mừng vừa sợ. Bá hầu hạ Khải nhiều năm nay, nhưng là kẻ tắt mắt, điêu hớt. Bá ăn cắp đồ quý trong cung bị Trịnh Khải phạt nặng nên đem lòng thù tức. Biết âm mưu của Trịnh Khải, Bá muốn nhân chuyện này phản chủ, nhưng thân phận thấp kém khiến hắn không biết nên làm thế nào. Sống ở trong cung lâu Bá biết tin này mà lộ ra hắn sẽ chết trước. Đang đắn đo suy nghĩ Bá chợt nhớ đến Tuyển. Từ ngày chơi thân với Nguyễn Bá Tuyển, được Tuyển cho ăn nhậu, chơi bời Bá vẫn áy náy chưa có dịp trả ơn. Bá từng nghe Tuyển tâm sự: “Tao hầu hạ quan Thượng cả năm trời rồi mà chẳng lập được công trạng gì. Buồn lắm”. Chuyện này tốt nhất là rỉ tai Tuyển. Hắn ở dưới trướng Thượng thư bộ Hình Phan Văn Quánh. Tuyển ở ngoài cung việc đi lại hành sự dễ dàng hơn. Nghĩ thế, Nguyễn Huy Bá tìm gặp ngay Tuyển. Hai thằng chọn một cái bàn trong góc quán rượu. Uống được vài tuần, Bá ghé tai Tuyển thì thào: 

           – Tao tặng mày món quà này. Kinh khủng lắm. Phải rất kín miệng, hở ra là bay đầu. Khéo làm thì con đường thăng tiến của mày rộng mở chưa biết đến đâu mà tưởng.

           Phải nói tuy trẻ tuổi, lười nhác nhưng Nguyễn Bá Tuyển rất nhạy cảm với những âm mưu mánh lới đang hàng ngày diễn ra trong cung đình. Từ ngày kết thân với đám Lân, Bá hắn học được cách thọc mạch vào bầu không khí rối ren giữa cung vua phủ chúa. Đám bất trị này chẳng khác gì lũ rắn rết luồn lỏi giữa những mối bất hòa thượng đỉnh để cầu vinh. Nghe Nguyễn Huy Bá nói, mắt Tuyển trợn trừng. Miệng hắn há hốc. Tay hắn luống cuống làm đổ cả chén rượu. Một chuyện tầy trời như thế mà bất ngờ lọt vào tai khiến hắn rụng rời là phải. Vừa kinh sợ vừa sung sướng. Tuyển lập tức nhận ra đây là thời cơ lớn để tâng công với người nâng đỡ hắn. Tuyển vít đầu Nguyễn Huy Bá xuống gằn giọng:

           – Tuyệt đối không hở cho ai rõ chưa. Đúng là bay đầu như chơi. Tao sẽ bẩm báo ngay lên quan Thượng. Việc này mà thành thì cả hai ta khỏi phải làm mãi cái chân hầu hạ kẻ khác.

           Phan Văn Quánh sửng sốt trước tin dữ. Ông ta liền vào ngay phủ Chúa. Tuyển được dắt đi cùng. Phủ Chúa thâm nghiêm. Lần đầu tiên Nguyễn Bá Tuyển nhìn thấy mặt Chúa. Trịnh Sâm thân hình cao to, râu hàm én trông rất oai vệ. Tuy đang bị ốm phải nửa nằm nửa ngồi trên sập song ở Chúa vẫn toát lên cái uy khiến người khác phải kính sợ. Quánh và Tuyển quỳ mọp. Chúa phẩy tay miễn lễ. Phan Văn Quánh bước khom khom tới bên sập. Ông ta thì thào vào tai Chúa. Chúa vùng ngồi dậy. Tuyển không nghe được lời bẩm báo nhưng thấy Phan Văn Quánh chỉ tay về phía mình. Cặp lông mày sâu róm của Trịnh Sâm đang dựng lên như bờm mãnh thú chợt giãn ra, chùng xuống. Thế lực trong tay Trịnh Sâm lúc ấy còn mạnh. Tả hữu luôn có Huy quận công Nguyễn Đình Bảo thống lĩnh quân đội và Thượng thư bộ Hình Phan Văn Quánh. Lập tức Chúa triệu quận Huy vào phủ lệnh cho hai tay chân thân tín tiến hành ngay một cuộc

    phản đảo chính.

