Category: Uncategorized

  • CHƯƠNG 31: NGUYỄN HUỆ – NGÔ THÌ NHẬM TRI ÂM KỲ NGỘ

    Trong lòng đã nhẹ nhõm nhiều nhưng Ngô Thì Nhậm đêm ấy lại không tài nào ngủ được. Ông muốn làm hai việc nữa là vào thăm chùa Thầy và về làng Tó thắp hương xin phép anh linh cha. Từ lâu, mỗi lần đứng trước thử thách lớn của cuộc đời ông lại về thắp hương tổ tiên và vào chùa Thầy để tâm trí mình tĩnh lại. Ngô Thì Nhậm cảm thấy mình có căn duyên sâu sắc với ngôi chùa này. Thuở sinh thời cha ông, danh thần Ngô Thì Sĩ đã nhiều lần đến đây cung tiến cho việc tôn tạo chùa. Ngô Thì Nhậm còn một kỷ niệm không thể quên. Trong một lần hội chùa, ông đã gặp được một nửa cuộc đời mình.

    Chùa Thầy là cửa Phật nhưng có lẽ là cửa Phật gần với đời sống, tình cảm chúng sinh nhất. Chẳng thế từ bao đời nay người dân trong vùng vẫn tự hào về câu ca:“Trai chưa vợ đi hội chùa Thầy / Gái chưa chồng đi hang Cắc Cớ”. Cái câu ca tưởng như lạc lõng tréo ngoe. Cảnh rộn rã hội hè, yêu đương trai gái lại đem nó gắn với một nơi thanh tịnh, náu đời của những bậc tu hành. Không hiểu từ bao giờ, nơi linh thiêng thờ Phật này cũng là nơi tỏ tình của nam thanh nữ tú. Ngày xuân, chùa Thầy náo nức dập dìu du khách. Mà khách phần đông là người trẻ tuổi. Trang phục muôn mầu. Các cuộc tình tươi mởn nảy sinh.

    Lần ấy chàng trai trẻ Ngô Thì Nhậm đã gặp được người bạn đời của mình trong một dịp hội chùa như thế. Cô thôn nữ hiền đảm Doãn Hoàng My quê phủ Quốc Oai đã trở thành phu nhân Doãn Thị. Hơn thế nàng còn trở thành người bạn đời tâm giao tri kỷ của ông. Ngô Thì Nhậm đã nhiều lần cùng người vợ yêu đi hội chùa. Lần này Nhậm đi một mình. Trước một quyết định lớn, Nhậm muốn được thụ giáo vị hòa thượng uyên thâm trụ trì chùa. Hòa thượng Thích Minh Tuệ, bạn của cha ông. Tuy quyết liệt thuyết phục các bậc túc nho hàng đầu nhà Lê ra hợp tác với Tây Sơn, Nguyễn Huệ. Nhưng sâu thẳm trong lòng Ngô Thì Nhậm vẫn như còn chút băn khoăn. Hiểu cho đúng hai chữ “trung quân” trong bối cảnh dân, nước hiện nay như thế nào? Đã bao đời nay “trung quân” là cái “vòng Kim cô”, là cái khuôn thước đạo đức bất biến trói buộc mối quan hệ quân, thần. Ngày mai Ngô Thì Nhậm sẽ là người dẫn đầu kẻ sĩ xé bỏ cái “vòng Kim cô” ấy. Chắc chắn ông phải đối mặt với bão tố dư luận. Ngô Thì Nhậm sẵn sàng chấp nhận nó. Ông không cảm thấy sợ khi bị hiểu lầm. Ông sợ mình quyết định sai. Ngô Thì Nhậm muốn tìm thêm lời giải nơi cửa Phật. Hòa thượng Thích Minh Tuệ bao giờ cũng dành cho Ngô Thì Nhậm sự đón tiếp rất thân tình, bình đẳng. Câu chuyện của hai người những lần trước đây chỉ xoay quanh quan niệm về quy luật nhân quả. Về mối nhân duyên trong cuộc sống… Hôm nay Ngô Thì Nhậm muốn thụ giáo Hòa thượng Thích Minh Tuệ về sự đổi thay của thời thế. Về quan niệm “trung quân”. Về bổn phận của kẻ sĩ trong thời buổi trắng đen lẫn lộn này. Nhậm thưa:

    – Bạch thầy, tôi là mệnh quan nhà Lê hơn hai chục năm, giờ triều chính như con thuyền đắm. Kẻ trung thần nên chết theo vua hay tìm đến bờ bến mới?

    Hòa thượng Thích Minh Tuệ đáp lại bằng một câu hỏi:

    – Nam mô A Di Đà Phật. Tôi hiểu nguồn cơn sóng gió trong lòng quan Thị lang. Vận nước và vận hạn mỗi chúng sinh nước Đại Việt ta lúc này đang trong cơn chuyển động bất thường. Ngài mang trên vai không chỉ sứ mệnh của một mệnh quan, một kẻ sĩ, một chúng sinh. Lấy cái chết báo đáp một cái chết có rũ bỏ được trách nhiệm của kẻ thất phu hay không?

    – Bạch thầy, kẻ sĩ là hồn cốt của dân tộc. Dù hoàn cảnh nào cũng không rũ bỏ được. Nó gắn chặt với nhục vinh của số phận mà thôi.

    – Vậy thì chết theo một cái chết là sự mù quáng của kẻ học chữ thánh hiền vậy.

    – Bạch thầy, tôi ngộ ra rồi. Nhà Lê tồn tại bốn trăm năm. Sự diệt vong này là thường lẽ hay bất thường?

    – Phật dạy mọi điều đều do nhân duyên gặp gỡ mà thành. Vô thường cũng là ở đấy. Mọi sự vật, hiện tượng trong vũ trụ này đều bị chi phối bởi chu trình: Thành – Trụ – Hoại – Tan. Sinh, diệt là quy luật của tự nhiên. Vận số một triều đại cũng không khác vận số một con người. Nó đều bị chi phối bởi quy luật chuyển động và gặp gỡ của nhân duyên. Ngay khi sinh đã ôm mầm cái chết. Và trong cái chết đã sinh thành một mầm sống mới. Nhà Lê diệt, Tây Sơn khởi, suy cho cùng cũng là do nhân duyên cả. Cũng là thuận thiên thường lẽ mà thôi.

    Ngô Thì Nhậm thấy lòng đã sáng ra nhiều.

    – Bạch thầy, tôi đã từng gọi chúa Tây Sơn Nguyễn Huệ là giặc. Thề không bao giờ hợp tác với họ. Tôi cũng đã từng lấy hai chữ “trung quân” làm thước đo phẩm chất đạo đức của một thần tử, một kẻ sĩ. Nay tôi sắp phải làm ngược lại những điều ấy. Lòng trăn trở khôn xiết.

    – Tôi hiểu những trăn trở của quan Thị lang. Nhưng ngài đừng tự giam mình trong cái khuôn thước đã hết vật để đo. Phật dạy các sự vật hiện tượng trong vũ trụ đều bị chi phối bởi quy luật nhân duyên. Hạt thóc là nhân. Đất, nước, ánh sáng, không khí, tri thức… là duyên. Quá trình hình thành nhận thức nhiều khi thật đau đớn, trớ trêu. Chân lý không phụ thuộc vào lời nói mà là kết quả cụ thể của hành động. Người thông tuệ nhìn thấy ánh sáng khi nó còn bị ngăn cản bởi bóng tối.

    – Bạch thầy, vậy là tôi đã bước trên con đường đúng. Dẫu con đường ấy lúc này còn đầy rẫy chông gai, sương phủ.

    – Nam mô A Di Đà Phật. Quan Thị lang là người thông tuệ. Thông tuệ thì không câu nệ. Phật dạy, chúng sinh chìm trong bi đát bởi chưa biết mình trong bến mê. Một khi đã nhận ra mình đang mê thì không còn mê nữa. Có thể hoán cải được hoàn cảnh, tạo lập cuộc sống mới. Và chỉ bản thân mình giúp được mình mà thôi.

    Ngô Thì Nhậm bừng ngộ ra mình đang chìm đắm trong bến mê. Vậy là không còn mê nữa. Ông cảm tạ hòa thượng Thích Minh Tuệ. Không gian như tràn ngập ánh sáng. Lòng nhẹ nhõm gỡ bỏ bao dây dợ chằng buộc mình bấy lâu nay.

    Từ biệt Hòa thượng, Ngô Thì Nhậm thơ thới lần theo bước chân ngày đầu gặp người bạn đời. Doãn Hoàng My là con gái một vị túc nho bên chân núi Sài. Tuy phận gái nhưng nàng được cha cho học chữ. Và Doãn Thị tỏ ra là một người rất hiểu biết. Cuộc gặp như duyên kỳ ngộ. Chỉ một lần ấy để rồi họ không thể xa dời nhau. Nhậm đứng lại bên hồ. Ngoài kia là Thủy đình. Chính tại chỗ này, qua phút giây lúng túng ngượng ngịu ban đầu, nàng tựa trong lòng Nhậm. Cả hai xem múa rối nước mà dường như lòng chỉ nghĩ đến nhau. Ngô Thì Nhậm nhắm mắt lại, nhớ kỷ niệm ngày ấy. Rồi Nhậm nắm tay nàng lần bước xuống hang Cắc Cớ. Hơi thở đôi lứa có lúc tưởng như bện vào nhau.

    Trở về làng Tó, Ngô Thì Nhậm quỳ trước hương án. Những lời hòa thượng Thích Minh Tuệ như tiếng búa khai mở tâm trí ông. Giờ đây Nhậm muốn xin phép cha cho ông bước trên con đường mới. Ông tin cha sẽ đồng ý. Cha ông cả đời tận trung với nhà Lê. Song Nhậm biết cha cũng rất hiểu lẽ tiến lui ở đời. Những người học chữ thánh hiền bao giờ cũng lấy sự an vui của muôn dân làm trọng. Trung quân hay ngu trung đều phải lấy tiêu chuẩn này mà phân định.

    Tiếng bước chân của người vợ yêu nhẹ đến sau lưng. Doãn Thị lùi lại quỳ sau lưng chồng. Họ cùng chìm trong suy tưởng. Một lúc sau Doãn Thị khẽ khàng thưa:

    – Đêm cũng đã khuya rồi, thiếp xin phu quân đi nghỉ.

    Ngô Thì Nhậm đỡ vợ dậy. Ông muốn cùng nàng ngồi lại chút nữa bên hiên nhà. Nơi đây thật yên tĩnh, thơ mộng. Qua hàng tre thưa, dòng Nhuệ Giang như dải lụa mềm khoe dáng mượt mà dưới ánh trăng. Con sông này gắn bó với Ngô Thì Nhậm từ thuở ấu thơ. Mỗi vui buồn suy tư ông đều về đây, đến bên cánh song này ngắm dòng Nhuệ Giang. Và hình như lần nào ông cũng được dòng sông mách bảo.

    – Chúng mình ngồi đây một lát nữa. Mình ơi, ngày mai tôi phải làm một việc hệ trọng trong đời. Lòng đã quyết nhưng vẫn không tránh khỏi trút lăn tăn.

    – Phu quân có muốn chia sẻ với thiếp không.

    – Ồ có chứ. Ta rất muốn được nghe lời khuyên của nàng. Đã bao lần vào những lúc khó khăn nhất nàng đã vực đỡ ta.

    – Thiếp thật hạnh phúc khi được phu quân coi là bạn tri âm.

    – Nàng ơi, ngày mai ta cùng các văn thần về đầu quân dưới trướng Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Gia đình ta đã bao đời nối nhau là trung thần nhà Lê, ăn lộc chúa. Nhưng vận nhà Lê – Trịnh đã hết. Đám thất phu ta phải chọn cho mình một con đường xuất xử mới. Hưng nước và an dân. Song hẳn người đời và miệng lưỡi thế gian chưa hiểu được lòng ta. Rất có thể ta lại phải đối mặt với những thị phi như mấy năm trước.

    – Thiếp nghĩ mệnh lớn thì gánh đời càng lớn. Quyết định của phu quân là sáng suốt và dũng cảm. Anh hùng đoán giữa trần ai. Rồi đây mọi nghi kỵ, xiểm xúc cũng sẽ qua. Mọi người sẽ hiểu tấm lòng của phu quân thôi.

    – Một lời này của nàng đã cởi nốt cho ta mọi vấn vương rồi. Ta sẽ buông bỏ hai chữ “trung quân” lỗi thời. Ta cám ơn nàng một lần nữa đã san sẻ gánh nặng cho ta.

    Lặng đi trước vong linh cha, bên người vợ yêu, người bạn đời tri kỷ. Tất cả những câu hỏi trên giờ đã sáng rõ ra. Ngô Thì Nhậm tin vào quyết định của mình.

     Những việc làm của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ lần thứ hai ra Đông Kinh khiến cái nhìn về ông đã khác. Trong mắt dân chúng, việc phò vực nhà Lê của Nguyễn Huệ là chân thành, là đại thống. Quần thần dù không muốn cũng đã hiểu trời không còn dung nhà Lê thì tất trời đem Nguyễn Huệ đến. Cái lẽ xoay vần càn khôn là thế. Muôn một, nói gì thì nói ai làm vua, triều đình nào trị nước thì vẫn phải là làm cho nước cường dân thịnh. Muôn dân được sống trong an lành. Lê Chiêu Thống, Trịnh Sâm hay Nguyễn Huệ chỉ là những cá nhân được lịch sử lựa chọn ở giai đoạn đặc biệt của Đại Việt trong thế kỷ này.

    Ngô Thì Nhậm dẫn các văn thần hàng đầu đất Bắc ra mắt Nguyễn Huệ. Một cuộc hội ngộ có một không hai. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ mừng lắm. Huệ cầm tay Ngô Thì Nhậm chân thành: “Thật là trời để dành ông cho ta vậy”. Bắc Bình vương giao thái tử Lê Duy Cẩn làm giám quốc, lo việc thờ cúng tiên liệt nhà Lê và điều hành công việc triều chính. Phong Ngô Thì Nhậm làm Lại bộ Tả thị lang tước Tịnh Phái hầu, giúp Cẩn coi sóc chính sự. Phan Huy Ích làm Hình bộ Tả thị lang, tước Thùy Nhân hầu, Ninh Tốn giữ chức Hàn lâm trực học sĩ. Chưởng phủ Nguyễn Văn Dụng, Hộ bộ thị lang Trần Thuận Ngôn lo việc hành chính, hậu cần. Các văn thần khác đều được phong chức và giữ các trọng trách trong triều. Về quân sự, Đại tư mã Ngô Văn Sở, Nội hầu Phan Văn Lân thống lĩnh quân đội.

    Cương thổ nhà Tây Sơn trên thực tế lúc này đã bao phủ miền Bắc Đại Việt, giáp với Trung Hoa, Ai Lao. Các đại thần sau khi ra gánh vác công việc triều chính đều nghĩ: “Nước không thể một ngày không có vua”. Thay mặt quần thần, Ngô Thì Nhậm dâng thư thể hiện mong muốn Bắc Bình vương Nguyễn Huệ lên ngôi thiên tử. Nguyễn Huệ tiếp thư, lòng cảm kích lắm. Nhưng Nguyễn Huệ vẫn một mực từ chối. Mọi người lấy làm lạ, không hiểu lý do gì mà Bắc Bình vương không nắm lấy cái ngai đã bỏ trống. Lần thứ hai Nguyễn Huệ từ chối lên ngôi báu. Quần thần hỏi Ngô Thì Nhậm. Nhậm cũng không biết gì hơn. Tuy nhiên ông cũng không dám hỏi Nguyễn Huệ dù trong lòng vô cũng băn khoăn.

     Những ngày lưu lại Đông Kinh, Nguyễn Huệ có nhiều cuộc đàm đạo với Ngô Thì Nhậm. Huệ trân trọng gọi Nhậm là quân sư. Trước ngày trở vào Phú Xuân, Nguyễn Huệ lưu Ngô Thì Nhậm lại trong doanh. Hai người trò chuyện rất khuya. Huệ bảo:

    – Ta muốn trò chuyện với quân sư như hai người bạn.

    Ngô Thì Nhậm thưa:

    – Xin đa tạ tấm thịnh tình của chúa công. Có gì cần nói với Nhậm này, chúa công đừng ngại

    Huệ chợt tỏ ra rất yếu lòng:

    – Quân sư biết không, gần đây nhiều khi ta thấy lo sợ và cô đơn khủng khiếp. Lần này việc chẳng đặng đừng ta phải đem quân ra trừ hậu hoạn Vũ Văn Nhậm. Nhưng Nhậm là cháu ta, con rể vua anh Thái Đức. Chuyện này rồi cũng rắc rối không nhỏ. Triều chính Bắc hà thì đang ở cái thế châng lâng như vậy. Lê Chiêu Thống bỏ nước mà đi. Quần thần muốn ta lên ngôi báu. Giới sĩ phu Bắc hà cũng đã hiểu tấm lòng và cái chí của ta. Việc ta từ chối hẳn làm không ít người thấy lạ. Thắc mắc và tò mò. Nhưng ta nghĩ tới điều lớn hơn. Lê Chiêu Thống còn đó, đang trốn chui nhủi trên biên giới. Về danh nghĩa Thống vẫn là vua nhà Lê. Mà các triều đại Trung Quốc thì chưa bao giờ nguôi mộng ăn cướp nước ta. Đừng vì chuyện cái ngai vàng có cũng như không ấy khiến giặc lấy cớ đem quân vào dày đạp lên tôn miếu, xã tắc.

    Giờ Ngô Thì Nhậm mới hiểu những suy nghĩ thâm sâu, ý thức và trọng trách với dân với nước của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Tuy chưa lên ngôi báu, nhưng Nguyễn Huệ đã mang trên vai mình gánh nặng non sông. Ngô Thì Nhậm sửng sốt bật dậy thưa :

    – Điều Bắc Bình vương vừa nói trong đám quần thần chúng tôi không ai nghĩ tới. Không ai lượng định nổi. Giờ Nhậm này mới hiểu được sức nghĩ, tầm nhìn và tấm lòng của chúa công đối với đất nước và muôn dân.

    Huệ vẫy vẫy tay bảo Nhậm không phải trân trọng đa lễ thế:

    – Vài ngày nữa ta rời Đông Kinh. Ta tâm sự riêng với quân sư để thấy nước nhà lúc này đang trong một cảnh ngộ rất đáng ngại. Quân sư hãy cùng bá quan văn, võ suy nghĩ theo hướng đó. Mặt Bắc luôn phải đề phòng, không thể lơ là.

    – Xin vâng mệnh chúa công.

    – Quân sư có gì trao đổi với ta không?

    – Thưa, những điều chúa công dặn đã thể hiện ngài là bậc thánh võ trị đời. Ít lâu nay tôi nghĩ nhiều đến hai chữ “hòa mục”. Có lẽ lúc này đó là điều cốt tử để giữ nước. Hòa, thì trong nước thì không phải dụng binh. Hòa, khiến ngoài biên thì không sợ báo động. Vua tôi hòa mục thì lôi kéo được người tài. Tướng sĩ hòa mục thì làm nên công nghiệp.

    Nguyễn Huệ nói:

    – Tôi nghe chuyện ngày trước tướng Ngô Khởi bên Trung Hoa được người dân biếu một vò rượu. Ngô Khởi trút vò rượu ấy xuống sông rồi tướng sĩ cùng nhau uống mà sau này lâm trận không một người lính nào quay lưng bỏ chạy. Phải chăng Ngô Khởi nắm được cái lẽ của sự hòa mục. Phải chăng quân sư cũng nhắc khéo ta chuyện ấy?

    – Dạ, không dám nhưng đúng thế, thưa chúa công. Không gì bằng lòng người quy thuận. Hòa mục là một đạo rất hay trong việc dùng người, trị nước.

    – Hiện nay Lê Chiêu Thống đang lẩn trốn ở Cao Bằng, việc hòa mục ở biên cương cách sao?

    – Trên danh nghĩa, Lê Chiêu Thống vẫn là vua nước Nam, nhưng thực không còn cơ hội quay lại. Nếu biết an phận thì may cho nước. Nếu không sẽ trở thành con bài cho giặc phương bắc. Vì thế chúa công nên nhanh chóng ổn định triều chính. Trù tính đến các tình huống xấu nhất. Mạn bắc, con mắt chúng thần cũng không bao giờ được ngủ.

    – Đấy điều ta trăn trở là ở đó. Trong quần thần có lẽ chỉ ông Nhậm là hiểu được lòng ta. Chuyện không vui trong nội bộ nhà Tây Sơn khiến ta chưa thể ở lại Đông Kinh. Song nỗi lo về phương bắc mới khiến ta lao tâm khổ tứ. Những ngày này ta lại nhớ lời dặn lại hậu thế của vua Phật, thượng hoàng Trần Nhân Tông: “Các ngươi chớ quên chính nước lớn mới làm những điều bậy bạ, trái đạo. Vì họ cho mình cái quyền nói một đường làm một nẻo. Cho nên cái họa lâu dài của ta là họa Trung Hoa. Chớ coi thường chuyện vụn vặt xảy ra trên biên ải”. Hai tướng Lân, Sở tuy là chiến tướng nhưng mưu chước chẳng được thâm sâu. Ta hết sức nhờ cậy vào quân sư.

    – Mong chúa công đừng quá lo lắng. Tôi sẽ dốc lòng tận trung báo quốc. Mọi việc sẽ lựa tình hình mà khu xử.

     

  • CHƯƠNG 30: NGUYỄN HUỆ CẦU HIỀN TÀI KẺ SĨ BẮC HÀ XUẤT XỬ ĐỚN ĐAU

    Ra Đông Kinh lần này, vị thế của Nguyễn Huệ trong mắt giới quan lại nhà Lê và sĩ phu Bắc hà đã rất khác. Bắc Bình vương bố cáo chiêu hiền đãi sĩ mong người tài ra giúp nhà Lê. Huệ vô cùng vui mừng khi người đầu tiên tới ra mắt là danh thần Ngô Thì Nhậm. Từ khi lấy công chúa Lê Ngọc Hân, Nguyễn Huệ đã được nàng giới thiệu về các bậc đại khoa nổi danh kinh thành Đông Kinh. Nàng nhắc nhiều đến tài học, tư cách, phẩm hạnh của vị văn thần hàng đầu đất Bắc này. Nguyễn Huệ có ý phải tìm cách thâu nạp giới sĩ phu, dùng họ mưu việc lớn. Ngô Thì Nhậm là cái tên ông luôn ghi trong đầu. Mặc dù lần trước Nguyễn Huệ ra Đông Kinh, Ngô Thì Nhậm khước từ hợp tác với nhà Tây Sơn. Cũng như đối với danh thần Nguyễn Thiếp lúc đầu chưa hiểu Huệ. Ngô Thì Nhậm chưa hiểu cái chí, cái tâm và cả gánh nặng thiên mệnh Nguyễn Huệ phải mang nên căm ghét, lánh mặt. Nguyễn Huệ không giận. Người thực tài thì quyết định con đường xuất xử của họ khó khăn hơn, cẩn trọng hơn và có thể cả đau đớn, vật vã hơn. Nguyễn Huệ tin thời gian và sự chí thành sẽ mang Ngô Thì Nhậm đến với ông.

    Cái trí lự hơn người của Nguyễn Huệ là ở chỗ này!

    Ngô Thì Nhậm có tên khác là Hy Doãn, hiệu Đạt Hiên. Danh sĩ, nhà văn nổi tiếng nhất thời Cảnh Hưng. Nhậm hơn Nguyễn Huệ bảy tuổi. Ông sinh năm Bính Dần (1746) ở làng Tó, Tả Thanh Oai, xứ Đoài, cách Đông Kinh không xa. Ngô Thì Nhậm là con văn thần Ngô Thì Sĩ. Năm mười sáu tuổi Ngô Thì Nhậm đã viết: “Nhị thập tứ sử toát yếu”. Mười chín tuổi đỗ đầu kỳ thi Hương. Hai mươi chín tuổi đỗ tam giáp tiến sĩ, đạt học vị cao nhất thời ấy. Cuối triều Hậu Lê dòng họ Ngô Thì nổi tiếng hay chữ. Ngô Thì Sĩ, làm đốc đồng lưỡng tỉnh Kinh Bắc – Thái Nguyên. Sau làm tổng trấn Lạng Giang. Em rể Nhậm, tiến sĩ Phan Huy Ích đỗ cùng khoa thi với Nhậm. Ba cha con đều là đại quan trong triều đình Lê – Trịnh. Học trò theo học đông nườm nượp. Chúa Trịnh Sâm rất quý trọng Ngô Thì Nhậm. Từng có câu khen: “Tài học không ở dưới người”. Nhưng khoảng mười năm trước khi nhà Lê -Trịnh mất, cha con Ngô Thì Nhậm lâm vào cảnh tang tóc, thị phi.

    Loạn phủ chúa bắt nguồn từ chuyện Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm bỏ con trưởng lập con thứ. Trịnh Khải làm đảo chính cướp lại ngôi Chúa. Quan đốc đồng Kinh Bắc Nguyễn Khang, đốc đồng Sơn Tây Nguyễn Khắc Tuân, tiến sĩ Nguyễn Huy Đĩnh đều là bạn của Ngô Thì Sĩ đem quân về giúp Khải. Đảo chính thất bại, các đại thần đều bị tội chết. Dư luận kinh thành truyền tai nhau rằng chính Ngô Thì Nhậm đã tố giác vụ đảo chính. Ngô Thì Nhậm vô cùng đau khổ vì bị hàm oan nhưng không thể thanh minh nổi. Chuyện ầm ĩ chưa bao lâu thì Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc dẹp bỏ nhà Trịnh. Ngô Thì Nhậm cùng nhiều danh sĩ hàng đầu đất Đông Kinh lúc ấy coi quân Tây Sơn giặc cướp quyết không hợp tác. Nhậm bỏ kinh thành về làng Tó. Giấu thân ở ẩn nhưng sự thế chính trị, diễn biến trong triều chính Lê Chiêu Thống ông vẫn dõi theo chặt chẽ. Cuộc tranh đoạt quyền bính giữa vua Lê, chúa Trịnh rồi sự hiếp đáp vua Lê của Nguyễn Hữu Chỉnh đẩy đất nước vào loạn lạc triền miên khiến kẻ sĩ như ông đêm ngày phải đau buồn. Triều chính chẳng khác gì một vở bi hài kịch đầy máu và nước mắt.

    Tây Sơn nổi lên như một thế lực mới. Khởi dậy từ hang ổ mà như sấm động. Chỉ thời gian ngắn họ đã quét sạch hai trăm năm thù hận đàng Trong, đàng Ngoài. Trị vì nhà Tây Sơn, vua Thái Đức hoàng đế đóng đô ở Quy Nhơn, nhưng người dân Bắc hà chỉ biết đến vị tướng trẻ tuổi Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ cầm quân đánh bại chúa Nguyễn thu phục đất từ Nghệ An trở vào, tiêu diệt sáu vạn quân Xiêm La ở Rạch Gầm – Soài Mút. Huệ ra bắc vào nam bắt Chỉnh, giết Nhậm như lấy đồ trong túi. Nhưng điều khiến Ngô Thì Nhậm và giới sĩ phu Bắc hà rất đỗi ngạc nhiên là cả hai lần ra Đông Kinh, Nguyễn Huệ không nắm lấy ngai vàng như mọi người tưởng. Cả hai lần Nguyễn Huệ dựng lại nhà Lê rồi rút về nam. Điều ấy tác động rất mạnh, làm thay đổi suy nghĩ của kẻ sĩ đất Bắc.

