Author: editor editor

  • LỜI MỞ ĐẦU

    Vài nét về sự thể hiện bản sắc dân tộc trong tiểu thuyết “Vùng biên ải” của Ma Văn Kháng.

     Nhà văn – Tiến sĩ Phạm Duy Nghĩa.

    (Trang 67-70 Tạp chí Khoa học số 2 năm 2004 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội )

    Tiếp nối mạch cảm hứng về miền núi trong Đồng bạc trắng hoa xòe (1979), Vùng biên ải của Ma Văn Kháng đi sâu thêm một bước nữa trên hành trình khám phá cuộc sống và con người vùng cao. Vùng biên ải đã thể hiện khá đậm bản sắc dân tộc – một trong những vấn đề quan trọng hàng đầu đặt ra đối với tác phẩm viết về người dân tộc thiểu số vùng cao.

    Là những nét riêng biệt được cô đúc từ sự hình thành, thích ứng của một dân tộc với môi trường sống qua một chặng dài lịch sử đấu tranh để tồn tại, bản sắc dân tộc được nhận diện ở phần “hữu thể” gồm nhiều sinh hoạt có thể nhìn thấy dễ dàng và phần vô hình, là các giá trị tinh thần.(1. trang 800) Trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, bản sắc dân tộc Hmông trước hết được thể hiện qua vốn hiểu biết khá tường tận của nhà văn về đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của tộc người này sinh sống ở Lao Cai. Rõ ràng, tác phẩm văn chương không thể nói gì nhiều về dân tộc nếu không bắt rễ sâu xa trong cội nguồn văn hóa của dân tộc ấy, nơi hội tụ trí tuệ, trình độ phát triển, tâm lý, sở thích và khát vọng của họ. Trong Vùng biên ải, những hoa văn trên xống áo mà Seo Cả thêu gửi người yêu mang ý nghĩa biểu tượng về tình yêu cuộc sống và khát vọng hạnh phúc muôn đời của người Hmông – một dân tộc bao năm chịu khổ đau do sự nhiễu nhương của các thế lực hắc ám: “Sắc đen này, màu đỏ này là sắc màu ấm nóng của cõi trần gian Pao và chị đang sống, Những hình vuông, hình thoi lặp lại, ríu rít móc nối nhau là mảnh đất, hạt cây, là nỗi vui liên tiếp. Đường sóng lượn mềm mại là sóng nước reo vui. Nét gấp khúc là hình thể núi non quê hương đầm ấm (…) Hân hoan, nô nức con ốc xoay mình uốn múa, vỏ sò vỏ hến mở đôi cánh xinh cùng chân con gà bước ríu tít trắng toát trên sắc chàm tươi”. Văn hóa vật chất của người Hmông còn được phản ánh cụ thể qua một số hình thái lao động sản xuất như hái chè cổ thụ, vò chè bằng cối, xe lanh, cầy ruộng bậc thang… Những chi tiết như “Tảng sáng, người ngựa đã tới rừng chè (…) Cây chè lão đại, thân to tày người ôm, tán xòe cả một vùng đất rộng. Người bò trên cây, ăn uống ngay trên đó, hái cả ngày mới hết búp một cây” lột tả sự khó nhọc nhưng mang một sức hấp dẫn riêng của lao động miền núi.

    Ngoài văn hóa vật chất như kiến trúc nhà cửa, kiểu trang phục và thị hiếu màu sắc, các hình thái lao động sản xuất, tác phẩm của Ma Văn Kháng còn phản ánh kiến trúc văn hóa xã hội, như sự phân hóa xã hội, quan hệ thân tộc, các tập tục.v.v… Vai trò của hố pẩu (người đứng đầu dòng họ, không nắm quyền lực) không bị nhòe mờ cho dù tâm lý sùng bái lãnh chúa, thủ lĩnh được khơi dậy dưới sự tác động chính trị của người Pháp cho thấy quan niệm về ngôi thứ, dòng tộc đã ăn sâu vào máu người Hmông, không dễ đổi thay trong hoàn cảnh lịch sử mới. Một số tập tục tín ngưỡng lâu đời như nàng dâu có chồng chết lần lượt lấy các em chồng, gác cây sậy lấy may cạnh miếu thờ Phật trong hốc đá bên đường, treo dao gỗ bôi vôi và nhọ nồi trên cửa để đuổi ma… là những nét đặc thù trong văn hóa sinh hoạt Hmông. Đặc biệt là lễ cúng ma khô và cúng “chín ông sơn tinh giữa cõi, chín ông thổ thần giữa đất” tại nhà hố pẩu được miêu tả cụ thể với những chi tiết lễ nghi và ý niệm riêng của một dân tộc đã phản ánh trạng thái vạn vật hữu linh trong nhận thức còn đơn giản, thô sơ về vũ trụ. Những phép thuật nhuốm màu sắc thần thoại của nhân vật thầy cúng A Đa cùng thế giới đầy rẫy ma cây, ma suối, ma núi, ma hang đá… do ông ta dựng lên cho thấy thực chất tôn giáo ở dân tộc thiểu số vùng cao”chỉ là sự phản ánh hư ảo vào trong đầu óc người ta sức mạnh ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh mà trong đó những sức mạnh ở thế gian đã mang hình thức sức mạnh siêu thế gian ( 3. trang 537).

    Văn hóa tinh thần dân tộc Hmông được phản ánh trong tác phẩm của Ma Văn Kháng trước hết ở ngôn ngữ, một bình diện “góp phần đắc lực vào việc phô bày bản sắc vùng đất” (1.tr 46). Việc vận dụng cách nói hồn nhiên, mộc mạc, nhiều ví von, giầu tính hình tượng của người miền núi không sa vào sự sao chép tự nhiên chủ nghĩa mà được nâng cao trên cơ sở “một ngôn ngữ giàu hình ảnh được chọn lọc qua thời gian, dưới sự che chở của bầu trời thị tộc, sống mãi trong ký ức sâu sắc của mọi người.” Từ những lời đối thoại của các nhân vật như “Súng thì nhiều hơn củi của ta”. Rượu này uống người chết phải tỉnh dậy”. “Con chim trắng rơi vào thùng chàm thành con quạ rồi”.( chỉ sự thoái hóa biến chất). “Mày là cây lau nở hoa hai lần” (chỉ kẻ ăn ở hai lòng). “Mày ăn quả đào vàng, mửa ra quả chua chát” ( chỉ sự dối trá , phản bội)… đến dòng trần thuật như “nàng là hoa không nhị, là quả không núm”, “mắt Pao xếch hai vệt chéo sáng như mắt nai mùa xuân bừng lửa”, “trên trời như có những đóa hoa thuốc phiện vừa bung nở: máy bay đã tung dù”, “ nắng sơm vàng như bột ngô”… đều thể hiện đặc trưng tư duy và phương thức biểu đạt độc đáo của đồng bào dân tộc ít người.

    Những hiện tượng sinh hoạt văn hóa của người Hmông, chẳng hạn các trò chơi cổ truyền ngày Tết như ném pa pao, chọi chim, thổi sáo, múa khèn… đi vào Vùng biên ải đã thể hiện mạnh mẽ tâm hồn và khát vọng về tình yêu, sức mạnh, lòng dũng cảm của đồng bào các dân tộc. Khèn là nhạc cụ độc đáo chỉ người Hmông mới có… Biết thổi khèn là một trong những đòi hỏi đầu tiên về phẩm chất của thanh niên Hmông, là tấm giấy thông hành để người con trai đi vào thế giới của những đêm tình xuân tìm hạnh phúc.Tiếng khèn của nhân vật A Sinh gửi gắm “bao nhiêu câu chuyện, bao nhieu khúc tình ca” với các điệu thản chù, điệu xăng ti được miêu tả theo lối ngoa dụ mang âm hưởng kỳ vĩ của sử thi: “Khèn Sinh tài hoa, cao nhã , làm mê mẩn người đời, bay vào rừng làm ngẩn ngơ muông thú, lượn trên các tầng mây làm động lòng Trời. Ông Trời bỏ dở ván cờ,vén mây, nhìn xuống”. Hình tượng này lấp lánh lấp lánh tín hiệu của việc khai thác chất liệu văn học dân gian từ truyện cổ Hmông “Trâu Trua thổi khèn”. Mỗi khi Trâu Trua thổi khèn thì âm thanh kỳ diệu vẳng tới khiến mọi người đứng không yên, ngồi không được. Chim cất cánh từng đàn từ phương đông bay tới, từ phương tây bay về.” Giá trị văn hóa tinh thần của người H mông còn kết tinh trong một số ca khúc và truyện dân gian được Ma Văn Kháng đưa vào lời thoại, tiếng hát của các nhân vật. Đó là bài hát Khua kê( Bài hát Chỉ đường” thường hát trong đám ma người Hmông), một “thiên thần thoại, trang tự sự lớn trình bầy nguồn gốc lịch sử thiêng liêng của dân tộc Hmông” là chuyện “Dệt trời, dệt đất” với quan niệm độc đáo về sự hình thành thế giới, chuyện về Giàng Sì và Xì Dì giải thích nguồn gốc của cúng bái, chuyện “Nàng Ả Phiền” – một tứ thơ độc đáo về loại hoa thuốc phiện” tím biếc, đa tình”. Chuyện họ Giàng kiêng ăn tim và giữ lời nguyền không nghe lời người ngoài họ… Những câu chuyện đậm đà ý nghĩa triết học nhân sinh ấy, qua sự vận động của thời gian đã hóa thạch thành cái lý, cái lối của dân tộc.

    Tuy nhiên Ma Văn Kháng không làm công việc của một nhà xã hội học hay người sưu tầm văn hóa dân gian. Ông không nhằm mục đích lạ hóa cuốn tiểu thuyết của mình bằng những tập quán phong tục, thần thoại và khúc ca mà khái quát hiện thực thành những triết ngôn thẫm đẫm tính nhân văn trên cơ sở những trải nghiệm và tâm huyết của một người trí thức nhiều năm gắn bó với vùng cao. Từ khúc dân ca Hmông mà bà cụ Doa hát ru anh cán bộ người Kinh bên bếp lửa, nhà văn tìm về cái cội nguồn khởi thủy của nó, đó là “cuộc đời chằng chéo dĩ vãng và hiện tại, những lo toan vất vả, những phân ly, sum họp, những số phận cay đắng, những máu và nước mắt mà vẫn thơm ngát tình đời, một tình đời giản dị mà sâu nặng khôn cùng”. Trong tác phẩm, mối thâm tình ấy là sự cưu mang, tương trợ, là chất keo dính linh hồn những con người giống hoặc khác nhau về dân tộc nhưng đều sinh ra từ một cái bọc theo truyền thuyết về nàng Âu Cơ của người Việt và truyện “Nước ngập trời” của các dân tộc thiểu số. Quan sát sự hội tụ của dòng họ Giàng trong lễ cũng ma khô tại nhà hố pẩu, nhà văn suy nghĩ về giá trị truyền thống của mối quan hệ dòng tộc. “Dòng họ, dù có khác biệt người này người kia về sự phong lưu, về số của cải, vẫn là sợi dây vô hình bền chặt giằng níu mọi người.Dòng họ, cái trục trung tâm xuyên qua các gia đình,có kết các cá nhân thoạt nhìn tưởng là lẻ loi rời rạc.Dòng họ, niềm tin yêu thiêng liêng lắng đọng trong tâm tư, nấu nung âm ỉ trong gan ruột mỗi người…” Nét đặc thù dân tộc ấy cũng được nhận diện bởi một nhà dân tộc học: “Quan hệ dòng tộc trong dân tộc Hmông tồn tại đậm hơn so với các dân tộc khác” ( 2, trang 29) Với cái nhìn biện chứng, Ma Văn Kháng còn chỉ ra mặt trái của quan hệ dòng họ, quan hệ làng xã ấy là cái gốc sâu xa của tư tưởng bảo thủ, hẹp hoi, là tính gia trưởng tạo“ cơ sở bền vững của sự chuyên chế lâu đời “mà người Pháp triệt để lợi dụng với phương châm dùng thế lực thổ ty để kìm hãm tộc người này. Tuy nhiên đặc điểm dân tộc, bản sắc dân tộc không phải nhất thành bất biến. Qua lớp bụi thời gian, có yếu tố phai mờ hoặc mất dạng. Điều quan trọng là tác phẩm của nhà văn phải phản ánh đúng hoàn cảnh lịch sử – xã hội của nó.

    Một nhà nghiên cứu cho rằng “Khi nói về một tác phẩm mang bản sắc dân tộc chúng ta nghĩ ngay đến tính cách con người dân tộc đó”( 1.trang 96). Trong Vùng biên ải, bản sắc Hmông toát lên từ thần thái, cốt cách của những con người như nứt ra từ thiên nhiên hoang dã, bám vào đất đai cây cỏ mà sống và sẵn lòng chết vì cây cỏ đất đai, cho dù thiên hướng chính trị của họ khác nhau, thậm chí đối nghịch… Nhân vật Pao, con người ưu tú của vùng Can Chư Sử, sau bao năm theo cách mạng trở về làng “lại được đi trong cái dáng cúi đầu về phía trước và bẫm năm đầu ngón chân leo dốc”. Trong một tình thế hiểm nghèo, nhờ gặp được không khí trong lành ướp hương hoa chè ban đêm mà “chỉ lát sau anh trở lại nhịp thở đều đặn”. Khi sắp ngừng hơi thở dưới vực sâu, giống cô Mị với sức sống tiềm ẩn trong Vợ chồng A Phủ (Tô Hoài) ý nghĩ không chịu chết “như cái chấm than hồng trong bếp tro nguội lạnh” đã làm Pao sống. Kẻ thù của Pao, tên trùm phỉ Châu Quáng Lồ, cũng là kẻ “gắn bó chiều sâu với dân tộc”. Hắn có khả năng thích nghi đến độ máu thịt với đời sống Hmông dan dã, cực khổ, “chỉ cần một vốc ngô, một hớp nước lã, hắn cũng sống được. Nằm trong hang đã lạnh, hắn vẫn ngủ đẫy giấc” và có thể tử thủ trên đất quê trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.Gan góc, giầu nghị lực, khao khát cuộc sống phóng khoáng không phải tính cách riêng của người Hmông, song nó giúp người đọc hình dung rõ nét hơn về một dân tộc đã chịu “ đói khổ triền miên từ tiền kiếp” đang cần phải bước vào kỷ nguyên tự do, tự mình làm chủ lấy vận mệnh của mình”.

    Góp phần tô điểm cho những tính cách mạnh mẽ mà hoang sơ, thiên nhiên trong Vùng biên ải được miêu tả theo lối chấm phá nhưng đủ sức tạo một cái nền mang phong vị rất đặc trưng của miền núi. Thấp thoáng sau bước chân các nhân vật là những khu rừng lim xanh, rừng chè nguyên thủy, những rừng vầu nhi nhúc ruồi vàng, những nương chàm ra hoa muộn trắng ngời, những triền đồi trắng hoa riềng dại… Xưa vốn du canh du cư, đến nay vẫn ở núi cao nên một nét thuộc bản chất của người Hmông là gắn bó sâu xa với thiên nhiên, hợp tác với thiên nhiên để tồn tại, như Savina nhận xét trong cuốn Lịch sử người Mèo: “Người Mèo luôn luôn nhớ núi của họ”. Khác lối tạo ma lực hấp dẫn người đọc bằng thiên nhiên bí hiểm lạ lẫm man dại trong các truyện đường rừng trước Cách mạng của Thế Lữ, cảnh rừng rú trong Vùng biên ải cũng như trong các tác phẩm viết về miền núi của Tô Hoài, Nguyên Ngọc luôn in bóng dáng cuộc sống lao động, chiến đấu và sinh hoạt của con người. Một nét nổi bật trong phương thức tạo cảnh của Ma Văn Kháng là sự chú ý tới mùi vị. Trong tác phẩm , người đọc nhiều lần bắt gặp những thứ mùi khác nhau của cầm thú, thảo mộc: mùi rừng dại, mùi tanh ngái của nấm độc và rêu mốc, mùi con thú khăn khẳn, mùi râu con hổ cháy khét hôi sì, mùi ngai ngái hôi hôi của thuốc phiện, mùi hoa kim nhân cao nhã, mùi nhựa thông thơm sực trang trọng, đặc biệt mùi mùi cây ngải thật sâu xa ,đậm đà”… Đặc điểm ấy gợi liên tưởng đến thiên nhiên tươi rói, đậm đà trong các trang viết về người Cô dắc và miền thảo nguyên của Sôlôkhốp với sự đặc tả phong phú các hương vị – mùi thoang thoảng, rầu rầu của vỏ cây anh đào, mùi cây ngải héo khô vì băng giá, mùi vị nồng nàn cổ xưa xông lên từ dải đất ló ra khỏi lớp tuyết và tầng lá mục… Những hương vị ám ảnh của thiên nhiên trong văn học đã dồn góp phù sa bồi đắp thêm cho bản sắc của một vùng đất, nói như tác giả Vùng biên ải, nó chính là “linh hồn xứ sở mộc mạc, nguyên sơ”.

    Các tác phẩm về miền núi của Ma Văn Kháng cũng như của Tô Hoài, Nguyên Ngọc … đã bù lấp một mảng hiện thực còn khá trống vắng trong văn học Việt nam trước Cách mạng, đó là đời sống giàu bản sắc của các dân tộc thiểu số vùng cao. Trong bối cảnh giao lưu và hội nhập của đất nước hiện nay, bản sắc của mối thành viên trong cộng đồng dân tộc có ý nghĩa hơn bao giờ hết. Những đóng góp của các văn nghệ sĩ trong lĩnh vực này có giá trị như những viên đá lát đường trên lộ trình đi từ cái riêng đến cái chung, từ dân tộc đến nhân loại.

     Tài liệu tham khảo

    1. Nhiều tác giả, Bản sắc dân tộc trong văn hóa văn nghệ, NXB Văn học và Trung tâm nghiên cứu Quốc học, 2002
    2. Nông Trung, Mỗi ngày ta thương nhau hơn ngày trước, NXB Văn hóa dân tộc, 1994
    3. Ph.Ăng ghen, Chống Đuy rinh (Bản tiếng Việt) NXB Sự thật, 1960
    4. Trần Hữu Sơn, Văn hóa Hmông, NXB Văn hóa dân tộc, 1996
    5. Nguyễn Từ Chi, Góp phần nghiên cứu văn hóa và tộc người, NXB Văn hóa Thông tin, 1996 
  • Chương 8: MỘT ĐỊNH LUẬT SẼ DIỆT NHIỀU NỖI LO ÂU CỦA BẠN

    Chương 8: Một định luật sẽ diệt nhiều nỗi lo âu của bạn.

    Ngày còn nhỏ, tôi sống trong một nông trại ở Missouri. Một ngày nọ, khi đang giúp mẹ tách hột anh đào, tôi bắt đầu khóc nức nở. Mẹ hỏi: Dale à, tại sao con lại khóc?. Tôi thổn thức: Con sợ mình sẽ bị chôn sống mẹ ơi!.

    Hồi ấy, những nỗi lo lắng chất chồng trong tôi. Khi giông bão ập đến, tôi sợ rằng mình sẽ bị sét đánh chết. Trong thời buổi khó khăn, tôi lo là chúng tôi sẽ chẳng đủ ăn. Tôi khiếp đảm khi nghĩ đến lúc nhắm mắt xuôi tay, tôi sẽ phải xuống địa ngục. Tôi sợ bị một thằng nhóc lớn tuổi hơn, Sam White, cắt phéng đôi tai lớn của tôi vì nó đã dọa như thế. Tôi lo các cô gái sẽ cười nhạo tôi, nếu tôi theo đuổi họ. Tôi sợ rằng sẽ chẳng có cô gái nào chịu lấy tôi. Tôi lo lắng về những gì cần nói với vợ tôi, ngay sau khi chúng tôi kết hôn. Tôi đã tưởng tượng đến cảnh chúng tôi làm lễ thành hôn, trong một nhà thờ nào đó ở thôn quê; sau đó ngồi lên một chiếc xe ngựa có rèm quây xung quanh và quay trở về nông trại… Nhưng tôi phải làm gì? Để có thể duy trì cuộc trò chuyện trong suốt quãng đường quay về nông trại ấy? Làm thế nào đây? Làm thế nào đây? Tôi mất hàng tiếng đồng hồ để nghĩ mãi về vấn đề động trời đó khi đang cày ruộng.

    Theo thời gian, tôi dần dần nhận ra rằng 99 phần trăm những gì mà tôi lo lắng chẳng bao giờ xảy ra cả.

    Chẳng hạn, như tôi đã nói, tôi từng rất sợ sấm chớp, nhưng bây giờ, tôi đã biết là khả năng tôi bị sét đánh chết, theo Hội đồng Bảo an Quốc gia, chỉ chiếm 1/350 nghìn trường hợp mỗi năm mà thôi. Việc tôi sợ bị chôn sống thậm chí còn vớ vẩn hơn: Tôi không hình dung được là trong 10 nghìn người thì mới có một người bị chôn sống, nhưng tôi đã khóc vì sợ hãi chuyện ấy. Cứ tám người thì có một người chết vì ung thư. Nếu tôi muốn có một điều gì đó để lo âu, thì đáng lẽ ra tôi nên lo lắng về căn bệnh ung thư thay vì bị sét đánh chết hoặc bị chôn sống.

    Hiển nhiên là tôi đang nói về những nỗi lo của lứa tuổi thanh thiếu niên. Mặc dù vậy, rất nhiều mối lo âu của chúng ta, những người đã trưởng thành hầu hết lại vớ vẩn như thế. Ngay bây giờ, cả bạn và tôi đều có thể loại bỏ 9/10 các mối lo âu của chúng ta nếu như chúng ta tạm dừng phiền muộn lại một lúc, vừa đủ để nhìn nhận xem, theo định luật bình quân, liệu những mối lo âu của chúng ta có đúng đắn hay không?.

