Bản này được san định vào tháng 7 mùa thu năm Cảnh Trị nguyên niên (1663), đời vua Lê Huyền Tôn, đến mùa xuân năm Cảnh Hưng thứ 21 (1760), được minh định rồi chuyển tống cho quan lại các nha môn vâng lệnh tuân hành; bản diễn Nôm của Nhữ Đình Toản cũng được phát hành nhân dịp này.
Từ ngày ban hành 24 huấn điều (1499), giáo dục và thi cử được triều đình chú trọng hơn trước. Khoa Hội thí tháng 4 ta năm 1499 được tổ chức nghiêm cẩn, số lấy đỗ là 55 tiến sĩ trên hơn 5.000 cử nhân dự thi, đề tài thi Đình hỏi về nhân tài và chính sách của vương giả; khoa Hương thí năm 1501 cũng được tổ chức chặt chẽ hơn theo sắc dụ tháng 4 năm 1501, Hội thi năm 1502 lấy đỗ ít hơn (61 người trên 5.000 thi sinh), đề thi Đình hỏi về công việc đế vương trị nước, đề thi Đình khóa 1511 hỏi về đạo trị dân xưa và nay; sắc dụ cải cách thi Hương năm 1911 lại ảnh hưởng đến kỳ thi Hội năm 1514, số trúng cách chỉ có 43 trong khi có đến 5.700 cử nhân ứng thí, đề thi đều hỏi về nhân tài (năm 1514), về tương quan giữa việc dùng người và việc trị nước (1518), đạo làm vua làm thầy (1525). Tổ chức giáo dục đang tiến triển một cách tốt đẹp thì xảy ra biến cố nhà Mạc, ảnh hưởng tai hại đến những khoa thi do nhà Mạc tổ chức đã đành (từ 1529 đến 1592, 22 khoa thi, 485 trúng cách), ngay cả những khoa thi từ 1554 đến 1583, và những khoa từ 1595 đến 1659 đã không giữ được kỷ luật nghiêm minh cần thiết, vì thế, đã phải thiết lập những khoa Sĩ vọng (1658), Đông các (1659) để điều chỉnh lại những khuyết điểm đã gặp; tai hại nhất là các khoa thi Hương đã không kiểm soát được chặt chẽ như trước, quan trường để cho thí sinh ngang nhiên mang sách vào trường thi, nhiều người nói tiếng là học dốt, đi thi cầu may cũng đỗ. Cũng vì vậy mà một mặt vua Huyền Tông bắt các sinh đồ đã trúng tuyển các khoa Dậu (1657), Tý (1660), Mão (1663), phải thi lại, một mặt nhà vua ban hành bản Lê triều giáo huấn điều lệ hầu chấn chỉnh lại tình trạng giác dục suy đồi.
Cũng như 24 huấn điều, bản giáo huấn này khai triển bốn đề mục chính trong 47 điều khoản. Đề mục thứ nhất là gia đình gồm 10 điều nói về bổn phận của mọi thành phần trong gia đình: con (2), anh em (3), vợ chồng (4), cha mẹ (6) gia trưởng (8), tử đệ (9), con dâu (10), đàn bà góa (11, 12, 13). Đề mục thứ hai là xã hội gồm 10 điều nói về hương đảng, trật tự trong hương đảng (14), nhiệm vụ của người làng (15, 34, 22, 23, 21), óc hợp quần (16), hòa mục (19), tinh thần tương trợ (45), tương thân (49); sau đấy là nhiệm vụ của thương gia (33), nhiệm vụ coi con người là người (43), là bạn (5) là khách (21); sau hết là tinh thần tôn trọng lễ nghi: tang lế (41), hôn nhân (44). Đề mục thứ ba là văn hóa, gồm 6 điều nói về nghĩa tôn sư (7), việc sùng chính học (30, 38, 40), trọng cổ điển (35), bão tồn các di tích lịch sử (37). Đề mục thứ tư là chính trị gồm 14 điều nói về hành chính: nhiệm vụ quan