    Giới học giả phong kiến hình thành từ cái nôi triết học Khổng, Mạnh mà đại diện là kẻ sĩ Bắc hà chưa có thời kỳ nào phân rã mạnh như giai đoạn lịch sử này. Lớp “người tài” được gọi là “nguyên khí quốc gia” ấy vật vã, đau khổ, tìm đường xuất xử cho mình vô cùng nhọc nhằn trong tâm trạng bế tắc. Một đằng họ quẫy đạp trong vô vọng cố gắng níu giữ trật tự, định chế phong kiến đã ăn sâu vào tiềm thức bao đời. Phía khác chính họ là lớp người có tư tưởng tiến bộ, nhạy cảm, sớm nhìn ra sự vần xoay của trời đất. Họ muốn thoát khỏi cái gông xiềng ngàn năm của nền văn hóa phong kiến Trung Hoa. Trong đầu họ vần vũ một câu hỏi lớn, tưởng như sáng rõ mà rất khó trả lời: “Sự khép lại vai trò dòng họ Trịnh. Vận số nhà Hậu Lê đến hồi kết. Liệu có phải là cuộc khép mở rất lớn của trời đất đối với quốc gia Đại Việt?”

    Đại diện cho các danh sĩ có tư tưởng canh tân là Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Thiếp, Ninh Tốn, Bùi Dương Lịch… Họ hiểu đã đến lúc phải chọn cho mình một lối đi khác. Phải dũng cảm bước qua rào cản của quan niệm “trung quân” như một định chế đạo đức trói buộc quân thần. Song sự vượt thoát ấy sẽ không tránh khỏi danh phận đẫm bùn nhơ dư luận.

    Phía khác những kẻ ôm khư khư mớ lý thuyết đạo đức cũ như: Trần Công Sáng, Phan Lê Phiên, Uông Sĩ Điển… Trong số họ không ít người tìm đến cái chết theo vua, chúa. Số đông hơn khóc than, tự vỗ về lòng cao ngạo trước cái thi thể vương triều đang thối rữa!

    Với cá nhân Ngô Thì Nhậm cuộc tìm đường càng gian nan trớ trêu. Nguyễn Huệ ra Đông Kinh lần thứ nhất, Nhậm kêu gọi các văn thần, võ tướng bỏ kinh thành đi lánh ẩn. Nguyễn Huệ ra Đông Kinh lần thứ hai, Ngô Thì Nhậm đứng trước một thực tế đã rất khác, phải trả lời câu hỏi không dễ chút nào: “Tây Sơn như ánh sáng ngày mới! Vận mệnh thống nhất giang san đã đặt vào tay họ! Lịch sử đã chọn Tây Sơn? Thiên mệnh đã đặt lên vai Nguyễn Huệ? Vậy lớp người được ăn học, có bổn phận phục vụ xã tắc, phục vụ người dân lúc này có nên theo Nguyễn Huệ?”. Dù nuối tiếc nhà Lê, không ưa Tây Sơn nhưng trước thực tế không chối cãi được vai trò thế thiên hành đạo của Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ dẹp Trịnh Tông, trao nước cho Lê Chiêu Thống nhưng rồi vua Lê cũng không giữ được nước. Trịnh Bồng và cánh đại quan hủ lậu gây lại cuộc tranh quyền. Họ tham lam và đê tiện. Rất nhiều người mang danh kẻ sĩ cũng trở nên đê tiện đến không ngờ. Cái bả vinh hoa là phép thử hiệu nghiệm nhất của một nền chính trị thịnh hay suy. Nguyễn Hữu Chỉnh, Vũ Văn Nhậm là bài học đau xót, nhỡn tiền nhất. Nay Nguyễn Huệ lại lần nữa trả nước cho Lê Duy Cẩn? Ai ghét Nguyễn Huệ đến mấy cũng phải thừa nhận hành động đó là cao thượng, là tôn phò đại thống. Nhưng dẫu thế Nguyễn Huệ vẫn là một khối bí ẩn lớn khiến giới sĩ phu Bắc hà ngại ngần. Việc làm tốt, xấu của Huệ đan xen dồn dập trong mấy năm qua khiến ông ta lãnh đủ ác cảm cùng bao điều tiếng thị phi và cái nhìn sai lệch của người đời. Chỉ những người thông tuệ, bình tĩnh lắm mới nhận ra tầm vóc và sứ mệnh mà Nguyễn Huệ mang trên vai.

    Ngô Thì Nhậm linh cảm trời đã chọn Nguyễn Huệ vậy mà nhiều khi vẫn luẩn quẩn về chuyện đúng sai. Mâu thuẫn. Lẫn lộn. Bất lực. Bế tắc và cô đơn khủng khiếp. Ngô Thì Nhậm lang thang nhiều nơi tìm bạn tâm giao. Trong lòng cật vấn: “Mình được dân nuôi cho ăn học. Trách nhiệm của kẻ sĩ trong lúc tranh tối tranh sáng này phải làm gì? Vì cái gì và vì ai?”. Lời tiền nhân vọng buốt tim gan: “Quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách”. Và rồi hình như Nhậm đã tìm ra. Câu trả lời giờ đây là: “Phải vì đất nước. Vì người dân! Nếu trời chọn Nguyễn Huệ thay trời trị vì đất nước, thì đi theo Huệ là để phục vụ xã tắc, phục vụ người dân!”. Ngô Thì Nhậm đem cái lý đó giãi bày và nhận được nhiều sự đồng cảm. Song cũng không ít người cho rằng đó là bao biện, xảo ngôn để che giấu sự trở cờ hợp tác với giặc.

    Bắc Bình vương Nguyễn Huệ bố cáo vời các văn thần, võ tướng Bắc hà vì vận mệnh quốc gia hợp tác với nhà Tây Sơn. Ngô Thì Nhậm hiểu đây là cơ hội cuối cùng. Nhậm trở về làng Tó. Một cuộc đàm đạo với các danh sĩ khoa bảng treo mũ từ quan diễn ra tại dinh cơ của ông. Nguyễn Huy Lượng, Bùi Dương Lịch, Ninh Tốn, Phan Huy Ích…có thể gọi là đại diện cho phe có tư tưởng tiến bộ. Ngạc nhiên xen lẫn niềm vui khi các công thần phe bảo thủ như Trần Công Sáng, Phan Lê Phiêu, Uông Sĩ Điển… cũng có mặt. Bọn họ ở đây không phải để theo Tây Sơn. Họ cũng đang phân tâm và nóng lòng như Ngô Thì Nhậm. Mẫu số chung khiến họ gặp nhau là phải trả lời được câu hỏi; “Bổn phận của kẻ sĩ trước vận mệnh quốc gia lúc này là gì?”. “Theo hay không theo Nguyễn Huệ?”.

    Là chủ nhà, Ngô Thì Nhậm khởi đầu cuộc tọa đàm. Nhậm cầm trong tay bản “Chiếu cầu hiền” của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Ông biết tất cả những danh sĩ có mặt ở đây ai cũng thuộc lòng lời lẽ trong bản chiếu ngắn ngủi này. Ngắn ngủi nhưng sức nặng của mỗi chữ làm ông phải suy nghĩ trăn trở nhiều ngày nay: “Tôi đang ghé chiếu lắng nghe, thức ngủ mong mỏi mà người tài cao học rộng chưa thấy đến. Hay tôi ít đức không đáng để phò tá chăng? Hay đang thời đổ nát chưa thể ra phụng sự chăng?… Tôi nơm nớp lo nghĩ, một ngày, hai ngày cũng có hàng vạn sự việc nảy sinh. Ngẫm cho kỹ: Cái nhà to lớn – sức một cây không dễ gì chống đỡ, sự nghiệp thái bình – sức một người không thể đảm đương”.

    Ngô Thì Nhậm nói chậm rãi: 

    – Thưa các vị. Thực sự lòng tôi đau xót, tiếc nuối khôn cùng khi phải nói rằng vận nhà Lê đã hết. Từ đức Thái Tổ, Thái Tông đến nay nhà Lê tồn tại gần bốn trăm năm. Trước đó chưa có triều đại nào được thế. Song trời không để nhà Lê còn. Vậy chúng ta những thần tử của nhà Lê bây giờ phải làm gì?

    Phan Huy Ích, từ sau chuyện khoác lác bắt Chỉnh nhốt vào trống, xấu hổ mà về quê lánh mặt. Nghe Ngô Thì Nhậm động viên, Ích đồng ý quay ra ủng hộ nhà Tây Sơn. Phan Huy Ích nói:

    – Bản bố cáo chiêu hiền của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ, chắc các vị đã đọc cả. Xét trên lời lẽ và ý tứ thì nhận thấy Nguyễn Huệ chân thành.

    Bùi Dương Lịch:

    – Tôi nghe nói nhiều danh sĩ ẩn mình ở miền Trung trong đó có La sơn Phu tử cũng đã xuống núi gặp Nguyễn Huệ.

    Ninh Tốn:

    – Lần thứ nhất Nguyễn Huệ ra Thăng Long, triều thần coi là giặc cướp. Lần thứ hai này suy nghĩ ấy đã khác rồi.

    Ngồi đây là những bậc đại khoa đỗ đạt ở các khoa thi khác nhau nhưng cùng chịu ơn nhà Lê, cùng được đúc ra từ một khuôn đào tạo Khổng, Mạnh. Hai chữ “trung quân” đối với họ không chỉ là bổn phận của thần tử mà còn là phẩm hạnh làm người. Là sự tiết tháo và liêm sỉ của kẻ sĩ. Vì thế nó nặng nề, khó khăn biết bao trước ngã ba đường. Nhưng “trung quân” không phải là cái thước đo bất biến. Người trí lự, thông tuệ phải hiểu ý nghĩa của “trung quân” là phục vụ xã tắc. Phải làm đầy tớ của chúng dân. Chứ không bó hẹp với quan niệm tận trung với một ông vua cụ thể nào đó. Tình thế lúc này là vậy. Tuy rằng không phải ai đến đây cũng nghĩ theo hướng ấy. Rồi kẻ đang vời hiền tài kia là ai? Nguyễn Huệ! Mỗi danh sĩ lại nhìn và đánh giá Nguyễn Huệ rất khác nhau. Thậm chí rất trái ngược nhau. Căng ứ trong đầu mỗi người biết bao suy nghĩ. Chưa ai bộc lộ thái độ của mình. Hình như họ đều chờ Ngô Thì Nhậm. Ông là người có uy tín bậc nhất. Người đỗ đạt cao nhất. Nhiều người ở đây là học trò của cha ông. Lần trước Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc hà chính ông là người đầu tiên hô hào kẻ sĩ không ra hợp tác với giặc Tây Sơn. Vậy lúc này chính Nhậm phải là người nói rõ ý định thay đổi của mình. Ngô Thì Nhậm rành rẽ:

    – Thưa các vị. Nhậm này đã rất nhiều đêm không ngủ. Nước mắt chan gối. Nhưng rồi phải quay về hiện thực không thể khác: “Đất nước là của muôn dân”. Kẻ sĩ được dân nuôi ăn học. Cái đạo lớn nhất của kẻ sĩ là phải lấy lợi ích của dân làm trọng. Vua là trời chọn để trao thiên mệnh quản lý xã tắc, chăm lo cho dân. Lần trước Bắc Bình vương Nguyễn Huệ ra Đông Kinh dẹp bỏ sự tiếm quyền của họ Trịnh, rất nhiều người nghĩ Nguyễn Huệ sẽ đoạt ngôi, lấy nước ta về cho Tây Sơn. Nhưng rồi Nguyễn Huệ không làm thế. Đó là thực tế. Một thực tế bất ngờ với suy nghĩ của chúng ta. Điều đó tác động đến nhận thức của tôi rất nhiều. Lần này Nguyễn Huệ cũng không ngồi lên cái ngai vàng vua Lê đã bỏ trống. Nguyễn Huệ cầu người hiền tài của nhà Lê để trao lại triều chính…

    Ý kiến đột ngột cắt ngang:

    – Ý quan Thị lang là sẽ ra mắt Nguyễn Huệ?

    – Vâng, tôi đã quyết như vậy.

    – Tôi thì cho rằng việc Nguyễn Huệ cướp ngôi nhà Lê chỉ là thời gian. Lần trước là vì Nguyễn Nhạc sợ Huệ lớn mạnh chống lại mình mà lôi Huệ về để kiềm chế. Lần này nội bộ Tây Sơn đang lục đục, huynh đệ tương tàn.

    Uông Sĩ Điểu nói rất ác:

    – Tôi cũng đã nghĩ về chuyện đó. Một vị Quân vương mà đem lính đánh giết anh mình. Quyền huynh thế phụ. Nguyễn Huệ làm thế có khác gì đánh lại cha. Một kẻ bất hiếu bất mục như vậy, ta có nên theo?

    Tiến sĩ Trần Công Sáng đứng đầu số công thần nhà Lê. Khi Lê Chiêu Thống lên kế ngôi, tuy tuổi đã cao Trần Công Sáng vẫn ra gánh vác việc triều chính, được coi là một phụ quốc cứng rắn. Sáng nói:

    – Bốn trăm năm nay, người dân nước Nam ăn lộc nhà Lê. Cái nghĩa cái tình ấy không dễ gì mà phai lạt trong một sớm một chiều. Hay chúng ta tìm một ngọn cờ trong Hoàng tộc. Hô hào dân chúng đứng dậy đánh đuổi quân Tây Sơn gây dựng lại rường mối nhà Lê.

    Ngô Thì Nhậm chia sẻ:

    – Có lẽ trong lòng chúng ta, ai cũng mong như ý đại nhân vừa nói. Song mấy năm nay nếu hoàng tộc nhà Lê còn có người khá hơn Hoàng Tự tôn Lê Duy Kỳ và Lê Duy Cẩn chắc trời đã cho điềm giữ nhà Lê lại. Hết Nguyễn Huệ, qua Nguyễn Hữu Chỉnh rồi Vũ Văn Nhậm nhà Lê không phải không có thời cơ nhưng rồi tất cả chỉ là tranh giành, chém giết nhau. Không một ai đủ trí dũng để nắm lấy vận mệnh trung hưng.

    – Vì chúng ta chưa hiến kế hay giúp vua và tập hợp dân chúng.

    Cuộc đàm đạo rơi vào luẩn quẩn trong chính những người được coi là bộ óc của nền chính trị Bắc hà. Họ như con hạc muốn tung cánh trên trời cao nhưng đôi chân cổ hủ gắn chặt với cái đế rùa rêu mốc. Ngô Thì Nhậm lại thuyết phục:

    – Theo thiển nghĩ của tôi, dân chúng là một lực lượng làm nghiêng trời, dời non. Dân chúng như bể lớn có thể tạo nên cơn hồng thủy phá nát thế gian này. Dân chúng là biển lửa thiêu cháy mọi vương triều. Điều ấy là không nghi ngờ. Nhưng để tạo ra sức mạnh ấy, dân chúng cần một ngọn cờ, cần một thủ lĩnh. Vua Lê Chiêu Thống đã được trao ngọn cờ ấy. Chúa Trịnh Sâm cũng đã nắm được ngọn cờ ấy. Rồi Trịnh Tông, Trịnh Bồng… Nước của mình, dân của mình, một thời gian dài Tây Sơn rút về Nam, nhưng những vị ấy có tập hợp được người dân để xây dựng đất nước bình yên không? Có trở thành ngọn cờ dẫn dắt không? Thời thế tạo anh hùng. Ngọn cờ có sức tập hợp được chúng sinh là do trời lựa chọn. Từ thời Đinh, Lê, Lý, Trần rồi nhà Hậu Lê ta đều thấy vua có đạo thì giữ được triều đại lâu bền. Vua suy vi thì trời chọn người khác. Đó cũng là sự hưng phế tất yếu của lịch sử.

    Uông Sĩ Điển bảo:

    – Tôi đồng ý với quan Thị lang về sự đào thải của lịch sử. Điều ấy người thường không thể bàn tới được. Nhưng Nguyễn Huệ là kẻ vô đạo. Một ngọn cờ không sạch sẽ, còn mang nặng thói hủ lậu, man mọi rừng rú. Ông ta sẽ tạo ra một nền chính trị hoang dã, trí trá. Liệu gương mặt như vậy có xứng với ngôi báu không?

    Phan Lê Phiên:

    – Nguyễn Huệ còn thể hiện là một kẻ gian hùng, phản phúc và nhẫn tâm. Ông ta giết cả cháu mình là Vũ Văn Nhậm. Giết sứ giả nhà Lê và làm nhiều điều bất tín khác. Cứ nghĩ đến Nguyễn Huệ là tôi lại nhớ Nguyễn Hữu Chỉnh. Chỉnh chạy theo Tây Sơn rồi đem Nguyễn Huệ ra Bắc hà. Rồi Chỉnh lại bỏ Tây Sơn về với nhà Lê, xui vua Lê đòi đất chống lại Tây Sơn. Nguyễn Hữu Chỉnh là điển hình của loại người trí trá, trở cờ, đón gió. Nguyễn Huệ liệu có hơn gì Chỉnh.

    Sau ý kiến của Uông Sĩ Điển, Phan Lê Phiên không khí trở nên nghẹt thở. Dường như đây là nơi duy nhất công thần nhà Lê trút mọi nỗi căm giận lên đầu Nguyễn Huệ. Ngô Thì Nhậm cảm thông với họ. Nhưng ông không nhận ra trong lời họ sự chống đối. Cũng không thấy họ tìm ra lối thoát nào. Không chỉ ra ai là người hơn Nguyễn Huệ. Một khi họ có mặt ở đây là trong lòng họ đang phân tâm. Tất cả đều chỉ là những câu hỏi ném vào thinh không. Tiết tháo. Nhạy cảm. Nghi kỵ là phẩm chất của kẻ sĩ. Ngô Thì Nhậm cứ để họ xả sự căm tức. Cuối cùng Nhậm từ tốn giữ quan điểm của mình:

    – Tôi lại có suy nghĩ hơi khác các vị. Hình như chúng ta đang nệ quá nhiều vào sách vở. Nệ quá nhiều về những chuẩn mực toàn mỹ, khuôn sáo của thời thịnh trị. Những điều đó chỉ hợp với thói nghĩ của người thường. Vua, chúa là bậc thiên tử. Không phải người thường. Thiên tử không bị lệ thuộc bởi có đạo hay vô đạo. Nguyễn Huệ cũng là bậc thiên tử, không bị ràng buộc vào những điều ta gọi là hủ lậu, man mọi thậm chí cả nhẫn tâm, gian trá. Ở khía cạnh con người, Nguyễn Huệ cũng chất chứa đầy dục vọng. Nếu so sánh Nguyễn Huệ với Nguyễn Hữu Chỉnh thì cái tưởng giống nhau ấy lại rất khác nhau. Nguyễn Hữu Chỉnh gian hùng, trí trá kiểu con buôn. Lấy danh lợi cá nhân gia tộc làm mục đích. Khi nắm được quyền lực rồi thì trở nên ác độc. Mục hạ vô nhân. Nguyễn Huệ xét về trí lự là người nhìn xa trông rộng. Sự trí trá của Nguyễn Huệ là mưu chước có chủ đích của một người đứng cao hơn và nhìn rõ thời thế. Ông ta dùng mưu chước để thúc đẩy cả một dân tộc chuyển động. Mấy lần có cơ hội nhưng ông ta không vội nắm lấy. Vì thế ông ta là một thống soái, một ngọn cờ biết cương nhu, biết chờ đợi. Dân chúng sau lưng ông ta trở nên một lực lượng có thể đạp bằng bất cứ thành lũy nào. Nếu không có ngọn cờ ấy thì đám đông dân chúng kia trở nên vô nghĩa, yếu ớt như đám bọt rều, chỉ một cơn gió nhẹ cũng tan tác. Không thể đo Nguyễn Huệ bằng cái thước đo người thường. Tôi cũng không cho rằng Nguyễn Huệ sẽ xây dựng một nền chính trị hoang dã, trí trá. Trong chính trị không có khái niệm trong sạch hay bẩn thỉu. Thậm chí nhiều khi không có cả đúng hay sai. Nó lấy kết quả và sự tiện lợi làm mục đích. Xã tắc và chúng dân lúc này đang cần một người như Nguyễn Huệ. Nhưng hãy gác Nguyễn Huệ sang một bên. Nếu không chúng ta mãi quẩn quanh không tìm được lối đi khi đồng nghĩa xã tắc với cá nhân Nguyễn Huệ. Vận mệnh đất nước, chuyện sinh tử của người dân. Ai giữ được nước, vỗ yên được dân thì đó chính là người chúng ta phải hiệp tác. Chọn đúng minh chủ lúc này mới là xuất xử sáng suốt. Mới đem được tài học ra phụng sự đất nước.

    Tất cả ngồi lặng sau những lời gan ruột song cũng đầy quyết liệt của Ngô Thì Nhậm. Dù còn băn khoăn nhưng không ai đủ lý lẽ để bẻ lại.

    Danh sĩ Bùi Dương Lịch ngồi im từ đầu cuộc tranh luận giờ mới bật lên:

    – Trong đầu tôi rối trí và u mơ không biết tìm cái đầu chỉ của mớ bòng bong này ở đâu. Tả Thị lang vừa giúp chúng ta tìm ra rồi.

    Ninh Tốn sốt sắng hỏi:

    – Đại nhân hãy nói rõ hơn xem nào?

    Bùi Dương Lịch giải thích:

    – Lúc này chúng ta cần gạt khỏi đầu mình những gì còn lấn cấn về bản thân Nguyễn Huệ. Đừng nghĩ chúng ta ra giúp việc triều chính là đi theo cá nhân Nguyễn Huệ. Hãy xem ông ta có phải do trời chọn để trao “Thiên mệnh” không? Ngọn cờ dẫn lối có đặt vào tay ông ta không? Và tôi ủng hộ quan Thị lang: “Ai giữ được nước, vỗ yên được dân thì đó chính là người chúng ta phải hiệp tác”.

    Tiến sĩ Phan Huy Ích tham gia:

    – Trước đây tôi có nghe câu sấm từ đàng Trong: “Tây Sơn khởi, Bắc thu công. Gà cất tiếng, phất cờ hồng. Dựng đại nghiệp, trong ngoài thông”. Ngẫm ra bây giờ hoàn toàn ứng vào mệnh Nguyễn Huệ. Tôi cũng xin theo quan Thị lang.

    Cuộc đàm đạo của các bậc danh thần xứ Bắc nghe ra đã sáng rõ con đường họ chọn. Dù còn nuối tiếc nhà Lê, nhưng thực tại đều cho họ thấy Lê Chiêu Thống, Trịnh Tông, Trịnh Bồng, Lê Duy Cẩn… chỉ là những tay lái non bấy. Họ được trao vận mệnh chèo lái con thuyền quốc gia. Nhưng bản thân họ không phát sáng lên được. Vận nước trong tay họ cứ chìm đắm trong tăm tối, quẩn quanh không tìm được lối ra. Mỗi người trong họ giống như một vũng xoáy nhỏ trên dòng chảy lịch sử. Nó chỉ đủ sức khuấy lên rác rưởi của thù hận, tranh dành chút đỉnh chung, chứ không thắng được lực hướng tâm của định chế cũ lỗi thời. Nguyễn Huệ như một con trào lớn. Nó đủ sức cuốn phăng đi mọi trở ngại, đưa con thuyền đất nước đi vào dòng chảy lớn. Khiến lịch sử vận hành trở lại đúng quy luật của nó. Khởi sắc hơn.

    Trừ vài người không tỏ rõ thái độ, còn lại đều đồng tâm cử Ngô Thì Nhậm thay mặt các danh sĩ Bắc hà soạn bản tấu ra mắt Bắc Bình vương Nguyễn Huệ.
     

  • CHƯƠNG 29: VŨ VĂN NHẬM CHẾT VÌ THAM VỌNG

     Giết xong Nguyễn Hữu Chỉnh, Vũ Văn Nhậm đóng quân lại Đông Kinh. Triều đình nhà Lê lúc này đúng như xét đoán của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ, trở thành cái nhà không chủ. Không có vua. Vũ Văn Nhậm chưa quen việc hành chính, chẳng biết nên bắt đầu tổ chức lại việc trị nước từ đâu. Nhậm không bẩm báo về cho Nguyễn Huệ. Mọi việc cũng không bàn với hai phó tướng. Phan Văn Lân góp ý Nhậm nên vời các danh sĩ, người đỗ đạt và cựu thần nhà Lê đến hiến kế chỉnh đốn triều đình. Nhậm làm theo nhưng lèo tèo vài viên quan cấp thấp ra mặt. Bên ngoài, đám Dương Trọng Tế, Nguyễn Viết Tuyển, Trần Quang Châu phao lên rằng đang hợp quân về bao vây Đông Kinh bắt Nhậm. Khắp nơi trong nước sinh ra nạn cát cứ. Thủ lĩnh, thổ hào, quan lại… tự định mức thuế. Tự thu về cho mình. Cướp bóc diễn ra khắp nơi. Dân tình đành phải tự phòng thân. Làng nào bảo vệ làng ấy. Lính Tây Sơn bị giết rất nhiều. Ở đâu lính Tây Sơn đi lẻ đều bị chém chết.

    Vua Lê Chiêu Thống được quần thần đưa lên Yên Dũng trốn tạm ở vùng núi Nham Biền, Thái hậu và hậu cung chạy lên Cao Bằng. Nghe tin vua Lê ở Yên Dũng, Nguyễn Trọng Linh đem quân tới đón lên Bảo Lộc với mình. Thành lũy của Linh ven sông Nguyệt Đức khá kiên cố, Lê Chiêu Thống tạm yên tâm. Nguyễn Trọng Linh ngày trước đưa chúa Án Đô vương Trịnh Bồng lên đấy rồi ở lại không dám về kinh thành. Linh là một tay linh hoạt, mưu chước. Khi Trịnh Bồng bảo Linh và Chân tìm đường mà đi, Nguyễn Trọng Linh ở lại tập hợp tay chân trở thành một thổ hào khá hùng mạnh dựa vào địa thế rừng núi Bảo Lộc hoạt động.

    Vũ Văn Nhậm biết tin vua Lê đang ở chỗ Nguyễn Trọng Linh liền bắt em trai Linh là Nguyễn Trọng Lung làm con tin. Người nhà Lung cầm thư của Nhậm lên Bảo Lộc gặp Linh khuyên đưa vua Lê về Đông Kinh. Linh còn chưa biết nên làm thế nào thì Nguyễn Văn Hòa dẫn một đạo quân đánh vỡ phòng tuyến ở sông Nguyệt Đức. Thủ hạ lại cuống cuồng đưa vua Lê trốn xuống Gia Bình. Các tướng đi theo lúc ấy còn đông. Vua nghĩ chạy loạn mà rồng rắn thế này dễ lộ. Lê Chiêu Thống cho một số về quê mộ quân hy vọng lúc cần đến. Một số khác đi đâu được vua cũng cho đi cả. Bên cạnh Lê Chiêu Thống chỉ còn viên đại thần Nguyễn Đình Giản. Hơn một năm trời lấy sông Nhị Hà làm vật cản, vua Lê Chiêu Thống được cận thần và quan các trấn Kinh Bắc, Sơn Nam dắt chạy khắp nơi. Khi ngài ở Lương Tài. Lúc về Chí Linh. Giả dạng là người đi buôn chạy vào Thanh Hoa rồi lại ra Lạng Giang… Triều đình nhà lê tồn tại như gánh hàng rong. Lê Chiêu Thống vẫn phong chức cho người này, ban thưởng người kia. Cuối cùng ngài lên Cao Bằng ở trong dinh thự của thổ hào Nguyễn Huy Túc.