    Lloyd’s of London công ty bảo hiểm nổi tiếng nhất thế giới đã kiếm được không biết bao nhiêu triệu đô la, nhờ xu hướng lo lắng về những chuyện hiếm khi xảy ra của con người. Lloyd’s of London đánh cược với mọi người rằng, những tai họa mà họ đang lo lắng sẽ không bao giờ xảy ra. Tuy nhiên, họ không gọi đó là đánh cược. Họ gọi đó là bảo hiểm. Nhưng thật ra, đó là sự đánh cược dựa trên định luật bình quân. Hai trăm năm qua, hãng bảo hiểm lớn này vẫn ăn nên làm ra và trừ phi bản tính của con người thay đổi, còn không thì hãng vẫn tiếp tục phát triển thịnh vượng trong năm mươi thế kỷ nữa, nhờ việc bảo hiểm cho giày dép, tàu xe và cả con dấu sáp khỏi những tai họa, mà theo định luật bình quân, gần như là không thường xuyên xảy ra như mọi người vẫn tưởng tượng.

    Nếu tìm hiểu về định luật bình quân, chúng ta thường sẽ rất ngạc nhiên về những sự thật mà chúng ta khám phá ra. Chẳng hạn, nếu tôi biết là năm năm tới, tôi sẽ phải tham gia một trận chiến đẫm máu như trận Gettysburg (Chú thích 1), tôi sẽ sợ chết khiếp. Tôi sẽ mua hết những bảo hiểm nhân thọ mà tôi có thể mua. Tôi sẽ lên kế hoạch và sắp xếp đâu ra đấy, tất cả các sự vụ của tôi trên cõi đời này. Tôi sẽ nói rằng: Có thể mình sẽ chẳng sống sót được sau cuộc chiến đó đâu, nên tốt hơn là mình phải tranh thủ những ngày tháng ít ỏi còn lại mới được. Nhưng sự thật là, theo định luật bình quân, những mối nguy hiểm đến tính mạng xảy ra với cả những người 50 – 55 tuổi đang sống ở thời bình lẫn những người đã chiến đấu trong trận Gettysburg. Điều mà tôi đang cố gắng giải thích chính là: Trong thời bình, tỉ lệ phần nghìn người chết trong độ tuổi 50 -55 cũng bằng tỉ lệ phần nghìn người thiệt mạng trên tổng số 163000 binh sĩ đã tham chiến ở Gettysburg.

    Chú thích 1: Trận Gettysburg Là trận chiến đẫm máu nhất và được xem là chiến thắng lớn nhất của Liên bang miền Bắc trước Liên minh miền Nam trong Nội chiến Mỹ, xảy ra trong 3 ngày: từ ngày 1/7 đến ngày 3/7/1863 ở thị trấn Gettysburg (Pennsylvania) và vùng lân cận. Trận chiến lừng danh này đã góp phần khiến cho Gettysburg trở thành thánh địa của chủ nghĩa yêu nước Mĩ.

    Nhiều chương trong cuốn sách này, được viết tại nhà nghỉ Num-Ti-Jah của James Simpson ở ven hồ Bow trong dãy núi Rockies, (Canada). Mùa hè nọ, khi đang nghỉ tại đây, tôi gặp vợ chồng ông Herbert H. Salinger, ngụ ở số 2298 đường Pacific, (San Francisco). Bà Salinger là một phụ nữ điềm tĩnh và tự chủ, khiến tôi có ấn tượng rằng bà chẳng bao giờ lo âu. Một buổi tối, ngồi trước đống lửa cháy rừng rực, tôi hỏi bà rằng đã bao giờ bà bị lo âu quấy nhiễu chưa. Bị lo âu quấy nhiễu ư?, bà nói, cuộc sống của tôi suýt chút nữa thì bị nó hủy hoại ấy chứ! Trước khi học được cách đánh bại lo âu, tôi đã trải qua mười một năm sống trong địa ngục do chính tôi tạo ra. Tôi cáu kỉnh và nóng nảy. Tôi sống trong căng thẳng và sợ hãi.

    Tuần nào tôi cũng bắt xe bus từ nhà ở San Mateo tới cửa hàng ở San Francisco. Nhưng ngay cả trong lúc mua sắm, tôi vẫn run lên vì lo lắng. Biết đâu, tôi vẫn chưa ngắt điện ở chiếc bàn là trên cầu là quần áo. Biết đâu, nhà tôi đang bốc cháy. Biết đâu, người giúp việc đã chạy ra ngoài và mặc kệ các con tôi ở lại. Biết đâu, lũ trẻ ngã khỏi xe đạp rồi bị ô tô tông trúng. Đang đi mua sắm mà tôi lo lắng đến mức toát mồ hôi lạnh.

    Chú thích 1:James Simpson (1877-1972): Còn được gọi là Jimmy Simpson, một người Anh di cư sang Canada vào năm 1896. Năm 1898, ông cắm trại bên hồ Bow trong dãy núi Rockies và đã ao ước rằng một ngày nào đó sẽ dựng được một ngôi nhà tại đây. Đến năm 1922, ông đã biến ước mơ của mình thành hiện thực bằng một căn nhà gỗ và đặt tên cho nó là Num-Ti-Jah. Mấy năm sau, ông mở nhà nghỉ Num-Ti-Jah với 6 phòng cho khách lưu trú. Mười năm sau, số phòng trong nhà nghỉ tăng lên 16 phòng. Sau khi ông qua đời, đỉnh núi ở phía tây bắc của nhà nghỉ được đặt tên là đỉnh Jimmy Simpson như một cách vinh danh ông, người đã gây dựng nên một nơi lưu trú ấn tượng và không thể bỏ qua khi tới thăm dãy Rockies.

    Tôi lao ra ngoài, bắt xe bus trở về nhà để xem mọi thứ có ổn không. Dễ hiểu vì sao cuộc hôn nhân của tôi kết thúc trong đau khổ. Người chồng thứ hai của tôi là một luật sư. Anh ấy trầm tính, lí trí và không bao giờ lo lắng về bất cứ điều gì. Mỗi khi tôi lo âu, căng thẳng, anh ấy lại nói với tôi rằng: Thư giãn đi em! Hãy suy xét thế này… Em đang thật sự lo lắng về chuyện gì? Hãy tìm hiểu về định luật bình quân và cân nhắc xem liệu chuyện đó có khả năng xảy ra hay không.

    Chẳng hạn, tôi còn nhớ lần chúng tôi đi từ Albuquerque, New Mexico sang Carlsbad Caverns. Đường sá rất bẩn thỉu. Rồi chúng tôi gặp một trận mưa bão khủng khiếp. Chiếc xe cứ trượt đi và lắc lư. Chúng tôi không điều khiển được nó. Tôi chắc mẩm, rằng chúng tôi sẽ trượt xuống một trong những hào nước bên đường, nhưng chồng tôi nhắc đi nhắc lại với tôi rằng: Anh đang lái xe rất chậm. Có lẽ không có chuyện gì nghiêm trọng đâu em!. Ngay cả khi chiếc xe thực sự rơi xuống hào nước thì theo định luật bình quân, vợ chồng mình cũng sẽ không bị thương đâu em ạ!. Sự bình tĩnh và tự tin của anh ấy đã trấn an tôi.

    Vào một mùa hè, chúng tôi đi cắm trại ở thung lũng Touquin, thuộc dãy Rockies của Canada. Ban đêm, chúng tôi dựng trại ở độ cao 70 nghìn feet (Chú thích 1), so với mực nước biển. Một cơn bão ập đến, sắp sửa xé tan căn lều của chúng tôi thành những mảnh nhỏ. Căn lều đã được buộc chặt bằng dây cáp xuống nền gỗ, nhưng nó vẫn rung lắc và rít lên trong gió. Tôi đoán, là chỉ trong ít phút nữa, chiếc lều của chúng tôi sẽ lỏng ra và bay tít lên trời. Tôi rất hoảng sợ! Nhưng chồng tôi liên tục nói rằng: Nhìn này, em yêu, mình đang đi du lịch cùng các hướng dẫn viên của Brewster. Đội ngũ của Brewster biết họ đang làm gì mà. Họ đã dựng lều ở dãy núi này sáu mươi năm nay rồi. Cái lều này cũng đã ở đây nhiều mùa rồi. Nó chưa từng bị quật ngã, thế nên, theo định luật bình quân thì hôm nay, nó cũng sẽ không bị thổi bay đi đâu.

    Mà ngay cả khi nó bị thổi đi, thì mình có thể trú trong chiếc lều khác mà. Nên em thư giãn đi. Tôi làm theo và đêm hôm ấy, tôi ngủ rất ngon.

    Chú thích 1: 70 nghìn feet -Tương ứng với hơn 21 nghìn mét.

    Mấy năm trước, dịch bại liệt lan tràn khắp California. Nếu là hồi trước thì tôi sẽ rất kích động. Nhưng chồng tôi thuyết phục tôi rằng phải hành động một cách bình tĩnh. Chúng tôi thực hiện mọi biện pháp đề phòng trong khả năng của mình: Chúng tôi không cho bọn trẻ đến nơi đông người, trường học và rạp chiếu phim. Sau khi tham khảo ý kiến của hội đồng y tế, chúng tôi biết rằng ngay cả trong đợt dịch bại liệt kinh khủng nhất từng xảy ra ở California từ trước đến nay, chỉ có 1.835 trẻ em mắc bệnh trên toàn tiểu bang California, còn bình thường, con số mắc bệnh chỉ khoảng 200 hoặc 300 trường hợp. Những con số đó thật đáng sợ, tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy, nếu tính bình quân thì tỉ lệ nhiễm bệnh khá là ít ỏi.

    Theo định luật bình quân, chuyện đó sẽ không xảy ra đâu. Câu nói đó đã phá vỡ 90 phần trăm lo âu của tôi và giúp cuộc đời tôi trong hai mươi năm vừa qua trở nên đẹp đẽ và bình yên hơn cả những gì tôi mong chờ nhất.

    Tướng George Crook (Chú thích 1), có lẽ là chiến binh chống người da đỏ vĩ đại nhất trong lịch sử Mỹ, viết trong cuốn Autobiography, (Tự truyện) của mình rằng: gần như tất cả những mối lo lắng và bất hạnh của người da đỏ đều bắt nguồn từ trí tưởng tượng của họ, chứ không phải từ thực tế.

    Nhìn lại chính mình cách đây vài thập kỷ, tôi có thể thấy những mối lo âu của tôi cũng bắt nguồn từ đó. Jim Grant nói với tôi rằng đấy cũng là kinh nghiệm mà ông ấy đã đúc rút được. Ông ấy là chủ Công ty Phân phối James A. Grant ở số 204 phố Franklin, thành phố New York. Mỗi lần, ông đặt khoảng 10 đến 15 toa tàu chở cam và nho từ Florida. Ông ấy kể rằng ông thường tự hành hạ bản thân bằng những suy nghĩ như: Sẽ thế nào nếu như tàu bị trật bánh? Sẽ thế nào nếu chỗ hoa quả của ông bị rơi vãi khắp đồng quê? Sẽ thế nào nếu cầu sập xuống đúng lúc xe hàng đang đi trên đó? Đương nhiên là hoa quả đã được bảo hiểm, nhưng ông ấy sợ là nếu không vận chuyển hoa quả đúng hẹn, thì có thể ông sẽ bị mất mối làm ăn. Ông ấy lo nhiều đến nỗi cứ sợ là mình bị viêm loét dạ dày nên đã đi khám. Bác sĩ bảo rằng ông không gặp phải bất cứ vấn đề gì ngoại trừ thần kinh bất ổn. Sau đó, tôi nhìn vào đèn, ông ấy nói, và bắt đầu tự hỏi: Nhìn này, Jim Grant, mỗi năm mi bán được bao nhiêu xe hoa quả?. Câu trả lời là: Khoảng 25 nghìn. Rồi tôi lại tự hỏi: Thế có bao nhiêu xe gặp sự cố?. Câu trả lời là: Ồ, có lẽ là 5 xe. Sau đó, tôi tự nhủ: Chỉ có 5/25 nghìn xe thôi ư? Mi có biết thế có nghĩa là gì không? Tỉ lệ là 1/5 nghìn! Nói cách khác, tính bình quân và dựa theo kinh nghiệm, khả năng xe hàng gặp sự cố chỉ là 1/5 nghìn thôi. Thế thì mi còn lo lắng cái nỗi gì?

    chú thích 1: George Crook (8/9/1828 – 21/3/1890): Là một sĩ quan chuyên nghiệp của Quân đội Mỹ, Ông được biết đến với những chiến công xuất sắc trong Nội chiến Mỹ và Chiến tranh Da đỏ.

    Sau đó, tôi tự nhủ: Rồi, đến lượt cầu sập!. Tôi tự hỏi: Trên thực tế, có bao nhiêu xe hàng của mi đã bị mất vì cầu sập rồi?. Câu trả lời là: Chưa hề có xe nào. Sau đó, tôi tự nhủ: Mi đúng là thằng ngốc nên mới tự lo nghĩ vẩn vơ đến mức viêm loét dạ dày vì một cái cầu chưa bao giờ sập, về một đường ray bị trật, mà khả năng xảy ra những chuyện đó chỉ có 1/5 nghìn!.

    Khi tôi nhìn nhận vấn đề theo hướng đó, tôi cảm thấy mình thật là ngốc nghếch. Kể từ đó, tôi quyết định để định luật bình quân giải quyết vấn đề lo âu cho tôi và kể từ đó, tôi không còn bị chứng viêm loét dạ dày quấy nhiễu nữa!

    Khi Al Smith (Chú thích 1), làm Thống đốc New York, tôi đã nghe ông ấy đáp trả những cuộc tấn công của các đối thủ chính trị bằng cách nói đi nói lại rằng: Hãy xem xét số liệu… Hãy xem xét số liệu. Sau đó, ông ấy nêu ra các dữ kiện thực tế. Lần tới, khi chúng ta lo nghĩ về những chuyện có thể xảy ra, hãy vận dụng bí quyết của ông già thông thái Al Smith ấy: Hãy xem xét số liệu và cân nhắc xem, những mối lo âu đang giày vò chúng ta liệu có cơ sở hay không. Frederick J. Mahlstedt đã làm đúng như thế khi anh ấy lo sợ rằng, anh đang nằm trong nấm mồ của chính mình. Sau đây là câu chuyện do chính anh ấy kể lại trong một lớp học dành cho người trưởng thành của tôi tại New York:

    chú thích 1: Al Smith (30/12/1873 – 04/10/1944): Tên đầy đủ là Alfred Emanuel Al Smith, một chính khách Mỹ. Ông từng được bầu làm Thống đốc bang New York bốn lần và là đại diện của Đảng Dân chủ ứng cử chức Tổng thống vào năm 1928.

    Đầu tháng Sáu năm 1944, tôi đang nằm trong một chiến hào nhỏ bé ở gần bãi biển Omaha. Tôi thuộc Trung đoàn Tình báo số 999 và chúng tôi vừa mới vùi thân ở Normandy. Khi nhìn quanh cái chiến hào nhỏ bé ấy, tôi tự nhủ: Cái hào này nhìn giống như nấm mồ vậy. Lúc nằm xuống và cố gắng chợp mắt trong đó, cảm giác đúng như thể đang nằm trong mộ. Tôi không thể nào ngăn được suy nghĩ: Có thể đây chính là nấm mồ của mình. Khi máy bay chở bom của quân Đức bắt đầu tiến đến vào lúc 11 giờ đêm và bom bắt đầu giội xuống, tôi sợ đến cứng cả người. Hai, ba đêm đầu tiên, tôi không sao ngủ được. Đến đêm thứ tư hoặc thứ năm thì tôi gần như suy nhược thần kinh. Tôi biết là nếu không làm gì đó thì tôi sẽ điên mất. Vì vậy, tôi tự nhủ là năm đêm đã qua rồi mà tôi vẫn còn sống và các đồng đội của tôi cũng thế. Mới chỉ có hai người bị thương, nhưng họ bị thương không phải vì bom của quân Đức mà vì dính tên bay đạn lạc từ súng cao xạ của chúng tôi. Tôi quyết định chấm dứt lo lắng bằng cách tạo ra một cái gì đó. Thế là tôi dựng một cái mái dày bằng gỗ, để che chắn chiến hào của tôi, giúp tôi tránh được tên bay đạn lạc. Tôi nghĩ đến mảnh đất mênh mông mà chúng tôi đang đóng quân trên đó. Tôi tự nhủ là chỉ khi nào bom rơi trúng cái chiến hào sâu và bé tí này thì tôi mới bị chết; và tôi nhẩm tính khả năng bom rơi trúng tôi chỉ vào khoảng 1/10 nghìn. Sau hai đêm nhìn nhận vấn đề theo chiều hướng đó, tôi đã lấy lại được sự bình tĩnh và ngủ được ngay cả khi bom địch giội xuống bất ngờ!

    Lực lượng Hải quân Mỹ đã sử dụng các số liệu theo định luật bình quân, để khích lệ tinh thần của binh sĩ. Một cựu thủy thủ đã kể cho tôi nghe rằng, khi ông ấy và các đồng đội được chỉ định lên tàu chở dầu có chỉ số octan (chú thích 1) cao, ai nấy đều sợ điếng người. Họ đều tin là nếu một con tàu chở nhiên liệu có chỉ số octan cao, mà dính phải một quả ngư lôi thì nó sẽ phát nổ và tiễn tất cả sang thế giới bên kia ngay tức thì.

    chú thích 1: Chỉ số octan Là thước đo tiêu chuẩn về hiệu suất của động cơ hoặc nhiên liệu hàng không. Chỉ số octan càng cao, nhiên liệu càng có thể chịu nén được trước khi phát nổ (đốt cháy).

    Nhưng lực lượng Hải quân Mỹ biết nhiều hơn thế. Vì vậy, Hải quân đưa ra những con số xác thực cho thấy cứ 100 chiếc tàu chở dầu bị ngư lôi đâm trúng thì có đến 60 chiếc vẫn nổi trên biển, và trong số 40 chiếc bị đắm thì chỉ có 5 chiếc bị đắm trong khoảng thời gian ngắn hơn mười phút. Điều đó có nghĩa là vẫn có thời gian để ra khỏi tàu. Và nó cũng đồng nghĩa rằng số lượng thương vong cực kì ít ỏi. Điều đó có giúp ích gì cho tinh thần của binh sĩ không? Khi hiểu ra định luật bình quân này, tôi không còn băn khoăn, trăn trở nào nữa, ông Clyde W. Maas, ngụ tại số 1969 phố Walnut, St. Paul, Minnesota, người đã kể cho tôi nghe câu chuyện này, đã nói như thế. Mọi người trong đoàn đều cảm thấy khá hơn. Chúng tôi biết rằng chúng tôi vẫn có cơ hội, và theo như định luật bình quân, có thể chúng tôi sẽ không chết.

    Để phá bỏ thói quen lo âu, trước khi nó phá nát bạn, đây là Quy tắc thứ ba: Hãy xem xét số liệu. Hãy tự hỏi rằng: Nếu xét theo định luật bình quân thì sự việc đang khiến mình lo lắng liệu có khả năng xảy ra hay không?

  • Xào xạc chổi treo cao

    Chạm vào đất mẹ khiến tôi thấy như trở lại làm cây, khi còn trong hình hài khác, cây chổi quét sân nhớ ngày là một tàu dừa cười nói, đàn dơi vắt vẻo trên cành, cùng hướng đầu về đất. Những khoảng trống vẫn luôn tồn tại, mọi thứ của mẹ thật mềm mại, đứa con len vào tuy hai mà một. Chạm vào đất mẹ luôn làm cây chổi là tôi thấy êm đềm. Âm thanh phát ra lúc nhẹ nhàng, khi lại lỗi nhịp hoang mang, như người bạn nâng tôi lên để liên kết vào đất. Tôi và người vẽ tranh trên đất, mà cũng là những dòng tự sự chân thật, kể lại cho người mẹ bao dung “Ngày hôm nay con tất bật”, những muộn phiền dần liệm tắt theo từng nhịp chổi.

    Người quét sân như quét bên trong mình, tôi và đất kể câu chuyện ngày xưa, khi loài người chưa hiện hình, chỉ có nắng mưa tinh khôi. Sân không bao giờ trống trơn lạnh lẽo, chiếc lá cùng cơn gió cuốn theo, tâm thức luôn cheo leo nơi vách đá, hát một bài ca cây chổi, quét một lần để vững tâm ma. Rác ngoài sân nào đâu đáng ghét, chỉ như xác chết một sinh mệnh đã xa, những vội vã cùng mỏi mệt, khô héo trong hồn chỉ cần dọn dẹp một khắc thảnh thơi. Quét để trả mảnh sân về tinh khôi, tâm trí được đưa nôi vào giấc ngủ, trở về làm một em bé, một chiếc lá thu về đất mẹ, khe khẽ gọi tên nhau trước khi chuyển hóa. Cây chổi tôi là kẻ đưa tiễn, người trợ thủ cho một tâm thức khao khát về với trong sách, không phải tiêu diệt hay thử thách tự nhiên, mà để đứng vững trên sườn đồi lộng gió.

    Đôi khi tôi đưa bạn vào cuộc hành trình của khu vườn, của con đường ngoài ngõ vắng, một đêm trắng cùng cô lao công, lúc thong dong lành lặn để nhìn thấy tình thương. Thấy con đường đáng ra phải thế, vẻ đẹp khu vườn cuộn vào đê mê, lòng người trở về sự tử tế, chứ không phải bẩn thỉu trong những cơn mê dài không dứt. Quét để thấy một sự thể, một sự thể khả dĩ con người có thể, chỉ cần vươn mình vung chổi rồi thoát khỏi cơn mê. 

    Chỉ một lần ngó lơ, hơi than thở vô ích, chẳng còn bước chân nào nhích đi về sự sống, cái sống sau cú vung chổi định tâm thức vô sự. Nhìn vào sự nhơ nhuốc như nhìn vào dục vọng, chúng không mất đi đâu cả chỉ cần được về đúng khoảng trống, nơi có sẵn để người dọn dẹp cùng tôi, một cây chổi đứng im thôi thúc. Chỉ những kẻ muốn làm bạn hoang vu mới nghe thấy tôi, nghe thấy tiếng quét lá thu xào xạc, không khác gì tiếng lòng phờ phạc sau cơn say. Tỉnh dậy sau cơn mê dài dưới vòm lá, ánh nắng hiện ra, khoảng sân sạch lá, con người được trả về với ngày đầu xuất hiện, ngày ấy cây chổi tôi ở đó.

