1 la mã. Đôn đốc nhân luân
1. Trong đạo làm người, không có việc gì đi trước việc làm sáng đạo; quân thần có tình nghĩa, phụ tử có tình thân, phu phụ có cách biệt, huynh đệ có thứ tự, bằng hữu có thành tín, đó là đại luân của nhân loại, nhân luân sáng tỏ thì sau đấy nhân đạo mới đứng vững. (93, 94, 95. 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102).
2. Trẫm mong các thần thứ, quân dân, tất cả đều biết lấy việc đôn hậu nhân luân làm trọng (103, 104).
3. Kẻ làm quan vâng phép chung, tất phải hết lòng đi theo đường chính, khi làm việc, phải hết sức ra công (105, 106).
4. Người làm học trò, giảng giải, học hành cho sáng đạo, dùi mài thành tài để cung ứng nhu dụng quốc gia (107, 108).
5. Làm nhà binh, nhà nông, thợ thuyền, nhà buôn, lạc nghiệp chuyên cần, an thường thủ phận, trong nhà thì ngửng lên thờ phụ mẫu, cúi xuống nuôi thê tử, ngoài nước thì nộp tô, đóng thuế, yên lẽ phải, chăm việc chung (109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116).
6. Những người thuộc quân tịch đừng rời đội ngũ mà trốn tránh cẩu thả, chớ lười biếng mà không phấn chấn, thời bình thì luyện lập võ nghệ, khi hữu sự thì hùng dũng đi tiên phong (117, 118, 119, 120).
7. Kẻ làm tư lại, đừng múa văn lộng phép, chớ xâm lấn tài sản của dân, chỉ nên lo hôm sớm chuyên cần, không bỏ phế công sự (121, 122, 123, 124).
8. Còn như phụng sự phụ mẫu, tất lấy lòng hiếu kính, phu phụ đối xử tất lấy tình hòa thuận, huynh đệ tất tương ái mà không chống đối nhau, bằng hữu tất tín cẩn mà không khinh nhờn dối trá (125, 126, 127, 128).
9. Trung kinh nói: “Quân tử giữ đạo là giữ phúc của mình lâu dài”. Các ngươi nên tin như vậy; di luân đã định, ơn phúc đều đến cho đến khi thịnh trị, thăng bình vĩnh viễn. Rõ ràng vậy thay!” (129, 130, 131, 132, 133, 134).
2 la mã. Thuật chính tâm
1. Lòng là gốc của con người, lòng chính đính thì muôn sự lành ở đó mà sinh ra, lòng bất chính thì trăm điều ác từ đó mà theo ra, há chẳng nên thận trọng ru? (135, 136, 137, 138, 139, 140).
2. Thượng đế đã phú bẩm tính lành cho con người, nên ai cũng có tính thường, đó là nhân, nghĩa, lễ, trí, gọi là bốn mối, từ khi sơ sinh, người ta không ai không có (141, 112, 143, 141).
3. Trẫm mong trăm họ, mỗi người lo giữ thiện tâm, tồn dưỡng lương tính, tuy sở nghiệp có bất đồng nhưng hướng thiện thì nhất trí (145, 146, 147, 148).
4. Người giàu, chớ kiêu sa, người nghèo, đừng gian nguỵ, đừng thay đổi vì lợi dụ, chớ tự hãm vào ác tập. (149, 150, 151, 152).
5. Nếu có một ngôn từ bất chính, một hành vi bất thiện, tất biết quí sĩ (368) trong lòng, nghiêm khắc cải hối, thích thiện yêu nghĩa để bảo tồn đời mình, dẹp ác khử tà để cùng về đường chính (153, 154, 155, 156, 157, 158).
6. Nếu không lo cảnh tỉnh, điều dâm tà ô uế không chỗ nào là không làm, thì đó là tự hãm vào hình phạt, cắn rốn (369) sao kịp nữa! Kinh thư chép: “Thuận lẽ phải là tốt, theo điều nghịch là xấu, như bóng theo hình, như tiếng vang theo tiếng nói”. (159, 160, 161, 162, 163, 164).
7. Nay giáo dưỡng muôn dân, Trẫm lạc quan khi thấy các ngươi thành đạt và không lạc quan khi thấy các ngươi mắc phải điều lầm lỗi. Các ngươi nên cẩn thận suy tư về điều này. (165, 166, 167, 168).