    Tin tức về vua Lê rất mịt mờ.

    Vũ Văn Nhậm cho mình quyền to, uy lớn chỉ biết lấy hình ra dọa dân. Nhậm cho lính lùng sục từng nhà trong kinh thành, nghi ngờ ai là bắt giết luôn. Các cựu thần, hoàng thân quốc thích nhà Lê đều sợ xanh mắt, nằm im hoặc cải dạng trốn chui trốn nhủi đâu đó. Sự tàn ác của Nhậm vọng thê thiết trong dân chúng. Phó tướng Ngô Văn Sở can:

    – Theo tôi, tiết chế nên dừng chuyện truy lùng chém giết lại. Dân kinh thành Đông Kinh là cái thước đo lòng dân Bắc hà. Họ sống không yên ổn thì nước yên làm sao.

    – Ông không thấy bọn tướng sĩ nhà Lê đang hợp lại để giết quân ta sao? Không làm cho dân chúng sợ thì Đông Kinh là cái ổ chứa che giấu quân địch.

    – Chỉ là tiếng đồn trong lúc tranh tối tranh sáng. Đám Dương Trọng Tế bao năm nay giỏi đánh giặc mồm. Đụng đâu thua đấy. Ngài cho bố trí quân cảnh giới từ xa. Thứ ấy làm gì được ta.

    Vũ Văn Nhậm cho rằng lời Ngô Văn Sở là khinh thường địch, mất cảnh giác. Không khéo mở cửa cho cướp vào nhà. Một hôm có viên cựu thần nhà Lê là Trần Đình Khôi đến xin gặp. Nhậm trợn mắt nói như dọa:

    – Thằng Chỉnh nắm được ngôi cao khinh vua còn hơn các đời chúa Trịnh. Quần thần muốn giết hắn mà không ai làm nổi. Nay ta ra chỉ vung tay là hắn rơi đầu các ông nên nhân đó mà lấy làm mừng chung tay vào sắp xếp lại triều chính. Vậy mà ta vời sao không thấy mặt ông.

    Trần Đình Khôi cứ tỉnh như không:

    – Ngài giết Chỉnh cả Bắc hà này mừng. Nhưng một ngày nước không thể không có vua. Vua cũ bỏ đi, không biết hiện ở đâu. Còn quân Tây Sơn thì chỉ say máu chém giết khiến ai cũng phải sợ. Vậy là ngài mới chỉ làm được cái việc dẹp loạn mà không biết vỗ yên thiên hạ. Ai theo ra lúc này.

    Nghe mấy câu đó, Vũ Văn Nhậm tỉnh ra. Nhìn Khôi bảo:

    – Lời nói thẳng nhưng nghe lọt tai. Quả thật địch quân nghe tên ta mất vía. Nhưng chuyện sắp xếp triều chính thì ta còn chưa thạo thật. Vậy ông là đại thần quen việc, ta muốn được nghe ông hiến kế:

    – Chuyện ấy có khó gì. Người dân kinh thành đang rất hận ông chém giết tràn lan. Hãy thôi ngay đi. Dòng đích nhà Lê còn nhiều, chọn lấy một người giao làm Giám quốc. Tự khắc các danh thần, chí sĩ sẽ nườm nượp về chung tay.

    – Được, tôi nghe theo kế của ông. Vậy trong số hậu duệ vua Lê nay nên chọn ai cáng đáng công việc trị nước?

    Khôi bảo:

    – Lê Duy Cẩn là con trai thứ tư của tiên đế Cảnh Hưng. Trước đây tiên đế đã từng cho Lê Duy Cẩn sang ở bên phủ đông cung để kế ngôi. Rồi sinh ra cái vạ kiêu binh chúng truất đi. Nay đưa Lê Duy Cẩn lên chắc sẽ được lòng quần thần.

    – Vậy thì ta phải làm ông vất vả vậy. Ta sẽ lập Lê Duy Cẩn, còn ông tìm giúp ta các đại thần nói rõ cái ý, cái tâm ấy của ta cho họ biết.

    Vũ Văn Nhậm đưa Lê Duy Cẩn lên làm giám quốc. Cắt đặt quan chế. Bổ trật đại thần. Nhưng quanh Lê Duy Cẩn vẫn chỉ lèo tèo vài viên quan xôi thịt. Tài cán không có mà tranh ăn thì giỏi. Nhậm lại nhờ Khôi đến thuyết phục các đại thần Phan Lê Phiên, Bùi Huy Bích. Họ đều lấy cớ ốm yếu không ra. Trần Đình Khôi còn bị Phiên và Bích mắng té tát: “Nguyễn Huệ, chủ tướng giặc Tây Sơn ra đây ngươi không hợp tác. Nay sao lại hạ mình hầu Vũ Văn Nhậm. Giả như ít bữa nữa vua Lê Chiêu Thống trở về thì cả ba họ nhà ngươi có thoát tội không”. Trần Đình Khôi nghe thế sợ quá trốn luôn. Cái triều đình của Lê Duy Cẩn vắng như chùa bà Đanh. Hàng ngày chẳng có việc gì làm. Vũ Văn Nhậm vào ngự ở điện Kính Thiên. Một mình sắp xếp việc triều chính. Giám quốc Lê Duy Cẩn vài ngày lại lẽo đẽo sang chỗ Nhậm ở để nghe Nhậm bảo việc. Tình cảnh nhếch nhác, bê trễ chẳng còn ra triều chính gì.

    Sức mê hoặc của bả vinh hoa, danh lợi thật khó ai lường hết. Không soi vào tấm gương Nguyễn Hữu Chỉnh. Vũ Văn Nhậm bỏ ngoài tai lời khuyên của hai phó tướng. Nhậm chìm đắm tận hưởng khoái lạc của vua chúa. Ngày đêm lúc nào cũng có vài chục mỹ nhân hầu hạ. Một số kẻ hoạt đầu chạy theo Vũ Văn Nhậm bầy ra đủ trò vui thú đến chướng mắt. Trắng trợn hơn, Vũ Văn Nhậm cho tu sửa thành Đại La, đúc ấn chương riêng. Bổ trật tay chân của mình vào các ngôi vị trọng yếu. Vũ Văn Nhậm công khai loại bỏ các tùy tướng trung thành với Nguyễn Huệ ở trong quân. Người kinh thành ngồi đâu cũng xôn xao: “Chuyến này Vũ Văn Nhậm sẽ lên ngôi vua. Rồi quân Tây Sơn lại kéo ra. Chúng ta liệu mà tránh xa kẻo vạ lây”. Ngày cử Vũ Văn Nhậm đem quân ra Đông Kinh bắt Nguyễn Hữu Chỉnh, Nguyễn Huệ đã mật giao cho hai tướng Lân, Sở để tâm đến hành tung của Vũ Văn Nhậm. Đúng là không gì thoát khỏi thiên nhãn của Huệ. Việc làm của Vũ Văn Nhậm không giấu diếm tham vọng tiếm quyền. Hai phó tướng gặp nhau. Sở bảo:

    – Vũ Văn Nhậm làm phản thật rồi. Chúa thượng đã nhìn thấu bản chất con người Nhậm. Giờ mọi việc diễn ra đúng như thế.

    Phan Văn Lân nói:

    – Nhậm không chỉ tối mắt vì quyền lực. Hắn bê tha ăn nhậu, dâm dục không còn ra thể thống gì của một danh tướng Tây Sơn nữa. Đến lúc chúng ta làm bản trình bẩm lên chúa công để ngài quyết định.

    – Trước khi đi, chúa công cho phép ta có thể tự tay bắt Nhậm mà giết đi. Nhưng nay người tâm phúc đã bị gạt ra hết. Kết liễu Nhậm lúc này là không thể.

    – Đúng vậy. Nhưng trình bẩm lên chúa công cũng phải có chứng cứ. Chỉ lời nói miệng của hai chúng ta chưa chắc ngài thấy hết được sự lộng hành của Nhậm.

    Phan Văn Lân bầy mẹo:

    – Ông vào điện Kính Thiên gặp Nhậm báo cáo việc quân. Khéo léo gợi ý công việc triều chính xem Nhậm nói gì.

    Ngô Văn Sở vào gặp Nhậm. Việc quân xong, Sở tâm sự với Vũ Văn Nhậm:

    – Vài năm nay cái nước Nam này thay đổi triều chính như thay áo. Hết vua này lên, chúa kia xuống. Vận nhà Lê thực sự đã hết mà thiên hạ là của muôn nhà. Dường như trời chưa chọn được người xứng ngôi. Nay tiết chế uy vũ song toàn. Ho một tiếng ai cũng giật mình. Dân chúng ngóng đợi từng ngày. Tôi thấy lúc này nếu lấy được thì tiết chế nên lấy đi. Chứ cái thứ giám quốc như củ khoai thối đến ruồi cũng chẳng thèm bâu kia thì nước không ra nước, triều chính không ra triều chính. Không thể để cảnh đó mãi được.

    Vũ Văn Nhậm nhìn Ngô Văn Sở hỏi:

    – Lời ông có thật lòng không?

    – Thì phải thực tâm lo lắng tôi mới thưa với ngài thế. Giám quốc ngồi trơ tượng gỗ. Chúng ta hóa ra lại trở thành lũ ở trọ, bảo vệ không công cho cái thứ chẳng ra người ấy thì danh không chính. Không mau rút đi thì dân chúng lại chửi ta là giặc.

    Vũ Văn Nhậm lúc ấy mới bảo với Ngô Văn Sở:

    – Các ông chỉ giỏi đánh đấm ở chiến địa. Việc lớn hiểu sao nổi ý ta. Đám Dương Trọng Tế, Nguyễn Viết Tuyển, Trần Quang Châu làm oai làm phách bên kia sông Nhị Hà, tưởng ta không sang nổi để trị chúng. Lúc này ta dùng Lê Duy Cẩn để thu phục bè đảng của Lê Chiêu Thống và lấy lòng dân Bắc hà mà thôi. Mai kia ta ra lệnh cho đám Tế phải hạ vũ khí về hàng. Nếu chúng còn dám ngông ngạo thì các ông sang bắt về cho ta. Thiên hạ lúc ấy thuộc về ta chứ ai.

    Nghe rõ những lời phản nghịch từ miệng Vũ Văn Nhậm nói ra, Ngô Văn Sở về bàn với Phan Văn Lân làm bản cấp báo gửi vào Phú Xuân. Nguyễn Huệ nhận được thư của Lân, Sở. Huệ suy tính thật kỹ. Mâu thuẫn trong nội bộ Tây Sơn sau chuyến đi của công chúa Lê Ngọc Hân đã được giải quyết. Tuy mối quan hệ vua tôi không còn như trước, nhưng vua Thái Đức ngày càng bạc nhược. Thân tín của Bắc Bình vương từ kinh thành Quy Nhơn báo ra vua anh Nguyễn Nhạc đã nghĩ đến chuyện thoái vị. Thái Đức đã tâm sự điều này với vài quần thần thân tín nhất. Nguyễn Huệ nghe tin đó không lấy làm mừng. Nhưng đã yên tâm chuyện trong nhà. Nảy ra sự biến Vũ Văn Nhậm, Nguyễn Huệ có chút lo. Vũ Văn Nhậm là một tướng tài, nếu hắn có lòng phản thì hóa ra nội bộ Tây Sơn lại đánh nhau. Máu người Tây Sơn lại đổ. Huệ không muốn tên tuổi mình dính quá nhiều máu của mấy cuộc huynh đệ tương tàn. Vì thế cần bí mật tức tốc ra Đông Kinh bắt Nhậm. Làm càng êm thấm nhanh gọn càng tốt.

    Bắc Bình vương Nguyễn Huệ cho liên lạc gấp ra Bắc hà báo hai tướng Lân, Sở. Chỉ mười ngày Nguyễn Huệ đã có mặt ở Đông Kinh. Tối khuya một ngày đầu tháng 4 năm 1788, Phan Văn Lân, Ngô Văn Sở đón Bắc Bình vương Huệ cách kinh thành mấy dặm. Huệ hỏi kỹ hai tướng, bắt làm tờ chứng rồi dẫn quân vào điện Kính Thiên. Nguyễn Huệ tới nơi mà Vũ Văn Nhậm vẫn đang ngủ ngon giấc. Không hỏi lôi thôi, Huệ cho lính vào tận giường đâm chết Vũ Văn Nhậm. Sáng sớm hôm sau quân Tây Sơn đồn trú ở Đông Kinh mới ngỡ ngàng hay tin Nguyễn Huệ giết Vũ Văn Nhậm rồi. Hoàng thân quốc thích nhà Lê, các cựu thần và dân chúng kinh thành sởn gai ốc. Họ truyền tai nhau Nguyễn Huệ là thần chứ không phải người thường. Nguyễn Hữu Chỉnh tài giỏi như thế mà bị Vũ Văn Nhậm bắt như bắt con chó, con ngựa. Còn Huệ giết Nhậm chỉ như đập con muỗi.

    Đó là cuộc ra Bắc hà lần thứ hai của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ mà sử sách ít nói đến

    Bắc Bình vương vẫn giữ Lê Duy Cẩn làm giám quốc nhưng vời được nhiều cựu thần ra giúp Cẩn coi sóc triều chính và tế tự. Công việc định lệ lại rõ ràng hơn. Huệ dặn tả hữu cố gắng ít can thiệp vào công việc của triều đình nhà Lê. Để họ tự lo liệu cho quen việc đi. Nguyễn Huệ cắt cử người đứng đầu Đông Kinh tứ trấn: Sơn Nam, Sơn Nam Hạ, Kinh Bắc, Sơn Tây. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ không ở lại Đông Kinh. Nhưng trước khi về Phú Xuân, Nguyễn Huệ làm được một việc rất đáng quý mà lần trước ông chưa làm được. Bắc Bình vương ban chiếu cầu người hiền tài ra giúp nhà Lê chỉnh đốn lại triều chính.
     

  • CHƯƠNG 28: NGUYỄN HỮU CHỈNH, MỘT KẾT THÚC BUỒN

    Bắc Bình vương Nguyễn Huệ cử Vũ Văn Nhậm đem quân ra Đông Kinh bắt Nguyễn Hữu Chỉnh. Nguyễn Huệ cử hai tướng tâm phúc Phan Văn Lân và Ngô Văn Sở làm phó tướng cho Nhậm. Trong thư gửi Vũ Văn Nhậm, Nguyễn Huệ dặn: “Trước hết tướng quân hãy bắt lấy Lưu Duệ tra hỏi cho rõ ngọn ngành rồi viết thư kể tội Nguyễn Hữu Chỉnh. Nếu Chỉnh tỏ ra biết sợ thì hãy tạm để đó chưa cần gấp ra Đông Kinh. Tướng quân đóng binh lại Nghệ An, canh chừng mạn Bắc. Còn nếu Nguyễn Hữu Chỉnh có hành tung chống lại thì lập tức ra mà bắt giết đi”.

     Vũ Văn Nhậm đem quân ra tới Nghệ An thì Lưu Duệ đã đưa gia quyến chạy trốn từ mấy hôm trước. Nhậm thu hồi toàn bộ đất Nghệ An. Trong thư Bắc Bình vương dặn thăm dò hành tung của Chỉnh, nhưng vốn rất ghét Nguyễn Hữu Chỉnh nên Vũ Văn Nhậm quyết tấn thẳng ra bắt Chỉnh bằng được cho bõ tức. Để có thời gian chuẩn bị, Vũ Văn Nhậm dừng lại Nghệ An, viết thư quở trách Chỉnh. Không để lộ ý đồ ra Đông Kinh. Nguyễn Hữu Chỉnh viết thư hồi đáp. Trong thư thanh minh rằng tin đồn Chỉnh có ý phản nghịch là do kẻ xấu tung ra: “…Tả tướng quân đã trách mắng oan Chỉnh này. Tôi vẫn một lòng trung thành với nhà Tây Sơn, không ăn ở hai lòng. Mấy tháng trước vâng mệnh Bắc Bình vương ra Đông Kinh hỏi tội Trịnh Bồng, nếu dùng quân Tây Sơn dễ khiến triều đình nhà Lê hoảng loạn, dân tình lo sợ. Vì thế tôi dùng chiếu cần vương của vua Lê mộ quân trong vùng. Giờ mọi chuyện đã ổn thỏa, tôi đang giúp vua Lê củng cố triều chính rồi xin lệnh Bắc Bình vương. Nhờ tả tướng quân bẩm lại với Bắc Bình vương như thế”. Nguyễn Hữu Chỉnh giấu biệt Lê Chiêu Thống chuyện Vũ Văn Nhậm đã chiếm hết đất Nghệ An.

    Vũ Văn Nhậm người Quảng Nam. Giỏi võ, tính tình nóng nảy, liều mạng. Mười năm trước bộ tướng của Nguyễn Huệ là Trần Quang Diệu gặp Nhậm khi ấy đang vướng lao lý ở Hội An. Hỏi thì biết Nhậm say rượu gây rối ngoài chợ. Lính bắt về tra hỏi, Nhậm đánh cả quan sở tại. Trần Quang Diệu xin cho Nhậm ra, đưa về đầu quân dưới trướng Nguyễn Nhạc. Nguyễn Nhạc lên làm vua, thấy Vũ Văn Nhậm khỏe mạnh, đẹp trai, uy dũng liền gả con gái cho. Nhậm trở thành phò mã vua Thái Đức. Nguyễn Nhạc cử Nhậm làm bộ tướng cho Nguyễn Huệ. Đã từng theo Huệ đánh nhiều trận, lập công lớn. Khi xảy ra những rạn nứt trong nội bộ Tây Sơn, có tiếng xì xầm rằng Nguyễn Nhạc cài con rể vào để theo dõi Huệ. Vũ Văn Nhậm cũng biết thế nên rất kín đáo không dám khinh xuất. Lần này, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ cho Vũ Văn Nhậm lĩnh ấn tiết chế thống lĩnh đại quân ra Bắc hà hỏi tội Nguyễn Hữu Chỉnh. Trước khi Vũ Văn NHậm cất quân, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ gọi hai tướng Lân, Sở vào Phú Xuân. Huệ dặn:

    – Việc Quy Nhơn chưa gọn. Thằng giặc Chỉnh mượn cớ gây thanh thế ngoài Bắc hà. Nhưng nó chỉ như đứa trẻ con đắc chí. Ta giết nó lúc nào cũng được. Song không nên cho hắn thêm thời gian để cái mầm phản loạn tươi tốt lên. Ta cử Tả tướng quân Vũ Văn Nhậm đem một vạn binh ra Đông Kinh bắt Chỉnh. Hai ngươi là phó tướng tả hữu tham tán quân vụ. Mọi việc quan trọng phải có đủ ba người cùng bàn bạc.

    Ngô Văn Sở hỏi:

    – Chúa công có dặn dò gì riêng không?

    – Nhậm là con rể vua anh Thái Đức, tất trong lòng không khỏi lấn cấn với ta. Vì thế ta cử Nhậm đi xa Phú Xuân lúc này vừa để hỏi tội Chỉnh, vừa đề phòng Nhậm có thể phản thùng. Trong lòng ta không lo về Chỉnh nhưng muốn biết hành tung của Nhậm ở Bắc hà. Hai ngươi là tâm phúc của ta. Hãy kín đáo để mắt tới Nhậm.

    – Chúa công yên tâm. Chúng tôi sẽ rất lưu tâm việc ấy.

    Nguyễn Huệ trầm ngâm một lúc rồi bảo:

    – Ta nói thế có thể hai ngươi chưa hiểu hết ý. Giờ Nhậm đi xa rồi, ta không lo chuyện hắn liên kết với Thái Đức. Nhưng ta muốn nói với hai ngươi suy nghĩ về Nguyễn Hữu Chỉnh và Vũ Văn Nhậm. Cả Chỉnh và Nhậm đều là những kẻ có tham vọng lớn. Khi trên đầu không còn ai kiềm chế thì rất dễ làm loạn.

    – Chúa công đã nghĩ trước, nghĩ xa bao nhiêu việc thế thì hẳn đã có kế đề phòng.

    Nguyễn Huệ bảo:

    – Chính hai ngươi là kế đề phòng của ta. Vũ Văn Nhậm kéo đại binh ra Bắc hà, Đông Kinh có thể lại trở thành cái triều đình trống không. Lúc ấy nếu không có người kèm giữ Vũ Văn Nhậm sẽ làm những việc không ai lường trước nổi. Vì thế ta dặn kỹ hai ngươi mọi động thái dù nhỏ nhất của Nhậm cũng phải cấp báo cho ta.

    – Chúng tôi xin vâng mệnh. Nhưng nếu đúng như chúa công dự liệu thì chúng tôi có được phép hành động?

    – Giả như Nhậm chiếm lấy Bắc hà, muốn phản lại ta thì cho phép hai ngươi toàn quyền bắt mà giết hắn đi. Còn nếu hắn lại trở thành một thằng Chỉnh thứ hai thì chưa cần động thủ mà báo về để ta định liệu.

    Chuyến xuất quân ra Bắc của Vũ Văn Nhậm đem theo biết bao âm mưu của cả Nguyễn Huệ, Vũ Văn Nhậm và hai phó thướng Lân, Sở. Quân Tây Sơn đêm đi ngày nghỉ. Tin tức kín bưng. Đầu tháng mười một năm Đinh Mùi (1787), Nhậm vượt qua trấn Thổ Sơn chiếm thủ phủ Thanh Hoa không mất một mũi tên. Lê Duật, tướng nhà Lê không dám chống cự, cho quân lui về Trình Giảng và cấp báo triều đình. Dân kinh thành nghe đại tướng Tây Sơn kéo quân ra lại một phen nháo nhác. Nhiều nhà buôn đóng cửa. Họ chôn tiền của, tài sản quý tạm đi lánh nạn. Vua Lê họp quần thần, ai cũng lo sợ. Nhiều vị mặt mũi thất sắc. Nguyễn Hữu Chỉnh biết mọi người lúc này nhìn cả vào mình. Vốn lâu nay Chỉnh hay dùng miệng lưỡi đè người. Trở thành Tể tướng Chỉnh càng khoác lác. Lúc này dù trong bụng rất run nhưng Chỉnh cố trấn tĩnh tâu:

    – Giặc đến thì phải đánh. Thần nghĩ Lê Duật cũng là một dũng tướng biết tiến biết lui. Hiện Duật đang nắm hàng vạn quân. Thành lũy từ Bắc Nghệ An ra Thanh Hoa vững chắc vì thế đủ sức cản giặc ít nhất nửa tháng.

    Quần thần đang còn múa lưỡi bàn cách cự giặc thế nào, thì tin lại cấp báo Vũ Văn Nhậm đã chiếm Thanh Hoa. Lê Duật tháo chạy về Đông Kinh. Nguyễn Hữu Chỉnh cứng lưỡi. Phan Lê Phiên phải lên tiếng trấn an:

    – Bây giờ không phải lúc hơn thua nhau về đánh thế nào. Giặc đến nhà thì phải đem hết sức mà chặn nó lại. Tể tưởng định liệu ra sao?

    Nguyễn Hữu Chỉnh bước ra:

    – Xin Hoàng thượng cho thần ra trận.

    Vua Lê cuống quýt:

    – Khanh hãy chọn lấy bất cứ ai. Cần bất cứ thứ gì, trẫm chuẩn tấu ngay.

    – Hoàng thượng cử đại tướng Nguyễn Như Thái làm tiên phong. Văn thần Lê Giản làm tham tán quân vụ. Cho ngựa trạm đi ngày đêm đón đường Lê Duật. Lệnh cho quân sĩ triều đình không được lui nữa. Lê Duật phải chốt lại ở Trạm Giang. Thần sẽ cùng các tướng sống chết với Vũ Văn Nhậm trận này.

    Lê Chiêu Thống ban cho tể tướng Nguyễn Hữu Chỉnh cờ tiết, lưỡi phủ việt. Vua cầm tay Chỉnh bảo rằng:

    – Trẫm coi khanh là bức tường thành. Trận này có ý nghĩa quyết định tới an nguy của nước nhà. Mong khanh đừng phụ lòng trẫm.

    Nguyễn Hữu Chỉnh trấn an vua Lê:

    – Thần quá hiểu Vũ Văn Nhậm. Ngày ở Tây Sơn, hắn vẫn phải nể, sợ thần. Là con rể vua Thái Đức mà được làm tướng. Đánh giặc mồm thì giỏi nhưng mưu kế nông cạn. Bệ hạ cứ vững tin ở thần. Vũ Văn Nhậm dám liều lĩnh ra đây là đã tự đem mạng nộp cho thần vậy.

    Vua Lê Chiêu Thống thân chinh tiễn Chỉnh tới tận cửa Đoan Môn mới quay lại. Nguyễn Hữu Chỉnh dẫn quân đi hơn một ngày, thì vào đến đồn Thanh Liêm. Thấy nơi đó địa thế tiện cho quân sĩ nghỉ nơi liền ra lệnh hạ trại. Trời nắng đẹp. Quân sĩ dựng trại, nấu cơm. Một lúc sau bỗng nhiên mây đen kéo tới. Mây sà xuống làm khung cảnh tối sầm. Chưa hiểu ra sao thì một đàn ong lửa tràn vào nơi Chỉnh ở. Chúng đậu kín đặc trên tường, trên bàn, rồi nhè vào Chỉnh mà đốt. Quá hoảng sợ, Nguyễn Hữu Chỉnh mặt mày tái xám, mặt mũi sưng vù. Phải đến gần nửa khắc, mây đen mới tan. Nguyễn Hữu Chỉnh thấy tâm trạng nặng nề, lo lắng. Không biết lần ra quân này có được thuận lợi.

    Lê Duật dựa vào sông Tất Mã giữ được hai ngày thì tin báo quân triều đình do Nguyễn Hữu Chỉnh chỉ huy gần vào tới nơi. Duật phấn chấn lệnh cho quân sĩ cố giữ trận địa chờ đại binh. Đêm hôm đó quân Tây Sơn bắn thư của Vũ Văn Nhậm gửi Lê Duật bảo ngày mai Tây Sơn vượt sông. Nếu dám nghênh chiến thì dàn trận sẵn. Nếu không dám đánh thì cắm cờ trắng xin hàng. Lời lẽ rất ngông ngạo, coi lính triều đình nhà Lê như đám trẻ trâu. Lê Duật tức khí, dồn hết lực lượng đề phòng. Tướng sĩ không dám chợp mắt. Chờ đến tận trưa hôm sau vẫn không thấy Vũ Văn Nhậm động tĩnh gì. Thì ra Nhậm viết thư lừa Duật. Ngay từ đêm hôm trước Vũ Văn Nhậm đã sai Ngô Văn Sở đem hơn ngàn tinh binh âm thầm vượt núi phía Tây, qua thượng nguồn sông Tất Mã đánh vào sau lưng trận địa của Lê Duật. Phối hợp với cánh quân của Ngô Văn Sở, Nhậm phát lệnh vượt sông. Bị đánh bất ngờ cả mặt trước mặt sau quân triều đình vỡ trận. Chỉ mấy canh giờ, Vũ Văn Nhậm đã chiếm được bờ bắc sông Tất Mã. Lê Duật lên ngựa cố mở đường máu thì bị chém chết trong đám loạn quân. Mũi tiên phong của Nguyễn Như Thái vừa vào đến Châu Cầu thì tin cấp báo là Lê Duật chết rồi. Thái bàn với Lê Giản, chỗ đắc địa nhất bây giờ chỉ còn hẻm Tam Điệp. Trong khi đại quân của Tể tướng chưa vào đến nơi hãy dồn toàn bộ quân vào chặn chỗ ấy. Để giặc chiếm mất Tràng An thì Sơn Nam giống hai cánh cửa mở toang trước Đông Kinh. Lê Giản cho là phải. Nhưng cả Giản và Thái đều không lường được sức hành binh như cuồng phong của quân Tây Sơn. Lính Triều đình vừa vào đến Gián Khẩu lại có tin Vũ Văn Nhậm đã vượt qua Tam Điệp. Phan Văn Lân thì tới Hoàng Mai rồi. Nguyễn Như Thái, Lê Giản nhìn nhau thất thần. Còn lại bao nhiêu binh lính đành gấp rút lập phòng tuyến bên bờ Gián Khẩu và cấp báo cho Nguyễn Hữu Chỉnh. Đại quân Chỉnh cũng vào gần đến nơi, dừng lại ăn cơm trưa. Ăn chưa xong thì nghe tin Gián Khẩu vỡ. Nguyễn Như Thái chết trận. Lê Giản chạy đâu không biết. Nguyễn Hữu Chỉnh ném bát cơm. Chưa biết nên tiến lui ra sao thì viên tùy tướng Nguyễn Đương hét lên quân Tây Sơn sắp đến nơi rồi. Nguyễn Hữu Chỉnh chỉ kịp dặn con trai Nguyễn Hữu Du:

    – Cả Lê Duật và Nguyễn Như Thái tử trận rồi. Có lẽ ta phải quay lại kinh thành.