           Đại sự của Trịnh Khải chưa kịp khởi đã bị bóp chết. Nhiều quan lại dự mưu bị hành quyết, bị lưu đầy. Trịnh Khải bị tống giam. Những kẻ có công phát giác được thăng trật. Nguyễn Bá Tuyển mặc dầu chưa đỗ đạt gì vẫn được Quánh xin Chúa bổ làm Án sát Sơn Tây. Từ đây Tuyển coi như chấm dứt khỏi mọi ảnh hưởng của người cha nuôi Nguyễn Bá Hiến.

  • 2

          – Ông Chánh hội ra đình họp ạ?

          – Phải rồi. Làng mình cũng vệ sinh cho gọn gàng sạch sẽ để đón các quan về làng ăn Tết đấy nhé.

          – Vâng. Tết năm nay làng mình vui quá ông nhỉ.

          – Phải rồi. Năm nay mùa màng bội thu, gói nhiều bánh chưng vào.

          Chánh hội Lê Văn Úy hôm nay diện ngất trời. Quần trắng. Áo the. Tay dương ô mầu xanh. Chân dận giày thêu tím. Mấy người đi chợ cất lời chào. Ông cứ “phải rồi” nghe ra phởn lắm.

           Phù Việt Trang ăn Tết lớn. Mười tám vị quan xin vua cho cùng về quê đón xuân và mở hội làng. Gọi là hội Khai xuân khánh hạ, nhân ngày vía của năm vị sơn thần. Hội làng Phù đã có từ rất lâu đời, cứ mười năm lại tổ chức linh đình. Thật hiếm có cái tết nào tưng bừng đến thế. Một cuộc họp mặt các bô lão trong làng với các quan từ kinh đô về. Các vị chức sắc từ ông Chánh hội, Phó hội, Lý trưởng, Phó lý, Chưởng bạ, Hộ lại…ăn vận trang nghiêm. Chánh hội Lê Văn Úy thay mặt cho chức sắc trong làng mở lời: 

           – Dạ cung kính chào đón các quan bác. Năm nay làng ta thật có phúc lớn được đón tất cả các quan bác về quê ăn Tết.

           Sau những câu chào hỏi vồn vã thân tình, Chánh hội Lê Văn Úy giới thiệu chương trình khai hội mừng xuân của Phù Việt Trang. Tất cả đều có ý mời quan Gián nghị đại phu Hương cống Nguyễn Bá Hiến giữ chân chủ lễ.

           – Năm nay cả bốn xóm Đông Nam Đoài Bắc đều tham gia thi cắm trại và rước kiệu.

    Hương cống Nguyễn Bá Hiến hỏi:

           – Còn các trò Tết chuẩn bị thế nào?

           – Dạ, thưa các trò truyền thống hàng năm như: đu xuân; bế con chăn cóc, thổi cơm thi; bịt mắt đi cầu đập niêu, leo cột mỡ, ăn mía nhả bã chấm cằm, lặn bắt vịt…vẫn được duy trì ạ.

           – Tôi nghe các cháu trong nhà nói trò “sờ vú bắt lươn” tưởng đã thất truyền năm nay làng ta cho khôi phục lại?

           – Vâng. Nguyện vọng của các bô lão muốn nhân dịp có các quan bác về đón xuân, chúng tôi xin phép cho được mở lại trò này. Cả bốn xóm đều tham gia, trước đây đã có tập dượt, nhưng dự định năm nay mới trở thành trò chính trong hội lễ ạ. 

           Quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến ngồi ngả người trên ghế. Nét mặt ông thư thái vui vui. Từ lúc còn ít tuổi ông đã từng biết trò chơi mang ý nghĩa phồn thực này mỗi khi làng mở hội xuân. Nó là một trò Tết đã có từ lâu lắm nhằm ca ngợi sự tài khéo của con người trong lao động sản xuất. Nó cũng tôn vinh tình yêu, sự sinh sôi tiếp nối của giống loài. Tuy cái tên trò có vẻ táo bạo, gợi người ta liên tưởng đến hành vi nhục dục, nhưng thực ra rất kín đáo, đúng mực. Vùng ven cố đô Châu Phong này, còn nhiều nơi giữ được những trò Tết mang ý nghĩa phồn thực. Một nghi thức tâm linh cầu cho mùa màng bội thu. Bạo nhất là trò “Linh tinh tình phộc” ở làng Tứ. Người chơi rước hình tượng nõ nường là hai thứ âm, dương thực khí. Vào đúng giờ Tý, canh ba người nam cầm nõ, người nữ cầm nường đi tìm và đâm vào nhau. Biểu tượng cho một năm hòa hợp sinh sôi. Trò sờ vú bắt lươn của Phù Việt Trang nghe cái tên thì có vẻ hơi trần trụi quá nhưng cách thể hiện lại khá ý nhị. Cũng như trò Linh tinh tình phộc, chỉ những cặp vợ chồng trẻ mới được tham gia. Cặp chơi đứng cạnh một chiếc chum đại. Trong đó đựng lưng lửng hai phần ba bùn non. Mỗi chum thả một con lươn bánh tẻ. Người nam một tay thò vào trong chum bùn khuấy tìm và bắt cho được con lươn. Tay kia phải đặt vào vú bạn chơi. Hai người chạy quanh chum sao cho thật khéo. Giữ cự ly thế nào để người nam không rời tay khỏi vú mà vẫn bắt được lươn. Luật chơi ghi rõ thế. Nếu cặp nào để bùn dây lên miệng chum, mải bắt lươn mà tay rời khỏi vú hay mải sờ vú mà quên bắt lươn đều phạm quy. Đây là trò vui nhất hội.Người xem đông đặc, chủ yếu nam thanh nữ tú. Hò hét rầm trời, cổ vũ trêu chọc nhau. Lúc đầu các cặp chơi còn ngượng ngùng, nhưng khi trống lệnh đã điểm, đã vào cuộc thi đấu thì họ đều trở nên hăng hái, lanh lẹ. Người nữ mặc áo cánh, bên trong yếm thắm. Một tay nắm thắt lưng bạn chơi, cùng chạy quanh chum, tay kia giữ sống áo thế nào để không lộ da thịt, thể hiện sự khéo léo ý nhị của người phụ nữ. Thời gian thi kết thúc khi một cặp chơi bắt được lươn. Con lươn bánh tẻ trơn chuồi chuội luồn lỏi trong bùn non mà người bắt chỉ được sử dụng một tay thì phải khéo léo và điệu nghệ lắm mới khóa được nó. Việc phục hồi trò sờ vú bắt lươn của làng là một tín hiệu vui chứ không có ý gì xấu. Ông chậm rãi bảo:

           – Trò này có nguồn gốc xa xưa mang ý nghĩa tốt, nhưng cần chọn người thực hiện cho chu đáo, thuận hòa.

           – Dạ bẩm quan bác, chúng tôi đã tính rồi ạ, chỉ cho phép các cặp vợ chồng trẻ tham gia. Mỗi xóm một cặp. Cả chồng cả vợ phải cùng thuận tình mới được chơi.

           Việc mười tám vị quan cùng về đón xuân khai hội là sự kiện chưa từng có ở Phù Việt Trang. Bốn xóm hồ hởi ngày đêm chuẩn bị cho đại lễ. Nhà nhà những ngày cận Tết ấy dường như không ngủ. Các quan cùng bô lão cho sửa sang đình, chùa. Lại cho dựng nơi dạy học. Mở rộng chợ Phù thêm khang trang.