viên (1), điền lại (36), xã trưởng, tiêu chuẩn đề cử (25), nhiệm vụ trọng tài (17); sau đấy là luật pháp: trọng pháp (18), tránh kiện tụng (31), vu cáo (32), nhiệm vụ làm chứng nhân (20), tôn trọng công bình (47); cuối cùng là nhiệm vụ công dân: óc tôn quân (42), thái độ cần (26) kiệm (27), nhập cuộc (28), công chính (29) trọng danh tính (39). Đối chiếu với bản 21 huấn điều, nội dung căn bản của tác phẩm này không sai biệt; 23 điều khoản viết thêm là phần khai triển, hoặc nhấn mạnh về một điều khoản nào như vai trò của dân chúng ở hương thôn, hoặc chú trọng tới việc đề cao văn hóa cổ điển là những điều khoản liên quan đến thực tại thế kỷ XVII. Việc cường điệu nhiệm vụ của xã trưởng có thể đã nhận thấy từ khoa thi hương năm 1501, trong đó xã trưởng phải loại khai họ tên học trò để cho phủ, huyện, châu sát hạch từng người; khoa thi hương năm 1511, các nhà lãnh đạo giáo dục thời ấy kêu gọi xã trưởng nên theo đức ý của triều đình, giữ công bằng để chọn được thực tài cho nhà nước dùng; nhiệm vụ của xã trưởng không thấy đề cập tới nữa trong những kỳ thi của nhà Mạc và đời Lê Trung hưng, chính vì thế mà những khoa thi từ 1525 đến 1659 đã hết sức lộn xộn như ta đã trình bày ở trên. Những khoản nói thêm về văn hóa, nhất là điều 35, đã nói lên nỗi ưu tư của nhà cầm quyền trước cao trào phục hưng của đạo Phật cũng như trước sự bột khởi của ý thức dân chúng. Đây là điều 35 mà không ai có quyền không biết khi tìm hiểu về lịch sử văn hóa Việt Nam: “Phàm kinh sử tử tập cùng văn chương hữu ích cho thế giáo mới được san bản thông hành, còn những sách dị đoan tà thuyết của đạo Lão, đạo Phật, những truyện Quốc âm và ca thi dâm đãng, không được san bản ấn khắc mà tổn thương phong hóa”. Sự cấm đoán vô lý của nhà cầm quyền đã phát động một phản ứng dữ dội về phía các nhà văn; không ai bảo ai mà cả một phong trào truyện vô danh được thành hình , người ta sử dụng danh xưng nôm na trong câu phê phán đầu lưỡi của nhà cầm quyền “nôm na cha mách qué” như một khẩu hiệu tranh đấu . Một phong trào văn học mới phát sinh trên sự đổ nát cùng ngày càng thê thảm của nền giáo dục quốc gia. Dân chúng năm 1674 ồ ạt theo ưu binh Thanh, Nghệ đón giết bồi tụng Nguyễn Quốc Trinh, rồi đến cướp nhà tham tụng Phạm Công Trứ là tác giả Lê triều giáo huấn điều lệ, đuổi cho ông phải trốn ra ngoài mới được thoát nạn, vài tháng sau thì mất (1675). Năm 1676 (đời Vĩnh Trị, 1676 1680), Triều đình phải đặt 6 giáo điều để khuyên răn bầy tôi và nhân dân trong kinh thành, ngoài phiên trấn, nhưng đấy không phải là giáo huấn nữa, mà chỉ toàn là những lời cảnh cáo, đe dọa. Năm 1678, 16 điều lệ thi Hương được tung ra; ngày thi, sĩ tử phải được nhận diện và điểm mục. Nhìn chung, đây là một cải tổ quan trọng trong lịch sử thi Hương và đây cũng là lần đầu tiên nhà cầm quyền chính thức cấm đoán lối học thuộc lòng rồi theo đúng sách