    Cỏ dại dưới sân không còn xuất hiện khi mỗi ngày bạn cùng tôi ra vườn, đến đầu ngõ, chăm lo cho từng góc khuất của làng quê, nơi phố thị, chỗ nào tôi cũng sẵn lòng làm bạn. Hạt giống cỏ dại vẫn lẫn khuất, như dục vọng ẩn dật trong đất, chỉ một khắc lơ là sự thật, chúng bật dậy phủ đầy trong bệnh tật triền miên. Tình bạn giữa tôi và loài người không bao giờ dừng lại, như bạn và trách nhiệm hiện tồn của chính mình, không có nó đời người khác gì rác thải, sống vật vờ hỗn loạn chẳng biết ngày mai. 

    Ngày mai không phải cho bản thân, mà cho khoảng sân, cho đôi chân trần em bé, để chúng nô đùa cùng đất mẹ, khe khẽ hát bài đồng dao của tổ tiên vang ngân. Tiếng chổi cũng là tiếng ru của mẹ, của đất, của vất vả đời người, nụ cười và nước mắt sinh ra từ đó. Ngày mai cũng là của cả còn đường, đêm trường cùng người thân, ân cần chỉ đến sau khoảng sân sạch sẽ, tiếng chuyện trò chỉ xảy ra ở khoảng không vắng bóng dục vọng. Chỉ sạch cho mình thì cũng như cười trong nhà rồi hét la ngoài đầu ngõ, tiếng cười và tiếng hét đều đứt đoạn, không trọn vẹn, ta hô thẹn khi con đường chung lối dơ bẩn. Cây chổi tôi không dành cho riêng ai mà cho cả làng cả xóm, quét dọn bầu không khí chứ không phải một lõm nhỏ sân vườn. Nan chổi tôi bị bào mòn trong nhịp quét, đó không phải hy sinh, mà là bình minh của dâng hiến. Cái tan đi vào đất mẹ hiền hòa, không phải quỷ ma nuốt mất trong rác thải ích kỷ. Tôi hiến dâng, bạn dâng hiến, qua lao động không ngừng, bài ca giữa người và tôi vang mãi không phai.

    Ông luôn nhớ về bài học của cha mình dạy ngày còn nhỏ, ký ức về người ngày một phai dần nhỏ giọt, chỉ cần lại cách cầm chổi và quét sân. “Đừng ấn nó mà dùng lực, hãy giữ chúng vừa chạm vào mặt đất, rồi cùng dịch chuyển với chiếc lá và đôi bàn tay”, ông kể lại cho con trai mình lời dạy người cha năm xưa. Nâng giữ dụng cụ như gìn giữ đời mình, chà đạp chúng là tự bào hư khí chất, hiền hòa chân thật đi cùng dịu dàng đồng nhip, không phải dồn nén cào nát mặt đất như tát vào mặt hồ tĩnh lặng bên trong. 

    Con trai ông thích nhặt lá khô hơn, cậu coi bàn tay gầy guộc là cây chổi, chổi chỉ là đại diện, biểu tượng cho sự dọn dẹp, chổi trên những đầu ngón tay xinh đẹp trong lao động. Cậu nhặt hoa khế rồi cười đặt lên đầu con chó nhỏ, rác không còn là thứ đáng ghét trong mắt một con người lao động, là niềm vui hăng say rèn luyện, rác cũng thành công cụ hân hoan nếu nhìn trọn vẹn thong dong. Lá và bụi nuôi dưỡng thảm rêu ngoài vườn, mỗi khi cậu cùng tôi chạm vào chúng, lời thì thầm của những bào tử đi xa triệu dặm trong không thời gian kể tôi nghe tất cả. Cây chổi tôi ngân nga cùng bàn tay cậu, hát về hình ảnh làm việc ở những vùng đất xa cách đây vạn giây về trước. Có con nước lên, có hàng cây ngã xuống, rêu bay đi nằm im rồi lại tỉnh dậy, như khoảng sân vừa sạch lại đầy những thứ ghé qua. Dọn dẹp không còn là áp bực, mà trở thành bổn phận chân thật.

    “Tiếng xào xạc bên nhà là cha mình còn sống”, cậu nghĩ vậy khi ngồi dưới tán me ngóng ra vạn hướng, tiếng quét sân còn đây đó của những người già lưu giữ tinh thần xưa. Người trẻ bây giờ không còn làm bạn với tôi, họ rời xa đất mẹ, xa khu vườn trầm mặc trù phú. Họ đến với các vật liệu dày đặc, không còn khoảng trống để giao tiếp, không còn chỗ để đứa con chổi tôi chu du vào mẹ đất, thật tội nghiệp. Tội cho tôi và cả họ, năng lượng mênh mang tự nhiên không còn hát vang qua tiếng chổi, không còn bài thơ về chiếc lá cơn gió thổi qua. Chẳng còn ai dọn dẹp nữa mà nghĩ mình luôn trong sạch.

    Cắt bớt thông qua sự lười biếng và tiện lợi trong phân công lao động, họ gọi thế là tiết kiệm là giản đơn. Hạt giống dục vọng bị nén lại, che dấu dưới lớp văn minh hiện đại, chúng không còn được nhìn thấy dưới ánh sáng mặt trời. Tránh né dọn dẹp trong hình hài giản tiện, giao phó mọi thứ cho máy móc, không còn thấy sự thật đang diễn ra rồi mặc nhiên rằng chẳng có gì cả. Nếu họ tự tay mần thịt một con gà, họ sẽ ăn ít lại, như tự tay khăng khích cùng tôi ngoài sân đầu ngõ, họ sẽ thay đổi bản thân vì tận mắt chứng kiến nhơ nhuốc do mình tạo ra. Hãy làm bạn trở lại cùng tôi, trên con đường đầu ngõ, thấy rõ ngóc ngạch của việc bạn cho rằng mình tỏ tường, thì dường như chẳng biết gì cả.

    Cậu đã quét sân nhiều hơn, người sống cùng tôi trong khu vườn sinh động, theo lời cha dạy những ở mức độ riêng mình. Cậu thấy bông hoa nở sáng nay, có con nhộng chuyển mình thành bướm, tôi và cậu cùng nhau hát về chúng thay lời cảm ơn, ai đó ngoài kia nghe thấy chúng tôi không ? Tưởng chừng thu dọn thứ vứt đi, nhưng lại thấy những mảnh ghép thi vị, cậu cười rồi thì thầm chính mình. Hóa ra cùng tôi cậu đưa chúng về đúng vị trí, không phải triệt tiêu trong ghét bỏ, không phải bỏ xó để lãng quên, mà nhìn rõ hình hài tâm trí, bồng bềnh không gò bó mà chặt chẽ hài hòa. Tiếng chim nhắc cậu không nên chìm vào mơ mộng nơi khu vườn xinh đẹp nhưng đầy ma mị, cây chổi tôi cũng cần ngơi nghỉ, như cậu không trở nên cực đoan mà gò ép mình trở nên khắc kỷ. Chỉ là lao động mỗi ngày, cho tay chân đi lại, cho ý chí đầu thai, một hình hài mới nơi cõi thiên thai của Văn Cao xướng lên. Tôi nghe cùng cậu nhiều lần như thế, ta tin nơi ấy có thật, nơi bản thể người được lưu giữ trong thanh âm cuộc sống. Mỗi sáng cậu nhìn tôi như lời nhắc, thắc mắc về mình ngày hôm qua, đã trôi xa đến mức nào. Cậu tao ngộ cũng những điều mới, thảnh thơi với những giọt mồ hôi, như cuộc đời cậu lã lướt trôi, còn mãi về sau không hồi kết. Thấy tất cả rồi quên đi hết, tiếng chổi sẽ kể lại người sau về ánh dương kết nụ ngoài sân.

    Những người bà ngày xưa chuốt từng cọng lá dừa, từng cái từng cái một kết nên tôi hoàn thiện, như con người dần thành hình kết tinh ngàn đời. Những chất chứa chậm rãi không phân định tốt xấu, cây chổi có nan ngắn nan dài khác màu nhau, nhưng cùng phục vụ cho một mục đích duy nhất. Đồng nhất nhưng riêng biệt, mỗi cọng tạo nên nét riêng trên đất, nhưng cùng một hướng tất bật người mang. Người cũng vậy, cậu mang hình của những người bà ngày đó, mỗi người tạo nên con người hôm này một ít, cùng hợp thành một giai điệu về phía sự thật sáng tỏ. Những cọng dừa không cùng nhịp sẽ đỗ gãy, người quét không nương theo chổi, nương theo lời răn dạy cũng không sao làm sạch khoảng sân. Tất cả như cuộc trò chuyện giữa tôi và cậu cùng đất mẹ, cả những chiếc lá thu hè rơi rụng, 

    Tôi từng trên cao lộng gió, rồi xuống thấp quay quần bên con người, tôi thấy hết nghe hết nhưng không sao kể hết. Ngày xưa con người chăm lo trong nhà ngoài ngõ như trông nom người thân, còn giờ họ trả tiền để người khác dọn dẹp thay mình, bên ngoài lẫn bên trong. Họ không còn nghe theo tiếng chổi ban ngày, mà nháo nhào cùng tiếng tự trào bỏng cháy, không còn thấy chuyện gì đang xảy ra với mình mà giao lại sinh mệnh cho kẻ khác. Không còn ai tự quét bên trong mình nữa.

    Nội vẫn còn quét sân cho cậu bên kia thế giới, có nghe không tiếng lột xột thảnh thơi, sâu bên trong những dao động đời nhỏ nhất. Còn nhớ không, “Nội trở củ chổi đánh mày bây giờ”, mỗi khi làm sai còn có người ngăn lại. Tôi có hai đầu nhẹ nhàng và cứng cáp, lay động không được nội phải chặn đứng dục vọng leo thang. Không còn ai dám chắc đúng sai, nên cũng chẳng còn dang tay đón lấy, không có tình thương chẳng thể tiến về những sáng tỏ tường minh. Dang tay và nén chặt, cây chổi tôi chứa đựng đủ mọi mặt của cuộc đời từ cổ chí kim. Chỉ người cứng cáp mới bao dung, chỉ kẻ rộng lượng mới vững bền trên hành trình bất tận, để chạm vào đất mẹ ân cần, để thong dong đưa mọi thứ về đúng chỗ.

    Đứa trẻ lẽo đẽo theo ông bà quét sân, con nít và người già phải chăng thích dọn dẹp hơn kẻ tự coi mình trưởng thành ? Không, em bé thích khám phá khu vườn, những điều mới mẻ một chương trong quyển sách, mọi thứ trở thành mạch chuyện kể về đêm. Không, người già trông nom hồi ức, nhìn lại mình nhìn lại chặng đường đi qua, vài vết mực thứ tha còn sót lại mà thôi. Tôi và họ trông nom nhau như bình mình và xế bóng, hay tường minh và buông bỏ, còn những người lớn ở đâu cả rồi ?

    Lao đi nhanh quá không còn nhận ra mình ngày nhỏ, lao đi nhanh quá chẳng còn thấy mình đằng xa, chẳng con mắt nào theo kịp, chẳng tiếng chổi nào đánh thức sự dọn dẹp cần thiết trong họ, cái trớn leo thang ngày một không thể quay đầu. Nhưng tôi vẫn ở đây, cùng người già và con nít, còn có cậu là kẻ còn nghe thấy tiếng chổi cổ xưa. Cậu nghe rồi trở thành nan chổi, ngoài kia còn nhiều nan chổi khác, đang lắng nghe người bạn chổi kể chuyện cổ tích đã không còn ai tin. Cô Tấm nhờ chăm chỉ cùng tôi mà quay lại dương trần, vị sư già tự thân với tôi làm sạch am tự. Làm sạch và chăm chỉ tự thân chứ không phải gượng ép, sân chùa làm người hỗn loạn một phút bình tâm, như một biểu tượng sâu kín vĩnh hằng không bao giờ mất, cây chỗi lưu giữ chúng như kinh trên kệ nhà chùa.

    Tự nhiên không tranh giành hay chiếm lấy, chúng len vào nơi ý chí hèn yếu phơi thây, kẻ không tự dọn dẹp chính mình. Lá khô và bụi đường cỏ rác chỉ xuất hiện trong khu vườn không còn ý chí con người, cây chổi tôi vẫn ở đó đợi chờ người tiếp theo, mong vị sự già quay về trong một kiếp nhân sinh khác, kẻ tu hành tự thân không cần gì khác ngoài một cây chổi tôi, là cậu, kẻ nghe thấy tiếng chổi của đoàn tăng lữ đã khuất xa. Cạo đầu và quét vườn là một, như kinh sách âm vang trong cây chổi tôi không hóa thành hai, cứ tụng cùng tôi những âm thanh lột xột không thành tiếng, khoan thai mà mãnh liệt.

    Ngoài kia nhiều kẻ đánh đồng lười biếng là tự nhiên, không làm gì mà thành tiên thành phật, những kẻ như con lật đật, lắc lư một chỗ trong mộng mà ngỡ chuyển động thiên thu. Hát vang cùng tôi bài ca lột xột trong vườn, như giữ lấy ngọn lửa từ xa xưa, lửa là hơi ấm cùng bài ca là lời nhắc nhở. Chúng là biểu tượng của năng lượng, của dọn dẹp thứ thừa thải bịa đặt không còn cần đến, hay đúng hơn là thứ ta níu giữ trong cơn say, trong ảo mộng cuồng vọng. Quét dọn và đốt cháy không hàm ý phá nát tiêu diệt, chỉ quỷ dữ mới diễn đạt như vậy, đó là tạo ra khoảng trống cho chim phượng hoàng lửa đậu xuống sau khi tái sinh từ tro tàn. Nó lại bay đi làm phận sự của mình, sự tái sinh, như cây chổi tôi là hình hài của dọn dẹp đưa mọi thứ về nơi chốn của mình. Xác chết về với đất để khoảng trống lộ ra, sự sống vươn lên sau tiếng ca của cây chổi tôi và cậu.

    “Không sao cả, những hạt giống vẫn sẽ vươn lên, sau khi loài người biến mất hoặc trở lại làm người”, đất mẹ thì thầm cho tôi và cậu đêm qua như thế, nghe thật đê mê mà cũng thê lương đến tận cùng, phải không hỡi những kẻ đang rời xa mẹ đến với sự dày đặc tối tăm của vật chất. Không còn chỗ cho nan tôi chen vào, không còn chỗ cho sự dao động khi tương tạc, tâm trí họ cũng đặc lại không sao dịch chuyển nổi như vật chất họ hướng về. Sự tương tác tắt dần cùng sự biến mất của khoảng trống, tiếng chổi khó mà đi vào để nhắc nhở, không phải khó mà không còn có thể. Vô vọng đến thế sao, lắng nghe và nhìn ngắm sân vườn bên trong nhọc lòng vậy sao, chẳng một ngôi sao nào còn tự tỏa sáng bên trong bạn ư ? Tự nhiên kiên nhẫn vẫn còn đó bên trong kẻ nghe thấy tiếng tôi, là cậu cùng những ai còn hướng về đất mẹ, khát khao cắm rể tương tác thông qua khoảng trống vốn dĩ ở khắp nơi. 

    Suy cho càng dày đặc thì phần còn lại của họ càng trống rỗng, phần hồn chẳng còn lại bao nhiêu, chẳng còn nhìn thấy gì để quét, chẳng còn nghe thấy gì để nhớ ra phận sự, chỉ toàn bát nháo hư hao tận sâu tâm thức nghèo nàn cằn cỗi. Trống của họ là trống của vô vọng, không phải trống để ôm lấy tất cả của bao dung, trống của bao dung để tôi đi vào dọn dẹp mọi thứ, trống vô vọng chẳng còn gì để quét. Thối rửa và lên men nào đâu giống nhau, sạch gọn không hề là toang hoác, khác xa nhau lắm, bạn biết mà phải không những người bạn nhân loại của cây chổi tôi. 

    Vẫn ở đây trong khu vườn trái đất, tôi sinh ra từ cái nhìn sáng tỏ khởi sinh của những vị thấy thời đã xa, xa nhưng không cách biệt mà gần gũi trong kiên định của tình thương. Nén cũng có trống, dang ra cũng tạo nên bền chắc, tôi ở đây để nhắc về sự rồ dại của cực đoan một hướng, sinh mệnh không một hướng và vạn nẽo tình thương, có nhiều cách đọc dù sách đời chỉ mỗi một chương, chương sự sống trù phú.

    Cha cậu đang quét sân bên kia, ông đang cô đơn lạc lõng vì tuổi trẻ lao đi theo vật chất, ông không còn thấy gì ngoài chúng. Không, còn đó tiếng chổi của nội, bài học xưa về dọn dẹp sân nhà và tâm hư hao trên đường đời rồ dại. Tôi biết cậu không ghét ông, nhưng làm sao len vào nơi không còn khoảng trống, ông không còn cho ai bước vào. Ồ không phải đâu, cậu nhìn đi, khoảng trống ông chừa lại cho cha mẹ và tình người còn sót lại. Cậu không cần phải lo lắng, sâu thẳm con người vẫn còn đó nơi dành cho tiếng chổi mẹ cha, họ rồi sẽ thảnh thơi dù còn lâu lắm, cũng có thể trước khi lìa đời. Thăm thẳm chỉ còn lại mình cậu và tôi, không ai khác, dù cậu tương tác nhưng tự thân là nguồn gốc của tình thương. Không có tự thân dọn dẹp khu vườn trù phú thì không có tình thương, không có cái nhìn sáng tỏ để trả mọi thứ về vị tri của mình thông qua cây chổi tôi. Đừng lo cho họ vì như vậy cậu chẳng còn thương ai cả.

    Mọi thứ trôi đi nhanh lắm, tôi đang là chổi cùn rồi, nép mình bên gốc cây me sau nhà. Cậu không quên tôi, đôi lúc cầm quét những ngóc ngách cũ, bạn cây ngày xưa cao lên rồi cũng có đứa ngã xuống, tôi vẫn ở đâu nhắc nhở về phận sự dọn dẹp trả mọi thứ về đúng nơi cần đến. 

    Không còn ai quét lá dâu bên nhà, người cha rới đi về miền xa vắng, mưa trắng rơi giọt nước mắt thứ tha. “Đừng lo, con sẽ quét khoảng sân nhà những ngày mưa gió”, cậu cầm chiếc lá trên tay như thể nói với cha, với chính mình và với khoảng không bên trong cậu dần đón lấy, trong tinh thương và sự thấu hiểu những ai đã mất và người còn ở lại. Cậu quét để mẹ nghe tiếng tôi thì thầm, tưởng nhớ về ngày chồng mình còn hơi ấm, thấm đẫm những buồn vui cười sầu. Mẹ nằm võng nghe tiếng cậu và tôi thủ thỉ bên gốc dâu, thiêm thiếp khi cơn gió chiều thổi qua, “Đâu là ta đâu là mộng” bà hỏi khi chồng mình vẫy chào trong tiềm thức.

    Tôi không còn được sử dụng sau nhiều năm trôi đi, cậu treo tôi lên cây me như thánh giá, như tượng thần linh danh giá, kẻ nhắc nhở cậu suốt những năm tháng làm người. Trưa hè cậu ngồi hút điếu thuốc, kể tôi nghe về một ngày cứu chuộc, bên trong lạnh buốt nhưng hơi người còn ấm, cậu vẫn còn lầm lũi bước đi trên con đường độc đạo không bóng người. Kiên quyết trả mình về bản ngã làm người, tim cậu dần ấm lên tôi nghe rất rõ, như tiếng gõ mõ của vị sư già năm đó, nơi tôi quét sân am tự cùng ngài cho người lai vãng, cho chim bồ câu và cả vầng mây trắng ngang qua. Cậu dần nghe ra tiếng chổi mà không còn cần quét, tiếng thét vọng lại từ ngàn năm, âm thầm mà dữ dội. Đáng mừng làm sao !

    “Để em quét sân cho anh, chổi cùn thì quét chậm”, cô gái xuất hiện khi ngọn lửa bên trong cậu bừng cháy trở lại, lửa đén trước hay cô gái đến trước ? Cậu và tôi đều không rõ, chỉ biết rằng sân vườn lại có tiếng xào xạc ngân lên, bên thềm nhà có tiếng nói cười rôm rã.

    Nhiều năm trôi đi, một cậu bè xuất hiện trong vườn, tôi đã ngủ bao lâu rồi không rõ, trước khi tỉnh giấc tôi là ngọn gió trên đọt dừa, trưa hè tôi quay lại làm chổi quét sân. Cậu quét cùng tôi sao như người cha khuất bóng, hay ông trở lại để làm con của con trai mình, để trả lời niềm riêng còn trống. Họ ngồi cạnh nhau dưới cây me trưởng thảnh, bài học quét sân lại vang lên trong khu vườn nhỏ, có con ve sầu lột xác hóa bài ca. 

    “Mình tiễn cụ chỗi đi một đoạn nha con”, hai cha con họ tháo tôi ra từng nang nhỏ, trả tôi về đất mẹ trong khu vườn nhuộm đỏ mặt trời chiều, không còn đìu hiu như ngày trước. Gia đình họ đốt lên ngọn lửa, dưới gốc dừa chẳng rõ phải mẹ tôi không. Lửa bừng lên cao ngút trời, tôi không nóng mà lại ấm lạ lùng, thảnh thơi và ung dung, cho lần chợp mắt sau cuối.

    Kìa bầu trời xanh cao vợi, ồ chú dơi mày ở đâu bay về, sao tao lại ở cao như thế khi làm một cây chổi quét sân ? Không, ta về làm tàu lá dừa một lần nữa, cậu bé vừa quay về nhà là ai đó. Người cha, là cậu hay con trai cậu ? Không còn quan trọng nữa rồi.

    Tôi đã ngủ bao lâu ? Khoan đã tôi về làm cây chổi mới toanh, nhưng sao lại được treo cao lên đọt cây me già ? Ôi thế gian bao la quá, tôi nhìn thấy cả khu vườn, ngoài đường đầu ngõ, rộng lớn làm sao. Tiếng xào xạc khắp con ngõ, loài người lại quay về quét sân rồi ư ? Đáng mừng cho một hành trình bất tận, phận sự của tôi và cậu tạm hoàn thành. Hóa ra cậu treo tôi lên cao như một biểu tượng, cho sự dọn dẹp không hồi kết để trả trật tự về hư không. Mọi sự đáng ra phải thế từ lâu về trước. Mà thôi cũng đủ rồi ! 