           Hội Khai xuân khánh hạ của Phù Việt Trang kéo dài bảy ngày. Định là thế nhưng mới sang ngày thứ tư, một thảm họa kinh thiên động địa ập xuống. Hội đang vào cữ xôm trò thì quan quân triều đình do Tuần phủ Sơn Tây cầm đầu hùng hổ vượt sông bao vây làng. Dân làng Phù Việt Trang bị hạch tội làm phản. Một cuộc tàn sát vô cùng man rợ xảy ra. Tang thương ngút trời. Máu và nước mắt ngập ngụa. Lửa cháy suốt một tuần liền. Lửa thiêu rụi cả một làng lớn có lịch sử hàng ngàn năm. Ba họ của mười tám vị quan bị bắt. Mấy trăm con người chết thảm dưới lưỡi đao oan nghiệt.

  • 3

    Mấy chục năm trước, quan Gián nghị đại phu Hương cống Nguyễn Bá Hiến có chuyến kinh lý miền duyên hải. Tới huyện Miện Thành xứ Đông ông nhặt được một đứa con trai bị vứt ở ven đường. Hôm ấy con ngựa ông cưỡi đang gõ móng trên đường thiên lý thì tự nhiên đứng sững lại. Chân trước bên phải gãi gãi trên mặt đất rồi hí lên một tiếng rất lạ. Quan ông quất mấy roi mà nó vẫn không chịu bước. Con ngựa này đã gắn bó với ông nhiều năm. Nó thuần tính và chưa bao giờ biểu hiện lạ như thế. Nhìn múi lông bờm ông cảm thấy như nó bị lạnh. Làn da trên cổ, lật bật run. Vào khắc đó đã sắp nửa buổi sáng, trời đâu có sương gió gì. Quan ông nhìn quanh và bất chợt nhận ra một bọc vải nằm bên miệng một cái cống gạch dưới chân đường thiên lý. Ngó trước nhìn sau chỉ thấy mênh mông đồng nước. Không một bóng người. Quan ông hạ lệnh cho lính xuống xem là cái gì. 

           – Bẩm quan lớn có một đứa bé bị vứt ở đây ạ!

    Quan Gián nghị đại phu lập cập xuống ngựa. Ông đứng chờ. Người lính ôm thằng bé lên, ông lật mảnh tã và nhận ra nó là con trai, thằng bé khéo mới chỉ một hai ngày tuổi, cái cuống rốn chưa rụng. Da nó tím tái vì rét nhưng trông thật dễ thương. Điều làm ông thấy lạ là thằng bé được bọc trong gấm quý. Chiếc mũ trên đầu cũng may bằng lụa tốt. Có vẻ như nó hoài thai từ cửa một bậc đại phú. Thằng bé mới bị vứt bỏ chưa đến một canh giờ. Quan ông ôm nó theo và cho lính thông báo với chức sắc địa phương truy tìm kẻ vứt con nhưng không có kết quả. 

           Năm ấy Hương cống Nguyễn Bá Hiến đã gần ba mươi tuổi. Người vợ kết tóc xe duyên với ông chục năm trước sinh con một bề. Vừa thèm muốn con trai lại động lòng trắc ẩn, Nguyễn Bá Hiến nghĩ biết đâu trời thương mà cho mình nhặt được hạt máu rơi này. Ông đem thằng bé về nuôi. Đặt tên cho là Nguyễn Bá Tuyển. 

           Lọt cửa nhà quan đang hiếm con trai, Tuyển được cả nhà yêu quý nâng niu chẳng khác viên ngọc trời. Cậu ấm Tuyển càng lớn càng vâm váp. Mặt to cổ lớn. Cái cằm không biết giống ai cứ bạnh ra trông rất oách. Quan Gián nghị đại phu nhậm chức trong triều không đem theo vợ con. Tuyển sống ở quê với người mẹ nuôi thật thà, lành hiền và hai người chị gái luôn bị coi là loại “thập nữ viết vô”. Được cưng chiều từ nhỏ Tuyển nhiễm thói lười nhác, phóng đãng. Quan ông đón thầy về dạy học cho cậu. Tuy tỏ ra sáng dạ nhưng tính nết Tuyển ngang tàng thích gì học nấy, coi thầy chẳng ra gì. Mấy kỳ thi cậu đều không qua được bậc Sinh đồ. Năm Tuyển hai mươi tuổi, do quan Gián nghị đại phu có công lớn với triều đình, Tuyển được vua đặc cách cho làm tập tước tại bộ Hình.