viết ra, đánh hỏng những bài trùng kiến; những điều cấm đoán này được nhắc trong kỳ thi Hương năm 1694 với lời nhấn mạnh: Cấm không được chép lại bài cũ; năm 1711 bắt buộc quan trường khi ra đề không được theo đề cũ, hoặc những đề đã được các học giả làm sẵn đem bán. Năm 1720 là năm các nhà lãnh đạo giáo dục quyết liệt nhất trong việc ra đề thi. Trước kia, thi Hương đều do quan trường ra đề, từ 1720, trường ba và trường tư là kỳ quyết định của học trò, Trịnh Cương đặc sai quan kinh nghĩ đầu đề thi Hương ở trong phủ trình lên để phòng gian tệ, rồi sai chạy trạm chia đề cho các trường. Cũng vào năm này, triều đình lại ban bố 10 giáo điều đại lược như sau: “Học trò siêng năng về nghề nghiệp học hành, trước hết giảng giải cho sáng tỏ những điều lễ nghĩa, trung tín. Làm người phải giữ vững luân thường, người đồng tông một họ hoặc người tình thân bên họ ngoại không được kết hôn lẫn lộn với nhau. Quan và dân, lễ nghi cách biệt không được ngạo mạn khinh nhờn. Đồ mặc đồ dùng ở dân gian không nên lấn vượt. Chớ quen với tập tục xấu mà đua nhau phao phí về cỗ bàn. Chớ mê hoặc dị đoan mà theo nhau chơi bời trễ biếng. Việc lễ bái cầu đảo phải có tiết độ theo mực trung binh, để tỏ phong tục sẻn nhặt. Gặp nhà có tang phải thương xót lẫn nhau, làm cho phong hóa của dàn ngày một thuần hậu” . Bản Thập điều năm 1720 của Trịnh Cương đã bị vua Tự đức phê phán: “Lại làm văn từ hão huyền”. Câu ấy diễn tả rất đúng sự trì trệ đáng ngạc nhiên của tổ chức nho học thời bấy giờ, sự trì trệ mà Bùi Sĩ Tiêm đã can đảm phân tích trình bày với Trịnh Giang năm 1731 và vì lời tâu trung thực ấy đã bị cách chức. Đây là một đoạn trong 10 điều trần tình: “Văn chương là một món để thu hút sĩ phu, là một thứ để tô điểm nhà nước. Văn thể triều ta, bắt đầu chấn chỉnh từ thời Thiệu bình , phát huy đầy đủ từ thời Hồng Đức; đến trung gian, một lần thay đổi mà thành ra thể văn rập theo các sách cũ, lại một lần thay đổi nữa mà thành ra thẻ văn tầm chương trích cú; hơn nữa, coi kinh sách của thánh nhân là dấu vết cũ rích, sử sách về cổ đại là cỏ rác vãi rơi. Sĩ tử trong một thời bỏ sách kinh, sách truyện mà nghiên cứu sách ngoài để cầu được đỗ cao, đến như những lời nói về việc cứu thời thế nguy nan, sửa chữa việc tệ hại, thì không một câu nào có thể dùng được cả.
Tôi xin vương thượng dốc lòng tôn sùng đạo học chính thống, chấn hưng phong thái nhà nho. Phàm những tập văn do hậu nho viết ra như các sách Ngốc trai , Đề cương và Trường sách , nhất thiết cấm chỉ. Đầu bài thi về kỳ văn sách, nên bỏ bớt điều mục mà cần những điều thiết thực cốt yếu, văn cổ thì hỏi đại lược việc phải việc trái để biết sức học của học trò; văn kim thì hỏi những sự việc về chính trị, để xét trí mưu sáng tạo của học trò . Như thế thì không thể văn nào là không xuất phát từ lẽ chính đáng. Tóm lại, đấy là chấn chỉnh văn thể để mài giũa hiền tài” .