    Xào xạc tôi trên cao

    Xạc xào tôi dưới thấp

    Tôi xào xạc ngoài vườn

    Tôi xạc xào trong hồn nơi sâu thẳm

    Vị sư quét tịnh thất

    Kẻ sĩ dọn lá thu

    Người mê chờ tỉnh giấc

    Nan lá vén mây mù nơi hạnh đức

    Rác không còn là nhơ nhuốc

    Lời nhắc cổ xưa cứu chuộc tâm hồn

    Đưa loài người về đúng chốn

    Quét dọn sân vườn ngó trông trù phú

    Hoa nở rộ, một chiều thu

    Khi tiếng chổi chu du ngày trở lại

    Êm đềm mà còn vang mãi

    Vẫn xạc xào lay động cõi lòng ai

  • Quyển nhật ký nhân loại

    Người ta viết nhật ký để làm gì ? Lưu trữ ký ức hay giải tỏa những dồn nén không thể nói ra cùng ai ? Điều gì khiến họ ghi lại những dòng ấy mà không phải những thứ khác ? Tôi thật sự tò mò về nhật ký vì chưa bao giờ tôi nghĩ mình sẽ viết chúng cho đến những ngày gần đây. Tôi tin rằng sự giao tiếp ở cùng tầng mức nhận thức là nhu cầu căn bản của con người, nếu một ai đó nói những điều bạn coi là không cần thiết hay chỉ là những thảo luận vặt vãnh, bạn khó lòng mà tiếp diễn vì rõ ràng không có gì tăng tiến. Cần làm rõ, sự tăng tôi đề cập ở đây không phải sự tích lũy cái biết, mà những gợi mở giúp người ta mở ra một cách nhìn mới đúng đắn và khã dĩ, chứ không phải để tạo ra sự cũng cố vào niềm tin cái cũ. Khi sự trò chuyện mãi xoay quanh việc bổ sung cái cũ, hay thậm chí đưa ra cái phản nghịch lại chúng đều như nhau, nó giống chúng ta đều cầm cái ly và người cho rằng nó tốt nhất dùng uống nước còn người kia bảo để ăn chè, không có gì thật sự diễn ra trong kiểu thảo luận đó. Nhật ký tồn tại trên nền tảng thành thật tuyệt đối với bản thân, dù cá nhân viết nên chúng đang mê ngủ hay tỉnh táo để không nằm ngoài điều trên. Kẻ mê tin rằng bản thân mình được nhìn rõ và phơi bày ra trước mặt mình vào trang giấy, người tỉnh muốn nắm giữ thứ gì đó rõ ràng được nhận thức. Mọi thứ trong nhật ký thật sự đi ra từ sự tuyệt đối không giả dối của người viết, chính vì vậy mà nó đáng giá khi ai đó muốn nhìn nhận lại một quá trình sống, dù chỉ là chuyện đã qua nhưng vẫn là nền tảng cho những thứ còn tiếp diễn.

    Nhật ký không đơn thuần là ghi chép, chúng còn là sự tự thảo luận với bản thân, nói đúng hơn là tiếp diễn của cái cũ trong nhận thực đang diễn biến của người viết. Tuy nhiên, phần không đáng tin cậy nằm ở chỗ, người ta có thể diễn giải cái cũ mà quên mất sự toàn vẹn của bối cảnh hay trạng thái tiếp nhận lúc sự việc diễn ra, trừ khi quá trình tiếp nhận ấy đủ mạnh để khắc ghi và tri nhận đầy đủ. Tôi cho rằng điều đáng giá nhất trong nhật ký lại là những câu hỏi treo nằm rãi rác khắp nơi. Các câu hỏi này kể chúng ta nghe về nhiều thứ, từ bối cảnh đến các chi tiết tác động, do dự và cả thôi thúc đang sống bên trong ẩn chứa các khuynh hướng trong tương lai. Các câu hỏi này ít khi xảy ra trong các thảo luận trực tiếp với đối tượng khác mà diễn ra thường xuyên trong nội tâm và hiện lên trên nhật ký. Lý do chúng hiếm xảy ra là vì các thảo luận đa phần mang tính phù phiếm, quoa loa, vụ lợi giữa các cá thể người đầy toan tính bị chi phối mới dục vọng hay định kiến của mình. Những thảo luận kiểu này không rốt ráo đưa đến những khai mở cụ thể nào cả, chỉ nằm trên bề nổi và được chấp nhận vì lý do uy quyền của một ai đó, thông minh hơn hay có vai trò quyết định. Chúng vô hình làm giảm năng xuất và tính tuyệt đối trong các hành vi hay diễn biến nội tâm tiếp theo. Một kẻ không nhận thức rõ bên trong mình còn bị ghì qua kéo lại của muôn vàn uy quyền, quả thật như chơi trò kéo co trong vô vọng, hay tệ hơn là đang bị ngũ mã dày xéo nội tâm của bản thân. 

    Thế nhưng, dù các câu hỏi treo trong nhật ký quan trọng thì nó cũng có thể biểu hiện sự lẩn quẩn không lối thoát của người viết chúng. Đôi khi người viết trở thành người đọc thì rất có thể sẽ làm mọi chuyện trở nên tệ đi nếu tình trạng của họ hiện không có gì thay đổi mấy. Hồi đầu đó chỉ như một sự giải tỏa thì sẽ không có giá trị gì về sau, chúng chỉ mang lại điều gì đó nếu người viết thật sự đang suy tư về chuyện họ viết, tức rằng dòng viết trở thành dòng sống động cùng họ tương tác liên tục. Những từ ngữ không còn là màn múa may cho qua chuyện mà những di chuyển bên trong nội tâm người viết, đọc và viết, sống và nhật ký trở thành một không tách rời. Sẽ có người cho rằng nếu là một thì chuyện viết trở nên vô ích, tôi không nghĩ như vậy. Ngay tại cái tư duy làm việc gì đó để đạt được một thứ khác vô hình tạo ra sự tác rời, tức rằng sống và nhật ký trở thành hai giai đoạn tách nhau chứ không còn là một. Khi chúng là một, chúng sẽ mang trong mình sự dồi dào năng lượng, cuồn cuộn những hình hài mà một người đọc khác hoàn toàn cảm nhận đươc, vì những sự dịch chuyển càng sâu thì càng giống nhau ở bất kỳ ai. Nó giống như khi viết thoại cho truyện hay kịch, nếu nó được toan tính quá chi tiết, các dòng chuyện trò sẽ bị vặn vẹo, dù mang lại một ý nghĩa mà người viết hướng đến thì sức sống không thể chảy tràn vào trong người đọc, hay chính cả người viết trong trạng thái viết lúc đó cũng tự ghìm chặt chính mình. Tính hợp nhất này kết nối giữa tất cả mọi phía trong đời sống, hiện tại quá khức tương lai dịch chuyển cùng nhau, lý giải và xâu chuỗi một cách trọn vẹn mà không bị tập trung vào một mạch lý trí hay sự việc nhỏ lẻ tách rời. Cách viết nhật ký thật sự làm tôi suy tư nhiều về sự viết và cả sự sống, từ ngữ hay hình ảnh màu sắc đều chỉ là công cụ, để chúng sống lâu thì nó phải chạm đến đáy của dòng nhận thức hợp nhất này, nếu không chúng ta chỉ đang xem một cái xác chết rồi tưởng tượng trong ích kỷ về quá trình từng sống của chúng với muôn ngàn phán xét.

    Chợt nhớ đến những dòng nhật ký của người bạn viết cho tương lai, tôi không nghĩ có tồn tại cái gọi là viết cho tương lai đó. Chúng là những dòng tự sự về mong muốn của hiện tại chưa làm được, ẩn bên trong một chút cảm giác bất lực, bị kẹp giữa năng lực và mong cầu của mình. Suy nghĩ bắt đầu kẹt lại trong thời gian, các chu trình đi trên thời gian xuất hiện như một ảo tưởng về phương pháp để mộng thành thực, mộng và thực không bao giờ là một hay trở thành cái kia. Mộng là cục bộ, bó hẹp trong một mưu cầu hạn hẹp, chúng luôn dễ dàng định hình và đong đếm. Thực không dừng lại ở đâu cả, rộng lớn mênh mông cũng như đòi hỏi năng lượng cực kỳ lớn để tiếp nhận và song hành. Các suy tư kẹt trong việc trở thành sẽ không có lối thoát, các đòi hỏi mộng ngày một lớn dần lên, đạt được cái này thì lại kẹt trong khó khăn khác và lại gò ép nhận thức vào một chiều không gian cục bộ khác. Cục bộ có thể làm một nhóm người có cùng giấc mộng thỏa mãn, những kẻ mê ngủ thì chẳng bao giờ làm khó chịu nhau. Người ngủ bị người thức làm khó chịu là đương nhiên, ngược lại thì không, người thức dậy lo sống cuộc đời mình với muôn ngạn sự kiện thực va chạm nhau. Đôi khi họ va phải kẻ ngủ chứ không hề mong muốn, thức thì không muốn gì cả, những thứ họ cần hay muốn nhanh chóng được nhận thức và sống hướng về nó, có hay không có chúng không còn là vấn đề khi thấy toàn bộ chu trình sống.

    Xét ở góc độ hạn chế, viết cho tương lai cũng không hẳn quá tệ. Chúng như một dự cảm của người viết về cuộc sống của họ đáng ra phải như thế, chỉ là họ chưa tìm ra cách để thức dậy. Người mộng không có năng lực tự đánh thức, họ chỉ thức khi mấp mé có cơ hội hay cơ duyên được va chạm người thức. Thời khắc lay động này rất quan trọng, một kẻ ngủ quá sâu sẽ khó lòng mà tự nhận thức về va chạm này, hay mức độ va chạm của nhận thức chưa đủ lớn. Sự lờ mờ nhận ra còn một trạng thái khác hiện thời của kẻ mộng là tiền đề cho việc thọ cảm về khoảnh khắc lay động, lưu giữ để tri nhận chúng đủ lâu, lúc ấy người thức sẽ nhận ra ngày và chỉ một cái lay nhẹ là thế giới có thêm một kẻ sống chân thực. Sự tự thân trong quá trình mộng này thực ra không giúp cho con người thức dậy, nó khiến họ cảnh giác hơn, dành nhiều sự chú ý về phía những lay động dự đoán của mình, ngoài ra cơ duyên về va chạm bản thân tôi thấy là cần thiết. Dù sự tự thân trong mộng không thật sự then chốt, nó khiến người đó rung lắc, xét tổng thể chúng làm tăng khả năng va chạm kẻ thức, chứ kẻ thức thì sẽ không bao giờ cố tình một cách thái quá để đánh thức ai cả, kẻ cố gắng là một kẻ mộng du nghĩ mình thức mà thôi. Mộng du vẫn là mộng nhưng bị chi phối bởi chính các rung lắc dữ dội, có nhiều cơ hội để tỉnh dậy mà cũng đày rủi ro chìm sâu hơn vào giấc mộng dài sâu hơn. Vì sao ư, người này hành động như kẻ thức nhưng không tự chủ, chính vì vậy anh ta nghĩ mình đang thức và không còn để ý tới các rung lắc nữa. Tình trạng này trong xã hội loài người bây giờ rất nhiều, học đọc được vài kinh điển, ăn nói sinh hoạt như thánh nhân nhưng tâm địa chỉ là sự uốn nắn bắt chước, suy cho cùng mộng vẫn là mộng, chẳng có giấc mộng nào cao hơn giấc mộng nào cả.

    Chính những suy tư trên, tôi tin rằng nhật ký lưu giữ tình trạng và các mức độ của người viết, tất nhiên chỉ kẻ thức và người mộng đang lay động mới có năng lực nhìn ra một cách chân thật, nếu không mọi thứ lại là màn đánh thức nhau của hai kẻ mộng, chẳng có gì xảy ra cả. Đừng quan tâm tôi tự coi mình là gì, mộng hay thức, thứ bạn nên đánh giá là chính bản thân bạn khi đọc những gì đang phơi bày trong nhận thức của mình. Mọi chuyện sẽ luôn diễn ra đúng với trật tự, thứ duy nhất đáng giá là trạng thái soi sét, theo dõi liên tục nội tâm của chính mình chứ không phải kết quả nào đó đạt được ai đó hứa hẹn với bạn, hay chính bạn ru ngủ mình. 

    Dù là của ai đi nữa, nhật ký luôn làm con người ta mong muốn được đọc, tôi tự hỏi tại sao. Cái cảm giác không sống trọn vẹn của con người có vẻ là một trạng thái phổ biến, ai cũng dày vò đau đáu một điều gì đó chưa đủ. Họ loay hoay không biết làm sao, kẻ mộng chẳng có mấy việc làm ngoài ngủ mê, sâu bên trong là rung lắc còn điều gì đó khác nữa. Sự động cảm mộng mi chắc là thứ làm họ thích thú với nhất ký, cũng có thể họ đang cần điều gì đó va chạm để tỉnh dậy, vì cái khao khát được thức là căn bản của loài người, chỉ là nó bị chôn sâu và lớp đất mộng ngày một bồi cao dày hơn mà thôi, không bao giờ khát vọng sâu thẳm ấy biến mất. Tôi tin rằng trong thời đại con người thích chiếc hộp tiện lợi hơn ngôi nhà thật sự này, nhật ký còn có thể là tọc mạch chơi bời qua loa, chúng tao nên cảm giác được dự phần vào điều bí mật nào đó của những sự vụ hay con người nổi tiếng được coi là thú vị. Cái cảm giác thú vị lan vào trong đời họ trong phút chốc, sau đó đi thảo luận với kẻ mộng khác về điều đó, nó làm giấc mê ngủ càng chìm sâu hơn nữa, xóa tan đi cơ hội nhận ra những rung lắc để thức dậy. Càng nhiều vật chất và cả ý niệm bủa vây, đơn giản ta không thể chú tâm vào để lắng nghe những dao động nhỏ chìm sâu, mỗi thứ lặt vặt vô nghĩa cứ lấy đi sức sống của ta từng chút một rồi đến ngày chết còn không nhận ra mình từng sống. Nhật ký dù của ai, nếu được viết và đọc một cách chân thành, những dao động thông qua các sự kiện cùng suy tư chảy bên trong vẫn có tồn dư màu mùi sự sống, thứ giúp đánh thức các giác quan cũng như nhận thức chìm sâu. Thế nhưng tất cả phải được duy trì và chúng phải đủ mạnh để duy trì, nếu đọc gì đó khiến bạn khuây khỏa trong giây lát mà không cảm giác sức nặng chảy vào bên trong, đừng đọc chúng đây là lời nói chân thành của bất kỳ ai còn muốn sống. 

    Ngó lơ các dao động nhỏ, dần khiến độ nhạy trong việc tìm sâu trong nhận thức trờ nên tắt dần, những kẻ mê ngủ sẽ ngày một chiếm ưu thế và bao nhiêu người thức lẻ loi còn sót lại cũng không đủ, dù với người thức thì chuyện đó không còn quan trọng nữa. Đánh thức là một va chạm cơ duyên, không phải một nổ lực cố ý mà làm được, ngay cả trong chủ đích thì người thức cũng chỉ đang sống với tất cả những gì mình có, không cố lôi kéo hay tụ họp lại thành bè phái, người thức không có bè phái vì họ nô đùa trên chính mình chứ không cần ai khác nhảy múa cùng. Nhật ký và những dòng suy tư chân thật sống động của họ là đủ để tạo thêm năng lượng cho các cơ duyên xảy ra, dù không cố tình nhưng chúng được nhận thức rõ ràng, từng dòng viết và lời nói đều cẩn trọng, mổ xẻ không dĩ hòa vi quý cho qua chuyện. Tôi tin lòng trắc ẩn của người thức nằm ở chính sự thức của họ chảy tràn vào trong hành vi nghiêm túc tuyệt đối không ngơi nghỉ của mình, thức rồi thì không mê nữa và không cần nghỉ ngơi. Cái thức của tinh thần khác thể xác chỗ đó, nói tới đây tôi lại thấy mình chưa đúng, thể xác cũng không mê khi nghỉ ngơi, chúng hoạt động để thu xếp những sai lệch và tự hồi phục chính mình. Chúng ta đòi hỏi quá nhiều giải trí ,nhưng sự thật tự nhiên ban cho sinh thể đủ năng lực để tự hồi phục nếu chưa đi quá xa làm quá mức.

    Chắc sẽ có bạn hỏi, quá trình và trạng thái nhận thức này giúp ích được gì phải không, rất nhiều đấy. Như viết nhật ký mà chỉ như chuyện trò với chính mình, chúng có sự kiện cụ thể khởi nguồn nhưng không có căn nguyên thúc đẩy tiếp diễn. Nói đúng hơn cuộc trò chuyện tự mang trong mình sinh mệnh đầy sức sống của riêng nó vì không hao phí năng lượng khi không bị kéo về bất kỳ đâu. Nói là không đi về đâu không có nghĩ là lang mang lạc lối, nó mang hàm ý rằng có thể tiến triển về muôn hướng mà vẫn mang trong mình lý lẽ sắc nét cùng tình cảm dạt dào. Đó chính xác là gợi ý về sáng tạo hay tạo tác, chúng khiến chúng ta không quằn quài đi tìm nguồn cảm hứng thông qua một cách thức hay bối cảnh tương đồng xảy ra trong quá khứ. Tệ hơn, chúng ta có thể sẽ gian lận qua mặt thánh thần bằng cách thiết lập các bối cảnh tương đồng để thúc đẩy nguồn lực này xuất hiện lần nữa, trong khí đó thánh thần chính là ta. Dối gian với chính mình vì muốn nhận ân sủng từ chính tạo vật của mình, quả nhiên sự thông minh của con người đi quá xa, chính vậy mà gây hại cho họ trên con đường nhìn nhận thế giới và chính mình.

    Khi tôi dùng hay từ sáng tạo hay tạo tác chúng phải được làm rõ theo nghĩa phổ quát hơn. Sáng tao là những hành vì không ám màu bóng tối, thứ chi phối điều hướng làm lệch đi sử nở ra của hành đồng, thứ bóng tối này khiến con người không hành động mà tự động phản ứng theo một bộ quy tắc nào đó được xây dựng bên trong. Sáng tạo để mọi việc trôi đi, nở ra hư bông hoa không biết đến từ đâu vẫn ngát hương thuần khiết. Các hành động này, theo quan sát của bản thân ở trong tự nhiên cũng như đời sống hằng ngày, chúng hội tụ đủ các yêu cầu của sự kiện hay tạo vật đang thành hình. Con người được trở thành một vị thần linh trong cuốn nhật ký của chính mình, nói đúng hơn họ được trả về với đúng tính chất thần linh tồn tại sâu bên trong họ, không cần phải bịa đặt rồi tự quỳ lạy tạo vật của bản thân. Mọi thứ viết ra trong nhật ký tinh khôi như bất kỳ cuốn kinh linh thiêng nào, nó chứa đựng đầy đủ nhân tính và lý tính, khi hiểu được chúng thì hai thứ này nhập làm một không tách rời. Đừng nhầm lẫn đây là lý luận về nền tảng của nghệ thuật hay sáng tác, mà khoan đã, sống cũng là một nghệ thuật, thứ nghệ thuật tối cao con người phải nhúng tay vào nhiều nhất chứ không phải bất kỳ thứ gi khác. Vậy xét cho cùng, thật sự đúng vậy, nó là căn nguyên nuôi sống đời sống nghệ thuật của nhân loại không thể khác. Chúng là năng lượng, là tiêu chuẩn chất lượng, là tình yêu, lòng trắc ẩn, có lẽ vài người tiếp nhận nó qua trực giác số còn lại thì lý luận logic đến tận cùng để thấu đạt chúng, không sao cả, khí chảy cùng phẩm chất thì đều trở về với đại dương mà thôi.

    Các quyển kinh có lẽ cũng mang hàm ý là một quyển nhất kỳ, có khi nói vui theo nghĩa thú vị thì nó như tốc ký của một vị ký giả ngồi nghe các bậc thánh trò chuyện. Họ ghi lại với nhiều tầng mức khác nhau, những con người càng thấu đạt thì sẽ tiệm cận trạng thái viết nhật ký tôi đã nêu ra ở trên. Đó chính xác là thể nghiệm sống trực quan ẩn chứa dòng chảy sinh mệnh các bậc thánh muốn truyền đạt, kinh chỉ là phương tiện chứa đựng nó, nhưng đây là loại phương tiện sống vì chúng cũng sinh động cùng người tri nhận viết nhật ký. Với tôi, tên những nhật ký nhân loại kiểu này không nên coi trọng cái tên phạm trù nó nói đến, thứ nên để tâm vào đó là cuộc đời người viết, thứ là yếu tố cốt yếu xem phương tiện sống họ mang đến thế gian có thật sự chống chịu được sóng to gió lớn, có đủ gìn giữ những lời thì thầm xuyên không thời gian của người xưa hay không. Các phạm trù được gọi tên, định danh chỉ mang tính định hướng, phân chia dễ truyền đạt, nhưng dần nó lại trở thành sợi dây trói buộc người đọc và viết kinh. Cuộc đời người viết nhật ký nhân loại là thứ cốt yếu lại trở nên bị thêu dệt làm mù mờ, thần thánh hóa các vị theo chiều hướng chiêu mộ thêm người mê càng mê. Sự sắp xếp lại thế gian quan trọng hơn nhiều với tạo ra cái mới, nếu xét tận cùng chỉ cần thu xếp mọi thứ bên trong có trật tự thì đó cũng là một dạng sáng tạo có sức nặng. 