           Triều đình nhà Lê những năm ấy rối như canh hẹ. Chúa Trịnh Sâm danh nghĩa bề tôi nhưng lấn ép vua, làm nhiều chuyện điên đảo. Xung quanh Chúa là một một đám quyền thần do Quận công Hoàng Đình Bảo và Thượng thư bộ Hình Phan Văn Quánh đứng đầu. Hoàng Đình Bảo nắm giữ quân đội được phong chức Huy quận công. Sử sách vẫn quen gọi là Quận Huy. Quận Huy là thuộc hạ thân tín của chúa Trịnh Sâm, nhưng lại ve vãn thông dâm với người thiếp yêu của Chúa là Đặng Thị Huệ. Dân kinh thành đặt vè“Thế gian có mắt như mờ/ Để cho Huy quận vào sờ chính cung”. Không chỉ thao túng triều chính, đám quyền thần còn lừa vua dối chúa đặt ra bao nhiêu thứ lệ luật bóc lột dân lành. Vua Lê từ lâu chẳng khác gì bù nhìn. Đất nước rã đám. Băng đảng nổi dậy khắp nơi. Nhóm quan lại làng Phù Việt Trang được tiếng thanh liêm trở thành vật cản, khắc tinh của lũ tham quan ô lại. Đã nhiều lần họ tâu trình lên vua hành động nhũng nhiễu, tham bạo của đám quyền thần bên phủ chúa. Mối hiềm khích ấy cứ âm ỉ kéo dài. Cung Vua phủ Chúa nhìn nhau như thù địch.

          Tuổi trẻ hoang đàng, từ ngày lọt vào nơi trung tâm quyền lực đang lúc bê bối, Tuyển có nhiều mối quan hệ mà Hương cống Nguyễn Bá Hiến không quản lý được. Tuyển học cái hay thì ít mà tụ bạ với bọn ô hợp khốn nạn thì nhiều. Quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến rất lo khi nhận ra tư cách không ra gì của đứa con nuôi. Ảnh hưởng của ông đối với Tuyển ngày càng lỏng lẻo nhất là từ khi nó trở thành thuộc hạ dưới trướng Phan Văn Quánh. 

           Cung vua phủ chúa “lườm nguýt” nhau. Sau lưng họ cũng hình thành những phe nhóm đối địch. Ai thờ chúa ấy. Phan Văn Quánh rất sớm nhận ra tư cách đồi bại của Tuyển. Ông ta cho tay chân rủ rê, lôi kéo thằng con bất trị này để dùng hạ bệ bố nó. Chẳng khó khăn gì để một kẻ như Tuyển ngả vào vòng tay nâng đỡ của vị quan thế lực nhất triều đình. Cái tiếng là làm chân tập tước tại bộ Hình, nhưng ngày đêm Tuyển chỉ la cà uống rượu giao du chơi bời với một đám công tử con quan bán trời không văn tự. Tuyển kết giao với cả Đặng Mậu Lân, em trai tuyên phi Đặng Thị Huệ. 

           Nói đến Đặng Mậu Lân thì sử sách đã chép những chương đen ngòm về tư cách của gã “con trời” này. Dựa vào thế của chị gái được Chúa yêu, Đặng Mậu Lân ngạo ngược phá phách làm người dân kinh thành mất vía. Sách “Hoàng Lê nhất thống chí” mô tả Lân như một kẻ rách trời rơi xuống. Hắn ngông ngạo đến nỗi coi chúa Trịnh Sâm cũng chẳng ra gì. Hàng ngày hắn dẫn một nhóm tay chân nghênh ngang trên phố. Thấy ai ngứa mắt là cho quân đánh đập, làm nhục. Gặp đàn bà con gái vừa mắt là quây trướng giữa đường lôi người ta vào hãm hiếp. Ai không chịu liền bị xẻo đầu vú. Nếu chống cự có khi bị đánh đến chết…Trịnh Sâm điêu đứng trước vẻ đẹp của Đặng Thị, không chỉ dung dưỡng cho Đặng Mậu Lân làm bao chuyện bậy bạ, điên đảo mà còn phế truất con trưởng Trịnh Khải, đưa Trịnh Cán con của Huệ mới có mấy tuổi lên làm thế tử nối ngôi. Giới quan lại trong triều xôn xao, phân tâm. Trịnh Khải uất ức lắm. Trong số bạn nhậu, Tuyển chơi rất thân với Nguyễn Huy Bá một cấp sự trung trong Đông cung thế tử Trịnh Khải.