    Du thưa:

    – Xin cha đưa đại quân trở về ngõ hầu bảo vệ Đông Kinh. Con cầm một vài ngàn quân cùng mấy tướng kìm chân giặc ở đây.

    Nguyễn Đương bảo:

    – Tây Sơn lúc này như lở núi, không thể ngăn được. Tốt nhất là ngài hãy rút về, hộ giá vua sang Kinh Bắc. Trước mắt lấy dòng Nhị Hà làm thành lũy rồi tính tiếp.

    Chỉnh cho là phải. Hối thúc tướng sĩ quay lại kinh đô. Về đến Đông Kinh đã nửa đêm. Chỉnh không vào cung báo cho vua Lê mà chạy thẳng về Lượng phủ thúc người nhà thu vén đồ đạc di tản gấp. Vua Lê nghe tin sấp ngửa sang gặp Nguyễn Hữu Chỉnh. Chỉnh quỳ tâu:

    – Thần bất tài đã phụ lòng bệ hạ. Tình hình lúc này gấp lắm rồi, xin bệ hạ cùng Hoàng tộc nhanh chóng rời cung. Thần sẽ hộ giá sang bờ bên. Tạm thời lấy sông Cả làm thành lũy chặn giặc. Ở Kinh Bắc ta còn lực lượng, mong bệ hạ chuẩn tấu cho.

    Lê Chiêu Thống lắc đầu ngao ngán. Về đến cung Vạn Thọ đã thấy mọi người nháo nhác đứng chờ. Thôi thì ai đem được gì theo thì đem. Lê Chiêu Thống nhìn trước nhìn sau chỉ con vài chục tên lính bảo vệ. Bầu đoàn thê tử hối hả ra bến Chương Dương. Dân kinh thành kéo theo đông đặc. Trộm cướp lợi dụng giật đồ, nắn người trắng trợn không kiêng nể ai. Vua Lê cũng bị chúng chặn lại. Lính phải cho ít bạc chúng mới thả cho đi. Trấn thủ Kinh Bắc là Nguyễn Cảnh Thước nghe tin Tây Sơn đã ra tới Đông Kinh. Sợ bị Vũ Văn Nhậm hỏi tội, Thước lệnh đóng cổng thành không cho vua vào. Chỉnh đành đưa vua chạy tiếp lên thành Quế Ổ, Bắc Giang. Trong lúc tháo chạy Lê Chiêu Thống rớt mất cả áo bào. Tình cảnh vô cùng thê thảm. Ngó trước trông sau tả hữu chỉ còn mấy đại thần sống chết theo vua là Trương Đăng Quỹ, Vũ Trính, Trương Đình Giản, Nguyễn Đình Dư và Chu Doãn Lệ.

    Nguyễn Hữu Chỉnh gặp lại cánh quân của Nguyễn Hữu Du vừa kịp thoát sang. Chỉnh cử Nguyễn Hữu Du và Nguyễn Khuê cầm quân chốt lại ở sông Cầu, chặn đường lên Yên Dũng. Chỉnh cầm một đạo quân đóng cách đấy không xa để hỗ trợ. Bộ tướng của Vũ Văn Nhậm là Nguyễn Văn Hòa đã qua được sông. Trấn thủ Kinh Bắc Nguyễn Cảnh Thước tự nguyện dẫn đường. Hai bên giao chiến ác liệt nửa ngày trời. Nguyễn Văn Hòa hỏi Cảnh Thước:

    – Mạn ngược con sông này có qua được không?

    – Đoạn ấy hẹp, lại bị núi thấp che, có thể đưa quân sang được.

    Nguyễn Văn Hòa liền bảo Hà Nghinh dẫn hai ngàn quân bí mật qua sông ở đoạn ấy, lẻn ra sau trận của Chỉnh. Nửa đêm, Nguyễn Hữu Du giật mình thấy tiếng hò reo vang trời. Lửa táp vào lều trại. Nguyễn Văn Hòa đốc quân xông tới trước doanh trại. Đêm tối không biết địch quân nhiều hay ít. Lính của Chỉnh nghe tiếng hò hét đã hoảng loạn. Vỡ trận. Nguyễn Hữu Du và Nguyễn Khuê bị chém chết. Nguyễn Hữu Chỉnh đang nằm nghỉ vùng dậy nhảy lên mình ngựa nhằm hướng Quế Ổ. Không ngờ gặp ngay Hà Nghinh đón sẵn. Ngựa Chỉnh vướng dây, ngã nhào. Nghinh cho soi đuốc hóa ra là Nguyễn Hữu Chỉnh. Mấy tên lính vung gươm, Nguyễn Hữu Chỉnh la to:

    – Xin đừng giết. Đem tôi dâng cho tiết chế.

    Cũng vừa lúc Nguyễn Văn Hòa có mặt. Hòa bảo:

    – Trói hắn lại đưa về chém sau.

    Lính Tây Sơn nhốt Nguyễn Hữu Chỉnh vào cũi. Bắt được Chỉnh, Hòa rút quân về Đông Kinh, không đuổi theo vua Lê nữa. Sáng hôm sau, Nguyễn Hữu Chỉnh nói với viên coi tù:

    – Trước khi chết, tôi muốn được gặp tiết chế phò mã Vũ Văn Nhậm, mong ngài giúp cho.

    Vũ Văn Nhậm đến, ngồi trên ghế cao, bắt Chỉnh quỳ bên dưới. Chỉnh trần tình:

    – Chỉnh này biết tội của mình lớn, đáng chết nhưng cũng đã góp chút công lao với nhà Tây Sơn, vì chỗ quen biết cũ mong tiết chế tướng quân nể tình.

    Vũ Văn Nhậm nghe thế mặt mày trợn ngược:

    – Khắp nước Nam, nước Bắc, chúa Nguyễn, chúa Trịnh ta chưa thấy một kẻ nào tráo trở, phản trắc như mày. Bỏ Trịnh theo Tây Sơn. Phản Tây Sơn theo vua Lê. Cướp quyền tác yêu tác quái. Có được quyền bính trong tay làm bao điều bạo ngược, lại lừa dối vua Lê chống Tây Sơn… Dưới gầm trời này có chỗ cho một kẻ như mày sống ư?

    – Ngài không tha nhưng cho lui lại chờ Bắc Bình vương định tội, tôi chết cũng được nói lời cuối với chúa thượng và đội ơn ngài mãi mãi nơi chín suối.

    – Đến phút này mà mày vẫn dùng miệng lưỡi xảo thuật để cái mạng chó được sống thêm ư. Mày có thể lừa được cả vua, chúa nhà Lê, nhưng thánh thượng và chúa công ta đã nhìn thấu tâm địa đạo tặc của mày từ rất sớm nên đã bỏ mày lại Đông Kinh không cho theo vào nam nữa. Chả lẽ mày không hiểu, còn tưởng chúa ta muốn nhìn mặt mày ư. Đến cả dân Bắc hà cũng muốn xé xác mày thành trăm mảnh. Ta gia ơn cho mày gặp để nhân đây kể rõ tội trạng mày cho người dân thành Đông Kinh hả dạ. Mày không đáng được chết toàn thây.

    Nguyễn Hữu Chỉnh định nói nữa nhưng Vũ Văn Nhậm đã phất áo đứng dậy. Đao phủ phanh thây Nguyễn Hữu Chỉnh ném cho chó ăn thịt. Đầu Chỉnh cắm cọc bêu ở cổng thành. Dân kinh thành lại được một phen bàn tán. Người bảo Chỉnh đáng bị thế. Người bảo Vũ Văn Nhậm dùng hình ác quá. Nhậm kèm cả sự ghen tỵ, căm tức cá nhân vào trả thù Chỉnh. Ai đó nhắc lại: “Ô hô, vậy ra Liễu Quận công Đinh Tích Nhưỡng nói không sai. Chính Tây Sơn sẽ chém đầu Chỉnh”.

    Năm ấy Nguyễn Hữu Chỉnh 47 tuổi.
     

  • CHƯƠNG 27: CÁI CHẾT CỦA ĐOÀN SỨ BỘ NHÀ LÊ

    Cuộc đối đầu Nhạc – Huệ diễn ra như thế nào, Lưu Duệ liên tục cấp báo với Chỉnh. Nguyễn Hữu Chỉnh mừng lắm. Nghĩ lúc này có thể đòi lại đất xứ Nghệ. Chỉnh tâu vua Lê Chiêu Thống:

    – Nội tình nhà Tây Sơn đang rối như canh hẹ. Lúc này là thời cơ đoạt lại đất Nghệ An. Hoàng thượng nên có quốc thư nhắc lại lời Nguyễn Nhạc đã hứa lần trước.

    Vua Lê bảo:

    – Đất xứ Nghệ với ta lúc nào cũng là món nợ phải đòi. Nhưng Vũ Văn Nhậm và đám Phan Văn Lân, Ngô Văn Sở đang cầm đại binh ở đó. Phải hết sức cẩn thận. Tính toán sai có khi rước vạ.

    Chỉnh kiêu ngạo:

    – Nguyễn Huệ lúc này đang lo đánh nhau với vua anh Thái Đức. Trong nam Nguyễn Phúc Ánh cũng lợi dụng chuyện đó tấn ra. Thần nghĩ, Nguyễn Huệ còn đang sợ ta gây sự. Bệ hạ có thư vào, Nguyễn Huệ chắc chắn mừng mà hai tay dâng trả đất cho ta để cầu lấy sự an toàn mạn bắc.

    Quần thần thấy Nguyễn Hữu Chỉnh múa ba tấc lưỡi trơn tru, người cho là nên, người vẫn có lòng ngờ. Nhưng không căn cứ vào đâu mà phản bác được. Vua Lê Chiêu Thống hỏi kỹ Chỉnh:

    – Vậy khanh có kế sách gì để vừa chế được Vũ Văn Nhậm vừa êm thấm đòi được đất?

    – Tâu bệ hạ, trước hết nên theo con đường bang giao. Triều đình cử một phái bộ đem quốc thư và lễ vật vào Phú Xuân gặp Nguyễn Huệ. Nói rõ việc đất xứ Nghệ từ trước đến nay là của nhà Lê. Do nhà Lê khai phá. Nay Vũ Văn Nhậm, con rể Thái Đức nắm giữ chắc có âm mưu cùng cha vợ kẹp Nguyễn Huệ vào giữa. Nếu có yêu cầu của Bắc Bình vương, nhà Lê sẵn sàng đem quân vào đánh Nhậm, hỗ trợ Nguyễn Huệ. Đuổi được Nhậm đi rồi thì Nguyễn Huệ trả lại đất đó cho nhà Lê.

    Triều thần thấy lời bàn của Chỉnh là khả dĩ. Họ đồng ý cả. Lương Thụ Khả nói:

    – Kế đó của tể tướng thật tinh diệu. Nhưng làm cách nào để Nguyễn Huệ tin rằng Vũ Văn Nhậm muốn phản mình?

    – Phú Xuân và Quy Nhơn đang đánh nhau to. Nguyễn Huệ rất lo mạn bắc. Vũ Văn Nhậm con rể vua Thái Đức trấn giữ Bố Chính, Nghệ An tất nhiên phải về phe cha vợ là Nguyễn Nhạc. Điều đó chẳng khác gì mũi gươm kề vào mạng sườn Nguyễn Huệ. Trong thế hai đầu thọ địch, Nguyễn Huệ luôn phải nghe ngóng. Ngoài này ta cho người phao tin Vũ Văn Nhậm sẽ đánh chiếm Phú Xuân. Trong kia Nguyễn Nhạc phối hợp cất quân ra. Tin tức cứ loạn lên khiến Huệ buộc phải tìm cách hòa với ta. Lúc ấy tôi cất quân vào nói là giải vây cho Nguyễn Huệ. Về ngoại giao vua ta có quốc thư. Về quân sự ta đứng về phía Nguyễn Huệ. Tình hình chưa biết sẽ diễn biến ra sao, nhưng người cần ta lúc này là Nguyễn Huệ. Còn mục đích cuối cùng của ta là ép Huệ trả lại đất xứ Nghệ.

    Lê Chiêu Thống nói:

    – Ta đồng ý với khanh, nhưng trước hết là bằng con đường ngoại giao đã. Cứ chuẩn bị nhưng chưa thể cất quân vào lúc này.

    – Thần tuân chỉ.

    Vua Lê hỏi tả hữu:

    – Vậy ai thảo quốc thư. Cử ai đi sứ?

    Nguyễn Hữu Chỉnh thưa:

    – Việc thảo quốc thư thần xin nhận. Còn cử ai đi ta nên bàn luôn bây giờ.

    Triều thần đề xuất chọn một trong hai văn thần là Phan Đình Giản và Phan Đình Dư. Thượng thư Phan Lê Phiên nói:

    – Phan Đình Giản là người thẳng thắn, trung trinh. Cương cường mà thiếu mềm mỏng. Còn Phan Đình Dư cũng không phải đối thủ của Nguyễn Văn Huệ. Huệ là một tay quỷ quyệt, trí trá. Cần phải có người biết tiến lui, cương nhu phải lúc mới may ra khiến Nguyễn văn Huệ phải tâm phục.

    Nghe thế mọi người rất phân vân. Có ý kiến cho người đi tìm văn thần Ngô Thì Nhậm.

    – Đúng là được Ngô Thì Nhậm thì tốt, nhưng mấy năm nay quan Thị lang về quê rồi lang thang đâu đó, chẳng ai gặp bao giờ.

    Lê Chiêu Thống hỏi:

    – Tiến sĩ Phan Huy Ích thì sao?

    Nguyễn Hữu Chỉnh phản đối:

    – Phan Huy Ích nói giỏi hơn làm. Từ ngày Trịnh Bồng trốn đi, ông ta cũng mất tăm mất dạng.

    Quần thần còn đắn đo chưa biệt giao việc này cho ai thì lại vẫn Nguyễn Hữu Chỉnh lên tiếng:

    – Thần tiến cử tiến sĩ Trần Công Xán. Tuy năm nay Trần Thượng thư đã cao tuổi nhưng còn minh mẫn có thể gánh vác mệnh vua.

    – Tôi cũng nghĩ như ngài. Thượng thư Trần Công Xán kiến văn trên chúng tôi một bậc. Nhu cương hợp cảnh, có thể sai khiến người, sẽ không làm xấu mặt hoàng thượng.

    Vậy là cuối cùng vua Lê chọn trưởng phái bộ bang giao với Nguyễn Huệ là tiến sĩ, Thượng thư Trần Công Xán.

    Trần Công Xán người làng Yên Vỹ, phủ Khoái Châu, Hưng Yên. Đỗ tiến sĩ năm Cảnh Hưng thứ 33, Nhâm Thìn (1772), từng giữ chức Thượng thư Bộ công rồi thăng lên Đồng Bình chương quân quốc trọng sự. Trần Công Xán được coi là người cương trực, dũng cảm và giỏi hùng biện. Năm ấy Trần Công Xán đã sáu mươi tuổi. Nhắc đến Xán mọi người đều đồng lòng. Xán đã từng gặp Nguyễn Huệ và đối đáp thẳng thắn. Nghe nói Nguyễn Huệ rất nể phục. Ấy là năm Bắc Bình vương ra Đông Kinh lần thứ nhất. Khí thế ngút trời, tướng mạo Nguyễn Huệ oai nghiêm khiến ai đứng trước mặt cũng sợ. Trần Công Xán không hề nao núng. Nguyễn Huệ thấy thế liền mời vào phủ nói chuyện. Huệ muốn dùng uy đe dọa Xán nhưng sắc mặt Trần Công Xán không đổi. Lý lẽ cương cường đâu ra đấy. Nguyễn Huệ phải thốt lên: “Ta nghe nói Bắc hà nhiều nhân tài, nhưng qua đây chỉ thấy có Trần Công Xán đáng mặt mà thôi”. Ngày Chỉnh mới ra cứu giá, có việc gì cần hỏi đều tìm tới Trần Công Xán. Chỉnh thờ Xán làm thầy. Lê Chiêu Thống vời Trần Công Xán vào điện. Xán lạy nhận thánh chỉ:

    – Được bệ hạ tin tưởng, thần lấy làm vô cùng vinh hạnh. Chuyện đi sứ nước địch xưa nay chưa biết lành dữ thế nào. Nhưng xin bệ hạ cứ an lòng. Thần xin đem nốt chút hơi tàn vinh danh thánh thượng. Khiến cho nước giặc phải nể phục. Thu được đất hay không, dẫu có chết thần cũng không để quốc thể phải mang nhục.

    Vua Lê thân đỡ Xán lên:

    – Khanh là công thần nhà Lê. Tuổi tác ngang hàng cha chú ta. Hôm nay ta miễn mọi nghi lễ.

    Vua cho Xán ngồi cái ghế bên cạnh thái độ hết sức ân cần. Trần Công Xán thưa:

    – Tâu hoàng thượng, trong đoàn có những ai đi cùng với thần?

    – Ta cử hoàng thân Du Án là chú của ta, bằng vai và rất thân thiết với công chúa Lê Ngọc Hân đi cùng khanh. Ngoài nhiệm vụ sứ thần, Du Án còn thay mặt cho hoàng tộc vào vấn an công chúa. Khanh hãy chọn lấy một người nữa.

    Trần Công Xán suy nghĩ rồi thưa:

    – Xin bệ hạ cho phép cử tiến sĩ Ngô Nho cùng thần gánh vác việc này.

    Ngô Nho đang giữ chức tri huyện. Vào năm Tân Tỵ Ngô Nho thi đậu tiến sĩ. Trần Công Xán làm chân chánh chủ khảo kỳ thi ấy. Từ đó Ngô Nho thường xuyên qua lại và thờ Xán làm thầy. Nho giỏi biện luận. Hai thầy trò đàm đạo có chiều hợp nhau. Vua Lê Chiêu Thống xuống chiếu cử Ngô Nho tháp tùng Trần Công Xán đi sứ Tây Sơn. Ngô Nho nghe tin đến gặp Xán. Trần Công Xán bảo:

    – Nguyễn Huệ cướp đất Nghệ An của nhà Lê từ năm ngoái không trả. Nay hoàng thượng cử ta cùng ngươi đi sứ lấy lời lẽ phải trái với Nguyễn Huệ để đòi lại đất ấy. Chuyến đi này lành ít dữ nhiều. Ta là đại thần của triều đình phải vâng mệnh vua, không nghĩ tới sống thác. Nhưng ngươi là quan mới nhậm chức lại còn mẹ già, ta tín nhiệm ngươi mà tiến cử nhưng không bắt buộc phải nhận lời.

    Ngô Nho nói:

    – Học trò cũng có đọc sách thánh hiền. Ngày xưa Yết Kiêu, Dã Tượng là gia nô của Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn. Phạm Ngũ Lão là gia khách. Cả ba vị ấy đều được Trần Hưng Đạo đối xử như tình cha con. Vì thế khi lâm trận cả ba đều vì Hưng Đạo đại vương mà xả thân. Quan lớn chịu ơn nước. Tôi vì ơn sự tri ngộ của quan lớn. Đại thần đã vì nước không quản thân mình, lẽ nào kẻ sĩ không vì tri kỷ mà liều thân hay sao.

    Trần Công Xán khen:

    – Thật ta không chọn lầm. Chuyến này gánh vác sứ mệnh quá sức. Có người hùng khí như ngươi khiến ta an lòng.

    Sắp đến ngày khởi hành, đoàn sứ bộ vào lạy vua Lê nhận quốc thư rồi đến chào Tể tướng Nguyễn Hữu Chỉnh. Xán bảo:

    – Bắc Bình vương là người quyền biến, khó mà đoán bắt được thủ đoạn của ông ta. Chưa chắc chuyến đi này đã thành công. Nhưng vâng mệnh vua tôi vẫn cố hết sức. Song ở ngoài này Tể tướng cần khẩn trương phòng bị. Trấn Thanh Hoa, cửa bể Sơn Nam, Thần Phù nên tu chỉnh cho thêm vững chắc. Thảng hoặc có biến xấu, còn nắm được thế chủ động.

    Chỉnh thưa:

    – Thầy cứ vững tâm lên đường. Nguyễn Huệ cũng đang rối trí vào bao nhiêu chuyện. Trong quốc thư không thể viết rõ. Thầy nói với Nguyễn Huệ ý tốt của nhà Lê thực lòng muốn giúp ông ta kiềm chế Vũ Văn Nhậm. Nguyễn Huệ sẽ nghe ra. Bằng không tôi đã có kế sách.

    Trần Công Xán đi rồi, Nguyễn Hữu Chỉnh gấp rút luyện binh như có ý đồ đánh chiếm Nghệ An. Thâm tâm Nguyễn Hữu Chỉnh vẫn cho rằng Bắc Bình vương Nguyễn Huệ đang sa lầy vào đánh nhau với Nguyễn Nhạc. Vũ Văn Nhậm tuy là bộ tướng dưới quyền Huệ nhưng lại là con rể vua Thái Đức. Nhậm đang kẹp giữa hai lựa chọn, thế nào cũng bị Nguyễn Huệ nghi kỵ đề phòng, vì thế Vũ Văn Nhậm cũng sẽ không quan tâm đến Bắc hà.

    Bồ đoàn của Trần Công Xán rời đất Thanh Hoa chớm địa phận Nghệ An đã bị quân của Vũ văn Nhậm chặn lại. Lục soát xong chúng chỉ cho ba vị sứ giả và hơn chục tên lính mang vác đồ đoàn đi cùng. Tra hỏi một kẻ trong đoàn Vũ Văn Nhậm biết phong thanh sứ bộ không chỉ vào vấn an công chúa Lê Ngọc Hân mà còn đòi đất Nghệ An. Vũ Văn Nhậm mở tiệc thiết sứ bộ nhà Lê, có ý phủ đầu Trần Công Xán:

    – Thằng giặc Chỉnh giờ nắm quyền bính khác gì một chúa mới. Liệu cái ngôi vua Lê có yên được không? Nó như con điếm, chủ nào cũng theo. Cụ là bậc công thần sao không can vua, lại dùng người như vậy. Còn việc đòi đất, đến bản thân vua Lê giữ cái ngai của mình không xong. Nhà Tây Sơn chúng tôi đã mất bao công sức ra xóa bỏ cái ách họ Trịnh, sếp đặt lại ngay ngắn chỗ ngồi cho. Đã không nhớ cái công tôn lập còn bày đặt ra chuyện đòi đất. Tới đây tôi sẽ đem quân ra bắt giết thằng giặc Chỉnh. Chẳng riêng gì mảnh đất Nghệ An, từ Thanh Hoa trở ra có khi còn mất nốt. Bắc hà mấy người tài giỏi như cụ. Cái việc rõ như ban ngày vậy mà sao không nhìn ra để giặc Chỉnh sai khiến. Cụ nhọc công lặn lội vào đây không khéo rồi chẳng còn nhà mà về.

    Mọi người trong đoàn nghe Nhậm nói toát hết mồ hôi. Trần Công Xán lặng đi. Không hiểu sao hắn lại biết việc đi đòi đất. Một lúc sau, Xán nói lảng chuyện khác:

    – Nước tôi nhân tài nhiều như sao. Tôi chỉ là một ánh đom đóm dưới trời sao đó thôi. Còn việc đấng Quân vương nước tôi dùng Nguyễn Hữu Chỉnh vì Bằng Trung công là người có công lớn phò tá nhà Lê. Văn, võ đều không kém người. Tôi lĩnh mệnh vào gặp chúa Tây Sơn vấn an công chúa Ngọc Hân và trao quốc thư của đấng Quốc quân nước tôi. Thực lòng không muốn bàn đến chuyện khác.

    Vũ Văn Nhậm cứ xoáy vào chuyện đòi đất:

    – Nhưng cụ đi mà không nghĩ đến cái lẽ thuận nghịch ư. Nghệ An là mảnh đất cằn cỗi, cỏn con. Năm trước vua Lê còn có ý dâng đất mấy trấn ấy cho vua Thái Đức để kết thân. Giờ thằng giặc Chỉnh lại bầy cho vua Lê đòi đất là không muốn yên lành chăng.

    Biết không thể cứ tảng lờ mãi được, Trần Công Xán nghiêm giọng:

    – Xứ Nghệ vốn là đất nhà Lê. Dù cằn cỗi hay to, hẹp cũng là của tiên tổ để lại. Nhà Tây Sơn chẳng mấy vất vả đã có gần hết lãnh thổ nhà Nguyễn. Cái công diệt Trịnh tôn phò vua Lê là ơn lớn, nhẽ ra đừng giữ lại đất xứ Nghệ thì cái danh đại thống của Tây Sơn khiến muôn đời nhà Lê không dám quên vậy.

    – Tôi ngờ vua Lê cũng không tự mình dám gây chuyện với Tây Sơn. Năm ngoái lúc Nguyễn Hữu Chỉnh chạy theo, chúa công tôi đã cho hắn ở lại giữ Nghệ An, tại sao vua Lê không đòi đất ngay lúc đó. Giờ thằng giặc này có vây có cánh mới xui khôn xui dại vua.

    Trần Công Xán biết nói cũng không lại được với một kẻ vũ phu như Nhậm. Đoàn sứ bộ xin lui. Vũ Văn Nhậm lại đe:

    – Cụ tuổi đã cao, đi đường cẩn trọng. Nhìn cụ tôi ái ngại con chim lìa tổ, lúc quay về liệu có còn tổ mà đậu không.

    Sứ bộ về trại, mỗi người một ý. Ai cũng tỏ ra lo lắng. Trần Công Xán bảo:

    – Quân Tây Sơn hành binh như thần. Tôi e Vũ Văn Nhậm không phải dọa suông. Chúng đã có âm mưu ra Đông Kinh. Liệu ta có đường trở về nữa không đây.

    Ngô Nho thấy Trần Công Xán nói thế liền thưa:

    – Đang lúc Tây Sơn nhăm nhe trở lại Bắc hà bắt Chỉnh mà đem chuyện đòi đất ra thì chẳng khác nào tạo cớ, mở sẵn cổng cho hùm beo vào nhà.