    Bạn có sặn sàng viết một cuốn kinh cuộc đời mình không, mà có lẽ bạn có rồi mà chưa thành hình cụ thể, hay có lẽ nó không ở dạng ký tự mà là suy tưởng đi cùng sóng não. Phải rồi, não chúng ta cũng không khác gì tờ giấy phải không, mọi thứ đi vào in lên đó thành ra các dạng thức khác nhau mà thôi. Có thể là mùi hương, màu sắc hay xúc giác và vị món ăn, chúng đều được ghi nhớ như người ta viết nhật ký. Các ký ức quan trọng được ưu tiên giống như các sự kiến khiến ta phải cất bút, thế nhưng xét kỹ còn một chuyện khá thú vị. Nếu não không phải chỉ là chuỗi phản ứng dây chuyền có thiết lập ưu tiên, mà các nơ ron vừa sống độc lập vừa chuyện trò cùng nhau như một đại gia đình đang tương tác dựa trên tinh thần viết nhật ký sống của nhân loại. Vậy kinh điển hay kiệt tác hẳn là hình hài của trạng thái này thể hiện qua các loại vật chất khác nhau, đó là lý do trong lĩnh vực nào dù phổ biến hay ngách thì luôn có những thứ sống đời vượt lên trên thời gian không gian, như nghe dân ca của bất kỳ dân tộc nào cũng cảm thấy một sự trôi chảy từ tai đi vào trong. Tính chất của chúng là thiên biến vạn hóa nhưng lại có tính chặt chẽ trong sự bền bĩ và chú tâm cao độ. Hiểu chuyện này, ta không đòi hỏi các kêt quả nổi trội đám đông, mà hướng về phía chất lượng mà đại dương nhận thức làm nền tảng như tờ giấy trắng cho ta viết nhật ký đời mình.

    Viết lại không phải để người ta nhớ về mình, mà nhật ký nếu được thực hiện ở mức sâu nhất, sinh động nhất sẽ quay ngược lại tác động và nuôi sống người viết. Tất nhiên khi tôi dùng từ viết thì đó có thể là bán rau, làm phim hay phi công vũ trụ, sự viết là sự khắc ghi thông qua công việc nhờ cơ duyện không thể tránh né, ta nhận làm phận sự tự nhiên nhất của mình. Như khi ta bán rau tìm hiểu thật kỹ và sống cùng chúng, ta nhận ra nhiều thứ khiến ta học được nhiều hơn nữa về đời mình, thông qua cọng rau con chữ hay phi thuyền nhìn thấy trái đất cũng khiến ta thay đổi theo. Công việc và người làm là một, tương tác va chạm để tạo nên hình hài như một đấng tạo hóa đang điêu khắc chính mình. Hiểu dược tính trọn vẹn bền chặt mà luôn vận động trù phú này khiến ta không đòi hỏi mà dâng hiến, vì đến cuối cùng ta là người hưởng lợi nhiều nhất. Tin tôi đi khi tôi nói niềm tin và sự vui vẻ trong lao động, cùng với đó là quá trình nhìn nhận sự thật tận sâu xung quanh, chúng đáng giá hơn nhiều so với những vật chất. Suy cho cùng những tạo tác vật chất là hình hài, đại diện cho đại dương muôn màu.

    Tôi kết thúc 10 bài viết về các vật tương như vô tri ở đây, tại cuốn nhật ký tôi đang nhìn vào cuộc đời mình mà cũng là của một con người trong sự sống chung. Tôi biết có những thứ các bạn sẽ thấy tôi lặp đi lặp lại, tôi diễn đạt nó thông qua nhiều hình ảnh và lý luận, phần nào đó tìm cách phong phú hóa các chủ đề lặp lại. Tôi không cố tình làm chuyện đó, nó là cách thức mà trong cách thức chứa đựng luôn cả nội hàm bao trùm toàn bộ tác phẩm, chính nhận thức về nó dẫn đến phương pháp tự mình sinh ra chứ không phải nổ lức tìm kiếm cách diễn giải nó, hai cách nhìn này chắc chắn dẫn đến các trạng thái sống khác nhau. Hồi đầu tôi đặt tên cho lần viết này cái tên “Tôi là”, nhưng dần cái tên đích thực của nó hiển lộ ra chính trong quá trình viết. Tôi xin gọi cái tên “Dòng chảy”, còn không biết trên dòng chảy mà tôi đang trôi dạt, cái tên khác có hiện ra không thì chẳng thể biết trước. Tạm thời, tôi ngừng lại ở đây và chuyển sang dùng các đối tượng khác gần gũi với không gian sống của một căn nhà để tiếp tục để tựa đề tác phẩm len lỏi vào trong. 5 chủ để tiếp theo là : Ánh sáng, vật liệu, bụi, côn trùng, và nhiệt độ. Tôi không phải chuyện gia, chỉ là dòng tự sự khi nhìn ngắm thế gian, trông ngó lại chính mình.

    Dòng chảy trên từng trang giấy

    Tôi viết lại đời, đời viết lại tôi

    In hình một nỗi đơn côi

    Hít vô ngẫm lại mưa rơi về nguồn

    Từng cười từng nói rồi buồn

    Thở ra cởi xuống trần truồng mà trôi

    Trang giấy trên một dòng chảy

    Thảnh thơi viết lại, thảnh thơi cuộn trào.

     

  • Nẻo đời sách đi qua

    Bao nhiêu lời hứa hẹn, phơi bày, và cả khích lệ gợi mở trong những quyển sách mà bạn nhận lấy trên đường đời ? Bạn có tự hỏi những người viết sách được nhận điều tương tự từ đâu ? Cũng từ những cuốn sách xa xưa hơn ? Vậy với suy nghĩ một người bình thường sẽ chất vấn, chắc hẳn phải có cuốn sách đầu tiên của kẻ chẳng bao giờ đọc sách. Vậy thật chất chúng ta đang nhận lấy điều gì và từ ai qua thứ vô dụng với một kẻ không biết chữ ? Bạn có chắc phần người của mình được nâng cao hay chỉ là sao chép mọi thứ của một kẻ gian dối sống cuộc đợi thông qua những chiếc mặt nạ do chính người đọc dựng lên cho họ ? Sách thật sự là gì ?

    Tôi thật sự không có câu trả lời nào làm chính mình thỏa mãn cho các câu hỏi trên, nó dồn tôi vào những ngõ tối không lối ra và chỉ còn lại là những mâu thuẫn hoài nghi không ngừng. Nhưng khi tôi nhìn lên kệ sách của mình, tôi nhớ lại chặng đường đã qua, cuốn sách là tôi và ngược lại. Tôi không thể phân biệt khởi nguyên của dòng suy tư hiện giờ của mình từ đâu mà có, những tôi nhớ cảm giác kết nối với cuộc đời của ai đó và sâu thẳm nơi mình khi đọc. Tôi không học mà bị thử thách, tra hỏi, cám dỗ cùng những thôi thúc mãnh liệt, tôi cảm nhận thật sự người viết đi qua một hành trình nào đó phức tạp hơn những dòng giản tiên mà tôi đọc. 

    Có người chê cuốn này khen cuốn kia, mổ xẻ ngóc ngách của từng con chữ, tôi không phủ định tính cần thiết đó vì dẫu sao việc đầu tiên là hiểu cho ra ở mặt ngôn từ. Nhưng thứ tôi nhận được khi sắp, đang và sau khi kết thúc một quyển sách có tính trọn vẹn hơn như thế rất nhiều, hay đúng hơn là bao trùm toàn bộ ngữ nghĩa. Tôi thật sự nhìn lên bầu trời và có lúc hoa mắt nhìn ra hai mặt trăng nhưng 1Q84 kể lại, nghe thấy để tin chắc rồi cười thật vang với ý nghĩ về người tí hon dưới tán lá sau vườn trong Người Vay Mượn. Mặt trăng và người tí hon chỉ là hình hài của niềm hân hoan khám phá, tự mình nhìn ra mọi việc mặc cho ai đó đã miêu tả nó trước đó cũng không còn quan trọng. Tôi biết họ nhìn nhiều hơn bầu trời đêm và đám lá khô, giác quan của họ chỉ là cầu nối đi đến một vùng đất rộng lớn mênh mông hơn như thế, nơi mọi thứ đều có một ý nghĩa tự thân.

    Tự thân mà liên kết, không có tương tác sự tự thân trở thành vô nghĩa, dù cho đó là bịa đặt hay chân thật, tận cùng con người vẫn hướng về phía kết nối mọi thứ xung quanh để nhìn rõ chân thật ý nghĩa đời mình. Tôi tin kẻ nói dối cũng chân thật, người chân thật lắm lúc lại giả dối, chân thật với sự yếu hèn chính mình và giả dối vẻ ngạo nghễ của bản thân chưa biết điều gì tồi tệ hơn. Ý nghĩa trong phận sự của một sinh mệnh chỉ thật sự tồn tại khi cả hai thức tự thân và kết nối sinh ra cùng một lúc, đập vỡ quả trứng con gà sẽ tuyệt chủng còn giết chết con gà sẽ chẳng còn quả trứng nào.

    Người ta phân chia các cuốn sách ra làm đủ mọi hạng mục và ngày càng lặt vặt và tiểu tiết hơn dưới cái mác dễ tìm. Thật ra đó là biểu hiện của sự phân rã trong nhìn nhận tính tròn vẹn của đời sống, kiểu như sách văn chương thì không cần đến tính phân bỏ hay đồng đều trong hình hài của toán học làm gì. Bạn nhìn thơ lục bát, Haiku, thơ Đường mà xem, người xưa họ không chỉ viết ra những áng văn đẹp đẽ mê hoặc, mà còn đủ trí thông minh để sắp xếp chúng đi về phía cân đối của cả hình hài và âm luật. Ý tôi là liệu rằng một quyển sách chỉ thao thao bất tuyệt và một cái ngách nào đó có thể thật sự trở nên hữu ích cho đời sống hay không chứ chưa nói gì đến có khi đó chỉ là ảo tưởng. Hầu hết chúng ta đều co rút bản thân lại trong lĩnh vực, thâu tóm vắt kiệt chúng nhưng kẻ đi chống gậy mà không nhìn ra mình đang nghiêng về một bên. Sự sống nắm lấy cây gậy rồi quăng đi, thế là chẳng còn đứng dậy nổi nữa, có thể tệ hơn là tìm cây gậy khác rồi đi nghiêng về phía ngược lại. Chẳng phải vài kẻ phủ định tôn giáo luôn có khuynh hướng ngả sang cuồng tín khi cuộc đời đến điểm cùng hạn của bất hạnh đấy sao ? Thứ giữ thăng bằng tốt nhất là hai tay mình và bờ vai tạm của những con người vững chãi hiện hình qua những cuốn sách lành mạnh mà khắc nghiệt.

    Có những con người bạn gặp làm bạn khoái trá muốn đi cùng để chơi bời nghịch ngợm, cũng có những đến mang cho bạn những thách thức rồi một đi không trở lại. Sách cũng vậy, tôi không thể phân tích chi tiết làm sao để nhận mà đây là thể nghiệm chân thật và tôi tin rằng con người nào cũng đủ năng lực nhận ra. Có những quyển sách khiến bạn thao thức, không phải bật dậy lao đi làm một điều gì đó cụ thể mà như con ong vo ve ngoài dàn mướp mỗi sáng khi mặt trời ghé qua. Nó ong ong trong người bạn, dai dẳng âm vang suốt một đoạn đường dài về sau, đôi khi bạn chỉ mở ra đọc lại không phải để hiểu hay cần chỉ dẫn, mà để nhắc nhở về thứ gì đó không rõ ràng mà bạn lại tin chắc rằng tốt cho bản thể làm người của mình. Tất nhiên tôi loại bỏ những kẻ cuồng tín khư khư quyển sách trong tay rồi nhại lại chúng trong tình trạng bẻ cong về hướng có lợi cho mình, tôi chỉ muốn nói đến những con người bình thường như mình tận sâu muốn tìm lại tính người chân thật nhất. Bạn không liên tục nghĩ về nó, cũng không vật vã nhớ ra mà nó đến như một người bạn cũ cứ thế mà xuất hiện nói về hành trình của mình dù nó như thế nào. Vẫn là cầm cây cuốc ra đồng nhưng hôm nay chuyện lại khác, lúc man mác buồn khi lại mát lành mới mẻ, tinh thần sách quay lại cũ mà lại mới như vậy như cuộc đời nhìn từ đôi măt rộng mở.

    Ngay cả những trang sách về kỹ nghệ của những nhân vật thú vị trong ngành nghề cụ thể, cái thứ họ kể nó cứ lãng đãng trãi rộng ra khắp hướng của cuộc sống dù vẫn trụ lại trong ngành của mình vì đó là nghiệp đời bổn phận của họ. Họ không lang mang hay lạc đề mà nhìn ra sự bao quát của mọi sinh thể cùng dịch chuyển với nhau không dùng trọng tâm để chi phối mọi sự. Họ đưa cuộc đời mình, những sự kiện gặp phải, tất cả như áng khói ám vào từng tế bào của việc họ làm, họ không tách những thứ xung quanh ra khỏi đời mình mà coi chúng là thống nhất một khối. Sách cũng vậy, dẫu biết không thể nói hết nhưng khát khao cực hạn khiến họ phải làm hết sức có thể, như chính thôi thúc khi họ làm nghề. Gỗ đá không gian từ ngữ không còn là trọng tâm nữa mà chính cuộc sống len vào hòa nhịp cùng những thứ tưởng như vô tri vô thức. 

    Tôi nghe ai đó bảo sách là người bạn, quả không sai, nhưng bạn là thế nào ? Bạn không áp đặt mà chấp nhận trọn vẹn, bạn không cổ xúy mà cùng nhau dựng xây, bạn là những kẻ cùng nhau loại bỏ bản than6 để bồi đắp những điều đẹp đẽ thuần khiết, thứ đáng ra con người xuất hiện là để học tập tự nhiên cùng hướng về. Bạn là những buổi chuyện trò bất tận, không chỉ bằng lời nói mà còn hình hài màu sắc thanh âm. Lâu ngày gặp lại người bạn khác đi, ta cũng khác đi, sự chuyện trò không bao giờ cũ với những ai coi nhau là bạn, sách cũng vậy. Cách ta đọc ở những thời điểm lại khác nhau, đây không phải là nhìn sách qua góc nhìn thiên kiến, nếu vậy thì sẽ phát sinh yêu ghét và chẳng còn lần sau tao ngộ. Đây là nhìn ra sự dịch chuyển của chính mình và thấy được các góc khác của người bạn trong quá trình ta và họ di chuyển, chữ thì đứng im nhưng tinh thần chìm sâu từ con người đưa vào thì không bao giờ dừng lại. Sự di chuyển của cả hai tạo ra muôn ngàn tổ hợp nhìn thấy, nhận ra, che mờ đi để sự khơi gợi còn được nuôi dưỡng trong lần trùng phùng nào đó tiếp theo.

    Sách là thứ sống như tinh thần người, tiếng nói hình hài vật chất bằng cách này hay cách khác vẫn tồn tại dưới dạng khác sau khi tan biến, thì tâm hồn tinh thần người cũng vậy, được lưu giữ ẩn sâu trong sách. Kể ra thì một dấu chân, một vết nứt hay một tiếng vọng kỳ quái từ rừng phát ra cũng là một trang sách theo nghĩa rộng. Tất cả đều mang đầy đủ tính chất một quyển sách, nhưng có lẽ khác nhau ở chỗ nỗ lực khắc họa lại toàn cảnh và hành động ngây ngô bất chợt xuất hiện. Không phải thứ nào quan trọng hơn mà bổn phận trong những phương thức truyền đạt tùy thuộc vào cách sinh thể sống mà truyền dạy. Khả năng ngôn ngữ thể hiện thông qua tính quan trong của sách với loại người không có nghĩa nó là thứ duy nhất có giá trị. Viên ngọc quý thật sự ẩn bên trong những trang sách. Người viết ra khao khát mãnh liệt bao nhiêu thì kẻ thụ hưởng cũng phải cùng mức độ để nhìn ra trọn vẹn thứ được truyền đạt, nếu không tẩu hỏa nhập ma là có thật.

    Chúng ta sinh ra với đầy thiên kiến, dù là một đứa trẻ ngây thơ cũng ẩn chứa những dính chấp từ đời trước truyền lại qua nhiễm sắc thể trong từng tế bào. Dù có điều chỉnh bao nhiêu qua sách, con người cũng phải tự mình nếm trải khổ đau vì định kiến không chỉ từ cha mẹ hay xã hội mà là xuyên suốt quá trình tiến hóa. Tôi tin rằng phận sự của sách là nhắc nhở con người về một việc tưởng chưng cơ bản nhưng không mấy ai sáng tỏ, chúng ta không hoàn thiện cho đến khi nhận ra sự mất trật tự mang tính bản thể của chính mình. Nó đến từ thèm khát luôn muốn trở thành trung tâm, khao khát kiểm soát mọi thứ và cả những ảo tưởng về sở hữu những thứ vô hình hay hữu hình. 

    Sách còn nhắc cho con người thế gian rộng lớn đến nhường nào, sự suy tư của một cá thể không bao giờ có thể giúp ích gì trong sự vận hành chung rộng lớn, tất cả những gì ta nghĩ chỉ là một cái chớp mắt trong toàn bộ quá trình sống của chính mình. Một quyển sách tốt lành khuyến khích con người nhìn ngắm thế gian bằng đôi mắt mở to mở ra các cánh cửa cho chính mình và nhân gian. Sách hướng về cái chung nhưng không đánh mất cái riêng, cả hai cùng xuất hiện song hành phải có nhau thì mới mang ý nghĩa thật chất. Những kẻ ma quỷ mới đưa đẩy loài người ngả sang phía hắn và muôn con người bịt tai bịt mắt mà đi theo và chấp nhận mọi thứ đến cực đoan giết chóc. Cái chung cực đoan thực ra là cái riêng ích kỷ bị vặn vẹo muốn thoát ra ngoài cái chung, chúng lừa dối chính mình và kẻ khác rồi hủy họa tất cả trong mưa đạn bom rơi.

    Nhìn về hướng khác, người viết như đang tự sự đời mình, họ nhận ra mình nhìn thấy mình vừa giống mà vừa khác người nên chia sẻ chuyện của mình với tâm thế “còn một cách nhìn khác tồn tại thế này”. Trong hạn chế và sai lệch bản thể của ngôn ngữ, nhận ra điều đó người viết trở nên khiêm nhường hơn mà cũng quyết liệt hơn với thứ mình làm ra. Họ biết kiểu gì ma quỷ cũng sẽ đốt sách và bịa đặt về những gì họ kể lại nên kẻ viết sách phải có lòng trắc ẩn mà hoàn chỉnh đến tận cùng lời thì thầm của mình. Chúng phải vừa đủ nhẹ nhàng như gió để đi xa cho muôn ngàn con người đang do dự, mà cũng phải cuồn cuộn bền chí để quỷ dữ không cản đường lan xa. Suy đến tận cùng trong làn chữ của họ, không thế lực nào cản nổi, cũng như khao khát tự do đi vào đời sống hài hòa cùng vạn vật của con người không gì dập tắt nổi. Có lúc yếu lúc mạnh, lúc không còn bao nhiêu kẻ giữ được lòng trung đi về phía mặt trời, nhưng chỉ một cái hắt xì hơi ở tận cùng góc tối cô độc của kẻ nhìn ra phận sự, sẽ xoay chuyển và lan ra tinh thần cổ của loài người. Chúng luôn tồn tại như sự tự vệ sâu xa nhất của loài người đầu tiên.

    Bao lâu rồi bạn không chuyện trò cùng sách mà chỉ vâng vâng dạ dạ hay phản đổi cuốn cuồng với câu chuyện của tác giả. Thử một lần đóng vai người bạn với sách, nghe ra câu chuyện đời họ, cái nhìn thiên kiến tôi không nói sẽ biến mất mà dẹp nó sang một bên, lắng nghe thật sự những mong muốn thật chất họ đang muốn truyền đạt. Dù yếu ớt hay dữ dội, dù ngu xuẩn hay tinh tế, tất cả họ muốn hướng về sự sẻ chia, tình yêu thương và những thứ mang tính người nhất. Ngay cả những quyển sách toán học vật lý có phần nặng học thuật, bạn hãy thử kiểm trả những hình hài khác của những định luật ấy, ẩn sâu bên trong luôn là những bài học và câu chuyện và đời sống con người. Như Định luật ba Newton chẳng phải cũng nói về việc khi bạn ai làm hại ai đó là bạn đang làm hại chính mình sao ? Luôn có những mặt con người trong những thứ kém con người nhất, vì con người và mọi vật mang trong mình một giai điệu đồng nhất. Tính người đưa nâng cao lên cũng do cái tôi ích kỹ muốn hiện hình cao cấp hơn những thứ khác, nó luôn muốn mình xuất hiện ở vị trí trang trọng nhất, chính vì vậy mà chúng hèn hạ biết bao.

    Phân chia sách là cần thiết, dù sao con người vẫn phải sống với công việc của mình đang cảm thấy gắn bó, tôi tin ai cũng phải tìm cho mình một nghề dù đó là gì đi nữa. Chia sách ra các hạng mục là để dễ dàng chuyện trò hơn, sự hiện hình trong cùng lĩnh vực thúc đẩy những bước đi đầu tiên đến với suy tư sâu hơn, nó không phải sự dẫn đường mà khởi đầu để nhìn thấy tình trù phú trong chính ngôi nhà của mình, lĩnh vực mình, để được mách bảo về sự rộng lớn. 

    Đừng nhầm lẫn sự trù phú và mỗi người nhìn ra thế giới một màu, không đó là cái bẫy của tư duy nửa vời yếu hèn, không dám đi đến tận cùng cuộc đời mình khi được ban cho bộ não tốt. Có sách hay có sách tồi, chuyện trò với ai đó bạn cũng phải nhận ra ai mạnh mẽ hơn mình và kẻ nào chỉ là tiểu nhược, bạn phải hướng về phía những ai mang lại cho mình sự mãnh liệt chứ không phải những cổ xúy cho qua. Đây không còn là khen che mà là sự thật phải nhìn cho ra, nếu không đọc sách nhiều cũng chỉ là vô dụng. Bạn chỉ đang thu nhặt chữ nghĩ cho các buổi nói chuyện phiếm, hay để tích trữ năng lực leo cao vật chất của mình. Khi nói tới vật chất thì bao hàm danh tiếng, địa vị và cả tri thức thô kệch. 