           Cuộc rượu ở dinh quan Tuần phủ Kinh Bắc mới được vài tuần, Trịnh Khải ra lệnh đuổi hết bọn hầu hạ ra ngoài. Khải ôm mặt khóc hu hu:

           – Nỗi oan khốc này ta phải đòi lại bằng được.

           – Thế tử. Ngài đừng quá xúc động. Việc lớn cần nén tâm lại, để sáng suốt tính toán trước sau – Nguyễn Khắc Tuân khẽ khàng khuyên nhủ.

           Từ khi bị phế truất, Trịnh Khải tỏ ra vô cùng chán 

    chường. Cứ vài tuần Khải lại đem theo bọn tay chân thân tín Vĩnh Vũ, Thẩm Thọ, Đàm Xuân Thụ… lên Ba Vì hoặc sang vùng Kinh Bắc săn bắn. Lần nào đi cũng gọi Tuần phủ địa phương uống rượu giải sầu. Hôm nay ông ta tỏ ra quá bức xúc. Trịnh Khải quay sang Vĩnh Vũ hỏi:

           – Tin trong phủ thế nào?

           – Bẩm Thế tử, long thể nghe chừng mệt lắm – Vĩnh Vũ thưa – Người của ta trong ấy báo ra, Chúa lúc mê lúc tỉnh. Tỉnh lại gọi tên Cán.

           Trịnh Khải nghiến răng trèo trẹo.

           – Minh tình này phải khởi sự ngay. Không để Chúa làm chuyện đã rồi.

           Chuyến đi săn ấy của Trịnh Khải diễn ra vào mùa xuân năm Canh tý 1780. Khải dự liệu từ lâu một cuộc đảo chính dành lại ngôi báu. Tay chân dưới trướng Khải đã âm thầm thu gom vũ khí, chuẩn bị lực lượng. Tuần phủ Sơn Tây Nguyễn Khản và Tuần phủ Kinh Bắc Nguyễn Khắc Tuân đứng sau ủng hộ. Tin chúa Trịnh Sâm ốm nặng khiến Khải càng nóng lòng hành động.

           Chuyện tưởng kín như bưng mà trời không dung Khải. Một kẻ thuộc cấp trong dinh tuần phủ Nguyễn Khắc Tuân ở buồng trong nghe lỏm được câu chuyện. Kẻ thuộc hạ ấy là người nhà của Nguyễn Huy Bá, dưới trướng Khải. 

           – Cháu nghe rõ ràng thế vội về đây phô với cậu. Toàn chuyện chết người cả, cậu tính sao cho cẩn trọng.

           Nguyễn Huy Bá vừa mừng vừa sợ. Bá hầu hạ Khải nhiều năm nay, nhưng là kẻ tắt mắt, điêu hớt. Bá ăn cắp đồ quý trong cung bị Trịnh Khải phạt nặng nên đem lòng thù tức. Biết âm mưu của Trịnh Khải, Bá muốn nhân chuyện này phản chủ, nhưng thân phận thấp kém khiến hắn không biết nên làm thế nào. Sống ở trong cung lâu Bá biết tin này mà lộ ra hắn sẽ chết trước. Đang đắn đo suy nghĩ Bá chợt nhớ đến Tuyển. Từ ngày chơi thân với Nguyễn Bá Tuyển, được Tuyển cho ăn nhậu, chơi bời Bá vẫn áy náy chưa có dịp trả ơn. Bá từng nghe Tuyển tâm sự: “Tao hầu hạ quan Thượng cả năm trời rồi mà chẳng lập được công trạng gì. Buồn lắm”. Chuyện này tốt nhất là rỉ tai Tuyển. Hắn ở dưới trướng Thượng thư bộ Hình Phan Văn Quánh. Tuyển ở ngoài cung việc đi lại hành sự dễ dàng hơn. Nghĩ thế, Nguyễn Huy Bá tìm gặp ngay Tuyển. Hai thằng chọn một cái bàn trong góc quán rượu. Uống được vài tuần, Bá ghé tai Tuyển thì thào: 