    Trần Công Xán im. Về nơi nghỉ, Ngô Nho thì thầm với Xán:

    – Thưa quan lớn, tình thế bây giờ đã khác. Tây Sơn như lửa cháy hừng hực, ta là kẻ đem dầu đổ thêm vào. Theo tôi tướng ở ngoài biên ải phải tùy việc mà xử. Tây Sơn có thể ra bắt Chỉnh nhưng vẫn để nước cho vua ta. Nếu hở cái quốc thư đòi đất này thì có khi mất luôn cả nước.

    – Vậy ngươi bảo nên thế nào?

    – Dẫu ta có mắc tội tự chuyên nhưng cốt sao nước vẫn còn, vua vẫn yên. Theo tôi quan lớn nên sửa lại quốc thư. Vì tình thông gia giữa hai nước, chuyến đi này chỉ để dâng lễ lên Bắc Bình vương và thăm hỏi công chúa Lê Ngọc Hân, không đả động đến việc đòi lại đất. Tình hình sẽ khác.

    Trần Công Xán gạt phắt:

    – Không được. Nguyễn Hữu Chỉnh theo việc quân đã mấy chục năm. Uy dũng, mưu lược không phải hạng xoàng. Nếu Vũ Văn Nhậm đem quân ra, hai bên đánh nhau thắng bại thế nào chưa rõ. Ta vâng mệnh vua đi sứ vừa ra khỏi cõi đã mạo quốc thư. Vạn nhất Chỉnh thắng ta khó thoát khỏi tội chết. Chúa Tây Sơn mà phát hiện ra, ta cũng không còn đường sống. Thôi việc thành hay bại còn do ý trời. Đừng bàn thêm nữa.

    Ngô Nho nghe thế không dám nói đến việc sửa quốc thư nữa. Đoàn sứ bộ vào đến thành Phú Xuân, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ lệnh cho bộ Lễ thu xếp chỗ ở. Hôm sau ba vị sứ giả vào hậu cung vấn an công chúa Lê Ngọc Hân. Ngọc Hân vô cùng vui mừng xúc động. Nàng vừa khóc vừa cười kể nỗi nhớ Đông Kinh, nhớ Bắc hà. Công chúa hỏi thăm hoàng thân Du Án về mẹ nàng, chiêu nghi Nguyễn Thị Ngọc Huyền. Về dinh Thiết lâm. Về tất cả mọi người trong hoàng tộc. Chuyện tới nửa ngày chưa vãn. Hôm sau đoàn được vào phủ gặp dâng thư lên Bắc Bình vương. Nguyễn Huệ tiếp nhận thư nổi giận đùng đùng. Ông ta trừng mắt hỏi Xán:

    – Thư này toàn một giọng xảo ngôn cao ngạo. Người Bắc các ngươi thích múa mép lừa người. Cho ta là thằng ngu chắc.

    – Xin ngài bớt nóng. Cho tôi nói một câu rồi muốn giết thì giết.

    Nguyễn Huệ dằn từng tiếng:

    – Năm ngoái ta vượt đường xa núi thẳm ra diệt Trịnh đưa Hoàng Tự tôn lên ngôi. Đất Bắc hà ta muốn lấy chỗ nào chẳng được. Nay nghe thằng giặc Chỉnh đem lòng phản, muốn tranh giành đất Nghệ An với ta. Vậy có phải là vô ơn bất nghĩa không.

    Trần Công Xán cũng đáp lại từng câu:

    – Thưa ngài, năm trước ngài ra Thăng Long giúp củng cố ngai vàng, ơn ấy đấng Quốc quân tôi không bao giờ dám quên. Khi đại quân rút về nam, Nguyễn Hữu Chỉnh chạy theo, ngài cho hắn làm trấn thủ Nghệ An đâu phải là giặc. Xứ Nghệ vốn là đất của bản triều. Vua Tây Sơn nói một tấc đất của nhà Lê cũng không lấy, nay vua Lê có ý xin lại sao lại gọi là tranh giành.

    Hai bên cự nự mãi không đi đến đâu. Trần Công Xán quả thật không làm hổ danh nhà Lê. Lời đi tiếng lại, có lúc dường như Nguyễn Huệ cũng bí. Huệ bảo:

    – Muộn rồi, các ông ra công quán mà suy nghĩ xem lời ta có đúng không.

    Trần Công Xán cương cường:

    – Chẳng phải nghĩ gì nữa. Mệnh vua không thành thì một chết là xong.

    Bắc Bình vương gọi tả hữu:

    – Họ không muốn nghĩ đến phải trái thì đưa vào ngục mà nằm.

    Đoàn sứ bộ nhà Lê bị tống giam. Trần Công Xán tuyệt thực. Ngày đêm hướng về Đông Kinh khóc mà rằng: “Thần bất tài đã làm hỏng ý nguyện của bệ hạ. Ăn lộc vua thần luôn nhắc mình, sống ở đời lấy trí, nhân, dũng mà học theo. Không ở hai lòng, có chết cũng không oán giận. Chúng thần chắc phải gửi nắm xương tàn lại nơi viễn xứ này”.

    Hôm sau, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ gọi đại tư mã Ngô Văn Sở và Trần Văn Kỷ vào bảo:

    – Trần Công Xán là danh sĩ lớn đất Bắc hà. Kiến thức uyên thâm. Tính tình bộc trực, cương cường thật là người hiếm có. Ta biết người này từ lần ra Đông Kinh, lòng cảm mến muốn lưu lại dùng nhưng chắc Xán không chịu. Các ông nên đến trò chuyện với Xán thăm dò xem sao.

    Ngô Văn Sở và Trần Văn Kỷ đến nhà giam thấy Trần Công Xán đeo gông nằm sấp. Sở nói:

    – Cụ cao tuổi rồi hà cớ gì chuốc cái khổ vào mình thế.

    – Ông là ai? Nguyễn Huệ bảo ông đến thuyết khách ta chăng?

    – Tôi là Đại tư mã Ngô Văn Sở, năm ngoái theo Bắc Bình vương ra Đông Kinh có nghe danh cụ, nhưng kém duyên nên chưa được gặp. Lần này biết tin cụ vào xin đến vấn an, thấy cụ tự hành hạ mình thế này tôi ái ngại quá.

    – A, thì ra là danh tướng Tây Sơn. Cảm tạ tấm lòng ông, nhưng cái mệnh tôi phải thế.

    – Cụ là danh sĩ của đất Bắc, nói đến mệnh thì cũng còn tùy hoàn cảnh. Quân tử buông xuôi theo mệnh hay chế được mệnh cũng còn bởi ở mình.

    – Ông nói thế là ý gì?

    – Giả như chuyện người ta đánh bạc. Đồng tiền cái khi sấp khi ngửa. Sấp hay ngửa thì lựa theo nước thắng mà đánh thế mới gọi là cao cờ.

    Trần Công Xán trừng mắt nhìn Ngô Văn Sở lắc đầu:

    – Nói như phường cờ bạc. Ông về đi, ta không tiếp chuyện với kẻ sống kiểu sấp ngửa.

    Ngô Văn Sở tức lắm. Trần Văn Kỷ thấy thế nói đỡ:

    – Bắc Bình vương vẫn nhớ lần gặp cụ ở Đông Kinh. Lòng quý mến tài đức nên sai chúng tôi tới đây vấn an.

    Trần Công Xán phẩy tay:

    – Ta đây “vi thần tử trung” đã quyết rồi. Chỉ có một chết, không khác được.

    Ngô Văn Sở cùng Trần Văn Kỷ về bẩm lại với Nguyễn Huệ. Huệ hỏi:

    – Bây giờ nên thế nào?

    Ngô Văn Sở thưa:

    – Cứ giết quách đi là xong.

    Nguyễn Huệ ngẫm ngợi lúc lâu rồi chỉ vào Trần Văn Kỷ nói:

    – Nội tình Tây Sơn ta đang lúc xảy ra nhiều chuyện không hay. Ta căm thằng Chỉnh bầy đặt ra chuyện này. Trần Công Xán đáng thương nhưng cũng đáng giận. Cho họ về chắc lộ chuyện. Rồi có thể lợi dụng gây khó dễ cho ta. Nhưng giết sứ giả sẽ mang tiếng xấu. Ngoài chuyện đòi đất, họ còn vào thăm công chúa Ngọc Hân. Ta không muốn làm nàng buồn. Chi bằng cứ cho họ về, đi bằng đường thủy. Ông gọi đô đốc Vũ Văn Nguyệt vào đây cho ta.

    Bắc Bình vương nói với Vũ Văn Nguyệt:

    – Ngươi chuẩn bị một chiếc thuyền buồm. Thức ăn, nước uống đầy đủ. Lấy một trăm lạng bạc đưa Trần Công Xán bảo công chúa Ngọc Hân gửi tặng. Ngày mốt cho một tổ thủy binh tiễn đoàn sứ giả nhà Lê ra bắc. Đến hết vùng biển Nghệ An thì quay về, để họ tự đi.

    – Vâng mệnh chúa công.

    Đoàn đi mấy ngày thì ra đến vùng biển giáp ranh hai nước. Thủy binh Tây Sơn áp vào thuyền sứ bộ. Viên chỉ huy lên thuyền cung kính chào tạm biệt Trần Công Xán và đoàn. Thuyền Tây Sơn quay lại. Đoàn sứ bộ đi tiếp ra Thanh Hoa. Hôm sau đi tới gần Sầm Sơn thì gặp bão. Một cơn bão lớn bất ngờ nổi lên. Trần Công Xán lệnh chèo gấp vào bờ. Thuyền sứ bộ nhà Lê chưa vào bến thì bị bão đánh đắm. Chìm rất nhanh. Cả đoàn sứ bộ không ai thoát nạn. Hôm đó là ngày 17 tháng 4 năm Đinh Mùi (1787).

     Tin bay về kinh thành. Vua Lê hết sức đau buồn. Ở Đông Kinh lại rộ lên đủ thứ tin đồn. Người ghét Tây Sơn bảo rằng Vũ Văn Nguyệt đã sai lính đục thuyền giết Trần Công Xán và những người cùng đi. Số khác thì bảo Nguyễn Huệ đã cho về sang tới vùng biển nhà Lê mới gặp bão. Muốn giết thì thiếu gì cách, việc gì ông ta phải làm thế. Không ai chứng minh được thật giả thế nào.

    Cái chết của đoàn sứ bộ nhà Lê đi đòi đất lại trở thành một nghi án lịch sử nữa trong thời Hậu Lê.
     

  • CHƯƠNG 26: ANH EM NHẠC – HUỆ TƯƠNG TÀN

    Năm 1787, nội bộ nhà Tây Sơn xảy ra mâu thuẫn lớn. Nguyễn Huệ và vua Thái Đức Nguyễn Nhạc điều quân đánh nhau. Lịch sử không ghi đầy đủ, rõ ràng về sự kiện này. Nhưng miệng thế gian thì chẳng giấu được. Lý do dẫn tới đối địch được giải thích bằng nhiều nguyên nhân. Sau khi ra Đông Kinh áp chế Nguyễn Huệ về Nam, vua Thái Đức đòi Nguyễn Huệ phải dâng hết vàng bạc lấy được từ phủ chúa Trịnh cho triều đình. Nguyễn Huệ chỉ nộp số như đã trình vua Thái Đức. Thấy mình lập nhiều công lớn mà chỉ được cai quản đất Phú Xuân, Huệ làm bản tấu đòi vua anh cho mình cai quản thêm vùng đất Quảng Nam, Quảng Ngãi mà Huệ đánh chiếm được từ quân Lê – Trịnh. Vua Thái Đức không cho. Mâu thuẫn giữa hai anh em Nhạc, Huệ từ đó ngày càng tăng. Không sử sách nào ghi lại cụ thể sự kiện này. Tất cả hầu như chỉ là lời đồn đại: “Nguyễn Huệ mang sáu vạn quân vây thành Quy Nhơn. Để có đủ sáu vạn quân, Nguyễn Huệ bắt thêm rất nhiều đàn ông ở Thuận – Quảng làm lính, khiến nhiều vùng không còn đàn ông nữa. Nguyễn Huệ nã pháo tới tấp vào thành. Nguyễn Nhạc bị vây bức quá phải lên thành khóc xin em đừng đánh nữa”. Lại có chuyện: “Anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ tuy có mâu thuẫn nhưng chưa diễn ra giao tranh. Nguyễn Huệ đem quân vào vây Quy Nhơn ép Nguyễn Nhạc giao thêm đất. Vua Thái Đức gọi tổng trấn Gia Định là Đặng Văn Trấn, mang quân ra giải vây. Trấn vừa ra đến Phú Yên thì bị Nguyễn Huệ bắt sống. Đông Định vương Nguyễn Lữ lúc ấy đang dưỡng bệnh ở thành Quy Nhơn xin Thái Đức cho gặp Nguyễn Huệ. Lữ đã đem tình anh em cốt nhục ra phân tích và hai bên đồng ý giảng hòa…”.

    Các câu chuyện trên đều không thuyết phục. Nó không có căn cứ nào xác đáng. Trong dân chúng lại truyền nhau câu chuyện khác cảm động về vai trò của công chúa Lê Ngọc Hân trong vụ xung khắc này: “Từ ngày theo chồng vào Phú Xuân, công chúa Ngọc Hân rất được Bắc Bình vương Nguyễn Huệ yêu quý. Nàng sinh cho Nguyễn Huệ một người con trai. Huệ đặt tên con là Nguyễn Quang Đức. Cuộc đối đầu Nhạc, Huệ vào hồi căng thẳng, Ngọc Hân tâm sự với chồng:

    – Thiếp không dám lạm bàn về sự nghiệp của tướng công. Nhưng có cách nào để vua anh và tướng công êm hòa trở lại?

    – Ta đâu muốn tranh đoạt gì với Thái Đức. Nhưng tình thế đất nước hiện thời phải có bàn tay cứng rắn, quyết đoán nắm lấy mệnh trời, thu giang san về một mối. Vua Thái Đức cũng không hơn gì Hoàng tự tôn Lê Duy Kỳ. Chí kém, bạc nhược chỉ muốn làm anh hùng nhất khoảnh. Co vào hưởng lạc.

    Ngọc Hân quỳ sụp xuống. Nguyễn Huệ vội đỡ nàng lên hỏi:

    – Có việc gì nàng cứ nói, không phải câu nệ nghi lễ. Ta biết nàng là người thông tuệ, tâm sáng đã giúp ta nhiều việc từ trong nhà ra ngoài triều chính.

    Ngọc Hân trìu mến nhìn sâu vào mắt chồng:

    – Xin tướng công bỏ vây thành Quy Nhơn. Cho phép thiếp vào thưa bẩm điều phải trái với vua anh. Thiếp tin vua Thái Đức sẽ nghe ra.

    – Ta hiểu tấm lòng nàng, nhưng ta cũng biết tính khí của Thái Đức huynh. Việc quân ta không muốn nàng phải khó nhọc. Duy có điều mong nàng hiểu cho ta. Vây Quy Nhơn cũng là việc cực chẳng đã. Ta đâu muốn nồi da nấu thịt.

    – Thiếp biết nỗi lòng tướng công. Thiếp cũng hiểu suy nghĩ của vua anh. Thiếp xin vào đó không phải với sứ mệnh quân cơ mà với tình thân trong gia đình. Tha thiết mong tướng công cho thiếp đi một chuyến xem sao.

    Nguyễn Huệ trầm ngâm không nói gì. Việc vây hãm thành Quy Nhơn o ép Nguyễn Nhạc cũng chẳng hay ho gì. Lợi dụng mâu thuẫn trong nội bộ Tây Sơn, lực lượng Nguyễn Ánh lại mạnh lên. Ánh đang ủ mưu chiếm lại thành Gia Định. Lời của Lê Ngọc Hân khiến đêm ấy Nguyễn Huệ thao thức. Nếu ý trời trao cho ông sứ mệnh nhất thống giang sơn thì một người vợ như Ngọc Hân không chỉ là người nâng khăn sửa túi chốn phòng the. Trong hậu cung Tây Sơn không ai mẫn tiệp và hiểu biết được như nàng. Ngọc Hân sẽ là trợ thủ giúp ông thành đại nghiệp. Chuyến đi này của nàng rất có thể mở ra sự hòa hoãn để ông tập trung trí lực cho việc lớn trong tương lai. Nguyễn Huệ thuận tình cho Ngọc Hân vào Quy Nhơn thăm vua anh…”.

    Dân gian vốn yêu quý sự nhân ái, chín bỏ làm mười. Dù không có chứng cứ, nhưng như bao nhiêu câu chuyện mang ước vọng tốt đẹp. Người dân thành Phú Xuân tin rằng anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ từ bỏ đối đầu là do bàn tay dàn xếp của công chúa Lê Ngọc Hân. Họ bảo rằng công chúa Ngọc Hân đã khéo léo tác động đến tình cốt nhục với vua Thái Đức. Nhắc đến vận nước và thiên mệnh đặt lên vai anh em Tây Sơn. Nàng nhắc đến tình cảnh Bắc hà thì rối ren. Vua mới bất tài. Các sứ quân tranh giành hỗn loạn. Tình trạng cát cứ nổi lên khắp nơi. Lợi dụng sự bất hòa của anh em Tây Sơn, Nguyễn Ánh sẽ trỗi dậy. Đối với nhà Lê cũng không thể không đề phòng… Có lẽ vì sinh ra trong chốn cung đình, công chúa Lê Ngọc Hân hiểu những uẩn khúc, những âm mưu và tham vọng của những người như Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ. Hiểu rõ những mâu thuẫn dục vọng luôn tiềm ẩn trong cung cấm. Lời của người em dâu xứ Bắc khiến vua anh Nguyễn Nhạc phải lưu tâm. Đó là lời bàn chí nghĩa, hợp cảnh chứ không giống nước mắt của các nữ nhi thường tình. Năm ấy, tuổi Nguyễn Nhạc đã cao, nhiều bệnh tật. Thực tế sức Nguyễn Nhạc cũng không thể đối đầu với Nguyễn Huệ. Vì thế gì hay hơn là anh em giảng hòa với nhau.

    Nếu đúng như vậy, chuyến “đi sứ” ấy của công chúa Ngọc Hân là một chiến công rất lớn mà không một sử sách nào ghi lại. Nó tác động quyết định tới trách nhiệm của anh em Nhạc, Huệ đối với vận mệnh đất nước và muôn dân. Mâu thẫn giữa anh em Tây Sơn để lại hậu quả nghiêm trọng trong liên minh Nhạc, Huệ. Nó chỉ diễn ra vài tháng và mãi mãi trở thành nghi án lịch sử. Nhưng nguyên nhân có vẻ hợp lý, thuyết phục hơn là xuất phát từ sự khác nhau trong tầm nhìn. Khác trong tham vọng và cả thiên mệnh thay trời hành đạo giữa hai anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ. Bắc Bình vương là người có cao vọng lớn. Có tài năng thiên bẩm về quân sự. Nguyễn Nhạc sợ thế lực của Nguyễn Huệ lớn mạnh sẽ lấn át mình nên tìm cách áp chế. Giọt nước làm tràn li là khi Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc Hà diệt Trịnh, phò Lê mà không được phép của vua Thái Đức. Tuy bên ngoài vua Thái Đức nói vậy, nhưng sự lớn mạnh và tài năng của Nguyễn Huệ là nguyên nhân chính nảy ra mâu thuẫn.

    Trở lại mối quan hệ giữa Nguyễn Hữu Chỉnh với nhà Tây Sơn. Năm trước nhận chiếu cần vương ra Đông Kinh hộ giá, Nguyễn Hữu Chỉnh để đất Nghệ An lại cho cho viên tiểu tướng dưới quyền là Lưu Duệ. Duệ dưới trướng Tây Sơn, được Nguyễn Huệ giao làm phó cho Chỉnh. Lưu Duệ là kẻ tham lam. Thấy ai có lợi thì Duệ theo. Nắm được binh quyền nhà Lê, Nguyễn Hữu Chỉnh vẫn thường xuyên cho người biếu tặng Lưu Duệ vàng lụa rất hậu. Thân mình thì ở Tây Sơn nhưng lòng dạ Lưu Duệ thuộc về Nguyễn Hữu Chỉnh. Tả tướng quân Vũ Văn Nhậm lúc ấy đang cai quản cả đất Bố Chính và Nghệ An. Nhậm đặc biệt ghét Chỉnh từ khi ra Thăng Long lần trước nên vẫn cho người dò la Lưu Duệ. Vũ Văn Nhậm nhiều lần nhắc hai phó tướng Phan Văn Lân và Ngô Văn Sở phải rất đề phòng Lưu Duệ. Ít lâu sau, Vũ Văn Nhậm nhận được tin báo Nguyễn Hữu Chỉnh luyện tập quân sĩ, âm mưu đánh vào Nghệ An. Nhậm liền cấp báo với bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Vũ Văn Nhậm cho gọi Lưu Duệ từ Nghệ An vào Bố Chính để thử phản ứng của Duệ. Lưu Duệ nói thác: “Bắc Bình vương giao cho tôi giữ đất này. Tôi không thể bỏ đấy để về”. Vũ Văn Nhậm biết vậy là Lưu Duệ đã trở thành tay trong của Chỉnh. Nhậm viết thư cho Bắc Bình vương: “Ngày trước dùng Chỉnh là nhốt hổ gầm giường, ngày nay để Lưu Duệ là nuôi ong tay áo. Cần kíp đem quân ra Bắc hà, bắt Duệ, giết Chỉnh phòng hậu họa…” 

     Nhận thư của Vũ Văn Nhậm, Nguyễn Huệ biết Nguyễn Hữu Chỉnh đã làm phản. Bắc Bình vương muốn tự cầm quân ra Đông Kinh bắt Chỉnh, nhưng cuộc đối đầu với vua anh Nguyễn Nhạc đang lúc căng thẳng. Không thể rời Phú Xuân lúc này. Tin từ Bắc hà dồn dập truyền về rất trái ngược nhau. Nguyễn Huệ lưu tâm nhất là tin đồn cha con Nguyễn Nhạc – Vũ Văn Nhậm sẽ trong ngoài hợp sức bao vây Phú Xuân. Tin ấy rộ lên trong dân chúng. Mọi người hoang mang không biết thật giả ra sao. Nguyễn Hữu Chỉnh nống cao thanh thế phao lên rằng sắp cất đại binh triều đình vào bắt Vũ Văn Nhậm, giải vây cho Nguyễn Huệ. Bắc Bình vương thừa đoán ra cái trò dương đông kích tây của Chỉnh. Nhưng nếu Vũ Văn Nhậm có lòng làm phản thật thì sao? Dẫu gì Nhậm cũng là con rể vua Thái Đức. Nguyễn Huệ vẫn phải đề phòng. Biết Vũ Văn Nhậm rất thâm thù Nguyễn Hữu Chỉnh, tương kế tựu kế, Huệ sai Nhậm đem quân ra Đông Kinh hỏi tội Chỉnh. Vậy là một mũi tên trúng hai đích. Vừa điều được Nhậm đi xa thành Phú Xuân, tránh có thể liên kết với vua Thái Đức, vừa trị được cái mầm phản loạn Nguyễn Hữu Chỉnh.

    Lâu nay trong suy nghĩ của Bắc Bình vương, cả Vũ Văn Nhậm và Nguyễn Hữu Chỉnh ông không hoàn toàn tin ai. Vũ Văn Nhậm cũng giống Chỉnh, luôn ủ chứa tham vọng rất lớn. Có dịp lòng tham ấy sẽ trỗi dậy.
     

  • CHƯƠNG 25: VUA LÊ – CHÚA “CHỈNH”

    Thấy Nguyễn Hữu Chỉnh ngày càng lộng hành, Lê Chiêu Thống bắt đầu lo lắng. Quần thần thân tín bên vua cũng bầm gan tím ruột. Một hôm Lê Chiêu Thống cho gọi hai viên Nội hàn thân tín là Ngô Quý Vi và Lê Xuân Hợp vào bảo:

    – Tể tướng giúp xã tắc được yên hàn. Công thật to lớn. Nhưng lâu nay lại biểu hiện thói kiêu mạn, lấn lướt coi thường ta. Nên có cách chặn trước kẻo hắn lại dẫm vào lốt chân họ Trịnh thì khác gì nuôi cọp trong nhà. Con “cọp” giờ nanh vuốt đã sắc. Hai khanh tính cho trẫm nên thế nào.

    Cả Hợp và Vi đều chung ý:

    – Bằng Tể tướng là kẻ lươn lẹo, nhẫn tâm, tàn ác. Ngẫm ra trong triều lúc này không ai mưu cao, giả khéo, ứng biến nhanh nhẹn như hắn. Xem hành xử của Chỉnh thì thấy hắn đúng là một gian hùng thời loạn chứ không thể là một năng thần đời trị. Cọp, sói không thể thuần làm thú nuôi trong nhà được. Chỉ nên tìm cách giết đi là hơn.

    Vua Lê ngẫm ngợi rất lâu rồi bảo:

    – Chuyện này quan hệ đến an nguy của ta. Nó ra ở miệng các ngươi. Tuyệt đối chớ hở cho ai.

    Hai viên nội hàn sụp lạy:

    – Bệ hạ yên tâm. Đây là những lời gan ruột của chúng thần. Sách đã bảo: “Làm vua không kín chuyện thì mất bề tôi. Làm tôi không kín chuyện thì mất thân mình”. Xin bệ hạ lưu tâm lúc nào có thể hành sự, chúng thần sẽ hết lòng.

    – Hắn là kẻ rất tinh ý. Lại đề phòng nghiêm ngặt. Vì thế không thể vội vàng, khinh xuất.

    Ngô Xuân Hợp tâu:

    – Bên ngoài bệ hạ cứ coi Chỉnh là kẻ tâm phúc, rường cột của triều đình, hậu đãi để hắn không nghi ngờ gì. Thư thoảng lại vời vào cho ăn uống thật say. Vài lần như thế cho quen. Lúc hắn không đề phòng dùng thuốc độc bỏ vào rượu. Vừa kín đáo vừa không gây náo loạn.

    – Được, trẫm sẽ làm như ý các ngươi.

    Ít bữa có viên cận thần tên Hương Tạc vào chầu. Tạc là vai cháu cùng trong hoàng tộc. Lê Chiêu Thống rất quý tên này liền đem câu chuyện muốn giết Chỉnh ra nói. Tạc giật mình hỏi:

    – Ai bầy cho hoàng thượng cái hạ sách ấy. Thần lo lắm. Chỉnh đang nắm hết mọi quyền hành, bè đảng của hắn cầm quân ở nơi trọng yếu. Trong khi ở triều đình sự nghi kỵ, kèn cựa nhau vẫn như than đỏ ủ trong tro nóng. Ngoài thôn ổ chưa phải được yên. Những kẻ chống đối triều đình đang rập rình chờ cơ hội. Mọi thứ chưa bùng lên bởi Chỉnh còn áp chế được chúng. Bệ hạ dùng Chỉnh làm trụ cột thì nên đối đãi chân tình cho hắn hết lòng hết sức phò tá. Sao lại đón bắt những điều chưa xảy ra để ươm mầm họa cho mình vậy.

    Lê Chiêu Thống nghe xong mặt biến sắc:

    – Ta nhất thời hồ đồ. Chuyện này dẹp đi. Coi như ta chưa nói gì với ngươi.

    Thấy vua vì quá lo lắng về Nguyễn Hữu Chỉnh mà rối trí. Hương Tạc an ủi:

    – Kẻ tài nào cũng có tật. Dựa vào chút công lao phò tá dễ sinh kiêu mạn, lộng hành. Những kẻ như Nguyễn Hữu Chỉnh bệ hạ nên giới ngự bằng cách khác. Biết giới ngự thì loạn thần có thể thành năng thần.