3 la mã. Chuyên cần nghề nghiệp
1. Trời cao sinh ra dân, tất giao phó cho mỗi người một nghề, cho nên mỗi người phải tự chọn lấy một nghề để làm căn bản lập thân. Kẻ sĩ, nhà nông, người làm thợ, kẻ đi buôn, người làm vườn, kẻ trồng rau, bác chài đánh cá, đứa trẻ chăn trâu, thậm chí cả tay võ biền trong quân lữ, mỗi người đều phải có nghề nghiệp, đều nhờ vào đấy mà sinh sống. (169, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 176).
2. Nghiệp thành công là nhờ ở chuyên cần mà bị phế bỏ là vì lười biếng, chỉ nên tinh chuyên làm việc, không lười dùng sức thì nếu lo toan một ngày không đủ, lo toan một tháng sẽ dư thừa, cuối cùng tất thấy thành hiệu. (177, 178, 17, 180).
3. Làm học trò, tắm rửa thân xác, trau dồi tính hạnh, học rộng, nghe khắp, quyết đi đến một thế đứng vững vàng, nếu có lợi nhỏ trước mắt, cũng không thể vội vã thay đổi chí hướng. (181, 182, 183, 184).
4. Làm nhà nông, hãy tu sửa cày bừa, chuyên cần về việc cấy gặt, cốt để cho trọn ngày no đủ, nếu có chuyện được mùa không đều, cũng không vì thế mà bỏ nghề. (185, 186, 187, 188).
5. Cho đến thợ thuyền, phải chỉnh sức các xuất phẩm cho ăn hợp với vật liệu, nhà buôn phải để cho của cải lưu thông, quân ngũ giảng tập võ thuật, đều có nghề nghiệp bình thường để nuôi thân, không bao giờ không tập mà yên, vậy chuyên cần mà làm việc, đây là ý nghĩa của sự chuyên cần nghề nghiệp. Kinh thư chép: “Chỉ có sự chuyên cần mới phát triển được nghề nghiệp”. Các người nên gắng sức đi. (189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196).
4 la mã. Chuộng tiết kiệm
1. Việc sinh tài có đường lối lớn lao: làm nhiều, ăn ít, làm việc nhanh chóng, tiêu dùng từ từ, tiền của thường đủ, cho nên thánh hiền, mỗi khi bàn luận về tài sản, đều lấy tiết kiệm làm đầu. Ngày nay, hải vũ hòa bình, nhân dân đa số chuộng xa xỉ, y phục, khí dụng, xa hoa diễm lệ quá độ, thù tạc qua lại, thảy đều hoang phí phù phiếm. (197, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206).
2. Lại có khi thờ Thần lễ Phật, một bữa tiệc cúng tế phải tiêu dùng lên đến nghìn trăm, thậm chí có những người bướng bỉnh dại dột, nghiện nha phiến, la cà rượu chè cờ bạc, cuối cùng bị phá sản khuynh tài, xúc phạm hình pháp, thật khá thương thay! (207, 208, 209, 210, 211, 212).
3. Sĩ thứ quân nhân, các ngươi nên nghiêm chỉnh tuân hành lời huấn dụ của Trẫm, lấy cần kiệm làm lương thuật bảo trì thân thể, quản trị gia đình; y phục không được xa xỉ quá, ẩm thực không được thiếu tiết độ; phòng ốc, khí cụ, chỉ cốt chất phác; quan, hôn, tang, tế, chỉ quý ở chỗ đắc nghi, không nên quá xa phí. (213, 214, 215, 216).
4. Đến như người ngu si, lưu dũng, đã từng lỡ hút nha phiến, nghiện rượu chè, mê cờ bạc, nên mau mau tẩy trừ. Kinh thư chép: “Thận trọng về đức cần kiệm là nghĩ đến tiền đồ lâu dài”. Các người tin có thể được như thế thì tác phong kiệm ước sẽ thành, hiệu quả đại phú sẽ đến, há chẳng đẹp đẽ sao? (217, 218, 219, 220, 221, 222).