    Hiện thực hóa sau khi đọc sách cũng khó chẳng kém gì nhận thức trọn vẹn câu chuyện trong đó. Hầu hết đọc điều gì đó hay xong thì chỉ “Ồ à” vài ba tiếng, đi khoe khoang về mớ từ ngữ nhưng không bao giờ thật sự tiêu hóa chúng, đưa chúng vào tận sâu cuộc đời mình. Hành vi này là do tính thuần khiết trong những quyển sách hay là thứ bên trong bạn có sẵn, có cảm giác đồng cảm nào đó như hiểu trọn vẹn, chúng nguyên vẹn bên trong. Nhưng hành vi hằng ngày của bạn lại không lấy chúng làm la bàn mà vẫn giữ quen những nhận thức ăn sâu bám rễ quá lâu. Thực hành những ý nghĩa suy tư sâu xa này là nghĩa vụ sống chết tối hậu của bạn, nếu không số tiền bạn mua sách chỉ khiến cho thêm một cây rừng bị đốn ngã làm giấy, không hơn không kém. Nó còn dẫn đến tai hại khác, bạn tin rằng mình là người có học thức, người tốt. Sống trong cái mê hoặc ấy và có khi thành một tên khôn lỏi luôn đi chế nhạo cuộc đời nhưng thật ra là con chim trong lòng đang quằn quại hót trong rĩ máu tận sâu con tim.

    Bản thân tôi mua sách những năm sau này không chỉ là mưu cầu đọc, tôi nhận ra một cuốn sách hay đôi khi không dành cho mình mà thế hệ sau nữa. Biết đâu đấy đời tôi không dẫn tôi đến chỗ đọc trọn vẹn cuốn sách mình mua, nhưng những ai ghé qua, con cháu sau này và cả những người lạ xung quanh cần đến. Tôi không bao giờ ủng hộ sự ban phát sách vô tội vạ, đó là không có trách nhiệm như một kẻ đi khắp nơi làm bạn với bất kỳ ai thì gã chắc chắn có vấn đề gì đó ( cũng có thể là một tên hiếm hoi thú vị còn sót lại ). Lưu giữ sách không phải để định hình thể diện hay vị trí sứ mệnh gì cả, nó là lưu giữ dòng chảy tính người luôn rộng mở để con người nhìn ra những trật tự vững bền trong bao la trù phú. Đọc viết nói nhiều mà tâm địa hẹp hòi toan tính, cái khi hắc ám ấy sẽ chảy tràn vào lời nói ra, từng con chữ làm đầu độc thế gian và cả chính nhận thức lẽ ra phải được trả về cái trong sạch, cái không biết mà bao người lưu giữ ngàn năm qua sách.

    Kẻ muốn nói về cái không biết, đốt sách phải là kẻ đọc sách nhiều hơn hết thảy. Khoan hẳn rêu rao về chuyện đọc sách cũng toàn thiên kiến, sách cũng chỉ là góc nhìn của người viết. Không, chỉ kẻ nhìn ra và nắm trong tay rồi đưa sự trù phú vào đời mình thì lời nói ấy mới có giá trị, còn lại chỉ là cuộc tháo chạy trên con đường tìm đến sự thật tận sâu của đời người. Cáo thủ đánh kiếm nói về vô chiêu cũng là kẻ hiểu sâu nắm rõ vô số chiêu thức có trên đời, anh ta nhìn chúng ở nhiều góc đồ và nhận ra rõ nét tín “vô” này chứ không phải múa may quay cuồng có khi chém luôn vào chính mình là hoàn toàn có thể xảy ra. Đừng ngớ ngẩn mà phủ định hay ủng hộ điều gì trước khi tường minh mọi ngóc ngách về chúng. Mà bạn biết không, kẻ nhìn ra lại khiêm nhường vì thấy luôn cả thứ trước mặt là sự sống dịch chuyển chứ không kệch cỡm mà coi rằng mình nắm rõ trong lòng bàn tay. 

    Cha tôi từng kể Thép đã tôi thế đấy ảnh hưởng đến ông ra sao, mang lại cho ông năng lượng sống thế nào. Nhưng bạn biết không, ông lưu giữ các xác của quyển sách chứ không phải phần hồn, sách không dạy bạn hay đưa ra một lối sống, chúng vốn dĩ sinh ra từ một sinh mệnh thật nào đó. Ngay cả những viễn tưởng cũng có nguồn gốc chân thật trong đời người viết, người đọc mà đóng khung quyển sách không nhìn ra chúng chuyển đồng, thời đại chuyển động, chính bản thân mình cũng thay đổi dần. Ta cần nhận ra, tiêu hóa tận cùng mọi thứ đọc, đừng quá dính chặt vào chúng mà cũng không xem nhẹ coi chúng lỗi thời. Có thể xem sách là con dao nhưng ta ghi nhớ bản thể của hành động chặt mà nó mang lại chứ không phải hình hài một con dao cụ thể nào đó. Mong sao cha tôi một ngày nhìn ra, đọc lại cuốn sách rồi trò chuyện lại cùng Ostrovsky và Pavka, kể họ nghe chuyện đang diễn ra trong đời ông ở hiện tại và xem hai người nga kia nói gì trong một đêm hè ở miền nhiệt đới.

    Tôi bắt đầu lang mang viết từ cấp hai dù học văn không điểm cao bao giờ, tôi còn chẳng hiểu tại sao cô bạn mình suy nghĩ về bài thơ của ông nào đó lại hay hơn của tôi trong khi lão ta không có mặt ở đó để đối chất sự thật. Nhưng đó là suy nghĩ cuồng nộ của cậu nhóc muốn vượt ra ngoài những bí bách của giáo dục mà khắp thế giới dù ở đâu đều có, chúng ta lăn lộn trong đó khi còn nhỏ để nhìn ra còn có những trạng thái khác cho nhận thức chứ không phải để chê bai hay chửi rủa. Quyển tôi nghiêm túc thứ sức đầu tiên là “Có và không có” khi tôi bị hứng khởi thái quá khi đọc một tiểu luận “Quyền lực của cái không quyền lực”, chỉ vài trang nhỏ của một người thợ viết Đức. Một thời gian tôi nhận ra mình đang quá kích động, khát khao được chứng tỏ điều gì đó khi viết, mình đang đi theo cái thứ quyền lực hữu hình hơn là cái không quyền lực mình bị lôi cuốn từ người Đức vô danh kia. Tôi dừng lại mà không hẹn ngày quay về miền chữ nghĩa.

    Sách đến với tôi, rời đi rồi quay lại như người bạn thật sự, có lúc tôi phẫn nộ với chính nó nhưng lại sẵn lòng lắng nghe. Những người bạn thật sự không bao giờ cười nói cả đời với nhau, họ đấm nhau, bỏ đi nhưng không bao giờ bất trung. Cách này hay cách khác tôi và sách gặp lại nhau nhiều lần và chính tôi là người ngỏ ý được đồng hành cùng người cộng sự sách. Tôi viết rãi rác dủ thứ trước khi định hình cuốn sách đầu tiên của mình, bạn biết đấy, những người bạn mới quen nói rất nhiều nhưng thân thiết càng lâu thì sự lặng thinh bình yên chen vào giữa. Giờ thì nhẹ như dòng suối, là khô rơi và tiếng lộc cộc ai đi ngoài ngõ, tôi kể vào người bạn sách và sách kể lại cho người khác nghe. Tôi tin sách cũng như tin chính mình và tận cùng là tin vào bản thể làm người, đó là thứ duy nhất còn lại sau cùng dù máu đồ đầu rơi, chơi vơi hay sum vầy, nó vẫn còn sâu bên trong tôi và quyển sách. Thời gian gần đây, tôi không còn phân biệt mình đang viết sách, hay sách viết lại cuộc đời mình cho hoàn chỉnh một con người.

    Tí ta tí tách

    Sách rơi vô đầu

    Câu này nghĩ cũ

    Từ này ý xa

    Ta cùng trò chuyện

    Luyên thuyện chuyên xưa

    Mưa rồi lại nắng

    Trắng dần thành đen

    Ten tén tèn ten

    Sách là người bạn

    Nạn phúc có nhau

    Chuyện xưa tích cũ

    Từ cổ chí kim

    Tim này còn đập

    Chấp nhận gian truân

    Xuân đời gõ cửa

     

  • Chuyện trò cùng vật liệu

    Không biết tôi có phải người hoài cổ không, tự đặt câu hỏi đó cho mình khi viết những dòng này, khi nghĩ rằng vật liệu xưa thật sự thông minh và thứ chúng ta nên làm là tiến hóa lên từ chúng chứ không phải tạo ra cái mới. Những ngôi nhà cổ hàng vài trăm năm hoặc thậm chí các công trình vượt thời gian là đủ để đánh tan mọi lý luận về độ bền vật liệu. Gỗ, đá, lá khô và kể cả các vật liệu nhân tạo ngày trước xét đến cùng là không thua kém gì. Nhưng liệu chúng ta chưa đi đủ sâu để nhìn ra còn điều gì đáng quan tâm hơn, và có loại vật liệu mới nào đáng để chấp nhận như một sự tiếp nối của lịch sử văn minh. Ta chê bai vật liệu hay phát kiến mới là sai lầm, vì các vật liệu cũ ở thời đại của chúng ra đời đều cũng bị dè bỉu như vậy, cách nhìn cực đoán một phía thông qua kết luận như vậy là ngớ ngẩn.

    Hai vật liệu điển hình trong xây nhà ở mà tôi cho rằng lâu đời và chứng minh vai trò của mình vượt không thời gian là đá và gỗ, tất nhiên ở mỗi vùng đất chúng được sử dụng khác nhau nhưng chung quy chúng được chấp nhận bền bỉ nhất. Câu hỏi đặt ra, ta chấp nhận chúng vì điều gì, đặc tính nào thật sự trọng tâm, vì khi trả lời câu hỏi ấy ta sẽ có tiềm năng xem đâu là thứ quan trọng trong phát triển vật liệu mới. Với tôi hai thứ này đại diện cho tính sống chết, linh động và cố định, trống cùng dày đặc, sự hài hòa âm dương.

    Gỗ là vật liệu có khả năng chế tác cao, độ đàn hồi và khi xử lý tốt chúng cũng bền bĩ. Đá thì vững chãi, cứng cáp giúp giữ vững toàn bộ cấu trúc. Tôi sẽ nhìn về góc độ người bình thường hơn một chuyên gia vì tôi không phải, bản thân tôi khi sờ vào các bềm mặt gỗ đá, hay đứng trước sự vững chãi sừng sững của chúng, một cảm giác thoải mái mà lại an tâm vững vàng ngay cả khi chúng được chế tác thô sơ. Chưa kể chúng còn tạo nên cảm giác sinh động vì chuyển đổi bên ngoài theo thời gian và tiết trời. Các quá trình giãn nở do nhiệt hay rung lắc cũng hiếm khi làm chúng bị ảnh hưởng hơn so với các vật liệu nhân tạo, tất nhiên phải xét cùng mức độ chất lượng. Phải hiểu rõ ở đây là chất lượng tổng thể chứ không so sánh về một phương diện nhỏ nào, tức rằng chúng có độ hoàn thiện tương đồng chứ không thể đem so hai thứ mà sự chú tâm làm ra chúng lệch lạc nhau.

    Tôi tin rằng sự hài hòa âm dương là điểm mấu chốt, các bộ phận trong ngôi nhà cũng có đặc tính đó, chỗ cần linh hoạt nơi cần kiên cố và chúng sẽ được tương đồng đặc tính với vật liệu mang đặc tính ấy. Có lẽ cái nhìn trực diễn giúp người xưa chọn và xử lý các vật liệu tự nhiên này để làm nhà, dù ở các vùng khác nhau tùy thời tiết mà có thêm các kiểu vật liệu khác. Nhà vách đất tôi không cho là một giải pháp tồi mà còn rất thú vị ở vùng nhiệt đới, thậm chí việc trộn cỏ khô vào bùn còn là một giải pháp vô cùng thông minh trong nhận thức về kết nối và chịu lực. Vậy ta có thể thấy rõ ràng vật liệu có tính cách của mình, chúng được sinh ra từ tinh thần của người làm nhà về cách mà họ nhận thức về ngôi nhà. Các thành phần trong ngôi nhà được nhìn nhận ở đặc tính tinh thần nhiều hơn chỉ là về độ bền hay các yếu tố định tính khác. Tất nhiên các cây gỗ hay tảng đá mang trong mình sức sống thì cũng hiển nhiên thỏa mãn sự hợp lý, thử nghĩ mà xem một con người quan tâm đến nội hàm một ngôi nhà thì anh ta có thiếu kiến thức về kết cấu không, chắc chắn là không.

    Đặc tính khác mà tôi nhìn nhận không chỉ ở vật liệu hay ngôi nhà mà cả ở con người, tính thống nhất nguyên khối của chúng. Con người và ngôi nhà càng có nhiều sự chấp vá thì sẽ không thể bền bĩ, ngay cả các khớp nối cũng phải được xem xét tính cần thiết, vì đôi khi chính trọng lượng của các bộ phận cũng đủ tạo nên tính liên kết này cho các thành phần. Với tôi các khớp nối là vô cùng quan trọng, chúng tránh trường hợp vật liệu bị tổn thương từ bên trong, nó cũng thể hiện tính liên kết chặt chẽ chống chịu cho nhau, chứ không phải gán ghép thông qua các biện pháp cưỡng chế làm tổn hại bề mặt và cả cấu trúc bên trong vật liệu. Nói dễ hiểu sự gác lên nhau, len lõi vào nhau để tạo nên cấu trúc thống nhất sẽ đạt mức trọn vẹn cao hơn đinh và các loại liên kết dán. Tôi không đủ dữ liệu để vì dụ nhưng tôi có thể thấy rõ điều này qua chế tác đồ gỗ, việc đóng đinh và bắn ốc vít là để cho nhanh gọn thành hình chứ không thể bền hơn các tạo tác có các khớp nối. Trong quá trình sử dụng, do trọng lực hay nhiệt độ và ẩm độ, đinh hay keo dễ dàng tổn hại tính toàn vẹn của vật thể, còn các khớp nối thông minh thậm chí chúng còn giúp đồ vật trở nên kiên cố hơn nhớ tính hữu cơ của gỗ và tính dày đặc của đá.

    Các vật liệu nhân tạo thời kỳ đầu cũng dựa trên đặc tính của đá và gỗ. Các loại gạch có nhiều lỗ khí, bê tông về bản chất là bản nâng cấp của bùn và cỏ khô. Thép có vẻ quan trọng ở thời đại này, nhưng thật chất tính quan trọng sinh ra từ mưu cầu leo cao một cách kỳ lạ của con người mà thôi, tôi tin rằng chúng không sinh ra cốt yếu để xây nhà hoặc nếu có thì chỉ giữ vai trò thứ yếu trong một số đặc thù nào đó. Các ngôi nhà đổ bê tông lõi tre hay có sự liên quan đến gỗ hoàn toàn tồn tại bền bì khắp nơi, ngoài ra các công trình cũng trở nên to ra nhưng không gian bên trong lại bị phân tách quá nhiều, như tụ tập nhưng lại tách biệt một cách khó hiểu. Tôi không nghĩ chúng nên bị triệt tiêu hay loại bỏ, mà ở mức độ thực chất hơn, đưa con người đến với những nơi đáng sống và mang tính cách cũng như hơi hướng sinh động của mình. Thay vì vậy tính đồng nhất, tụ tập nhưng lại tách biệt làm không gian bên trong lẫn bên ngoài bị co cụm, sự liên kết không chỉ ở con người mà cả vật liệu cũng bị phức tạp hóa, rườm rà mà cũng yếu ớt và tạm bợ hơn rất nhiều. Các loại nhà này đánh mất tính trọn vẹn mà tôi nêu ra ở phần trên, chúng thể hiện phần nào đó vỡ vụn bên trong của nhân loại. Tôi tin rằng vật liệu nói chung không phải là kẻ mang đến điều tồi tệ cho môi trường sống, chúng chỉ sinh ra và hiện hình bản chất hiện sinh hiện tại của phần lớn con người mà thôi. Vật liệu không bao giờ nói dối về người chọn nó, chúng kể câu chuyện mà ở đó dòng nhận thức của con người ùa vào chi phối đặc tính của chúng.

    Nhu cầu ở thật sự từ xưa đến nay là không thật sự nhiều, con người từ là loài di cư thích khám phá, chính vì vậy hầu hết các công trình công cộng mới đòi hỏi các đặc tính trên. Nói đúng hơn là các công trình có tính phổ quát, nội hàm chìm bền dưới ẩn chứa một phạm trù tính người. Nhà ở các nhân nếu nó được xem là dành cho nhiều thế hệ, duy trì truyền thừa dòng chảy kiên định nào đó thì chúng mới nên được đánh giá xâu nên. Nếu vậy, các bạn thấy tôi không phủ định chung cư hay các khối nhà công cộng, vì nó mang tính ở tạm cho con người sống di cư. Thứ tối thấy mâu thuẩn là đặc tính này bây giờ lại được sử dụng thành ra các nơi ở cố đính, rõ ràng điều gì đó rất sai lầm. Thế những, nếu các tòa nhà này được xây dựng trên nền tảng thấu hiểu đó, coi chúng là một công trình mang nội hàm tính người, sự lưu tâm về tính tương tac trong ngoài chung riêng sẽ được coi là yếu tố quan trong, chứ không phải biến đời sống trở nên cô lập bên trong các mác chung như bây giờ. Ngay cái tên “chung cư” cũng nói lên đặc tính này, nhưng bây giờ tính riêng tư lại là nền tảng của chúng cư. Con người thật kỳ lạ kể cả khi xét trên tính lý trí của mình, còn nếu bạn chấp nhận và ngụy biện bằng phi lý trí thì tôi chào thua, vì thật ra tính phi lý trí này rất sâu sắc và tôi không thể nói hết ở đây được.

    Vậy tức rằng, các công trình được chia làm hai loại, du cư và định cư, trong đó du mang tính tạm bợ còn định mang tính vững bền. Xác định đặc tính này khiến cho các tòa nhà cá nhân phải được nhìn nhận lại, chúng phải là nơi dành cho nhiều thế hệ truyền thừa, tạo nên cái cảm giác chung vừa mang tính người còn tính cá nhân sẽ diễn ra bên trong không gian sinh hoạt. Tức là các ngôi nhà phải là các đền thờ, bảo tàng hay những thứ mang tính chung như vậy. Nếu không chúng chỉ mang tính lắp ghép, tạm bợ hay di dời dễ dàng. Nói tới đây ta thấy rõ ràng rằng, áp lực dành cho thế hệ sau nếu xã hội đi theo chiều hướng này phần nào nhẹ đi nhưng nghiêm túc và rõ ràng hơn. Các ngôi nhà sẽ không còn mọc lên bừa bãi chỉ vì dư tiền hay sự tm bợ không trở nên nhếch nháp, chúng ta chỉ còn lại các đền đài kỳ vĩ và các ngôi nhà vừa đủ cho các công năng cơ bản. Thế nhưng chúng ta không thể quay ngược lịch sử, có lẽ thứ duy nhất ta có thể làm là nghiêm túc hơn với đời mình, các vật liệu trong ngôi nhà cũng theo đó mà được đặt đúng nơi đúng vị trí, để chúng phát huy đặc tính nội hàm của mình chứ không chỉ làm thỏa mãn những nhu cậu hời hợt của con người.

    Mức độ sống của vật liệu cũng phải thống nhất là một vấn đề quan trọng. Không thể gán ghép các loại vật liệu có tinh thần sống khác nhau vào cùng một công trình, mọi thứ phải cùng mức độ hoàn thiện như nhau. Tính thống nhất này còn chảy qua cả tâm tính người thụ hưởng và thiết kế cũng như xây lên công trình. Nếu người chủ và thiết kế không chảy chung một dòng, thì đầu tiên phải có giai đoạn thử thách cho cả hai để tiến gần nhau hơn trong mức độ nhận thức đời sống. Bước này rất quan trọng, vì nó khiến mọi thứ được thông hiểu trơn tru và mạch lạc, khiến cho các vật liệu cũng như đồ đạc đi vào trong nhà có tính liền mạch. Ngoài ra tôi cam chắc rằng, một ngôi nhà được xây dựng dựa trên thấu hiểu tương đồng sẽ tạo nên các sự kiện sống sinh động kéo theo sau đó. Lý do là gì ư, vì tính sống luôn trù phú nên chúng sẽ thách thức những người sống vượt ra các giới hạn về nhận thức thế giới quan của chính mình chứ không chỉ bó hẹp trong ngành nghề cụ thể. Các mức độ sống của không chỉ vật liệu mà đồ đạc trong nhà cho ta thấy quá trình xây dựng và quan trọng hơn cả là tính sống của toàn bộ sự kiện, ngôi nhà cũng như các bên liên quan có thành thật thấu hiểu nhau, hay chỉ là vở kịch tung hứng xoa dịu dĩ hòa vi quý để đạt một múc đích cá nhân ích kỹ nào đó. Bạn có quyến dát vàng cho ngôi nhà, nhưng sự hèn mọn thì vẫn sẽ lòi ra bên ngoài lẫn bên trong các vật liệu và chắc chắn đầu độc luôn cả nội tâm người thụ hưởng. Không phải tự nhiên khi bạn đi vào một ngôi đền kỳ quan luôn mang lại cho bạn một cảm giác thoải mái, lành mạnh, vì dòng chảy được duy trì ngay từ đầu qua các con người cốt yếu và đi vào trong toàn bộ vật liệu, sau đó chúng toát ra tạo nên một bầu không khí làm rung động người thụ hưởng.