    Hương Tạc về rồi, Lê Chiêu Thống cho đòi Quý và Hợp vào trách mắng. Vua cấm từ nay không ai được nhắc lại chuyện đó nữa. Nhưng đúng là chuyện gì đã hơn một người biết thì không còn là chuyện kín nữa. Âm mưu của Ngô Vi Quý và Lê Xuân Hợp rồi cũng đến tai Chỉnh. Nguyễn Hữu Chỉnh nói với thủ hạ:

    – Từ khi ta đem quân ra đây, trong triều ngoài ổ không ai dám nhìn thẳng vào mắt ta. Mấy thằng hủ nho gan to bằng nào mà xui vua làm chuyện xằng bậy.

    – Thưa tướng công, kẻ nào không muốn sống nữa vậy?

    Nguyễn Hữu Chỉnh tỏ ra buồn:

    – Ta thật không ngờ sao vua cũng bạc bẽo thế. Yên ổn ngồi hưởng phú quý buồn chán quá hay sao mà nghe đám tả hữu vô tài bất đức như Ngô Quý Vi, Lê Xuân Hợp xui khôn xui dại. Để hai thằng chó đấy hôm nào có việc phải dụng binh ta mượn hai cái cổ chúng thử gươm.

    Nhân chuyện đó Nguyễn Hữu Chỉnh càng có ý đề phòng, không có đại sự thì không vào chầu. Nơi ở của Chỉnh chẳng khác gì phủ chúa trước đây. Lộng hành hơn, Nguyễn Hữu Chỉnh phong Nguyễn Hữu Du con trai mình chức doanh tướng chỉ huy quân đội. Lại cho xây tòa phủ ở phía đông cho Du ở, không khác gì cung cách nhà chúa chuẩn bị cho thế tử kế ngôi. Lính trong Lượng phủ của Nguyễn Hữu Chỉnh cũng dựa vào thế Chỉnh học thói càn rỡ, không coi phép tắc triều đình ra gì. Không biết từ đâu, dân chúng kinh thành Đông Kinh lại lan truyền câu: “Bây giờ không phải thời vua Lê – chúa Trịnh nữa mà là vua Lê – chúa Chỉnh”. Quần thần nhà Lê nhìn Chỉnh với con mắt ác cảm. Người mà Nguyễn Hữu Chỉnh tin cậy nhất là Nguyễn Khuê. Dạo ở Nghệ An, Nguyễn Khuê lo chạy tiền bạc cho Chỉnh mộ quân. Nguy hiểm, gian nan Nguyễn Khuê vẫn hết lòng không bỏ Chỉnh. Nhân chuyện Ngô Quý Vi và Lê Xuân Hợp, Nguyễn Khuê nhắc Chỉnh phải tăng cường đề phòng. Khi vào chầu hay dự chiêu đãi nhà các đại quan Chỉnh đều biện cớ không ăn, uống gì.

    Vua Lê Chiêu Thống biết Chỉnh có ý nghi ngờ trong lòng cũng ân hận lắm. Nguyễn Hữu Chỉnh mỗi tuần chỉ vào cung Vạn Thọ dự chầu kiến một lần. Mọi việc lớn bé của quốc gia đều do ba vị đại thần Trần Công Xán, Phan Lê Phiên và Võ Trính thay nhau nhận chiếu chỉ của vua đem sang Lượng phủ báo cho Chỉnh. Hôm ấy đến lượt Võ Trính sang Lượng phủ truyền chỉ. Võ Trính thạo việc, có tiếng là người khoan liêm. Vua Lê Chiêu Thống nói với Trính:

    – Khanh sang đó, xong việc công hãy xem ý Chỉnh mà kheo khéo nói với ông ta về tin đồn nhảm vừa rồi. Chỉnh đang nghị kị ta. Việc ấy thật không tốt cho quan hệ vua tôi. Mà Chỉnh thì giữ trọng trách lớn nhất.

    – Tâu bệ hạ, thần sẽ liệu xem ý Tể tướng mà giải tỏa lòng nghi kị của ông ta.

    – Khanh cứ bảo chuyện đồn thổi bây giờ loạn lắm. Kẻ xấu dùng cái mưu “cọp chợ” “thị phi” (56) gieo nghi ngờ rất dễ làm cho quân thần hiểu lầm nhau.

    Võ Trính sang Lượng phủ thấy Chỉnh ngồi uống rượu nhàn tản mà không chịu vào chầu. Định nói với Chỉnh lời phân trần của vua, nhưng thấy Nguyễn Hữu Chỉnh không vui nên đành thôi. Võ Trính nghĩ nói chuyện đó lúc này chỉ làm Chỉnh thêm nghi hoặc. Trính cáo từ ra về. Nguyễn Khuê chặn lại ở cửa. Khuê với Trính không lạ gì nhau. Khuê trung thành với Chỉnh nhưng cũng nể phục tính cách của Võ Trính. Nguyễn Khuê bảo:

    – Tôi thấy quan Tham tri không được vui.

    – Ôi, đại nhân nói gì vậy. Việc vua việc nước mình cố hoàn thành trong cái chức phận bé cỏn con này có gì mà vui với buồn.

    – Hình như ngài còn muốn nói gì với Tể tướng mà chưa nói được?

    Võ Trính giật mình nhì Khuê, thú thât:

    – Đúng là không giấu được đại nhân chuyện gì. Quả thật ngoài việc công, hoàng thượng nhờ tôi nói với Bằng Tể tướng cái chuyện thị phi đang râm ran trong triều là do kẻ xấu dựng lên. Từ ngày Bằng Trung công một tay giúp vua vỗ yên thiên hạ, hoàng thượng rất biết công lao Tể tướng. Lẽ nào lại ngầm sai người hại ông ấy. Tôi được hoàng thượng nhờ nói với Bằng Trung công việc đó nhưng thấy tâm trạng Tể tướng có vẻ kém vui nên không tiện nói.

    – Tưởng chuyện gì chứ cái chuyện “cọp chợ” ấy ông Bằng cũng không tin lắm đâu. Tôi sẽ nói lại ý hoàng thượng với Tể tướng, chắc mọi việc sẽ tốt đẹp cả thôi.

    – Vậy thì nhờ ngài giúp cho. Vua tôi, trên dưới mà nghị kỵ nhau thì thật vô phúc cho xã tắc. Chúng ta cũng khó làm việc.

    Võ Trính về rồi, Nguyễn Khuê vào phủ nói lại ý vua Lê, Nguyễn Hữu Chỉnh bảo:

    – Theo anh thì chuyện đó có thể tin được không?

    Nguyễn Khuê bảo:

    – Lời đồn thổi trong thiên hạ mười ý không nên tin cả mười, nhưng cũng không phải vô cớ hoàn toàn. Tôi nhìn tướng mạo hoàng thượng thấy là người nghi kị, hẹp hòi. Chuyện Vi và Hợp chắc là có.

    Nguyễn Hữu Chỉnh nói:

    – Tôi cũng nghĩ như anh. Nhưng bây giờ tình hình trong nước có nhiều việc lớn hơn phải tính. Vua cũng đã thấy mình hồ đồ. Việc đó không nên khới ra. Vả lại vị thế và thực lực của tôi lúc này khiến chẳng kẻ nào dám ra tay. Cốt mình phải cảnh giác đề phòng thôi.

    Mỗi khi Nguyễn Hữu Chỉnh vào chầu mặt cứ thản nhiên như chưa hề nghe thấy chuyện vua muốn hại mình. Lê Chiêu Thống nhiều bận có ý lưu Chỉnh lại trò chuyện nhưng Chỉnh tìm cớ thoái thác. Quanh Lượng phủ, Nguyễn Hữu Chỉnh tăng cường lính canh. Một kẻ bất tài, hẹp lượng như Lê Chiêu Thống, một kẻ gian hùng, nhẫn tâm như Nguyễn Hữu Chỉnh đều giống nhau ở chỗ luôn phải lo sợ có người lấn ép mình hoặc mưu hại mình.
     

  • CHƯƠNG 24: BẰNG TỂ TƯỚNG QUYỀN NGHIÊNG THIÊN HẠ

     Một bước lên cao tót vời, làm Tể tướng đứng trên muôn người, chỉ dưới một người Nguyễn Hữu Chỉnh lại sa vào lốt chân của những quyền thần trước. Chỉnh xin vua Lê cho xây phủ đệ riêng trên khu đất của Lượng phủ cũ. Tòa ngang dẫy dọc. Sắm xe kiệu, xiêm áo không thua gì nhà chúa trước đây. Người hầu hạ trong nhà Chỉnh đông nhung nhúc. Nguyễn Hữu Chỉnh cắt cử người thân tín giữ các trấn trọng yếu. Bên cạnh vua Lê, các vị trí cơ mật cũng đều là người của Chỉnh cả.

     Nguyễn Hữu Chỉnh được vua Lê sủng ái, nhưng trong các cựu thần nhiều người ghét Chỉnh. Cái tội đem giặc Tây Sơn ra giết chúa, vét sạch kho đụn và chiếm đất Nghệ An Chỉnh không thể rửa sạch được bằng công phò giá. Nguyễn Hữu Chỉnh biết những danh sĩ Bắc hà thực tài, khí tiết nhiều người vẫn ẩn dật chờ thời. Bên cạnh vua Lê vẫn không có những cái tên như Ngô Thì Nhậm, Bùi Dương Lịch, Ninh Tốn… thì chưa thể xem triều đình nhà Lê là vua sáng tôi hiền được. Nguyễn Hữu Chỉnh đánh thức trong đầu mình mưu mẹo của bậc gian hùng. Chỉnh tâu vua Lê Chiêu Thống xuống chiếu cầu hiền. Vời các danh sĩ hàng đầu trong giới sĩ phu Bắc hà về phụng sự xã tắc. Trong số này có văn thần Phan Đình Giản đỗ tiến sĩ năm Kỷ Dậu. Giản được tiếng là người cương trực, không biết xu nịnh, nể sợ ai. Quan lại trong triều và sĩ phu ở kinh thành truyền nhau câu chuyện rằng, ngày Nguyễn Huệ đem quân ra Thăng Long, các bậc danh nho hàng đầu lẩn tránh thì bố vợ Giản là Quận Hoàn ở lại và ra hợp tác với Nguyễn Huệ. Sau đó, một lần Phan Đình Giản đứng giữa triều thần mắng bố vợ là kẻ vô trung, nịnh giặc. Sau khi Nguyễn Hữu Chỉnh chạy theo anh em Nguyễn Nhạc, được giao trấn giữ Nghệ An, Phan Đình Giản dâng tấu lên vua Lê kể tội Chỉnh. Gọi Nguyễn Hữu Chỉnh là quân phản phúc, vô đạo: “Giặc Chỉnh còn đáng căm ghét hơn giặc Huệ ngàn lần. Tội nó cả ba họ phải tru di cũng chưa rửa hết nhục”. Phan Đình Giản xin Lê Chiêu Thống cho mình cầm quân vào Nghệ An bắt Chỉnh. Thề sẽ tự tay băm vằm giặc Chỉnh ra thành trăm mảnh. Lê Chiêu Thống không cho. Giản ấm ức tuyên bố thề không bao giờ sống cùng gầm trời với Chỉnh. Những chuyện này Nguyễn Hữu Chỉnh đều biết. Trong lòng Chỉnh, Phan Đình Giản còn đáng căm giận hơn Đỗ Thế Long. Tuy không nói ra miệng nhưng Nguyễn Hữu Chỉnh khắc ghi trong dạ phải một sống một chết với kẻ lộng ngôn này.

    Trước khi Nguyễn Hữu Chỉnh đem quân ra Đông Kinh cứu giá, Phan Đình Giản vâng mệnh vua lên Sơn Tây ban thưởng và phủ dụ Quận Thạc. Nay quận Thạc đã chết. Phủ chúa đã thiêu. Phan Đình Giản vẫn chưa quay về kinh thành. Quyền bính giờ đã nằm trong tay Chỉnh. Quần thần ai cũng nghĩ Nguyễn Hữu Chỉnh sẽ không tha cho Phan Đình Giản. Mối thâm thù giữa Chỉnh và Giản thế nào cũng đến lúc bật ra. Triều thần đang chờ đợi nó sẽ diễn ra như thế nào mà thôi. Người cho rằng Phan Đình Giản sợ Chỉnh giết nên đã trốn đi. Người cho rằng Giản thì tính khí vẫn thế thôi. Đã tuyên bố không đội trời chung với Chỉnh nên Giản không về Đông Kinh nữa. Vì thế mối quan hệ với Phan Đình Giản lúc này là phép thử đối với Nguyễn Hữu Chỉnh. Quyền lực nghiêng nước, Chỉnh bắt và giết Giản lúc nào chả được. Nhưng Nguyễn Hữu Chỉnh là con cáo già, là đệ nhất gian hùng thời Lê Mạt. Nhận thấy không ai có thể tranh giành quyền bính với mình lúc này, Chỉnh muốn thay đổi hình ảnh, gột bớt tiếng xấu. Giết Giản thì dễ, nhưng lấy lòng các đại thần, cải thiện hình ảnh của mình trong mắt triều thần và dân chúng Đông Kinh thì khó. Sự cao thượng hay nhỏ nhen của Chỉnh trước con mắt các đại thần không gì tốt hơn là thể hiện qua mối quan hệ với Phan Đình Giản. Giản là con bài thật tốt. Một cơ hội hiếm có để Chỉnh làm việc đó. Cần tỏ ra mình là bậc anh hùng mã thượng, bỏ qua mọi thâm thù cá nhân để phụng sự xã tắc. Nguyễn Hữu Chỉnh quyết định dùng Phan Đình Giản chơi ván cờ chính trị lá mặt lá trái của mình. Chỉnh tâu vua Lê:

    – Nhờ hồng phúc các bậc tiên đế, vượng khí nhà Lê và đức độ của bệ hạ, nước nhà đã qua cơn tao loạn. Công cuộc nhất thống đã hoàn thành. Giờ là lúc cần đến tài trí của các danh thần văn, võ. Kính xin bệ hạ ban chiếu vời hiền tài quy tụ về phụng sự xã tắc.

    Lê Chiêu Thống rất vui. Vua khen:

    – Tể tướng thật có con mắt nhìn xa trông rộng. Việc này trẫm cũng đã nghĩ tới. Vậy khanh hãy lựa chọn nên vời ai.

    – Thần có biết một số vị tài đức đang còn ẩn thân nơi thôn ổ vì không muốn hợp tác với nhà Tây Sơn. Nhưng mình thần không đủ uy tín để tiến cử. Vì thế bệ hạ nên triệu tập một buổi đàm đạo để các đại thần, cựu thần mỗi người một tay tiến cử những người xứng đáng.

    – Làm thế là chu đáo. Khanh giúp ta chuẩn bị danh sách, định ngày đi. Ta nghĩ buổi triều kiến đó là việc trọng cần tiến hành sớm.

    Trong bản tấu cầu hiền tài dâng lên vua Lê, ngoài các danh thần như Ngô Thì Nhậm, Bùi Dương Lịch, Ninh Tốn… mọi người rất ngạc nhiên khi thấy Nguyễn Hữu Chỉnh đề tên Phan Đình Giản đứng đầu. Viên Chưởng sự đọc những cái tên mà Chỉnh xin vua vời về. Thượng thư Quách Ngỗi, nổi tiếng là người bạo miệng hỏi ngay:

    – Tôi nghe nói Bằng Trung công và tiến sĩ Phan Đình Giản từng thề sẽ không bao giờ sống cùng nhau dưới một vòm trời. Việc đưa tên Phan Đình Giản đứng đầu trong danh sách chiêu hiền có thật lòng chăng hay là ngầm ý gì?

    Nguyễn Hữu Chỉnh bảo:

    – Tôi và Phan tiến sĩ có thời gian không hiểu nhau. Nay tôi đã chứng tỏ lòng trung trinh của mình với hoàng thượng, với xã tắc. Tiến sĩ Phan Đình Giản là một tài năng lớn, lại là tấm gương tiết tháo, trung thực. Tôi nghĩ việc cầu hiền tài giúp vua trị nước phải đặt lên trên mối quan hệ cá nhân. Sự hiểu lầm hay mắc mớ giữa tôi và Phan tiến sĩ không nên để ảnh hưởng đến việc trọng này. Vì thế tôi tiến cử tiến sĩ Phan Đình Giản là chân thành vậy.

    Nguyễn Khuê cận thần của Chỉnh hỏi:

    – Theo Bằng Trung công, Phan Đình Giản có phải là bậc lương thần không?

    – Tiến sĩ Phan Đình Giản là người có thể giao những chức vụ như cây cột chống cho triều chính.

    – Một người cương trực nhiều khi thái quá như Phan Đình Giản thì nên giao cho việc gì?

    Nguyễn Hữu Chỉnh như đã chuẩn bị sẵn trong đầu mình các câu trả lời. Chỉnh nói ngay:

    – Bây giờ là lúc chỉnh đốn lại cương thường bị đảo lộn bao năm bởi sự tiếm quyền của họ Trịnh. Vì thế rất cần những người dám nói thẳng, dám can gián. Không thể để cảnh quần thần ăn lộc vua mà rủ áo, bất tài, chỉ biết nịnh bợ, lựa thời như trước đây. Phan Đình Giản nên giữ chức Đô Ngự sử,

    Một đại thần khác vẫn tỏ ra nghi ngờ:

    – Bằng Trung công bỏ qua hận thù cá nhân, tiến cử Phan Đình Giản nhưng ngài không sợ Phan Đình Giản gây khó cho ngài sao?

    – Không nhắc thì các ngài cũng nhớ. Đến bố vợ Phan Đình Giản là Hoàn Quận công còn bị ông ta chỉ mặt hạch tội ngay giữa triều đình thì một người như thế còn biết sợ ai. Tôi vì hoàn cảnh mà theo Tây Sơn ra diệt Trịnh, phò Lê. Bị tiếng xấu không ít. Hàm oan cũng không ít. Tiến sĩ Phan Đình Giản gọi tôi là giặc. Nhưng nay “giặc tôi” về giúp vua giữ vững triều chính, cũng mong ông ấy đại xá cho cái tội trước. Lời của tiến sĩ Phan Đình Giản cũng giúp tôi sửa mình nhiều. Vì thế tôi đâu dám lấy cái nhỏ nhen của mình chen vào làm hỏng việc lớn phò tá hoàng thượng và xã tắc.

    Cuộc triều kiến tiến cử nhân tài diễn ra rất sôi nổi. Không ít người cho rằng đã hiểu sai về Chỉnh. Nguyễn Hữu Chỉnh là người đại lượng đáng trọng. Cũng nhiều đại thần còn phân vân không biết Chỉnh chân thành hay lại là mưu chước của hắn. Chiếu cầu hiền của vua Lê Chiêu Thống gửi đi các trấn, một số danh thần như: Trương Đăng Quý, Trần Công Xán, Nguyễn Huy Thạc, Phạm Đình Dự, Phan Đình Giản… đã về triều. Họ đều được vua Lê tiếp nhận và phong tước. Phan Đình Giản giữ chân Đô Ngự sử rất hợp với tính cách thẳng như ruột ngựa và không biết sợ ai của ông. Nguyễn Hữu Chỉnh đã thành công trong cải thiện phần nào hình ảnh của mình. Tuy Nhiên những bậc đại khoa như: Ngô Thì Nhậm, Bùi Dương Lịch, Ninh Tốn thì chưa chịu ra hợp tác với nhà Lê. Điều ấy khiến Chỉnh không thực sự vui.

     Vua Lê Chiêu Thống nắm quyền “nhất thống”. Tuy không rủ áo làm vì như thời còn chúa Trịnh, nhưng mọi việc triều chính đều do Tể tướng Nguyễn Hữu Chỉnh quyết định. Chỉnh là người thực tài. Cả về quân sự và chính trị. Cả về mưu mẹo và sự giảo hoạt gian hùng. Nguyễn Hữu Chỉnh còn là hiện thân của kẻ độc tài, độc đoán trong triều đình nhà Lê. Thời Nguyễn Hữu Chỉnh nắm quyền có hai sự kiện lớn nhất xảy ra. Đó là việc thiêu trụi phủ chúa và cướp bóc hết tượng đồng, khánh đồng trong các cơ sở thờ tự. Việc đốt phủ chúa không biết có phải Chỉnh xui vua Lê hay không, nhưng việc tịch thu chuông chùa thì do Nguyễn Hữu Chỉnh chủ trương. Dân tình bảo Chỉnh còn ác hơn giặc.

    Nguyên do là sau những tao loạn dồn dập, trong dân xảy ra nạn khan hiếm tiền. Có nơi phải dùng tới cách sơ khai là trao đổi hàng lấy hàng. Việc đổi chác định giá thế nào đều tự phát với nhau khiến giao thương không lấy gì làm định lệ. Việc thu nộp thuế cũng chẳng biết căn cứ vào đâu. Tể tướng Nguyễn Hữu Chỉnh đã làm một việc không giống ai nắm quyền trước đây. Chỉnh tâu vua Lê cho tịch thu tất cả chuông, khánh, đỉnh, thạp đồng nơi đình, chùa, miếu, điện về để đúc tiền. Cứ đồ vật thờ cúng bằng đồng là tịch thu. Chỉ còn mỗi pho Trấn Vũ nặng hơn bốn ngàn cân ở chùa Trấn Quốc là quân lính không dám động đến. Vậy là ngoài cái tiếng phản phúc, trở cờ, Nguyễn Hữu Chỉnh còn bị dân tình khắp nơi chửi là đồ vô đạo, bất tín.

    Những kẻ độc tài, lạm quyền thường có tâm trạng rất giống nhau là nghĩ mình rất nhiều kẻ thù. Luôn có người chờ cơ hội để hại mình. Chúng dùng hình trấn áp, đe khiến người. Hiệu quả làm dân chúng sợ, yên ổn bên ngoài nhưng lại gieo mầm thù hận về sau. Nguyễn Hữu Chỉnh cũng không khác gì Quận Huy trước đây. Chỉnh cho quân lùng bắt những ai nói xấu mình về tra khảo, giam cầm. Dân kinh thành còn truyền nhau câu chuyện rất đê tiện của Nguyễn Hữu Chỉnh.

    Ở Kinh Bắc có tên Hoàng Đình Sước nghe tin tể tướng Nguyễn Hữu Chỉnh quyền lực lớn nên tìm đến nương nhờ. Trước đây Hoàng Đình Sước làm chân cai đội trong quân Dương Trọng Tế. Đội Sước đóng đồn ở Thanh Trì. Khi Nguyễn Hữu Chỉnh hấp hả lên thuyền chạy theo Nguyễn Huệ vào nam, một đám người nhà Chỉnh theo đường bộ trốn về quê. Đám ấy bị lính của Sước chặn lại. Khám xét, lính triều đình thấy một thanh gươm quý. Hỏi ra nó khai là gươm gia truyền của gia tộc Nguyễn Hữu Chỉnh. Tên người nhà xin dâng gươm quý để lính tha cho đi. Lính đem gươm trình báo cho Sước. Hoàng Đình Sước biết là gươm báu, tịch thu luôn giữ làm của riêng. Nhà Hoàng Đình Sước nhiều đời chuyên buôn đồ gỗ giầu nức tiếng đất Kinh Bắc. Triều chính loạn lạc, Sước bỏ về quê. Có nhiều tiền rồi thì lại ham chức. Đang giữ gươm gia truyền của tể tướng trong tay, Hoàng Đình Sước đem dâng trả lại gươm quý cho Nguyễn Hữu Chỉnh xin được núp bóng. Sước nghĩ thế nào cũng được phong một chức kha khá, vẻ vang thêm cho dòng họ. Nguyễn Hữu Chỉnh nhận ra gươm gia truyền nhà mình, liền trợn mắt hỏi Sước:

    – Từ đâu mà ngươi có gươm này?

    Hoàng Đình Sước thấy mặt Chỉnh sát khí quá, sợ không dám nói thật:

    – Trình bẩm tể tướng đại nhân, năm trước lính của tiểu nhân nhặt được trong lúc loạn lạc. Vì không biết của ai nên tiểu nhân tạm giữ trong nhà.

    – Vậy sao giờ lại dâng lên ta?

    – Trình bẩm tể tướng đại nhân, gần tệ xá của tiểu nhân có một danh nho rất am hiểu vật gia truyền. Mới đây vị ấy đến chơi, thấy thanh gươm này, xem kỹ bảo đó là vật rất quý hiếm. Vì thế tiểu nhân đem lên dâng tể tướng và muốn được hầu hạ dưới cửa ngài.

    Nguyễn Hữu Chỉnh nhìn Sước thấy nói năng trơn tru gẫy gọn, ăn mặc sang cả, vẻ không phải người lam lũ. Đất Kinh Bắc rất giầu có. Một kẻ biết gươm báu, giữ chơi trong nhà hẳn phải giầu có lắm. Nguyễn Hữu Chỉnh dịu giọng:

    – Được, ta nhận lễ nhưng ngươi hãy nán lại Đông Kinh vài hôm để ta xem cho ngươi làm việc gì. Cần ta cho gọi.

    Hoàng Đình Sước hết sức vui mừng. Sước cáo từ xin đến nhà bạn. Nguyễn Hữu Chỉnh gọi người bảo sang ngay Kinh Bắc điều tra gia cảnh nhà Sước thế nào. Lính về bẩm lại nhà Sước giầu có lắm. Nguyễn Hữu Chỉnh liền cho bắt Sước giam vào ngục, đánh đập dã man. Khi Hoàng Đình Sước ngấm đòn, cai ngục hỏi:

    – Có muốn sống không?

    Sước cuống quýt:

    – Dạ muốn, muốn ạ.

    – Nhà ngươi giầu ức vạn. Viết giấy bảo vợ đem nộp hết tài sản sang đây thì giữ được mạng sống.

    Hoàng Đình Sước không biết vì sao mình bị bắt. Lại càng không hiểu từ đâu cai ngục biết nhà Sước lắm của. Nhưng giữ được mạng sống là còn tất cả. Gây dựng lại được tất cả. Sước liền viết thư cho vợ đem hết tài sản sang nộp chuộc chồng ra. Vợ Sước thấy chồng bị đánh đến thân tàn ma dại, liền ôm lấy chồng khóc rống lên. Trên tay vợ còn đeo chiếc nhẫn quý, sợ bị cai ngục nhìn thấy thu nốt, Hoàng Đình Sước kín đáo rút ra. Tài sản, của cải vợ Sước đem sang nộp bao nhiêu lính cai ngục phải ghi rõ. Có ký tá làm chứng của mấy người. Mọi việc đã xong xuôi. Sước được thả. Trước khi về, Hoàng Đình Sước xin gặp riêng cai ngục. Sước dúi vào tay hắn chiếc nhẫn quý hỏi nhỏ:

    – Tiểu nhân cảm tạ ngài đã cứu mạng. Vật này xin biếu riêng. Chỉ mạo muội hỏi:

    – Tiểu nhân bị bắt và tịch thu hết gia sản vì tội gì?

    Tên cai ngục ghé tai Sước:

    – Lên mà hỏi Tể tướng ấy.

    Hoàng Đình Sước tím mặt. Cay đắng thấy mình quá ngu. Đang yên đang lành đưa đầu vào chỗ chết. Hoàng Đình Sước hận Chỉnh bầm gan ruột nhưng đành cắn răng chịu.