5 la mã. Đôn hậu phong tục
1. Phong tục có quan hệ không nhỏ, phong tục thuần mỹ thì việc hình sẽ được bãi, việc binh sẽ được xếp bỏ, bốn biển vang dội tiếng nhạc hòa bình. Trẫm mong các sĩ thứ quân nhân, cùng nhìn nhau làm việc thiện để hoàn thành đạo lớn. (223, 221, 225, 226, 227, 228, 229, 230).
2. Có ân ý để đãi xử với thân tộc, có tín thuận đề hòa mục với hương đảng, có lễ nhượng để điều hòa thiên hạ, đừng lấy giàu lấn nghèo, đừng lấy mạnh hiếp yếu. (231, 232, 233, 234).
3. Ở thời binh thì bảo ái lẫn nhau, khi hữu sự thì chu tuất lẫn nhau, dừng chứa thù phẫn mà tạo ra mối tranh chấp, đừng thích kiện tụng mà phương hại đến lẽ sống. (235, 236, 237, 238).
4. Họp nhau lại để giữ gìn trông coi đánh dẹp trộm cướp, đừng ẩn nặc người lại đào để khỏi bị liên can, hãy tập giữ liêm sỉ, trung tín, đừng có thói hiểm trá, hư ngụy. (239, 240, 241, 242).
5. Làm học trò, ắt biết ở lòng thuần hậu, giữ tính điềm tĩnh; nhà nông, thợ làm vườn, đừng vượt giới hạn để cầu ích lợi cho mình, đừng ngăn nước ruộng mà gây thiệt hại cho người, làm thơ, đi buôn, chớ tranh lợi mà giành giật nhau, đừng khoe khoang hàng hóa để cầu bán. (243, 241, 245, 200, 217, 248).
6. Kinh thư chép: “Phàm đã là thứ dân, không nên có bè đảng, làm con người, đừng có ý riêng tư”. Các ngươi nên biết rõ ý ấy để cải cách thói kiêu bạc, cùng nhau hướng đến mỹ tục, đến hạnh phúc hòa bình lâu dài, tới được cái đức thuận hòa vĩ đại. Các ngươi gắng sức nhiều về điều ấy vậy.
6 la mã. Giáo huấn tử đệ
1. Người ta bắt đầu làm tử đệ, sau mới làm phụ huynh sư trưởng, ngày nay nếu không biết đạo làm con em, ngày sau tức không thể biết đạo làm cha anh, vì thế, sự giáo huấn của cổ nhân tất bắt đầu từ tử đệ, cho nên, nếu muốn cho chúng sau này làm phụ huynh, sư trưởng thì theo cái cách yêu con em của người xưa, dạy thì dùng hiếu nghĩa, không gần gũi điều tà (255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264).
2. Nay Trẫm mong những bậc phụ huynh sư trưởng, các ngươi phải cần mẫn giáo huấn tử đệ, cốt khiến cho chúng cung kính giữ gìn thiên lương, không để mất nghiệp nhà, chớ để cho chúng chơi bời bừa bãi, say mê cờ bạc, buông tuồng rượu chè, đừng để cho chúng kết giao với những người trộm cắp, chớ làm cho chúng tập tành yêu chuộng xa xỉ (265, 266, 267, 208, 209, 270, 271, 272).
3. Khi hành động, tất nhiên chúng phải tôn trọng hiếu đễ, lực điền; trong tâm trí, tất nhiên chúng phải giữ gìn lễ nghĩa, liêm sỉ, lâu ngày, tâm địa thuần lương, mỗi ngày một tiến đến chỗ thiện, cao thì có thể thành tài đạt đức, làm vinh hiển cho môn lư, thấp thì cũng không mất cơ hội làm một người lương dân, bảo thủ gia nghiệp; cái công trình giáo hối hằng ngày, há không to lớn và xu rộng hay sao? (273, 274, 275, 276, 277, 278, 279, 280, 281, 282).
4. Con nhỏ cháu dại, tất cả những gì của thánh nhân đều phải dạy, chương Thiếu nghi, chức đệ tử, chỗ đến của người quân tử là phải nghiêm trang. Mạnh Tử nói: “Ở nhân dật mà không dạy thì gần với cầm thú. Các ngươi không nên sao nhãng điều ấy” (283, 281, 285, 286, 287, 288, 289, 290).
7 la mã. Tôn sùng chính học
1. Sở dĩ học là học làm người, cho nên không thể có một người vô học trong thiên hạ, cũng như không thể sống một ngày không học, bởi vậy, cái sở học của ta càng không thể không chính đáng. (291, 292, 203, 24, 295, 296).
