Nhà vua tên húy là Nguyễn Phước Thì, con thứ hai của vua Hiến Tổ và bà Từ Dụ, sinh ngày 25 tháng 8 năm Kỷ Sửu (22 tháng 9 năm 1829) lên ngôi báu tháng 10 năm Đinh Vị (1817), lấy năm sau là năm Mậu Thân (1848) làm Tự Đức nguyên niên, băng hà ngày 16 tháng 6 năm Quý Mùi (19 tháng 7 năm 1883), miếu hiệu là Dực Tôn Anh Hoàng đế.
Chân dung của Ngài đã được Tổng đốc Thân Trọng Huề mô tả như sau: “Ngài hình dung như một người nho sĩ, không cao, không thấp, trạc người bậc trung, không gầy, không béo, có một phần hơi gầy một tý. Da không trắng không đen. Mặt hơi dài, cằm hơi nhỏ, trán rộng mà thẳng, mũi cao mà tròn, hai con mắt tinh mà lanh. Ngài hay chít cái khăn vùng mà nhỏ, và mặc áo vàng, khi Ngài có tuổi thì hay mặc quần vàng, đi giày hàng vàng của Nội vụ đóng. Ngài không ưa trang sức mà cũng không cho các bà nội cung đeo đồ nữ trang, chỉ cốt lấy sự ăn mặc sạch sẽ làm đẹp.
Tính Ngài thật là hiền lành… Ngài thờ đức Từ Dụ rất có hiếu; lệ thường cứ ngày chẵn thì chầu cung, ngày lẻ thì ngự triều, trong 36 năm thường vẫn như thế, không sai chút nào… Tính Ngài siêng năng, sáng chừng 5 giờ, Ngài đã ngự tánh, nghĩa là thức dậy, chừng 6 giờ, Ngài đã ra triều… Đức Dực Tôn đã thuộc việc mà lại chăm, cho nên nhiều bữa Ngài ban việc đến 9, 10 giờ mới ngự vào Nội… Lệ nước ta xưa nay các quan không được vào chỗ ngự tọa làm giúp việc cho vua, cho nên việc lớn việc nhỏ, Ngài phải xem cả… Có nhiều tờ phiến Ngài phê dài hơn cả các quan tâu, chữ đã tốt mà văn lại hay, ai cũng kính cái tài của Ngài” .
Về học thức, Ngài là một ông vua thông minh, hiếu học, sùng văn, trọng Nho, cho nên Ngài hay cải cách thi cử, đặt ra các khoa Nhã sĩ và Cát sĩ để chọn người có văn học, thiếp lập Tập hiền viện, Khai kinh diên để cùng các quan đến bàn luận sách vở, làm thơ phú hoặc thảo luận về chính sự. Về võ bị, Ngài rất chú trọng đến binh chế, tuyển võ sinh năm 1861, mở khoa tiến sĩ võ năm 1865, nhưng việc thất thủ ở tỉnh miền Đông Nam kỳ năm 1862, ba tỉnh miền Tây năm 1867, thành Hà Nội năm 1873 đã dồn triều đình Huế vào một ngả bế tắc không phương cứu vãn. Về giáo dục, vừa phiên dịch Thập điều, Ngài vừa lắng nghe tiếng nói của Nguyễn Trường Tộ, cử nhà cải cách đi tìm mỏ vàng ở Nghệ An, Hà Tĩnh năm 1860, gửi ông sang Pháp để mượn thợ và mua máy móc; về nước năm 1867, Nguyễn Trường Tộ lại được nhà vua ủy thác sang công cán bên Pháp, bị đau không đi được, ông lại được tín nhiệm năm 1871 đem học sinh sang Pháp du học. Tuy công việc không thành, nhưng chừng ấy đã đủ chứng minh sự chú ý của nhà vua đối với mọi nỗ lực canh tân xứ sở. Phong trào văn học chữ Nôm do Ngài nhiệt thành phát động đã nói lên việc nhà vua chấp thuận sử dụng chữ Nôm như một văn tự chân chính. Tuy nhiên, dã tâm xâm lược của người Pháp, được một hoàn cảnh thuận tiện thúc đẩy, được những phát minh khoa học của Âu châu ủng hộ, đã đủ nanh vuốt để bóp nát con người Việt Nam đang kinh hoàng trước cơn gió lốc lịch sử. Vua Tự Đức băng hà giữa lúc bọn thực dân đang mưu mô chiếm cứ kinh đô. Ngài đã chết trong thất bại nhưng Ngài đã giãy giụa đau đớn trước khi nhắm mắt và hình ảnh cuối cùng ấy đã làm bùi ngùi những tâm hồn đồng điệu với Ngài. Ngày nay, xác thân yên nghỉ ở Khiêm lăng, hồn Ngài chắc đã hả hê khi thấy nền giáo dục chủ trí của người Pháp đã suy sụp từ năm 1940, hiện đang phân hóa trong một cảnh hỗn loạn thê thảm hơn cảnh đổ vỡ xảy ra trong đời Ngài, chỉ vì nền giáo dục này đang thiếu cái mà nền giáo dục kia đã có một cách viên mãn.
Cái viên mãn ấy, ta có thể tìm thấy trong những tác phẩm sau đây của Ngài:
1. Từ huấn lục.
2. Tự học giải nghĩa ca.
3. Khâm định đối sách chuẩn thăng.
4. Luận ngữ thích nghĩa ca.
5. Ngự chế thi sơ tập.
6. Ngự chế thi nhị tập.
7. Ngự chế thi tam tập.
8. Ngự chế văn nhị tập.
9. Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca (1870).
Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:
Chú thích 127: Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, trang 473.