    Đại loại cách hành xử của Nguyễn Hữu Chỉnh là như thế. Sau chuyện Chỉnh giết Đỗ Thế Long, cướp sạch tài sản của Hoàng Đình Sước, người dân Đông Kinh càng khinh Chỉnh. Nhiều người gọi Nguyễn Hữu Chỉnh là tên bạo chúa. Tiếng oán thán ngày càng lan rộng. Để đề phòng bất chắc, Nguyễn Hữu Chỉnh rất ít khi vào chầu vua Lê. Hắn làm việc tại linh các. Lính canh vòng trong vòng ngoài dày đặc. Các quan văn võ từ lớn tới bé ai có việc cần đều phải đến đó trình bẩm. Vua Lê muốn gặp Chỉnh cũng phải cho người sang vời. Lượng phủ tấp nập hơn cung vua.
     

  • CHƯƠNG 23: NGUYỄN HỮU CHỈNH TRỜ CỜ LÊ CHIÊU THỐNG HỎA THIÊU PHỦ CHÚA

     Nguyễn Hữu Chỉnh mấy lần trở cờ. Lúc phò chúa, lúc theo Tây Sơn, nay lại lừa Nguyễn Huệ chạy về với vua Lê. Nhưng xem ra trong đám võ tướng triều đình Lê – Trịnh, không ai tài năng thao lược bằng Chỉnh. Hồ Đức Nhĩ vừa đi khỏi, Chỉnh gửi mật thư cho Lương Thụ Khả nói về kế hoạch khởi binh hưởng ứng chiếu cần vương của vua Lê.

    Đúng thời gian ấy nội bộ nhà Tây Sơn đang xảy ra mâu thuẫn lớn. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ nhận thư của Chỉnh nhưng không thể đem quân ra Thăng Long như lần trước. Nguyễn Huệ sai Hữu quân đô đốc Nguyễn Hữu Chỉnh ra hỏi tội Đinh Tích Nhưỡng, Dương Trọng Tế và phế truất Trịnh Bồng. Thư của Huệ gửi cả cho Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân. Ba tướng họp bàn. Nguyễn Hữu Chỉnh xin cho mươi ngày lập kế hoạch xong sẽ trình lên Lân, Sở và xin quân. Hai đại tướng Tây Sơn không nghi ngờ gì.

    Nguyễn Hữu Chỉnh bí mật thu xếp cho người đưa gia quyến đi ra Thanh Hoa trước. Mấy ngàn quân bản bộ cũng lấy cớ làm ăn tản lên rừng rồi gia nhập với quân triều đình do Lương Thụ Khả chỉ huy. Nguyễn Hữu Chỉnh đi rồi mà ba hôm sau Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân mới biết. Lương Thụ Khả đón Nguyễn Hữu Chỉnh vào doanh. Bàn với nhau xong, Khả ban lệnh trong quân, tuyên cáo với người dân biết quân triều đình do Nguyễn Hữu Chỉnh và Lương Thụ Khả chỉ huy sẽ ra Đông Kinh diệt Trịnh, cứu giá theo “Chiếu cần vương” của vua Lê:“Bọn giặc Đinh Tích Nhưỡng, Dương Trọng Tế làm chuyện vô đạo. Mưu đồ đại nghịch. Nay quân triều đình giương cao đại nghĩa hưởng ứng chiếu cần vương, trừ kẻ phản loạn. Tất cả tướng sĩ phải hết lòng vì nước”.

    Hồ Đức Nhĩ đem kế hoạch của Nguyễn Hữu Chỉnh về kinh thành. Vua Lê Chiêu Thống cho người mật báo các nơi phối hợp nhịp nhàng. Tại Hải Dương các thổ hào nổi dậy tấn công bản doanh của Liễu Trung hầu Đinh Tích Nhưỡng ở làng Hàm Đan. Bắt giam gia quyến Nhưỡng. Bao vây nhiều trại lính. Đinh Tích Nhưỡng nghe tin cấp báo chẳng còn bụng dạ nào. Nhưỡng xin Trịnh Bồng cho đem quân về trị bọn nổi loạn. Vậy là kẻ cứng đầu đáng ngại nhất của Chỉnh đã rời kinh thành. Nguyễn Hữu Chỉnh và Lương Thụ Khả đường đường chính thống giương cao cờ hộ giá. Đi đến đâu quân, dân ủng hộ đến đó. Trên đường đi, Chỉnh huy động thêm nhiều cơ đội lính triều đình, thanh thế rất lớn. Vượt qua bến Hoàng Mai, Quỳnh Lưu thì Chỉnh chạm mặt Mãn Trung Hầu và Phan Huy Ích. Nguyễn Hữu Chỉnh thân cầm đại binh dàn trận. Chỉnh sai Lương Thụ Khả lén đem một đội kỵ binh vòng phía sau hòn Ngọc Sơn. Mãn Trung Hầu nghe tên Nguyễn Hữu Chỉnh đã run. Biết không phải là đối thủ của Chỉnh, đánh nhau chưa bao lâu đã hạ lệnh rút lui. Đến Ngọc Sơn thì lọt nơi phục kích của Thụ. Cả Mãn Trung Hầu và Phan Huy Ích đều bị bắt. Chỉnh bắt hai viên tướng nhà chúa quỳ trước mặt hỏi:

    – Hình như ngài Đốc thị Phan Huy Ích chế ra cái trống đại để bắt ta nhốt vào đó. Cái trống ấy có đây không?

    Phan Huy Ích cúi gầm mặt. Chỉnh chửi:

    – Cái ngữ trói gà không chặt như ngươi mà dám khoác lác thì biết gọi là gì ngoài hai chữ hủ lậu? Học hành làm bẩn cả chữ thánh hiền.

    Phan Huy Ích run rẩy thưa:

    – Tôi vì vâng mệnh chúa mà vào đây. Biết tội rồi xin ngài tha cho.

    – Lần trước ta đem quân Tây Sơn ra, nghe nói các ngươi tiết tháo, trung trinh lắm. Anh em ngươi bỏ kinh thành lánh đi không hợp tác. Giờ lại vác mặt về dựng cái thây ma họ Trịnh lên phá triều đình. Cái cách kiếm cơm của ngươi còn bẩn hơn cả miếng ăn của hạng đĩ điếm.

    Mãn Trung hầu nghe Nguyễn Hữu Chỉnh mắng Phan Huy Ích thậm tệ, biết có xin cũng không thoát chết liền ngẩng đầu, trợn mắt hướng sang Phan Huy Ích:

    – Đại trượng phu dám làm dám chết. Quan Đốc thị sao mà rẻ rúng cái khí tiết của mình thế. Dẫu vì vua hay theo chúa thì cũng vẫn là phục vụ xã tắc. Cái kẻ ngồi vênh vang kia ăn cơm nhà chúa, bợ đỡ giặc Tây giờ lại chạy về với vua. Thử hỏi miếng ăn ấy có cao hơn đĩ điếm không.

    Phan Huy Ích xấu hổ không dám nói gì. Nguyễn Hữu Chỉnh tím mặt nghe Mãn Trung hầu chửi, cố làm ra vẻ điềm nhiên:

    – Mãn tướng quân nghe ra tiết tháo quá nhỉ. Bây giờ ta cho phanh thây người để được nhìn rõ tấm lòng trung trinh, trong sạch ấy nào.

    Mãn Trung hầu dương cổ, chửi lớn:

    – Thằng giặc Chỉnh kia. Ngươi có tài biến thành mười lần con kỳ nhông rúc trong hố phân thì cũng không giấu được cái bản chất tráo trở. Cái mùi tởm lợm của người muôn đời không rửa sạch.

    Chỉnh không thèm đáp. Thét lính lôi Mãn Trung hầu ra chém tế cờ. Phan Huy Ích run như cầy sấy. Chỉnh hất hàm bảo:

    – Còn loại thầy đồ khoác lác này giết cho bẩn gươm.

    Ở vương phủ, Liễu Trung hầu Đinh Tích Nhưỡng đi rồi, Trịnh Bồng cử Thượng thư Dương Trọng Tế thống lĩnh quân đội nghênh chiến với Chỉnh. Tế miễn cưỡng vâng mệnh, nhưng trong dạ lúc nào cũng run bần bật. Dương Trọng Tế lập phòng tuyến ở đồn Bình Vọng. Doanh trại chưa dựng xong đã nghe Nguyễn Hữu Chỉnh vượt sông Thanh Quyết rồi. Tế than trời rồi hối thúc quân lính bỏ phòng tuyến rút lui. Dương Trọng Tế không dám trở về Đông Kinh mà chạy thẳng lên Kinh Bắc rồi cho người dâng biểu cấp báo Án Đô vương Trịnh Bồng. Quân đội nhà chúa là một thứ xôi thịt. Nguyễn Hữu Chỉnh đi đến đâu chúng đầu hàng đến đấy. Chỉnh chia quân làm hai, cử Nguyễn Tiến Quyền sang Hải Dương bắt Đinh Tích Nhưỡng. Lương Thụ Khả đưa quân lên Sơn Tây bắt Quận Thạc Hoàng Phùng Cơ. Nguyễn Hữu Chỉnh cầm đại quân vào thẳng Đông Kinh.

    Nhận tin của Dương Trọng Tế, Án Đô vương Trịnh Bồng toát mồ hôi, gọi tả hữu. Nhìn thấy xung quanh còn lại toàn một lũ thư lại, Trịnh Bồng than: “Ta chẳng may đẻ vào nhà Chúa. Bị một bọn tả hữu đớn hèn xui khôn xui dại. Biết thế này thà cứ ở trên Chương Đức làm ông già chống gậy dạo cửa thiền còn giữ được mạng”.

    Một tên quan hầu cận tên Ngô Triệu liền thưa:

    – Xin chúa thượng bình tâm. Hạ thần quê ở Quế Dương. Giờ xin hộ giá nhà chúa tạm lánh lên đó. Cho người đưa thư phủ dụ các tướng. Dương Trọng Tế đang giữ Kinh Bắc, Hoàng Phùng Cơ trấn Sơn Tây, Đinh Tích Nhưỡng ở Hải Dương vẫn có thể trông cậy. Nguyễn Hữu Chỉnh tuy là kẻ đa mưu túc trí nhưng cũng khó có thể vượt sông lớn đánh nhau với ta. Vậy đêm nay chúng thần sẽ bí mật đưa chúa thượng qua sông Nhị Hà.

    Trịnh Bồng nghe Triệu nói lấy làm mừng:

    – Thật là trời chưa muốn để nhà Trịnh mất nên đã đem ngươi đến với ta. Việc này mà thành thì ngươi đã lập công đầu với xã tắc.

    Ngô Triệu tháp tùng Án Đô vương Trịnh Bồng chạy sang Kinh Bắc. Nghỉ ở đó một ngày đêm. Dương Trọng Tế đến lạy xin tạ tội. Trịnh Bồng biết Tế không phải đối thủ của Chỉnh nên cũng không trách mắng gì. Dương Trọng Tế chỉnh trang lại đội cấm quân. Chuẩn bị lương thực, xe kiệu đưa Án Đô vương Trịnh Bồng lên Quế Dương tạm lánh. Đoàn hộ tống đi thong thả, không cuống cuồng như mấy ngày qua. Tin xấu dồn dập bay theo. Cả Đinh Tích Nhưỡng và Hoàng Phùng Cơ đã bị bắt. Trịnh Bồng rụng rời chân tay. Vừa đến Bắc Giang thì nghe hung tin Lê Chiêu Thống đã đốt trụi phủ chúa. Đó là ngày mùng 8 tháng 10 năm Đinh Mùi (1787). Trịnh Bồng ngoảnh về Đông Kinh quỳ lạy khóc nức nở. Chúa sai bầy đồ lễ bên đường vái vọng về kinh thành. Tiếc thay cả một quần thể lâu đài nguy nga của dòng họ Trịnh, tồn tại hai trăm năm phút chốc theo tiên tổ về miền cát bụi.

    Nguyễn Hữu Chỉnh vào điện Vạn Thọ bái kiến vua. Lê Chiêu Thống mừng lắm, khen Chỉnh hết lời. Nguyễn Hữu Chỉnh làm bản tấu kể hết công trạng cũng để thăm dò lòng các triều thần:

    – Thần vâng theo chiếu cần vương đem quân hộ giá. Mình mặc giáp, đầu đội mũ trụ, mơ màng tiếng quân thiều, mong nhớ cửa khuyết khôn xiết. Trước đây kiêu binh làm loạn, thần bị vu oan. Chúa Trịnh nghe lời súc xiểm cho người lùng bắt, nên thần đành phải chạy theo Tây Sơn nương náu tạm cho qua sóng gió. Nay được hoàng thượng tin yêu, lòng vô cùng cảm kích. Thần lấy điều nghĩa lay động lòng người, giúp vua chỉnh đốn cơ đồ cũng là định rõ phận vua tôi. Cúi xin bệ hạ xét cho không phải thần muốn che vạ cái lỗi trước đây của mình. Cổ nhân từng bảo “biết tôi là vua”, mong lượng trời soi xét.

    Lê Chiêu Thống vỗ về:

    – Trẫm biết rồi. Giúp trẫm dẹp yên phản loạn khiến nước nhà được thái bình chỉ có ngươi mà thôi.

    Vua Lê Chiêu Thống phong Nguyễn Hữu Chỉnh chức Đại tư đồ Bình chương quốc công trọng sự (Tể tướng), tước Bằng Trung công. Nguyễn Khuê, người sát cánh giúp Chỉnh ngày đầu bơ vơ ở Nghệ An, Nguyễn Hữu Du con trai Chỉnh đều được phong tước hầu. Theo lời tâu của Chỉnh đám Lương Thụ Khả, Hồ Đức Nhĩ, Nguyễn Tiến Quyền … đều được phong chức và hậu thưởng. Nhận tước phong hôm trước, hôm sau Nguyễn Hữu Chỉnh dâng tấu xin vua Lê cho cất đại binh truy nã Trịnh Bồng và đem Hoàng Phùng Cơ, Đinh Tích Nhưỡng ra định tội. Đại thần Phan Lê Phiên thấy Nguyễn Hữu Chỉnh một bước nhảy lên Tể tướng, chỉ đứng sau vua. Sợ Chỉnh tiếp tục lập công lại trở nên kiêu mạn, lấn quyền. Phan Lê Phiên tâu riêng với vua:

    – Trịnh Bồng giờ chẳng còn thế lực gì nữa. Vả ông ta cũng là thứ người nhát gan Bây giờ vương phủ cũng không còn, thần nghĩ chẳng nên truy bắt làm gì. Các đại thần Hoàng Phùng Cơ, Đinh Tích Nhưỡng tuy ủng hộ Án Đô vương nhưng cũng nên xét công trước đây mà giảm bớt tội cho họ.

    Vua bảo:

    – Ta cũng nghĩ như khanh. Để mai Chỉnh vào chầu ta ban chiếu ân xá cho họ. Lúc này xã tắc cần sự chung tay của tất cả các đại thần. Mở lòng ân chứ không buộc oán thù nữa.

    Hôm sau trong buổi chầu kiến, vua Lê Chiêu Thống ban khen các tướng sĩ và nói về họ Trịnh:

    – Nhà chúa hơn hai trăm năm nay có công lớn giúp phò nhà Lê ta. Mấy năm rồi tuy xảy ra tao loạn từ bên đó, trẫm nghĩ vận số nhà chúa đã hết. Vương phủ cũng đã thành tro bụi. Song cái nghĩa, cái công phò giúp của bao đời tiên vương thì không thể bỏ được. Trịnh Bồng giờ đang vất vưởng ẩn náu trên vùng núi Nham Biền. Ta muốn dùng lời phủ dụ nói rõ cho nó biết. Nếu tự nguyện yên bề ta sẽ tạo cho nơi hương khói tổ tiên họ Trịnh. Cũng thể hiện cái lòng nhân đức của nhà Lê ta.

    Quần thần ai cũng vui khi thấy vua có ý ấy. Đại thần Trương Đăng Quỹ tâu:

    – Hoàng thượng có lòng bao dung. Chúng thần thấy thế là phải đạo trời, lòng người.

    Quỹ chưa dứt lời thì Nguyễn Hữu Chỉnh cắt ngang:

    – Sao các ông chóng quên cái tội hiếp đáp vua Lê của họ Trịnh thế. Nếu tôi không đem quân ra, liệu Trịnh Bồng có tử tế với nhà vua không. Giờ tuy Trịnh Bồng đang tạm lánh chỗ Ngô Triệu nhưng tả hữu ủng hộ còn đông lắm. Đánh rắn mà không giập đầu thì hậu họa chưa thể trừ cho tiệt nọc được. Dương Trọng Tế và đám thuộc hạ chưa bỏ tham vọng đưa Trịnh Bồng trở lại ngôi chúa đâu.

    Trương Đăng Quỹ nói:

    – Tể tướng lo thế cũng là hết nhẽ. Nhưng hạ quan ngả theo ý hoàng thượng. Dẫu đám Quận Thạc, Quận Liễn và Liễu Trung hầu vừa qua ủng hộ chúa nhưng cũng là mệnh quan và tướng sĩ của triều đình. Trước đây có nhiều công lao với xã tắc. Không nên coi họ là giặc. Lúc này chắc họ cũng đang lo sợ vua không tha tội. Bệ hạ mở lòng ân đức, sẽ quy tụ được họ đem hết lòng hết sức phục vụ triều đình hơn là bịt hết đường sống biến họ thành địch thù.

    Chỉnh vằn mắt lên với Trương Đăng Quỹ:

    – Đại trượng phu không thể mềm yếu, ướt át như đàn bà thế được.

    Vua Lê thấy Chỉnh làm căng đành đồng ý đem Hoàng Phùng Cơ và Đinh Tích Nhưỡng ra luận tội. Vua giao cho ngự sử Ngô Trọng Khuê làm tờ nghị. Căn cứ công và tội cả hai tướng đều phải nhận cái chết. Đinh Tích Nhưỡng và Hoàng Phùng Cơ được vua Lê gia ân cho tự xử bằng thuốc độc. Nguyễn Hữu Chỉnh sai đem hai viên đại thần đến cửa nhà Thái miếu quỳ lạy rồi đưa ra sân Trường Thi, thi hành án. Đinh Tích Nhưỡng trên đường bị giải đi, mặt không biến sắc. Dân thành Đông Kinh đứng chật đường chứng kiến. Đinh Tích Nhưỡng hướng về đám đông nói to một câu như tiên đoán:

    – Ta giận thân mình không tự tay giết được thằng giặc Chỉnh. Nhưng số nó cũng không được lâu nữa đâu. Mọi người hãy nhớ lời ta nói hôm nay. Tới đây chính bọn Tây Sơn sẽ lấy đầu nó.

    Nói xong Nhưỡng đón chén thuốc độc quay về cung Vạn Thọ lạy rồi uống liền một hơi. Giết xong Cơ và Nhưỡng, Nguyễn Hữu Chỉnh vẫn quyết đòi vua Lê cho cất quân truy nã Trịnh Bồng. Vua Lê lại phải nghe theo. Nguyễn Hữu Chỉnh vượt sông Nhị Hà khí thế ngất trời. Tới Yên Dũng thì gặp quân của Ngô Triệu và các cơ đội dân binh thổ hào chặn lại. Tướng chỉ huy phòng tuyến này là Nguyễn Trọng Linh, Trần Quang Châu. Họ dựa vào hào lũy kiên cố kháng cự. Chỉnh đánh hai ngày không qua được. Lúc ấy Nguyễn Hữu Chỉnh mới đem tờ chiếu của vua Lê Chiêu Thống ra dụ Trịnh Bồng về hàng. Án Đô vương Trịnh Bồng đọc chiếu bảo:

    – Giặc Chỉnh quyết giết ta bằng được. Nay không đánh thắng nổi mới gởi giấy chiêu dụ. Ta biết lòng dạ lang sói của con người này, kể ra không cần phí lời với nó, nhưng hắn có chỉ dụ của hoàng thượng nên ta phải đáp lại.

    Trịnh Bồng sai viên thừa lại viết bản tấu gửi vua Lê. Lời lẽ cực kỳ uất ức: “Sự biến vừa rồi thần lấy làm vô cùng tiếc bởi sự lầm hiểu giữa cung vua, phủ chúa. Nguyên do theo thần đều từ mưu kế quỷ quyệt của tên tặc tử Nguyễn Hữu Chỉnh. Thần tuy phải tạm lánh nạn lên đây nhưng lòng vẫn hướng về cửa khuyết, ngày đêm mong được tôn phục nhà vua và phò tá xã tắc. Bệ hạ vẫn có lòng thương thần, nhưng còn tên phản phúc Nguyễn Hữu Chỉnh đó thì triều đình không bao giờ được yên. Kính mong bệ hạ hãy giết chết giặc Chỉnh đi, thần xin đem gia quyến về hầu dưới bệ rồng”. Nguyễn Hữu Chỉnh đọc bản tấu của Trịnh Bồng tức nghiến răng nổ mắt:

    – Ngôi mất nhà tan còn dám già giọng mê hoặc lòng người. Ta quyết lấy đầu thằng chúa vét này tế vong linh tướng sĩ. Tất cả phải cố sức bắt Trịnh Bồng cho ta. Kẻ nào trù trừ, e ngại thì thanh kiếm này không nương tay.

    Nguyễn Hữu Chỉnh thân mặc giáp lên ngựa ra lệnh tướng sĩ vây chặt thành Quế Ổ (53). Từ chập tối cho tới nửa đêm quân của chúa và quân triều đình đánh nhau như hai thằng mù. Nguyễn Hữu Chỉnh tưởng phá được thành đến nơi thì trời bồng đổ mưa ầm ầm. Trịnh Bồng lệnh cho Nguyễn Trọng Linh và Trần Quang Châu dẫn vài trăm tên lính chia tả hữu tấn vào phía sau quân Chỉnh. Chỉnh không biết thực hư ra sao bỏ vây thành quay lại chặn đánh. Nhân đó Trịnh Bồng chỉ huy số binh lính còn lại cùng Ngô Triệu phá thốc ra. Trong đêm mưa gió không phân biệt được ai vào với ai. Trịnh Bồng ra thoát rồi, Linh và Châu khép lại chặn hậu. Sáng hôm sau Chỉnh xông vào thành thì mới biết Trịnh Bồng đi từ nửa đêm qua. Quế Ổ trống trơn. Biết không thể đuổi theo, Nguyễn Hữu Chỉnh hậm hực rút quân về.

    Án Đô vương Trịnh Bồng chạy sang Kinh Bắc nương nhờ căn cứ của Dương Trọng Tế. Được vài hôm thì Trần Quang Châu bàn với Linh đưa chúa về Quảng Yên. Tả hữu chỉ còn vài chục người. Trịnh Bồng lánh tạm ở một làng chài. Cuộc trốn chạy của Trịnh Bồng diễn ra vài tháng hết nơi này đến nơi khác. Tiền bạc, lương thực cạn dần. Tướng sĩ cũng mệt mỏi nên trốn gần hết. Trịnh Bồng gọi hai viên tướng tâm phúc là Nguyễn Trọng Linh và Trần Quang Châu đến. Bồng khóc bảo:

    – Quyền bính, sang giầu ở cõi phù sinh này chỉ là giấc mộng. Ta vướng vào đó mới hiểu lời Phật dạy thế nào là bể khổ. Trước đây ta vốn đã muốn náu mình ở núi non Chương Đức nhưng nghe xui khôn xui dại mà đến nông nỗi này. Ta biết hai ngươi hết lòng trung trinh vì nhà chúa. Cái nghĩa cái ơn ấy ta sẽ đem theo cho tới khi chết. Giờ ta khuyên hai ngươi hãy đi đi. Về quê mà làm ăn, giữ lấy vợ con. Ta cũng tìm nơi nào đó làm ông già tiều phu quyết không trở lại chốn đô hội nữa.

    Nguyễn Trọng Linh và Trần Quang Châu nghe chúa nói quỳ xuống lạy xin lĩnh mệnh. Thầy trò bịn rịn một hồi lâu. Hai người đi rồi, Trịnh Bồng cùng vài gia nhân lặn

    lội nhằm hướng Cao Bằng. Trịnh Bồng lấy hiệu Hải Đạt thiền sư, làm một tăng lữ. Bồng lang thang khắp các chùa vùng biên ải. Không ngờ một lần có tên hào trưởng tên Vũ Ngư từng ở kinh thành biết mặt Trịnh Bồng. Hắn gọi mấy tay thổ hào trong vùng đến gặp Bồng. Trịnh Bồng ra sức từ chối bảo họ nhầm mình với chúa. Vũ Ngư truy vấn đến cùng, cuối cùng Trịnh Bồng đành phải lộ thân phận. Ngư ép Trịnh Bồng viết chiếu cần vương. Chúng dùng chiếu đó chiêu mộ binh lính, huy động quân lương bừa bãi. Dân tình hết sức bất bình. Họ bàn nhau liên kết lại đánh đuổi bọn Vũ Ngư. Trịnh Bồng lại một lần nữa hút chết.

    Án Đô vương Trịnh Bồng số phận lật đật. Có lẽ đúng như Nguyễn Hữu Chỉnh từng diễu là “đố an”. Từ sau vụ đó Trịnh Bồng chạy vào hang núi náu thân. Có người nhìn thấy Trịnh Bồng lần cuối trong một ngôi chùa nhỏ hẻo lánh ở Hữu Lũng, Lạng Sơn. Từ đấy về sau không còn ai nhắc đến vị “chúa vét” dòng họ Trịnh nữa.
     

  • CHƯƠNG 22: CUNG VUA, PHỦ CHÚA LẠI ĐỐI ĐẦU

     Thượng thư bộ Hộ Dương Trọng Khiêm là người rất được Trịnh Bồng tin cậy. Khiêm nắm tay hòm chìa khóa ngân quỹ. Trịnh Bồng lên ngôi chúa, nhưng vua Lê xuống chiếu thu cái chức quản lý ngân khố về bên cung vua, Khiêm sợ mất quyền, mất lộc. Dương Trọng Khiêm khuyên Trịnh Bồng:

    – Việc tôn lập lại ngôi chúa, vì sức ép của quân đội mà vua Lê miễn cưỡng phải làm. Trong lòng hoàng thượng hẳn còn ấm ức lắm. Sợ khi vua củng cố được lực lượng, chúa thượng chưa hẳn đã được yên.

    Trịnh Bổng hỏi:

    – Vậy theo ngươi ta nên làm thế nào?

    Dương Trọng Khiêm thì thào:

    – Tông thất nhà vua còn nhiều. Tìm một vị khác hiền lành làm người khoanh tay rủ áo, quyền bính mới thuộc về chúa thượng lâu dài được.

    Trịnh Bồng nghe thế lòng phân vân. Đúng lúc lúc ấy Dương Trọng Tế vào chầu.

    Sau vụ Thụy Quận công Trịnh Lệ, tuy theo hàng Trịnh Bồng nhưng Dương Trọng Tế sợ cả vua, chúa không tin nên đem quân bản bộ về Gia Lâm nằm im nghe ngóng. Nguyễn Mậu Nễ viên tiểu tướng thân tín của Tế, do hăng hái đánh giết quân Trịnh Lệ nên được Trịnh Bồng thâu nạp. Từ đó Nễ tỏ ra sống chết vì chúa, trở thành tay chân tâm phúc. Trịnh Bồng phong Nguyễn Mậu Nễ chức Tiến triều. Nguyễn Mậu Nễ vẫn nhớ ơn chủ cũ thường nói tốt về Dương Trọng Tế. Án Đô vương thấy việc Tế phò lập Trịnh Lệ không thành, nhưng vẫn là người hết lòng vì nhà chúa. Trịnh Bồng bảo Nguyễn Mậu Nễ sang Gia Lâm gọi Tế về. Trịnh Bồng nói với Dương Trọng Tế:

    – Ngày bọn mọi Tây Sơn kéo quân ra, các võ tướng triều đình đều bỏ chạy cả. Chỉ có khanh chống trả vài trận khiến chúng cũng phải kinh sợ. Vả nữa từ xưa đến nay khanh luôn đứng ra tôn phò họ Trịnh ta. Cái công cái nghĩa ấy lớn lắm. Nay ta được lên ngôi cũng nhờ thanh thế nhà chúa khởi dậy từ khi khanh ủng hộ Quận Thụy. Khanh hãy tiếp tục giúp ta.