2. Trẫm mong triệu thứ các ngươi tôn sùng chính học, giảng minh nhân luân, đạo Nghiêu Thuấn chỉ là hiếu đễ mà thôi, giáo dục Khổng Mạnh chủ trương nhân nghĩa trước hết, đấy là những điều phải giảng vậy (297, 298, 299, 300, 301, 302).
3. Tả đạo dị đoan, nhất thiết chớ để lừa dối mê hoặc; học thuyết Da tô lại càng vô lý hơn nữa, thậm chí nam nữ hỗn loạn, hạnh kiểm như cầm thú, dấy gian dựng đảng, tự giẫm lên hình pháp, như vậy là phá hoại tôn giáo, làm hư nát luân thường, lại càng không nên tin. Nếu đã bị đạo ấy dụ dỗ, nên mau chóng cải trừ; phàm quan, hôn, tang, tế, tất phải được cử hành theo quốc lễ; đã không bị mê hoặc về đường khác thì tự mình có thể quay về chính đạo (303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 310, 311, 312, 213, 314, 315 316, 317, 318).
4. Nghề làm học trò là tụng tập Thi, Thư, tự biết nghĩa lý, đến nhà binh, nhà nông, thợ thuyền, nhà buôn, há đâu tất cả đều đọc sách biết chữ, bởi vậy, khi thấy người nào nói điều lành, nên vui vẻ nghe theo, thấy người nào có hạnh kiểm tốt, nên bắt chước làm ngay, yêu mến đức tốt, không mất bản tâm, vào thì đủ để phụng sự phụ huynh, ra thì đủ để phụng sự trưởng thượng, cái học của thánh hiền cũng không ngoài những điều ấy. Mạnh Tử nói: “Dẹp tà thuyết, chống nết xấu, buông bỏ lời dâm ô”. Trẫm mở lời dạy dỗ thành thực, thiết tha, chỉ muốn ơn huệ tốt lành cho dân, các ngươi nên kính cẩn mà nghe (319, 320, 321, 322, 323, 324, 325, 326, 327, 328, 329, 330, 331, 332, 333, 334).
8 la mã. Răn giữ lòng dâm
1. Người ta sinh ra giữa trời đất, điều đáng quý là ở chỗ giữ tính tình ngay thẳng, không lả lơi dâm đãng, điều đáng quý là ở đường lành mà không sa vào vòng tà ngụy. Trong sự giao tế giữa nam nữ, tình dục rất dễ mê hoặc, nếu không dùng lễ đề phòng, thì đầu mối của nó tuy rất nhỏ mà cái họa gây ra lại rất lớn; thù hấn ở đó mà phát sinh, ngục tụng từ đó mà khởi đầu, há không biết tường tận mà giữ gìn ngăn cản hay sao? (335, 336, 337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345).
2. Lâu nay, Trẫm đặc biệt ban thưởng cho những tiết phụ trinh nữ ở các địa phương, hoặc cho kiến lập từ sở, hoặc đem ban phát biển ngạch, để khuyến khích những người trinh tiết trong thiên hạ. Mong các ngươi là phụ mẫu, huynh trưởng, các ngươi biết giáo hối tử đệ, nam giới thì lấy lễ phép ngăn mình, nữ giới thì dùng trinh tiết giữ mình, cái tình giữa nam nữ chính đáng, thì trăm ơn phúc đã tập trung ở đấy vậy (346, 347, 348, 349, 350, 351, 352, 353, 554, 355, 356, 357, 358).
3. Như bọn cường hào cậy vào thế lực mà xâm lăng, điêu trá, giảo hoạt mà thao túng thì thực là rất nguy hại cho người bình dân; lại như quân vô lại du côn, quen làm điều bất thiện, trước thì phá tủ, xoi vách, sau thì xúi người gây sự, những hành động ấy, thiên lý sẽ không buông tha, quốc pháp sẽ không dung thứ. Kinh Thư chép: “Đạo trời, làm lành thì được phúc, làm điều dâm thì mắc họa”. Nếu có phạm những điều ấy, các ngươi nên mau tự biết sợ hãi, hối cải, đổi dữ về lành, cùng nhờ vào nơi nuôi dưỡng lẫn nhau, yên vui với nhau. Và trăm họ nên suy niệm về điều này (359, 360, 361, 362, 363, 364, 365, 366, 367, 368, 369, 370, 371, 372).