           – Tao tặng mày món quà này. Kinh khủng lắm. Phải rất kín miệng, hở ra là bay đầu. Khéo làm thì con đường thăng tiến của mày rộng mở chưa biết đến đâu mà tưởng.

           Phải nói tuy trẻ tuổi, lười nhác nhưng Nguyễn Bá Tuyển rất nhạy cảm với những âm mưu mánh lới đang hàng ngày diễn ra trong cung đình. Từ ngày kết thân với đám Lân, Bá hắn học được cách thọc mạch vào bầu không khí rối ren giữa cung vua phủ chúa. Đám bất trị này chẳng khác gì lũ rắn rết luồn lỏi giữa những mối bất hòa thượng đỉnh để cầu vinh. Nghe Nguyễn Huy Bá nói, mắt Tuyển trợn trừng. Miệng hắn há hốc. Tay hắn luống cuống làm đổ cả chén rượu. Một chuyện tầy trời như thế mà bất ngờ lọt vào tai khiến hắn rụng rời là phải. Vừa kinh sợ vừa sung sướng. Tuyển lập tức nhận ra đây là thời cơ lớn để tâng công với người nâng đỡ hắn. Tuyển vít đầu Nguyễn Huy Bá xuống gằn giọng:

           – Tuyệt đối không hở cho ai rõ chưa. Đúng là bay đầu như chơi. Tao sẽ bẩm báo ngay lên quan Thượng. Việc này mà thành thì cả hai ta khỏi phải làm mãi cái chân hầu hạ kẻ khác.

           Phan Văn Quánh sửng sốt trước tin dữ. Ông ta liền vào ngay phủ Chúa. Tuyển được dắt đi cùng. Phủ Chúa thâm nghiêm. Lần đầu tiên Nguyễn Bá Tuyển nhìn thấy mặt Chúa. Trịnh Sâm thân hình cao to, râu hàm én trông rất oai vệ. Tuy đang bị ốm phải nửa nằm nửa ngồi trên sập song ở Chúa vẫn toát lên cái uy khiến người khác phải kính sợ. Quánh và Tuyển quỳ mọp. Chúa phẩy tay miễn lễ. Phan Văn Quánh bước khom khom tới bên sập. Ông ta thì thào vào tai Chúa. Chúa vùng ngồi dậy. Tuyển không nghe được lời bẩm báo nhưng thấy Phan Văn Quánh chỉ tay về phía mình. Cặp lông mày sâu róm của Trịnh Sâm đang dựng lên như bờm mãnh thú chợt giãn ra, chùng xuống. Thế lực trong tay Trịnh Sâm lúc ấy còn mạnh. Tả hữu luôn có Huy quận công Nguyễn Đình Bảo thống lĩnh quân đội và Thượng thư bộ Hình Phan Văn Quánh. Lập tức Chúa triệu quận Huy vào phủ lệnh cho hai tay chân thân tín tiến hành ngay một cuộc

    phản đảo chính.

           Đại sự của Trịnh Khải chưa kịp khởi đã bị bóp chết. Nhiều quan lại dự mưu bị hành quyết, bị lưu đầy. Trịnh Khải bị tống giam. Những kẻ có công phát giác được thăng trật. Nguyễn Bá Tuyển mặc dầu chưa đỗ đạt gì vẫn được Quánh xin Chúa bổ làm Án sát Sơn Tây. Từ đây Tuyển coi như chấm dứt khỏi mọi ảnh hưởng của người cha nuôi Nguyễn Bá Hiến.