    Dương Trọng Tế thưa:

    – Chúa thượng biết đến tấc lòng trung trinh của thần với nhà chúa, khiến thần cảm động bội phần. Thần sẽ hết lòng báo đáp.

    – Khanh có hiến kế gì cho ta không?

    – Bẩm chúa thượng, mọi việc bước đầu thế là tạm ổn. Nhưng chúa thượng nên tìm lại các cựu thần của nhà chúa về làm tả hữu. Thần xin giơ thanh gươm này án trước cửa. Kẻ nào muốn làm chuyện ngược ngạo phải bước qua xác thần.

    – Có khanh tận trung như thế ta có thể kê cao gối ngủ yên rồi.

    Án Đô vướng Trịnh Bồng phong Dương Trọng Tế chức Quản phủ, ngày đêm bảo vệ phủ chúa, giám sát mọi việc tôn phò.

    Trở lại chuyện Dương Trọng Khiêm xui Án Đô vương phế bỏ Lê Chiêu Thống, Trịnh Bồng đem ý ấy ra hỏi. Tế bảo:

    – Vua Lê Chiêu Thống là người sắt đá không biết nhu nhường như các vua trước. Có lẽ vua còn uất hận việc tiên vương Tĩnh Đô vương giết cha mình nên cương quyết tìm cách triệt hạ họ Trịnh. Cái lý “nhất thống” là do tên giặc Nguyễn Hữu Chỉnh khới ra. Giặc Chỉnh đưa bọn mán mọi Nguyễn Huệ ra Đông Kinh làm cho triều chính tan tác, đảo điên. Hai trăm năm nay, đất nước yên ổn, vui ca bởi “nhị thống” chia quyền lo lắng cả đấy chứ. Vua vẫn giao trọn quyền hành cho nhà chúa. Rường mối nhà Lê cứ vững chãi hưởng thái bình. Giờ lại giở thói quên ơn. Thần thấy ý của Dương Thượng thư là nên. Xem trong tông thất họ Lê còn nhiều người dễ bảo, hãy nhắc ông ấy xuống đưa người thuận với ý mình lên là xong.

    Thấy cả hai kẻ tâm phúc nói thế, Án Đô vương Trịnh Bồng thuận theo. Chúa bảo:

    – Vậy ta giao việc này cho hai ngươi. Hãy làm thật nhanh và kín đáo.

    Hóa ra nhìn bên ngoài cứ tưởng Trịnh Bồng là người lành. Khi nắm quyền lực trong tay, Bồng còn tàn nhẫn quyết liệt hơn các đời chúa khác. Chưa có vị chúa nào dám chủ mưu giết vua như Trịnh Bồng.

    Dương Trọng Tế gọi Nguyễn Mậu Nễ và Bùi Nhuận vào nói rõ ý chỉ của chúa. Nễ và Nhuận đem quân chia hai ngả vây cung vua. Nguyễn Mậu Nễ đem cả voi chiến tấn vào chính điện. Bùi Nhuận bịt cửa sau. Chúng bàn nhau giết hết bọn gia thần nhà Lê. Lê Chiêu Thống tất phải bỏ chạy, nếu bắt được cũng chém luôn. Đang đêm, cung Vạn Thọ náo loạn. Vua Lê sai cấm quân ra chặn. Chém giết nhau một hồi. Tin dữ bay đến doanh Hoàng Phùng Cơ. Thạc Quận công Hoàng Phùng Cơ tuy về hùa với Liễu Trung hầu ép vua Lê tôn lập Trịnh Bồng, nhưng mọi quyền hành giờ về tay Đinh Tích Nhưỡng cả. Đinh Tích Nhưỡng là kẻ vũ phu vô học, hống hách, tự chuyên. Hoàng Phùng Cơ có ý lánh mặt. Cơ đem quân đóng bên ngoài thành, nhưng ngày đêm luôn canh chừng mọi động tĩnh từ phủ chúa. Nguyễn Mậu Nễ và Bùi Nhuận làm chuyện vô đạo. Thấy sự việc đã đi quá xa, sợ bị mang tiếng đồng lõa với kẻ thoán nghịch, Hoàng Phùng Cơ lập tức lên ngựa chỉ huy quân tới bắt Nguyễn Mậu Nễ và Bùi Nhuận. Bắt được rồi, Hoàng Phùng Cơ đem chúng tra hỏi công khai. Làm tờ tấu kể rõ sự tình bẩm báo vua Lê. Hai tên Nguyễn Mậu Nễ và Bùi Nhuận bị đem ra chém đầu để cảnh tỉnh Đinh Tích Nhưỡng. Lê Chiêu Thống căm Trịnh Bồng lắm. Vua bảo:

    – Hóa ra Trịnh Bồng còn ác tâm, vô đạo hơn cả cha ông nó. Ta vừa phong vương cho, cái ghế còn chưa vững mà đã ra mặt hại chết trẫm. Tình thế lúc này không thể để yên được.

    – Tâu bệ hạ, cứ tưởng Trịnh Bồng nhút nhát, được thế là yên vị. Những kẻ như Dương Trọng Tế cũng không thể tha mạng.

    Vua hỏi:

    – Các ngươi khuyên ta nên làm gì bây giờ?

    – Điều sống còn trước tiên bây giờ là phải có người tài, trung thành nắm lấy quân đội. Có thực lực quân sự trong tay mới thâu tóm được việc khác.

    Lê Chiêu Thống bảo:

    – Từ đầu ta đã nghĩ đến điều đó. Nhưng ai là người trong triều đủ tài để xoay chuyển tình thế lúc này?

    – Thạc Quận công vừa chặn đứng vụ mưu hại này. Có thể giao cho hắn.

    Lê Chiêu Thống gạt phắt đi:

    – Hoàng Phùng Cơ tuy có công bảo vệ ta, nhưng nhà hắn nhiều đời phục vụ họ Trịnh. Chính hắn lên Chương Đức đón Trịnh Bồng về đây. Tuy không ra mặt ủng hộ Trịnh Bồng như Đinh Tích Nhưỡng, Dương Trọng Tế nhưng ta cũng không thể mạo hiểm giao quân đội vào tay hắn.

    – Tôi nghe nói sau khi bắt giết Nễ và Nhuận, Thạc Quận công đã đưa quân về Sơn Tây rồi. Giờ chỉ còn Đinh Tích Nhưỡng và Dương Trọng Tế bên Án Đô vương là có thực lực. Tiếc rằng chúng đều là tay chân của Trịnh Bồng. Để có thể xoay loạn thành yên, phải là người tài vượt trội lên.

    Lê Chiêu Thống nói:

    – Quận Thạc về trên đó cũng tốt. Ta sẽ ban thưởng thật hậu cho hắn. Giữ lấy mối liên hệ có thể dùng về sau. Nhưng nắm quân đội là việc trọng, phải là người có lòng tận trung và tài giỏi?

    Câu hỏi của Lê Chiêu Thống rơi tõm vào khoảng không nặng nề. Quần thần lặng phắc. Hồi lâu một viên quan hầu cận trong nội phủ bước ra:

    – Tâu hoàng thượng, hạ thần thấy người có đủ trí, dũng làm cây cột chống triều chính bây giờ chỉ có thể là Nguyễn Hữu Chỉnh.

    Lê Chiêu Thống như tỉnh ngủ, vua bảo:

    – Đúng rồi. Lúc này chỉ có Bằng Lĩnh hầu mới có thể giúp ta. Khi quân Tây Sơn còn ở Đông Kinh có lần Chỉnh nói với ta rằng: “Tôi đem Nguyễn Huệ ra mượn quân hắn diệt Trịnh, tôn phò nhà Lê là trái mệnh vua Thái Đức. Huệ cũng phải nhanh chóng mà rút về. Tôi sẽ không theo hắn nữa. Trấn Nghệ An giờ là phên tường chống giặc. Xin bệ hạ cho tôi vào đó trấn thủ. Cả một vệt Nam hà tôi xin đương cả”. Giờ Nguyễn Hữu Chỉnh ở đâu?

    – Tâu bệ hạ, thần nghe nói Chỉnh đang ở Nghệ An giữ đất ấy cho nhà Tây Sơn.

    – Nguyễn Hữu Chỉnh đã theo Tây Sơn. Làm sao vời hắn về được?

    – Hạ thần nghe nói anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ không còn tin dùng Nguyễn Hữu Chỉnh nữa. Ngày rút quân họ bỏ Chỉnh ở lại Đông Kinh. Nguyễn Hữu Chỉnh sợ quá đem người nhà chạy theo đến Nghệ An thì gặp. Nguyễn Nhạc thương tình cho ở lại đó. Bọn Tây Sơn miệng bảo không lấy đất nhà Lê nhưng chúng vẫn chiếm phần lớn xứ Nghệ của ta.

    Lê Chiêu Thống sốt ruột bảo:

    – Thôi chuyện đất tính sau. Ai có thể vì xã tắc đi tìm Nguyễn Hữu Chỉnh về đây cho trẫm?

    – Tâu bệ hạ, Nguyễn Hữu Chỉnh tuy làm trấn thủ Nghệ An cho Tây Sơn nhưng là kẻ thất sủng. Mọi quyền hành trong tay Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân cả. Trong lòng Chỉnh hẳn oán anh em Tây Sơn lắm. Tình cảnh Nguyễn Hữu Chỉnh lúc này cũng châng lâng. Bệ hạ cho gọi về không khó, nhưng vào đất địch thì phải đi kín, làm kín.

    – Khanh nói phải. Các khanh tính cho trẫm việc này nên thế nào. Tìm người nào đi cho được việc. Trẫm sẽ viết thư.

    – Tâu bệ hạ, cần một người tâm phúc quê Nghệ An, giả là dân buôn mà vào đó thì quân Tây Sơn không nghi ngờ gì.

    Hồ Đức Nhĩ bước ra:

    – Ngày trước thỉnh thoảng vì công việc thần cũng có quan hệ với Bằng Lĩnh hầu. Ông ấy với thần là người cùng phủ Chân Phúc. Tuy không thân, nhưng cũng không đến nỗi sơ. Thần xin nhận việc này. Bệ hạ viết thư cho ông Bằng. Ngay ngày mai thần sẽ lên đường.

    Lê Chiêu Thống mừng lắm. Vua lệnh xuất tiền, bạc trong kho chu cấp cho Hồ Đức Nhĩ. Lại sai người viết thư gấp trong đêm. Trong thư vua hết lời khen ngợi tài trí và lòng trung trinh vì nhà Lê của Nguyễn Hữu Chỉnh. Nhắc lại công trạng và lời Chỉnh nói lần gặp trước. Nay hộ giá là việc trọng của quốc gia. Ngoài Chỉnh ra không ai đảm đương nổi việc này. Hôm sau trước khi Hồ Đức Nhĩ lên đường, vua trao thư và dặn:

    – Bề ngoài là thư nhưng trong đó là “Chiếu cần vương”. Ngươi hãy cất giấu cẩn thận. Gặp Chỉnh cũng phải thăm dò thái độ trước. Nguyễn Hữu Chỉnh đồng lòng giúp trẫm hãy đưa ra.

    Hồ Đức Nhĩ vâng mệnh, lạy vua rồi lên đường. Nhĩ đem theo hơn chục tên lính khỏe mạnh, nhanh nhẹn đóng giả làm dân lái trâu. Trâu mua từ Ai Lao vượt qua biên giới vào bán ở vùng Thanh, Nghệ.

     

    Đoàn “lái trâu” của Hồ Đức Nhĩ ngược Hòa Bình, sang Ai Lao. Nhĩ mua hai chục con trâu. Rải bạc đút lót cho lính canh hai nước. Gần một tuần thì vào tới nơi. Bán tống bán tháo số trâu ấy, rồi kéo nhau về Chân Phúc. Hồ Đức Nhĩ muốn thăm dò ảnh hưởng của Nguyễn Hữu Chỉnh ở Nghệ An. Nhĩ tạt vào một cửa hàng bán đồ lặt vặt ven đường. Vừa cất lời hỏi thăm đường về Đông Hải, phủ Chân Phúc, ông chủ quán hỏi lại ngay:

    – Ngài tìm gặp Bằng Lĩnh hầu phải không?

    Nhĩ ngạc nhiên:

    – Sao ông biết?

    – Nhìn ngài là tôi biết. Dáng vẻ khác với dân quê chúng tôi lắm. Tôi đoán chắc chỉ tới chỗ đại nhân Nguyễn Hữu Chỉnh thôi.

    Quả thật tiếng tăm Nguyễn Hữu Chỉnh vang vọng tới tận thôn ổ. Hồ Đức Nhĩ nói thác là trước đây có quen biết Bằng Lĩnh hầu ở Đông Kinh. Lâu ngày không gặp lại. Nhân có chuyến vào Nghệ An muốn tới vấn an. Ông lão xởi lởi:

    – Ở Chân Phúc này ai chẳng biết Bằng Lĩnh hầu. Vừa rồi ngoài Đông Kinh chúa Án Đô vương kế ngôi, Bằng Lĩnh hầu vui đùa bảo cái ghế chúa ấy chẳng được yên đâu. Án Đô là “đố an”. Ai cũng thích chí truyền tai nhau câu đó.

    Hồ Đức Nhĩ nghe thế mừng quá. Nghĩ bụng, vậy là Chỉnh rất ghét Trịnh Bồng. Chuyến đi của mình chắc thực hiện được mệnh vua giao rồi. Tuy vậy gặp Chỉnh, Hồ Đức Nhĩ vẫn thăm dò bụng Chỉnh. Nguyễn Hữu Chỉnh đang ở Đông Hải. Bên ngoài như kẻ nhàn tản chẳng có việc gì làm, nhưng bên trong Nguyễn Hữu Chỉnh với người anh rể Nguyễn Khuê ráo riết mộ quân. Quân mộ được lại đưa lên rừng, chỗ trang trại của Khuê để luyện tập. Hồ Đức Nhĩ vái Chỉnh, nói là vừa xong chuyến buôn trâu. Tranh thủ về thăm quê, nghe tin Nguyễn Hữu Chỉnh ở Đông Hải nên tới vấn an. Nhĩ thưa:

    – Nghe tin đại nhân lĩnh chức trấn thủ Nghệ An. Hôm nay nhân về quê, tôi tới thăm ngài. Chắc đại nhân chưa quên kẻ tiểu nhân này chứ.

    Nguyễn Hữu Chỉnh nghe Hồ Đức Nhĩ nói lấy làm ngạc nhiên lắm:

    – Tôi tưởng ông vẫn làm quan dưới cửa cụ Phan Lê Phiên. Sao mà ra nông nỗi này?

    – Chả giấu gì đại nhân, sau khi quân Tây Sơn rút về nam, đám Đinh Tích Nhưỡng, Dương Trọng Tế lại ép vua lập lại ngôi chúa Trịnh. Nay Trịnh Bồng vừa lên đã lấn ép vua Lê hơn cả thời Trịnh Sâm. Tôi chán quá đành bỏ kinh thành về quê. Gặp mấy anh em cùng cảnh ngộ góp vốn sang Ai Lao mua trâu về Thanh Hóa, Nghệ An bán kiếm lời.

    Hồ Đức Nhĩ nói trơn tru một lèo, Chỉnh thấy nghi nghi liền hỏi:

    – Ông có nghe chuyện Trịnh Bồng vừa rồi sai quân vây cung Vạn Thọ định giết vua Lê không?

    – Ngược ngạo, vô đạo quá. Tôi cũng có nghe chuyện đó. Nhưng đầu đuôi không đủ chẳng biết thật hư ra sao.

    Nguyễn Hữu Chỉnh bỏ lửng, tạt sang chuyện khác:

    – Làm nghề lái trâu chắc kiếm khá hơn làm quan chứ?

    – Thì cũng gọi là bụng đói thì đầu gối phải bò thôi ạ.

    Nguyễn Hữu Chỉnh cứ chuyện nọ rọ chuyện kia. Bỗng dưng làm mặt buồn rượi:

    – Tôi thân tuy ở Tây Sơn, nhưng lòng vẫn hướng về nhà Lê. Trịnh Bồng lên ngôi chúa tôi biết thế nào rồi triều chính cũng đảo điên như trước.

    Hồ Đức Nhĩ nghe thế liền nói luôn:

    – Đúng vậy. Đại nhân quả là người thông tuệ. Mới đầu nghe mọi người nhận xét thì tưởng Côn Quận công là kẻ an phận, nhút nhát, không ham hố gì. Vậy mà từ khi lên ngôi chúa, hành tung còn bất nhân gấp mấy Trịnh Tông.

    Nguyễn Hữu Chỉnh trầm ngâm một lúc rồi bảo:

    – Tôi bốc dịch biết chắc cái ngôi chúa vét ấy cũng chẳng vững đâu. Án Đô vương? Ừm. Án Đô là “đố an”. Tôi đã nói với mọi người ở đây ngay hôm ấy. À mà sau vụ nghịch đạo ấy, đám Quận Liễu, Dương Trọng Tế có phản ứng gì không?

    Hồ Đức Nhĩ quên mất mình mang thân phận một tên lái trâu. Nhĩ tông tốc:

    – Tôi cũng nghe người dân truyền tai “câu sấm” của ngài. Việc làm của Trịnh Bồng quá ác độc, khiến cả đám Đinh Tích Nhưỡng và Dương Trọng Tế bị quần thần phản đối rầm rầm. Hoàng thượng đã xuống chiếu cho mấy nơi quanh kinh thành luôn sẵn sàng cứu giá. Từ hôm ấy cũng chưa thấy có động tĩnh gì mới.

    Nguyễn Hữu Chỉnh lúc ấy mới nhìn thẳng vào mắt Hồ Đức Nhĩ:

    – Lái trâu gì mà thông thạo chuyện cung cấm thế. Ngay từ lúc ngươi bước chân vào đây ta đã ngờ. Nay hỏi vài câu thì thò hết đuôi ra.

    Hồ Đức Nhĩ mặt tẽn tò, vái Chỉnh:

    – Đúng là không chuyện gì qua mắt được đại nhân. Vừa rồi nghe đại nhân nói tôi biết ngài vẫn có lòng hướng với dân với nước. Thật là trời chưa bỏ nhà Lê.

    Nguyễn Hữu Chỉnh đỡ Hồ Đức Nhĩ dậy:

    – Thôi không phải giấu nữa. Hoàng thượng sai ông vào đây vời ta ra kinh thành đúng không?

    – Dạ đúng ạ.

    Nhĩ luống cuống gỡ đầu sợi chỉ khâu ở gấu áo, lấy thư của vua Lê. Nguyễn Hữu Chỉnh đứng lên đem rượu quý và đồ nhắm ra mời Hồ Đức Nhĩ. Vậy đây là lần thứ hai trong mấy năm nay lúc cung vua, khi phủ chúa cử sứ giả vào làm thuyết khách mời Nguyễn Hữu Chỉnh ra giúp việc triều chính. Trái với lần trước Nguyễn Hữu Chỉnh cho chém đầu em rể là Quế Đình Vũ, sứ giả của Trịnh Tông để tỏ lòng trung thành với anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ. Lần này gặp Hồ Đức Nhĩ, Nguyễn Hữu Chỉnh mừng khôn xiết. Từ ngày anh em Nguyễn Huệ bỏ Chỉnh lại đất Nghệ An, Chỉnh biết số phận mình đang ở thế rất khó xử và nguy hiểm. Chỉnh muốn theo Tây Sơn nhưng cả Nguyễn Huệ và Nguyễn Nhạc đều không tin dùng. Trong con mắt đám đại thần, sĩ phu Bắc hà, Nguyễn Hữu Chỉnh là kẻ hoạt đầu không thể hợp tác. Tiếng xấu về Chỉnh loang rộng trong thiên hạ. Nguyễn Hữu Chỉnh như kẻ đứng trong vòng vây căm ghét và hận thù. Bất cứ lúc nào Chỉnh cũng có thể gặp nguy hiểm đến tính mạng. Đang lúc châng lâng thì Hồ Đức Nhĩ vào tìm. Niềm vui lớn với Chỉnh. Con đường thoát khỏi gọng kìm của mọi phía là đây. Cái chí lớn của Chỉnh có cơ hội thực hiện rồi. Bản chất hai mặt, tài biến báo, phỉnh phờ của Nguyễn Hữu Chỉnh lại rực cháy trong cái đầu đầy mưu mẹo.

    Nguyễn Hữu Chỉnh đọc chiếu cần vương của vua Lê, nước mắt tã tượi. Chỉnh hướng ra Bắc quỳ lạy. Đầu đập đất mãi không thôi. Hồ Đức Nhĩ thấy Nguyễn Hữu Chỉnh thành tâm quá, cảm động đỡ Chỉnh lên. Nguyễn Hữu Chỉnh bảo:

    – Tôi vẫn ngày đêm hướng về nhà Lê. Nay có chiếu cần vương này, danh chính ngôn thuận tôi sẽ đem hết tài năng chỉnh sửa lại cương thường, giúp vua trị nước.

    – Hoàng thượng đang mong đại nhân từng ngày. Nhưng tôi vừa nghe Đinh Tích Nhưỡng cử Mãn Trung Hầu và Đốc thị Phan Huy Ích đem quân vào đây bắt ông. Việc này bất ngờ quá. Hôm tôi rời kinh thành ra đi chưa thấy có động tĩnh gì.

    Nguyễn Hữu Chỉnh cười, sắc mặt cứ như không:

    – Tôi cũng biết việc ấy rồi. Nhưng bọn Mãn Trung hầu và Phan Huy Ích dễ gì bắt được tôi. Danh nghĩa tôi vẫn là tướng của Tây Sơn. Bây giờ ta tương kế tựu kế.

    – Là như thế nào?

    – Tôi sẽ viết thư cho người vào Phú Xuân báo cho Bắc Bình vương Nguyễn Huệ việc quận Thạc, quận Liễn lập lại họ Trịnh chèn ép vua Lê. Xin ông ấy cho tôi cầm quân ra trừng trị đám giặc đó.

    – Liệu Nguyễn Huệ có thuận theo không?

    – Thuận hay không thì can hệ gì. Tôi làm thế để tỏ trung thành với nhà Tây Sơn. Ngăn bọn Phan Văn Lân, Ngô Văn Sở can thiệp vào. Mình lại có cớ đem quân ra Thăng Long.

    – Vậy còn tôi?

    – Ông phải gấp rút trở về triều bẩm với vua kế hoạch trong ngoài phối hợp.

    – Kế hoạch thế nào. Hay đại nhân viết thư tâu rõ với Hoàng thượng.

    Chỉnh cười:

    – Ông đi buôn trâu. Trong người không nên giữ bất cứ thứ gì như cái kế hoạch đó. Mà nó cũng rất dễ nhớ thôi. Này nhé, tôi biết Đinh Tích Nhưỡng đóng bản doanh ở quê Nhưỡng. Làng Hàm Đan, xứ Đông. Người vùng đó mấy năm nay đem lòng căm ghét Nhưỡng vì sưu cao thuế nặng. Nhưỡng hống hách, gây nhiều hàm oan cho dân lành. Hào kiệt trung thành với nhà Lê ở vùng đó còn nhiều. Ngày này, tháng này tôi xuất binh, trước đó vua sai người đem mật chỉ về Hải Dương, Ninh Hải. Lệnh cho hào kiệt vùng đó nổi dậy bao vây sào huyệt của Nhưỡng. Bắt gia quyến Nhưỡng làm con tin. Tấn công những nơi quân Nhưỡng đóng… Đinh Tích Nhưỡng sẽ không còn bụng dạ nào mà quan tâm đến việc nhà chúa nữa. Nhưỡng sẽ bỏ kinh thành kéo quân về quê dẹp loạn.

    – Ngài quả là túc kế đa mưu.

    – Kế hoạch chỉ có vậy. Ông cần nhớ ngày giờ tôi xuất quân và trước đó phải gây biến ở Hải Dương để kéo Nhưỡng khỏi kinh thành. Đám còn lại tôi coi như cỏ rác cả.

    Hồ Đức Nhĩ như chưa hết đắc ý cái mưu chước dương đông kích tây của Nguyễn Hữu Chỉnh. Chợt bật hỏi:

    – Thế ngài lại đem quân Tây Sơn ra Đông Kinh thật à?

    Chỉnh bảo:

    – Ông đúng là người thật thà, cả tin. Tôi rước hổ báo ra làm gì. Từ ngày về đây tôi cũng chiêu mộ được vài ngàn lính. Nay là lúc dùng đến. Lại thường xuyên giữ liên hệ với Đặng Thái Tài và Lương Thụ Khả đang cầm quân trấn giữ Thanh Hoa. Trấn thủ Đặng Thái Tài chẳng nói tới làm gì. Hắn chỉ chuyên vơ vét, ngày đêm hưởng thụ. Quân đội triều đình do Lương Thụ Khả chỉ huy. Tôi với Khả thân nhau từ hồi dưới trướng cụ Quận Huy. Quân của tôi và Khả gộp lại cũng lên tới bảy, tám ngàn người.

    Hồ Đức Nhĩ chắp tay vái Chỉnh:

    – Danh tiếng Bằng Lĩnh hầu lừng lẫy Bắc hà không sai. Ngài tính toán đâu vào đấy cả. Tôi mừng đã hoàn thành mệnh vua giao.

    – Còn việc này nữa. Ông bẩm với Hoàng thượng xuống chỉ giao cho tôi làm chủ tướng, Lường Thụ Khả làm phó tướng. Hai chúng tôi được quyền điều động quân đội triều đình từ Nghệ An ra Đông Kinh hưởng ứng chiếu cần vương. Giương cờ cứu giá thì kẻ nào dám ngăn trở.

    – Vậy sáng sớm mai tôi lên đường. Nhưng ngài vẫn phải đề phòng Mãn Trung Hầu và Phan Huy Ích. Tôi nghe nói Phan Huy Ích rêu rao làm một cái trống thật lớn. Bắt ngài nhốt vào đó đem ra Đông Kinh trị tội.

    Nguyễn Hữu Chỉnh cười ha hả:

    – Chưa biết ai nhốt ai vào trống. Đám Mãn Trung Hầu với tay Tiến sĩ trói gà không chặt Phan Huy Ích tôi sẽ bắt nay mai thôi. Ông phải đi ngay đi. Vào đường nào thì ra đường ấy. Hẹn cùng nhau khởi sự cho khớp thì phần thắng nhìn thấy trước rồi.

    Từ ngày về quê, Nguyễn Hữu Chỉnh mộ được gần hai ngàn lính. Chỉnh gọi đám quân tuyển mộ này là phu làm thuê hoặc gia khách. Khi nhà chúa trỗi dậy, Nguyễn Hữu Chỉnh không ngạc nhiên. Trịnh Bồng được phong tước Án Đô vương, Nguyễn Hữu Chỉnh giễu Án Đô là “đố an”. Câu đùa đó lan truyền khắp Nghệ An. Lan ra tận kinh thành đến tai Trịnh Bồng. Chúa giận lắm. Án Đô vương Trịnh Bồng sai Mãn Trung hầu cùng Phan Huy Ích đem quân vào Nghệ An bắt Chỉnh. Nhưỡng chuẩn bị cất quân thì Hồ Đức Nhĩ đã vào gặp Chỉnh trước rồi.