    Bạn có bao giờ thật sự thể nghiệm nghiêm tục vật liệu của bất kỳ tạo tác nào của con người chưa ? Thể nghiệm tôi muốn nói đến là một tri nhận trực diện trọn vẹn không có bất kỳ phân tích hay ý niệm và cả mục đích cùng tiêu chuẩn nào dấy lên cả. Bạn chỉ đứng trước nó, nhìn nó đủ lâu, lắng nghe xung quanh, chạm vào nó để thụ cảm thật sự bề mặt mà không có định nghĩa nào mang tính ngôn từ nãy ra trong suy tưởng. Cái cảm giác hùng vĩ, yếu ớt, bền vững, dễ vỡ, an toàn hay bất an đều sẽ hiện ra đi vào người bạn rất rõ ràng mà không phải suy nghĩ. Thứ tri nhận này rất quan trọng vì nó chân thật, nó là vùng đất suy nghĩ không chen chân vào hay đúng hơn là suy nghĩ không nắm vai trò trung tâm, nơi mọi thứ hiện ra rõ nét không một chút hoài nghi. Vật liệu dù ở mức độ nào chúng đều không biết nói dối, chúng kể ta nghe về đặc tính của mình, mong muốn kết hợp với loại nào và nếu tri nhận đủ sâu bạn sẽ có những lời thì thầm chi tiết hơn nữa về việc nên làm gì. Tôi biết, các bạn sẽ không tin tôi, vì các bạn lệ thuộc vào hệ duy lý và dòng suy nghĩ báo nháo không ngừng luôn lấy mình là trung tâm. Bạn xem vật liệu như nô lệ, thứ vô tri chỉ để bạn vặn vẹo đặt tùy ý theo ý thích. Bạn chỉ đúng một phần, chúng vô trì, thế nhưng chúng là vật chứa của những thứ chìm sâu bên dưới loại nhận thức thông thường của suy nghĩ. Loài người quá ngạo mạn, họ coi ngôn ngữ là thứ duy nhất để giao tiếp, coi suy nghĩ là công cụ duy nhất để tri nhận thấu hiểu và coi bản thân mình có quyền tối cao. Thật ra họ đẻ ra đủ loại quyền, đủ loại công cụ và phương pháp giao tiếp để rồi dần trở nên hỗn loạn như kẻ bị lệch cơ thể sang một phía. Hồi đầu mọi thứ đều ổn, nhưng dần tại họa không chỉ đến với bên bị chấn thương mà còn ảnh hưởng đến bên chịu lực và cuối cùng là tan nát toàn thể sinh mệnh.

    Chúng tôi là vật liệu vô tri

    Không phét mà thầm thì sự thật

    Mang trong mình bí mật cổ xưa

    Kể câu chuyện như mưa đầu nguồn

    Ở sâu thẩm âm dương một lối

    Không gây thù kết nối cùng nhau

    Mang trong mình một màu tự sự

    Hát bài ca từ giọt nắng vàng 

  • Bàn cơm không hơi ấm

    Khi gà gáy sáng, hầu hết sinh vật đều bắt đầu làm việc, phần còn lại thì nghỉ ngơi sau một đêm lao động. Có vẻ khi làm chủ được ngọn lửa hay ánh sáng nói chung, loài người trở nên làm việc không ngừng nghỉ trong mọi hoàn cảnh. Nhịp sống của con người nhìn có vẻ tự chủ nhưng dần xa rời nhau, có lẽ ánh sáng đưa họ vào bóng tối nơi đánh rơi những kết nối không bao giờ tìm lại được. Mỗi người một ngã, dù muốn hội ngộ nhưng cũng vì những mong cầu hay đúng hơn là tha lực lôi đi làm mọi thứ luôn trong sự do dự hối tiếc. Chất chứa, dồn ứ, gào thét đi tìm lý do để tiếp tục hay dừng lại, mâu thuẫn trên chính chiếc bàn ăn cơm giờ đây chỉ còn mệt mỏi gượng ép.

    Khi mặt trời cao gần đỉnh đầu, người ta về nhà để nghỉ chân tránh nắng và nạp thêm năng lượng cho buổi chiều hoàn thành những gì còn dang dở. Họ quay quần ăn cơm rồi kể về chuyện vừa sáng, thong thả mà cũng gắn bó, cùng nhau bàn bạc xem nên làm gì tiếp theo và nhờ cậy ai đó khi cần thiết. Sự phân chia công việc không còn là đinh đóng mà là nhánh cây tỏa ra tùy những gì đang thật sự diễn ra, những sai lệch và cấp thiết điều chỉnh được nhìn thấy mà không ai bị đè nén cam chịu một mình. Có kẻ mệt thì ngưng tay phụ việc nhẹ, người còn sức thì dang tay đón nhận phần cần bù, nhịp điệu cứ vậy mà trôi chảy. Những ai lười biếng cũng sẽ bị ngăn chặn điều chỉnh hành vi ngay lập tức, mọi thứ thật sự được coi lại một cách nhanh chóng khi mọi người tụ họp quanh bàn ăn cơm, quanh ngọn lửa. Có thể bạn sẽ tìm kiếm sự yên tĩnh khi ăn, nhưng nghĩ mà xem, cái lặng yên con người thời đại này tìm kiếm trong vô vọng là do quá mệt mỏi với sự ồn ào chứ không phải là một không khí yên bình thật chất. Còn sự chuyện trò ấy đi ra từ sự chân thật trong lao động, trong quá trình sống có nhịp điệu hài hòa. Khi bạn không quá chật vật thì chuyện trò chia sẻ trên bàn ăn một cách bình thường cũng sẽ không tạo ra sự khó chịu. Chẳng phải có những bàn ăn im lặng nhưng đầy hằn hộc đay nghiến, dù vô hình vô thanh nhưng ai cũng chói tai gai mắt còn gì, mọi thứ phải được nhận ra trong tường minh chứ không phải thỏa mãn kết quả mà bạn cho rằng không thể thay đổi.

    Đôi khi không cần nói gì mà nhìn ra mọi thứ, trên bàn ăn chung mọi thứ hiện ra rõ ràng. Những đứa trẻ mang trong mình hy vọng của người lớn, thứ ngon bổ nhất đều dành cho chúng, đó không phải là nuông chiều nếu không bị lời lẽ trống rỗng làm sai lệch. Cái ngon bổ ở đây còn là sự bày ra để chúng lựa chọn, thử nghiệm rồi chấp nhận, cho chúng thấy nhưng tương tác đầy đủ đa chiều cũng là một dạng bổ ngon. Nếu mỗi người đều có phần cố định của riêng mình thì ý niệm về sỡ hữu cực đoan và ích kỹ dần len vào, cái này của tôi vì tôi đã chọn chúng. Ngày cả khi cho chúng chọn ngay một lần những thứ mình muốn ăn, sự tương tác này cũng suy giảm đáng kể, thức ăn đi vào dần mất tính đa dạng rồi vô tình hình thành sở thích hay khuynh hướng làm suy giảm khả năng thích ứng. Chúng ta đang co cụm và đơn sắc ngay cả trong chính cách ăn uống của mình, chúng lan vào trong nhận thức về thế giới cùng cách con người kết nối với nhau. 

    Tôi từng nghe ai đó nói rằng, ăn là ăn luôn cả bầu không khí, hoàn toàn đồng ý cái nhìn nhận này. Những bài học âm thầm vô hình chính bản thân tôi và không ít người học được trên bàn ăn của đại gia đình đông người, là thứ gì đó giá trị, hay thậm chí là nguồn gợi ý trong đối nhân xử thế, cũng như nhận thức với các phạm trù quan trọng của đời sống. Tiết chế, tham lam, lễ độ, quan tâm, tình thương, hầu như tôi học được ngày bé khi sống cùng nội và các cô chú còn nguyên trong tôi. Không phải là những bài học cố định, mà là sự sinh động xảy ra trước mắt khiến tôi có sự va chạm tương tác, dẫn tôi đến hoài nghi và cả niềm tin vững chắc để tiếp tục vững vài khai phá mọi thứ xung quanh. Giống như ai đó vứt một kho đồ chơi, đủ mọi hình hài trước mặt đứa trẻ, dù chúng không thoải mái thì cũng biết rằng chúng có tồn tại trên đời. Còn những đời sống cục bộ như hiện này, các bữa ăn không còn là tính sinh động, có thứ gì đó dồn nén và phòng thủ chẳng ai bày tỏ được cùng nhau, con người thật biến mất ngay tại bàn ăn, nơi lẽ ra là nguồn cơn của sức sống theo nhiều nghĩa.

    Không thể đổ lỗi cho thế hệ sau với lối sống hiện đại, ngay cả những người lớn tuổi cũng dần mất đi tính trầm lặng và thấu đạt cuộc sống đáng ra phải có khi về già. Họ dường như luôn muốn hồi xuân, lưu giữ nhịp sống xưa cũ, chẳng ai còn muốn nhắc nhở nhau về tính tương tác thật chất trong tình thương. Mọi người chỉ như những những chú chim tự nhốt mình vào cái lồng rồi mạnh ai nấy hót, sau cùng thì lại trở nên phẫn nộ về sự ồn ào bát nháo, không còn ai bay ra giải quyết bầu không khí chung vì đều bị giam cầm trong các ý niệm ích kỷ mang tên tôn trọng các thể loài quyện nào đó, thứ sinh ra từ chính sự ích kỷ để bảo về chúng. Không khác gì bạn tạo ra một hệ thống để phá vỡ hệ thông, bạn quen rằng tính chất của hệ thống là duy trình bản chất của chúng, thay đổi hình dạng là một trò ma mãnh để duy trì chính những hệ thống này. Những chiếc lồng ngày một phức tạp, các món ăn ngày một chi tiết cho từng chú chim và sự ồn ảo không thể thuyên giảm.

    Các trào lưu ăn uống một cách phân cực thái quá cũng dần khiến con người trở nên xa cách, co cụm thành từng nhóm rồi những mâu thuẫn ngầm cứ thế len lõi. Khi đồ ăn thông qua thảo luận thật chât, đưa chúng về với hương vị vừa phải không chia cắt, dù khuynh hướng ăn ra sao thì cũng sẽ có phần của mình. Mọi thứ chỉ cần nói ra ở mức thực chất là đồ ăn, chứ không để chúng len vào nhận thức và trở thành các tiêu chuẩn đạo đức, thật ra các tiêu chuẩn này thường nửa vời và đôi khi rẻ tiền như một con dao cùn không dùng được trong thực tế. Tất cả những nhận thức mang tính gượng ép này sinh ra các khuynh hướng ăn ngày càng đơn sắc nhàm chán, hoặc lại quá cầu kỳ đến mức phiền toái. Chưa kể các vấn đề về dinh dưỡng chỗ thì dư nơi lại thiếu, người thì thừa cân kẻ lại ốm đến sinh bệnh, phần thì ám ảnh về một hình hài cân đối đến mức không còn nghĩ được gì khác ngoài ảnh mình trong gương, cả để soi và gương điện thoại để trưng bày cho những ai xa lạ. Đằng sau ấy, những lệch lạc nghiêng hẳn về một bên len vào toàn bộ các quyết định nhìn nhận khác. Các nhóm với sự tự định nghĩa ngày một tràn ngập khắp nơi với các tiêu chí đánh giả bản thân ngày một lặt vặt, những tiểu tiết này xâm lấn làm trung tâm chi phối thậm chí cực đoan hóa các hành vi với bất kỳ ai nằm ngoài tiêu chí của họ. Bàn ăn cũng như đời sống trở thành chiến địa từ ngấm ngầm đến chiến tranh thật sự. Sự tan đàn xẻ nghé ngày một chi phối thế giới ở các mức độ và trong mọi hình hài.

    Nếu bàn ăn cơm gia đình được trả về với thực chất cùng nhịp điệu hài hòa, những vướng mắc thật sự có được tháo gỡ không ? Tôi tin là có, chỉ cần một người thôi nhận ra sự thiết yếu của việc duy trì không khí bữa ăn gia đình, tạo nên các tương tác vừa phải để gợi mở các cuộc chuyện trò, trông có vẻ là nhỏ nhưng chất chứa nhiều gốc rễ cuộc đời về lâu dài. Những căn bệnh bên trong và ngoài đều khởi nguồn từ các yếu tố hay sự kiện rất nhỏ hằng ngày không được nhìn thấu triệt để, vì chúng cứ liên tục được duy trì nên dần con người có cảm giác bị bỏ rơi trong sự mênh mông tưởng chừng như vô tận. Họ dè dặt với người lạ mà lại còn bị dày xé trong gia đình, cuộc sống bất hạnh đó làm sao khiến người ta tỉnh táo mà nhìn nhận đời mình ở các ngóc ngách khác sâu hơn. Bữa cơm chung là nơi con người tạm nghỉ, tìm kiếm lời khuyên, tương tác và nâng đỡ thì giờ là màn tra tấn. Với tôi tệ hơn cả là mọi người lên bàn ăn nhưng tâm trí còn ở nơi nào khác, giải trí, lòng vòng trong mớ công việc dang dở, đồ ăn không còn là thứ ngon lành mà thành ra nhiên liệu đơn thuần. Nếu chỉ cần năng lượng, người ta khác gì một loài động vật chỉ biết duy trì mạng chứ không thật sự là một con người sinh động đang sống ?

    Cũng có những bàn ăn cơm bị biến tướng thành ra kiểm tra dòm ngó lẫn nhau, dò hỏi móc máy thay vì quan tâm thật sự. Nơi như vậy biểu hiện các kết nối thối rửa từ bên trong và nếu cứ duy trì như vậy sẽ lây lan truyền qua nhiều đời sau nữa. Ngột ngạt và áp bức khiến dạ dạy con người tiêu hóa không tốt, đây là sự thật y khoa chứ không hề viễn tưởng phương đông. Nên thứ tôi theo đuổi trong bài này cũng phải lấy không khí gia đình làm nền tảng, không có chúng mọi thứ còn trở nên tệ hại hơn rất nhiều. Nếu bạn không may rơi vào chúng, hoặc bạn phải đủ mạnh và cả tình yêu để vực dậy mọi thứ từng chút một nhỏ nhất, nếu không đừng gồng mình lên bảo vệ cái thứ gia đình giả ấy mà mang họa vào thân, tự tìm cho mình một nơi thật sự để sống cũng là việc nên làm. 

    Còn một loại không khí kỳ quặc khác đó là luôn nói chuyện thiên hạ, đủ thứ bát nháo trên đời đưa ra khen chê, cuối cùng thì mang ra so đo với nhau dựa trên mấy chuyện bên ngoài ấy rồi mâu thuẩn xảy ra. Chẳng mấy khi họ nói về vấn đề của chính mình mà toàn là chuyện trên trời dưới đất, cứ như thể họ nắm rõ hết rồi, chuyện ở nhà chẳng mấy khi tỏ tường mà có khi là chẳng dám đối mặt. Phải chăng sâu bên trong họ cảm thấy bất lực, cũng muốn nói ra nhưng không sao đủ dũng khí, họ tìm đến chuyện người khác để bản thân mình đừng cảm thấy bị xúc phạm, vì suy cho cùng họ thừa biết mình phải chịu một phần trách nhiệm trong đó. Cách nói về người khác như thể khả năng tự vệ để trốn tránh trách nhiệm, cố tình che đi tội lỗi và sai trái của mình, cả thế gian này đều tệ trừ bản thân họ ra là được, dù hiện thực rõ ràng chính họ tạo nên từng ngóc ngách mọi thứ xung quanh.

    Bàn ăn còn là hình hài của ánh lửa từ thời xa xưa, khi mọi thứ xoay quanh nguồn nhiệt được đặt ngay chính giữa như sự quan trọng của nó đang mang cho người sống trong đó. Có thể nó biến hình thành thứ khác, nhưng sự ấm áp quay quần mà nó đại diện không bao giờ mất đi, dù hiện đại hay đi bao xa thì con người luôn cần cảm giác kết nối, ít nhất là với người gần mình nhất. Tâm trí chúng ta đang qua sao nhãng, bị lôi kéo bởi hàng tá thứ nên không nhận ra sự mất nhiệt nghiêm trọng này, trái đất ấm lên những lòng người lạnh lẽo đến lạ thường. Có lẽ sự lạnh lẽo bên trong khiến họ nhầm lẫn, tất cả lao đi với hàng tá trò tiêu khiển nghĩ rằng sẽ mang lại hơi ấm, tưởng chừng ấm lên bên trong ai ngờ là bên ngoài rồi nhiệt bên trong lại thất thoát làm băng giá càng tăng thêm. Nhìn thì có vẻ nghịch lý những đây chính xác là điều đang diễn ra, các trật tự bên trong bên ngoài bị nhầm lẫn, không được quan tâm một cách đúng mức. Sai lầm chồng chất khi không nhìn ra gốc rễ ở chính bên trong mỗi con người, gia đình, nhưng liên kết gần nhất của mọi sinh mệnh chứ không phải là những tác động hời hợt chạy theo quy mô, danh tiếng mang màu sắc của số lượng phồng ra mà thật chất thì loãng dần rồi trở thành vô ích. Giải quyết cái bên ngoài sẽ cổ xúy bên trong tiếp diễn sai lầm, bài học các loại năng lượng thay thế dầu mỏ sẽ còn kéo dài bất tận, chuyện sẽ càng tệ hơn mà thôi.

    Tôi cảm giác việc nấu ăn trong các gia đình ngày một xem nhẹ, ngày cả nếu có người chuyên chăm lo bàn cơm thì đó cũng bị xem là việc không quan trọng. Tại sao ư, có vẻ đồ ăn sẵn tiện khắp mọi nơi, sự thật là vấn đề ăn vặt đang diễn ra nhiều trở thành thói quen vô tội vạ. Những món này thường rất giàu năng lượng, tạo cảm giác thèm ăn nên trở nên nghiện và biến bữa ăn gia đình trở thành thứ yếu. Chưa kể sự mệt mỏi khi về nhà, quá nhiều lựa chọn, tiện lợi trong việc có ngay một món ăn làm cho việc nấu nướng không còn quan trọng. Với tôi đây là điều đáng buồn, những thứ quan trọng dần bị coi là thứ yếu, các ham muốn lặt vặt mang tính giải trí khuây khỏa tạm thời lại chen vào làm chính yếu. Có sự thật không thể chối cãi rằng nếu nghiêm túc trong ăn uống sinh hoạt, khả năng bệnh tật về lâu dài giảm thiểu, số tiền bạn có được ít đi nhưng chi phí dành cho các loại thuốc men cũng giảm, mọi thứ chẳng có gì thay đổi nhưng chất lượng cuộc sống sẽ tăng cao. Chưa kể các kết nối trong bữa cơm sẽ được tạo dựng, có khi đỡ phải tốn tiền cho tư vấn tâm lý, thật lạ khi họ trả tiền để ngồi nói chuyện ở một căn phòng nhỏ đầy sách mà trong khi có thể làm chuyện đó ở nhà mình miễn phí. 

    Tôi không xét về giới tính mà xem như phân ra người đi làm bên ngoài ngươi lo sinh hoạt bên trong già đình, hay gọi cho gọn là người kiếm tiền còn người nấu ăn. Bản thân khi nghe vài câu chuyện xung quanh, tôi cảm giác kẻ kiếm tiền luôn coi mình quan trọng hơn, cứ như đồng tiền là trung tâm tạo nên quyền hành trong nhà. Hãy nhớ rằng chẳng ai ép bạn lập gia đình cả, nên mang cái cớ đó ra để chống đỡ cho nhận thức ngớ ngẫn coi mình quan trọng là sai lầm, tôi nhìn một cách độc đoán xóa bỏ tình người thì đôi bên cùng có lợi. Nhưng không, tôi từ chối sự nhìn nhận cả hai có lợi, nếu nhìn hướng đó sẽ không còn thấy gì ngoài những cổ máy sinh học trao đổi dịch sinh hóa cho nhau và sống như robot phân công lao động rõ ràng. Thứ tôi hướng đến là một sinh thể sống hài hòa với xung quanh, bạn cần hiểu rõ một điều cơ bản rằng bạn chẳng thể một mình dựng xây bất cứ thứ gì trong đó có gia đình. Người nấu ăn cũng có những góc nhìn sai lầm, bản thân họ cũng bị cám dỗ bởi sự tự chủ về tiền, họ không còn nhận ra vai trò vô cùng quan trọng của mình. Họ bắt đầu buồn bực trong đời sống, bỏ bê phận sự, hoặc họ lao đi làm nhiều việc cùng lúc để đòi lại quyền lực cho minh, thực ra cũng chỉ xoay quanh sự đánh giá bản thân qua đồng tiền. Đã vậy, ngoài kia còn biết bao lời ong tiếng ve, chiêu dụ xúi dục về tự do nào đó chẳng rõ, chỉ chắc chắn rằng chúng mang mầm móng của lạc lõng và tách rời nhau của con người. Biết bao phong trào đòi trả tự do cho người này người kia biết bao máu đổ xuống nhưng kết cục là mẫu thuẫn ngày một chồng lên cao bay luôn ra ngoài sao Hỏa. Không thể để ai khác quyết định dùm bạn điều gì, mọi thứ phải được chính bạn tiêu hóa, tìm tòi khai phá những hàm ý bên trong đời mình rồi có những quyết định nhẹ nhàng mà dứt khoát. Ngay cả sự dừng lại, chia ly và phân rã cũng hoàn toàn diễn ra trong nhận thức tỉnh táo là khã dĩ, đâu cần gào thét đỗ thừa hay vịn vào bất kỳ lý lẽ nào của kẻ khác, khi câu hỏi về việc bàn ăm tiếp tục hay không được dấy lên thì nên dừng lại tất cả là còn kịp lúc. Dừng lại để tìm hiểu, phơi bày và tìm cách, không phải để làm cách mạng gì đó rồi lại rơi vào vòng lặp cũ với một kẻ khác trong những hy vọng khác đi mơ hồ.