Chủ trương của Bùi Sĩ Tiêm ảnh hưởng mãnh liệt đến tư tưởng của Nhữ Đinh Toản lúc ấy đã 30 tuổi, vừa đỗ cử nhân được mấy năm (1727), đang làm chức Tự thừa và đang chuẩn bị thi Hội. Năm 1736, Nhữ Đình Toản đỗ Hội nguyên tiến sĩ, năm 1742 làm thái phỏng lộ Sơn Nam hạ. Năm 1751, có 3 sự kiện gắn liền thân thế của Nhữ Đình Toản với thân thế Bùi Sĩ Tiêm; đầu tiên đó là việc ông ra đề thi cho các cống sĩ thi lại ở lầu Ngũ Long; bọn ông Ngô Đình Oánh ra đầu bài văn sách, lại chia ra hỏi nhiều mục (gọi là văn sách mục), Nhữ Đình Toản phản đối và xin chỉ chuẩn ấn định: văn sách về cổ văn thì hỏi đại lược việc phải việc trái, về kim văn thì hỏi công việc hiện thời (gọi là văn sách dạo); đề nghị của ông rõ rệt chịu ảnh hưởng của Bùi Sĩ Tiêm, đã được Trịnh Doanh chấp thuận thi hành. Tháng 6 ta, Nhữ Đình Toản được lệnh chấn chỉnh chức trách các viên quan giữ việc chính trị; Ông chăm chước điển lệ lịch triều, xếp đặt quan chức phẩm trật thành từng loại, gọi là “Tấn thân thực lục” , đồng thời ban hành 9 điều nói rõ chức trách công việc của các quan trong kinh, ngoài trấn; chỉ đọc điều khoản đầu tiên (giúp đỡ vua làm cho bụng nghĩ của vua được ngay thẳng), ta đã thấy rõ ràng đó cũng là điều mục thứ nhất trong Thập điều của Bùi Sĩ Tiêm trình lên Trịnh Giang 20 năm về trước. Sự kiện thứ ba là sự kiện liên hệ đến bản Lê triều giáo huấn điều lệ; ta đã biết trong năm Cảnh Trị thứ 1 (1663), Phạm Công Trứ phụng mệnh làm bản giáo điều gồm 47 mục, mỗi xã đặt một viên quan, cứ ngày đầu năm và ngày xã điền đem giáo điều đọc cho dân nghe; từ khi trong nước nhiều việc lộn xộn, việc giảng giải giáo điều tường minh chu chí cho bọn ngu phu ngu phụ nghe không được tiếp tục nữa; năm 1751, Trịnh Doanh lại hạ lệnh cho thi hành việc này, nhưng sự hưởng ứng của dân chúng rất yếu ớt, người ta cho đó như là một việc không đáng để ý đến nữa. Lịch sử không nói rõ Trịnh Doanh đã ra lệnh này cho ai thực hiện, nhưng ta được biết rằng trong lúc này, Nhữ Đình Toản đang làm Tham tụng, đến năm 1756 thì cũng như Phạm Công Trứ năm 1662, ông được kiêm nhiệm điều khiển Quốc Tử Giám và đến năm 1760, bản diễn Nôm Lê triều giáo huấn điều lệ được phổ biến để rồi đưa Nhữ Đình Toản lên Thượng thư bộ Hộ năm 1761 cũng như việc phát hành Lê triều giáo huấn điều lệ năm 1663 đã đưa Phạm Công Trứ lên Thượng thư bộ Lại năm 1664. Cả hai nhà trước tác, một tác gia và một dịch giả, đã có những hoài bão và một vận mệnh như nhau; nếu năm 1763, Đỗ Thế Giai không trở lại chính trường để đến nỗi Nhữ Đình Toản phải uất ức xin chuyển sang võ ban, nếu ông không chết trước vào năm 1773 mà còn sống đến năm 1782, chắc chắn ông sẽ bị quân tam phủ đến đốt nhà như năm 1674 ưu binh đã đến đốt nhà Phạm Công Trứ, hoặc ít nhất cũng bị bãi chức như con ông là Nhữ Công Điền tháng Chạp năm 1782. Nói cách khác, thời thế không thuận lợi nữa cho những giáo điều có tính cách quyết lệnh. Tâm hồn dân chúng đã thay đổi, ao ước những lời giáo huấn nhân loại hơn, có dân tính đậm đà hơn, và phù hợp với thời thế đang chuyển mình dữ dội. Việc phổ biến bản diễn nôm của Nhữ Đình Toản rút lại cũng chỉ cung cấp cho lịch sử văn học một tác phẩm giàu ngôn ngữ văn chương hơn là đóng góp cho lịch sử giáo dục một kế hoạch hữu hiệu. Lịch sử giáo dục nhà Lê đến năm 1787 là chấm dứt sau khi tổ chức được 129 khoa tiến sĩ và lấy đỗ 1851 ông nghè.
Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
Chú thích 130: Bản này gồm 482 câu lục bát, dịch rất sát nguyên bản, lời văn trang trọng, chải chuốt. Dịch giả là người xã Hoạch Trạch, huyện Đường An, trấn Hải Dương, sinh năm 1702, đỗ tiến sĩ khoa Bính Thìn (1736), có lẽ làm Lang trung ty Thuyên khảo bộ Lại trong những năm từ 1736 đến năm 1741 là năm ông bắt đầu được lịch sử đề cập tới. Đời chính trị của ông có thể chia làm 3 phần: a. từ 1736 đến 1744, giữ những chức vụ không quan trọng, đầu tiên có thể là Lang trung, sau đến hiệp mưu của đốc trấn Hải Dương (1741), bị giặc Kình đánh bại ở La-mát nhưng lại thuyết phục được Kình đầu hàng (tháng 2 ta năm 1741), rồi giữ chức tuần thủ một đạo ở Hải Dương hiệp đồng với Vũ Phương Đề (tác giả Công dư tiệp ký) Vũ Khâm Lân (một chủ khảo ra đề thi về thời vụ), Phạm Đình Trọng (tác giả bài Tượng đầu đoán tụng ký có in trong Hoàng Việt văn tuyển); tháng 6 ta năm 1742 đi thanh tra ở lộ Sơn Nam hạ, kiểm soát Phạm Hữu Du bị tố cáo tham nhũng. b. Từ 1745 đến 1761, họ Nhữ bắt đầu giữ những chức vụ lớn, đầu tiên chức tham tụng (1745), được Trịnh Doanh tin dùng; năm 1751, ra đề thi cho các cống sĩ thi lại tại lầu Ngũ Long, để hỏi sơ lược về cổ văn và chú trọng đến chính sự đương thời; năm 1756, kiêm nhiệm Tế tửu Quốc Tử Giám; năm 1761, làm Thượng thư bộ Hộ, khảo sát quan lại. c. Từ 1762 đến1772, có lẽ vì việc tranh chấp với Lê Trọng Thứ, tiến sĩ năm 1724, và nghe phong thanh Đỗ Thế Giai trở về chính trường, ông xin đổi sang võ ban, được bổ giữ chức hữu hiệu điểm, cai quản đội Nghiêm hữu trong Nội hậu. Từ đây cho đến khi nhắm mắt (1773), ông không được sử sách nhắc đến tên nữa.
Chú thích 131: Tác giả là Phạm Công Trứ (1600-1675), người làng Liêu Xuyên, huyện Đường Hào (nay là Mỹ Hào), Hưng Yên, đỗ tiến sĩ năm 1628, Phó đô Ngự sử (1645), Thượng thư bộ Lễ (1657), điều khiển Quốc Tử Giám (1662), Thượng thư bộ Lại (1664).
Chú thích 132: Có nhiều loại truyện vô danh: a. Vô danh vì giá trị tác phẩm quá thấp kém, không ai cần biết đến tên tác giả (trường hợp Hữu kế truyện); b) Vì thiếu tài liệu nghiên cứu (trường hợp Quan Âm thị Kính của Đỗ Trọng Dư, Nhị độ mai của Đặng Huy Trứ) vì nhà nghiên cứu thiếu khả năng cổ ngữ (trường hợp Thiên nam minh giám của Di Lư); c. Vì chống đối nhà cầm quyền (trường hợp các tác phẩm trong phong trào vô danh thế kỷ thứ XVII.
Chú thích 133: Văn học từ thế kỷ XVII có thể gọi là văn học nôm na vì các tác giả đều tự xưng như thế: “Nối hòa biện nghĩa soạn đường nôm na” (Thiên Nam ngữ lục), “Nôm na xin diễn tích ngài” (Đức Phật bà truyện), “Lòng thành rạng tỏ nôm na một đường” (Sơ kính tân trang), vân vân…
Chú thích 134: Xem CM, 35. 33.
Chú thích 135: Bùi Sĩ Tiêm (1690-1731): Người làng Kinh Lũ, huyện Đông Quan, tỉnh Thái Bình, một giám sinh ưu tú, đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ năm 1715.
Chú thích 136: Niên hiệu Lê Thái Tôn.
Chú thích 137: Ngốc trai thập khoa sách lược, do Lưu Định Chi nhà Minh biên soạn.
Chú thích 138: Sách học đề cương, do Chúc Nghiêu nhà Nguyên biên soạn.
Chú thích 139: Tứ đạo trường sách: Không rõ tác giả.
Chú thích 140: Để xét trí mưu sáng tạo của học trò, đó là một ý tưởng rất mới cần phải nghiên cứu một cách đầy đủ hơn nữa trong một tác phẩm.
Chú thích 141: CM, Chính biên 37, 19.
Chú thích 142: Phan Huy Chú, trong Nhân vật chí, ghi là Bách quan chức chưởng, nhưng trong Văn tịch chỉ lại ghi là Bách tư chức chưởng.