9 la mã. Cẩn thận giữ phép
1. Triều đình ở với dân, muốn cho dân trọng pháp, không muốn cho dân phạm pháp. Dân của ta phải biết giữ pháp thì sau mới ít tội, không dùng vào tội lệ mới hoàn thiện được đời sống của mình, do đấy, pháp kỷ được thiết lập chính là vì dân; các ngươi không suy tư về điều ấy để thận trọng về việc giữ phép hay sao? (373, 374, 375, 376, 377, 378, 37, 380, 381, 382).
2. Trẫm báo cáo cho trăm họ các ngươi biết, các phụ huynh trong gia đình phải giáo dục tử đệ, các trưởng chính ở hương thôn phải răn đe dân chúng, mỗi người phải lấy pháp luật chuyển nhau giải thích rõ ràng, đừng khinh mạn phép nước mà làm liều, chớ rời bỏ phép nước mà dễ dàng phạm tội (38, 384, 385, 386, 387, 388).
3. Như biết luật trừng phạt những người bất đạo bất hiếu thì không dám làm những việc chống đối đạo thường, xúc phạm lẽ phải; nếu biết luật cấm đấu ẩu nhương đoạt, thì không dám mặc sức để sổng cái tính cường bạo, lăng loàn; biết luật cấm gian dâm đạo thiết thì biết ngăn ngừa những cái hẹp hòi quanh quất trong lòng; biết luật cấm việt tố, vu cáo, tất biết đổi thói quen ưa kiện tụng; biết thuế khóa đã tự có định ngạch thì chớ tìm cách nắm giữ tất cả mà thiếu tiền đóng góp; biết tội giấu người phạm pháp thì bị liên can, tất chớ thông đồng với nhau mà oa tàng những người phạm pháp tại đào (389, 390, 391, 392, 393, 394, 395, 396, 397, 398, 399, 400, 401, 492).
4. Phàm những gì công pháp cấm đoán đều nêu thận trọng tránh đi, tự biết trừ khử ngụy vọng, tiến lên tu sửa cho lương hảo. Kinh thư chép: “Mọi người giữ điển để được ơn trời”. Như thế, dưới có cái may phong hóa được lan rộng, trên có nền chính trị trong đó hình phạt được bãi bỏ, như vậy không thịnh vượng hay sao? |103, 404, 405, 496, 407, 408).
10 la mã. Quảng bá đức hạnh
1. Nhà nào tích thiện tất có thừa phúc, vì thiện là phúc tập trung lại, cái gọi là thiện không có gì khác, chẳng qua là hiếu đễ, trung tín, nhân nghĩa, lễ trí mà thôi. Nay Trẫm dạy dân chúng các ngươi, không nói đến việc phải biết hết các điều kể trên, chỉ nói đến cái đạo di luân thường dùng hằng ngày thì đại lược không ngoài những điều ấy (409, 410, 411, 412, 413, 414, 415, 416, 417, 418, 419, 420).
2. Sĩ thứ quân nhân, các ngươi nên kính cẩn nghe theo lời Trẫm, gắng sức tiến đến cõi thiện, hôm nay làm một việc thiện, ngày mai làm một việc thiện, lâu ngày thì thực hiện được ở mình, tính thiện mới có thể quảng bá âm đức, tự nhiên tai ương không xảy ra, phúc lộc tìm đến hằng ngày, nếu báo ứng hơi chậm, thân mình chưa được vinh hiển, thì tử tôn tất cũng được nương nhờ ơn phúc thừa dư sẵn có mà phát triển thịnh đại đến vô cùng. (421, 422, 423, 424, 425, 426, 427, 428, 429, 439, 431, 432).
3. Kinh thư chép: “Làm lành, trăm điều tốt được ban xuống”. Tất cả các ngươi nên thể theo ý Trẫm, đôn đốc thi hành đường thiện không trễ nải, cho đến khi tính mệnh của mỗi người được chính đính, bảo vệ được nền thái hòa, cùng nhau đạt tới đường nhân cõi thọ, vẻ vang lắm thay! (433, 434, 435, 436, 437, 438, 439, 440).