    Hình dung mà xem những đứa trẻ không còn nghe những câu chuyện của cha mẹ ông bà chúng, không còn được hỏi han quan tâm, khởi đầu của chúng chỉ toàn là lang thang hàng quán, ăn vội ăn vàng ngoài đường rồi lao vào thế gian một cách mù mờ như cha mẹ chúng. Chúng chỉ là trẻ con, mọi thứ lạ lẫm và đầy hoang mang, đặc biệt trong thời đại hỗn loạn của thông tin và cả tràn lan những ý niệm nửa mùa đầy kích động. Chúng ta luôn tỏ ra là quan tâm đến chúng nhưng có thật như vậy không, hay chúng chỉ là vật tế thần cho cuộc hiến thân sinh ra từ những tham lam ích kỷ của bạn. Tệ hơn cả là thông qua chúng bạn muốn chứng minh rằng mình đúng, vì nếu không những theo đuổi của bạn chỉ còn là rác rưởi và vứt đi, bạn coi chúng vừa là vật hy sinh vừa để thí nghiệm. Trẻ con thành ra chuột bạch cho người lớn đua nhau tự hào về sự thông minh, cho cái biết của người lớn, họ mới đích thị là những đứa trẻ cần học lại từ đầu về chân giá trị của cuộc sống được ban cho. Tiếc thay khi nhận ra, vết thương trên con trẻ đã không còn năng lực phục hồi. Vết thương của sự lạc lõng của bàn cơm gia đình biến mất nào có dễ lành như một vết trầy xước ngoài da, nó lan ra ăn mòn những đứa trẻ, biến chúng thành những sinh vật lạc lõng, ngột ngạt phải tranh đấu với nhau từng chút một. Sâu hơn cả, thiệt hại hơn cả là những mâu thuẫn bên trong, tiếng gọi tính người của chúng không ai hồi đáp. Tính người của chúng cũng tự vẫy gọi trong tiềm thức, rằng có điều gì đó sai rồi, nhưng chúng không tìm đâu ra hồi đáp vì những thứ bên ngoài cuốn đi quá nhanh. Cha mẹ không còn là chỗ dựa mà dần trở thành gánh nặng với chúng, người lớn dễ dàng chia tài sản khi tan vỡ, nhưng chúng thì có gì để chia sẻ ngoài những mâu thuẫn của cha mẹ chúng được thừa kề, món hời không mong muốn mà chúng có thể mang theo cho đến chết và truyền sang khắp hướng.

    Người viết cũng không khá gì hơn bạn, bản thân đang tìm cách kết nối lại bàn ăn gia đình nhưng bất thành. Những tiếng gọi của rời đi đang dữ dội bên trong tôi, nửa muốn rời đi nửa còn nghĩ rằng mọi thứ còn cứu chữa. Tôi không do dự mà chỉ đang chờ đợi, hoa không thể kết quả khi ong chưa tìm đến, lá vàng dù chết dần trên cao nhưng gió chưa về không tài nào rơi rụng. Kết quả dường như đang rất rõ ràng trong tôi nhưng còn thiếu số mệnh gõ cửa, thứ không thể thiếu của bất kỳ sự kiện nào trong đời sống. Đó không biết có phải sự vẫy gọi tâm linh hay không, tôi chỉ biết khi nó đến không ai có thể từ chối chúng, tất nhiên chỉ dành cho kẻ nhìn ra và nghe thấy. Bạn thì sao, có do dự với những gì diễn ra trong đời, sao không dừng lại, dừng thật sự vì khi do dự chẳng có gì còn đúng nữa cả, chỉ còn là gượng ép trong mù mờ. Ta phải nhìn cho rõ khi màng sương kéo về dày đặc, sương của hỗn loạn thời đại, càng đi ta càng dễ đâm đầu xuống những vực sâu không sao ngoi lên được nữa.

    Tôi luôn thích những món cha mẹ mình nấu, nhưng ước gì họ dành sự ngon lành ấy cho bản thân nhiều hơn thay vì miên man trên những câu chuyện chê khen người khác, trong khi mọi chuyện quanh nhà còn chưa đâu vào đâu. Tôi chẳng mong đợi họ trở thành những con người vĩ đại, nhưng đời sống thường ngày có rất nhiều việc cần coi lại để cải thiện chất lượng cuộc sống. Dù chúng nhỏ thôi nhưng xảy ra liên tục không ngừng, nếu không nhìn rõ chúng sẽ tạo ra những tác hại dồn ứ vô cùng tai hại. Tôi luôn nhận ra họ cô đơn và yếu đuối như bao con người cố nhồi nhét thật nhiều vật chất, nhưng khi ai đó xen vào gợi mở các cánh cửa khác, thì ngay lập tức họ phòng vệ bằng đủ mọi lý do tinh vi. Thật sự tôi luôn muốn trò chuyện cùng họ nhưng bất khả thi vì câu chuyện không bao giờ đi về phía sự thật, họ như nhiều người tôi gặp, trốn tránh và sợ hãi trước sai lầm của mình thay vì nhìn nhận để đổi thay tận gốc rễ.

    Thời gian cách đây một năm tôi chọn giải pháp im lặng khi lên bàn ăn cùng cha mẹ, nhưng một tác hại khác tôi nhận ra lại xảy ra trên chính mình. Tôi bắt đầu nóng giận và chê khen họ như đúng cái cách họ phán xét người khác, tính người bên trong tôi bị lời nói nghe được hằng ngày ấy len vào xâm chiếm. Không thể ngó lơ nhưng sự can thiệp là bất khả thi, buộc lòng tôi phải ăn cơm một mình vào những khung giờ riêng biệt. Thật lòng mà nói hồi đàu cũng dễ chịu nhưng ngẫm nghĩ đến tận cùng thì đây cũng chỉ là một cách trốn chạy khác của chính tôi mà thôi. Khi con người bỏ chạy một lần, sẽ có nhiều lần khác nữa, tôi hiểu rõ chuyện ấy hơn ai hết

    Nhận ra chuyện ấy, tôi thấy vấn đề luôn ở bản thân mình, nếu thật sự muốn làm gì chúng ta cần thực hiện trong sự tỉnh táo khôn ngoan, thành thật nhưng có trật tự và sáng suốt trong từng hành động. Và dứt khoát không liên can nữa cũng là một giải pháp. Tôi nhận ra tâm trí con người cũng như các sự kiện trên đời, có những thứ không thể quay lại, do dự là do ta chưa biết mình muốn gì cho đời mình và nhìn không rõ sự thể đang diễn ra. Níu giữ những cái xác chết chưa bao giờ mang lại sự sống, chỉ những hạt giống khỏe mạnh cùng một mãnh đất màu mở thì mầm xanh mới vươn lên. Một mảnh đất chết có thể sẽ hồi sinh sau khi những mãnh đất khác lân cận chúng sinh sôi nảy nở. Tôi chọn cách sống với tất cả năng lượng của mình, làm hết mọi việc có thể cho cha mẹ mình mà không đòi hỏi hay mong cầu họ thay đổi. Tôi không phân bua nữa, chỉ còn lại những hành động cụ thể sau khi suy xét kỹ càng, còn khi nào gió đến làm tôi rụng rơi hay ong bay về làm tôi kết quả thì hãy để chúng xảy ra như chúng phải xảy ra. Tôi vừa tạm biệt cha mẹ mình mà cũng vẫy chào họ cùng một lúc, thứ gì đó mới mẻ được sinh ra dù hình hài của chúng không đổi thay là bao.

    Bàn cơm chia năm xẻ bảy

    Bò Nhật táo úc sốt tây đủ thứ

    Mỗi người một góc khư khư

    Chẳng ai hiểu thấu mà như biết rành

    Nóng nhau nguội mất nồi canh

    Vung bay đũa ném lanh chanh chua lè

    Ngồi buồn nhớ ngày thơ bé

    Thơ hắc một hơi con sẽ rời đi

  • Ánh sáng rọi tâm can

    Chúng ta có thật sự cần nhiều ánh sáng đến mức phải dùng đến pin năng lượng mặt trời ? Tôi không nói về anh sáng dưới góc độ khoa học hay bất kỳ ngành nghề nào, mà chỉ nói đến các quan sát thông thường hằng ngày trong sinh hoạt, thứ thật sự chiếm thể tích sự bận tâm thật sự nhiều nhất. Tôi nghĩ có ba công dụng thật sự của ánh sáng trong sinh hoạt. Một là để thể hiện sự có mặt của vật thể nào đó trong không gian cụ thể, hai là để xem chi tiết kỹ lưỡng của một vật thể kích thước nhỏ, và ba là sự sáng tác động đến tổng thể của toàn bộ không gian sống. 

    Tôi tin rằng loại công dụng thứ ba là quan trọng nhất, khi ánh sáng được điều phối hài hòa thì hai công dụng còn lại sẽ chiếm thể tích thấp đi rất nhiều. Đầu tiên, sự tối tăm của không gian sống đi ra từ khoảng trống, sự nhồi nhét đồ đạc làm bóng tối xâm chiếm nhiều hơn, sự thật này đúng luôn cả với tính khi của người ở bên trong. Những khoảng tối làm con người có cảm giác về sự không biết, họ luôn cố gắng soi rọi xung quanh nhiều nhất có thể mà không nhận ra chính họ mang bóng tối vào thông qua sự tích trữ đồ dùng không cần thiết. Vấn đề đôi khi còn nằm ở sự phân bổ và bố trí đồ vật trong nhà. Tôi thấy rằng, phải có một khoảng trống mà đường biên của chúng rộng đủ lớn để ánh sáng làm bệ đỡ tỏa đi khắp nơi, một cái chóa đen vô hình mang tên không gian. Ý tôi là mọi đồ vật nên được đưa ra đường biên hay một ranh giời giữa các khoảng chuyển tiếp công năng của không gian, tạo ra các hốc trống đủ lớn và đưa ánh sáng vào đó tạo ra một hiệu ứng tôi gọi là chóa đèn vô hình. Không nhất thiết nó phải nằm trung tâm theo nghĩa hình học, đơn giản nó phải đủ rộng và ánh sáng trực tiếp đi vào càng ít bị ngăn chặn càng tốt. Thậm chí, nếu sự sắp xếp đồ đạc trong nhà hợp lý, những thứ cần được nhìn rõ nằm gần hốc sáng này, còn những vật kém ưu tiên nhìn thấy sẽ đưa ra xa so với hốc này. 

    Đừng quên rằng phía cuối đường đi của các hốc sáng có thể đan xen với các đoạn đi các hốc sáng khác và cần được tính tới để tối ưu hóa sự nhìn thấy này. Các không gian mang tính công năng chính chỉ cần một số ít các hốc sáng cùng chóa vô hình ấy là đủ mà thậm chỉ không cần đến các loại đèn hiện đại cường độ cao. Ngoài ra, khi nhìn ánh sáng lan đi bao phủ đều đặn, tức rằng ta nhìn thấy sự sống trong ánh sáng, các mảng sáng không đồng nhất về cường độ, cái cảm giác thu hút hấp dẫn là có thật khi sống ở đó. Tuy nhiên, sẽ có một bước đêm tâm lý và cả thị giác khi bước vào các không gian như vậy. Chúng ta sẽ có phần thấy tối vì mắt chưa kịp điều tiết còn tâm lý có phần lo lắng về cái chưa biết được gán cho nỗi sợ tối. Vượt qua ngưỡng này, con người bình tâm hơn và mắt nhìn rõ hơn, sự dễ chịu thực sự sẽ ùa vào làm dễ chịu cả bên trong lẫn bên ngoài. Lúc đó, chúng ta sẽ có cái nhìn là cái nhìn tổng thể, cái nhìn của thực thể sống chứ không phải căng mắt lên nhìn vào các tiểu tiết gây hỗn loạn tâm lý và cả thị giác. Thể nghiệm thật sự những gì tôi nói là không khó, sau khi cúp điện bạn sẽ vô cùng khó chịu, nhưng nếu nằm im đủ lâu và chậm rãi mở mắt, tin tôi đi nó thật sự làm bạn thay đổi suy nghĩ về nhu cầu ánh sáng thật sự trong không gian sống của mình. Ánh sáng vàng trắng hay màu nào không còn quan trọng, vì mức dộ vừa phải được phân bổ đi cùng dòng tâm lý được điều tiết hài hòa theo ánh sáng làm cách nhìn thế giới cũng khác đi.

    Con người muốn đồng nhất tất cả thành tiêu chuẩn của mình, ánh sáng thành một nạn nhân tiếp theo của họ. Chúng ta muốn sự thấy phải như nhau ở mọi ngóc ngách trong nhà, tránh xa bóng tối trong khi chúng là một phần song hành với ánh sáng. Kết quả là ánh sáng bị cưỡng đoạn sự sống của mình, căn nhà trở nên một bản nhạc đơn sắc không còn hài hòa. Kết quả là mắt bị thu hút liên tục ở khắp hình ảnh xung quanh làm chúng không thật sự trụ vào đâu, luôn căng mình lên để cánh giác sự biết do ánh sáng bật lên khắp nơi. Nghe có quen không, đó chính xác là cách chúng ta đang sống cuộc đời mình còn gì?

    Một luồng ánh sáng thật ra luôn sống hay tạo cảm giác sinh động nếu cường đồ cùng độ rộng khoảng trống vừa phải. Tức rằng nó phải vừa đủ thỏa mãn sự nhận diện vật thể khi mắt ở trạng thái ôn hòa sau khi chuyển vùng không gian, nhận thức về trật tự trong không gian đó sẽ được thâm nhập ở mức tổng thể và cả các chi tiết vừa đủ mà không dẫn đến tiểu tiết làm mắt xáo động. Người thủ hưởng sẽ có một khoảng thời gian làm quen với tâm lý của vùng đất mới, nhìn đủ bao quát để không mơ hồ và biết phải di chuyển ra sao nếu muốn tìm hiểu kỹ hơn về thứ gì đó gây chú ý với họ. Ở đây tôi chỉ đề cập ở mức tổng quan, còn thể nghiệm thực còn dựa vào nhiều yếu tố, vật liệu và tổng thể bố trí không gian là hai thứ quan trọng hàng đầu trong những quan sát của bản thân tôi. 

    Tôi nêu ra điều này vì ánh sáng hay bất kỳ thứ gì được điều hướng trong không gian sống phải mang đến một sức sống ở mức độ nào đó, tôi tin nó sẽ làm cho người sống trong đó có thêm nguồn sống. Kích thích thị giác tự nhiên sẽ xảy ra với một nguồn sáng sống, chúng không gây kích động làm mắt đảo liên, cũng không mang đến sự buồn chán hay u tối đến mức không còn nhận rõ hình hài. Ánh sáng sống cũng đưa trạng thái con người về lại với sự nghiêm tục hơn, họ chú tâm trong di chuyển, nhìn ngó kỹ lượng nhưng ở mức độ bao quát. Khi tôi nói bao quát tức là tiếp nhận hình ảnh ở các mức ưu tiên khác nhau nhưng trọn vẹn cả không gian đang ở đó. Ánh sáng chết khiến người ta đảo điên với mớ dữ liệu liên tục ùa vào, các phản ứng hay quá trình nhận thức không gian trở nên hời hợt, mang đến cảm giác phản xạ không chân thật chứ không phải mạch lạc trọn vẹn. Chúng thôi thúc hoạt động của nhận thức nhưng với nhịp điệu mất kiểm soát, lạ thấy cái chết lại mang về sự hoạt động liên tục phải không ? Chết ở đây giống với việc không có gì thật sự mới xảy ra, cái chết của nhận thức, ta có thấy nghe nhìn nhưng không có gì đọng lại, như một chiếc máy quay phim hay ghi âm mà không làm gì khác ngoài record lại những gì chứng kiến. Sống và chết nằm ở chỗ hành vi chìm sâu bên dưới nhận thức, không phải ở phản xạ của một bộ não tê liệt bởi quá nhiều dữ liệu kích thích ùa vào.

    Ánh sáng trong đô thị bị đứt gãy do sự chen chút, chúng đan xen hỗn loạn vào nhau tạo nên sự lung tung hơn là sinh động, Chính vì vậy, người sống trong đó không còn cách nào khác là dùng các nguồn sáng cường độ cao để chiếu sáng cục bộ làm lấn áp sự hỗn loạn. Một con cóc đang ngồi trong hang cạnh hồ nước nóng, mỗi ngày nó đi lên đỉnh núi cao và tự hào đem về nhà một tảng băng làm mát ngôi nhà cho già đình, dù tảng băng tan dần khi về đến nơi nhưng cũng đủ làm cả nhà cóc vui đùa nhảy cẫng lên. Loài người và câu chuyện ánh sáng đô thị có lẽ cũng như vậy, đem một thứ chết về nhà để xoa dịu trong phút chốc. Nhưng tôi tin rằng dù ở bất kỳ đâu, ánh sáng sống cũng khôi phục mang lại sức sống, như cây dại mọc trên sườn núi lửa che mát cho nhà cóc. Có những vùng đất chết, hỗn loạn, nhưng sự sống thì cần kiên nhẫn và trật tự, với ánh sáng là cường độ và sự phân bổ tổng thể của chính ánh sáng cùng với mọi vật trong nhà. Sức sống luôn mãnh liệt hơn sự hỗn loạn, ánh sáng sống sẽ không lần áp các quầng ánh sáng chết xung quanh mà bao phủ ôm lấy rồi đồng nhất chúng sống trở lại. 

    Tôi không có ví dụ điển hình nào về những thứ tôi nói ở trên, chỉ có trãi nghiệm bản thân trong ngôi nhà nhỏ. Tôi đưa đồ đạc ra các đường ranh giới, tường hay các biên vô hình do các vật lớn quan trong tạo nên. Ánh sáng thật sự di chuyển trong nhà không hề đơn điệu, tôi hứng các hắt sáng rồi đặt những vật đang nằm trong tối vào đó, vậy là công năng của sáng không phải do nó tạo ra mà cả chính những sự đi vào, bổ sung xung quanh nương theo đó mà hình thành. Vai trò phận sự con người trên đời có lẽ cũng vậy, chúng ta sẽ sống rồi mọi thứ sinh ra có thể không phải do riêng bản thân ta, mà còn là sự có mặt hay xuất hiện của sinh thể khác.

    Khi tôi hướng về ánh sáng sống, bóng tối cũng hiện hình song hành bổ trợ. Khi viết tới đây, tôi nằm nghỉ nhìn bóng cái cột nhà in trên tường, nó thật sinh động đi ra cùng ánh sáng sống mà cây cột nhà đón nhận, bóng tối cũng sống như người bạn ánh sáng của nó. Chúng không dồn lại thành hình học cố định mà cũng tỏa ra giảm dần mật độ như ánh sáng, các nguồn sáng mạnh không tạo được cảm giác này của bóng tối. 

    Tôi nhìn ra xung quanh, mọi thứ thật thú vị như cuộc trò chuyện sáng tôi trong nhà đang diễn ra, chúng kể cho nhau nghe mình đến từ đâu và cấu tạo ra sao. Thông qua va chạm với ánh sáng, chúng thấy bóng tối của mình, nhận ra chính mình rõ nét hơn và tương tác với mọi thứ xung quanh. Nhận thức của tôi dịch chuyển theo chúng, có những bí mật được giải thích cũng có vài điều kỳ lạ xảy ra thông qua sức sống bật dậy từ ánh sáng. 

    Sự nhìn thấy tổng thể thú vị hơn nhiều căng mình lên để nắm mắt toàn bộ hình thức bên ngoài, ta có thể cắt nghĩa nó nhưng không bao giờ nhận ra sự dịu dàng của ánh sáng giá trị tới chừng nào. Chúng nhắc ta về sống và chết song hành, sống chết cũng đẹp như nhau, chuyển hóa cho nhau và hiện hình cùng nhận thức chìm sâu bên dưới lớp vỏ tham lam muốn nuốt trọn tất cả. Sự nhìn vừa đủ nhờ ánh sáng sống như năng lượng thúc đẩy nhận thức tiếp diễn, khám phá vạn vật ngay tại chỗ và nhìn ra cách vận hành sâu nhất mà không tìm ở đâu xa xôi.

    Thật thích khi chơi đúa cùng ánh sáng, thứ hiện ra đằng sau chúng nói lên nhiều điều. Dòng nước, hòn đá và cả nội tậm đều hiện ra rõ ràng khi ánh sáng chếu vào. Ánh sáng chết không làm được điều này, chúng đồng nhất và chăn dắt tất cả thành cùng một dạng thức, sự va chạm võ ra cái đẹp của tương tác không còn, ánh sáng bị bóng tối con người lấn áp nên chúng lấn áp ngược lại nhận thức và nặng lực nhìn ra nội hàm của mọi thứ xung quanh. Ánh sáng chết giống các đánh giá chi tiết đến mức kỳ lạ về sinh thể dựa trên cái tiêu chuẩn đồng dạng, không còn thấy sự sống khi soi rọi vào, một sinh thể trở thanh mớ từ ngữ chết sáo rỗng. Cũng có thể loài người đang dần sáo rồng rồi chết dần bên trong.

    Ánh sáng luôn đại diện cho nhận thức rõ ràng của nhân loại, cho lòng tốt bản thể tự nhiên bên trong mỗi người, nhưng khi bị đồng hóa thì chỉ còn lại các bóng tối dày đạc mang dạng hình nhàm chán. Như bất kỳ thứ gì khác có sức sống, khi bị lạm dụng và mất trật tự hay mức độ thái quá trong phân bổ sức sống, chúng trở nên hỗn loạn. Càng loạn càng đòi hỏi, càng đòi hỏi lại loạn lên đi tìm. Bạn có tìm thấy một món đồ trong một bãi rác dù cho mặt trời ở cạnh bên, hay sẽ bị thiêu đót trong sự thừa mức trên hành trình đòi hỏi mặt trời của đời mình.

    Một sự thật hiển nhiên, khi ánh sáng trở nên hỗn loạn, thực tại bạn cho rằng đang tiếp nhận có còn chân thật, não bộ ta có đủ tiến hóa hay nó đang bị bóp méo về hướng lụi tàn của nhận thức. Thích nghi nhưng lại dẫn đến thụt lùi trong quá trình nhận thức thế giới. Chúng ta đang tự tạo ra các vấn đế, phương pháo được sinh ra từ sự không cần thiết, thứ sinh ra vấn đề ấy, mọi sai lầm cứ thế chồng lên nhau chứ không làm thay đổi để đi về phía sự sống.

    Tôi không muốn bạn tạo ra những phát kiến hay nhận thức triết học mới mẻ, mà nhìn rõ lại sâu bên trong con người mình, sắp xếp lại các tần suy tưởng của ta về sự tồn tại này. Thế gian có đủ nhà để ở rồi, vấn đề không phải xây mới, mà thu xếp lại chúng và đưa ánh sáng sống vào ngôi nhà và cuộc đời bạn, cũng có thể xây mới một ngôi nhà sống, chuyện dó tôi chưa thể nói rõ lúc này.

    Gà gáy rồi, ánh sáng giờ

    Mang theo cả bóng tối lờ mờ tỏ

    Sáng tối nhảy điệu cùng gió

    Thấy mọi điều, đêm về có thấy Ta ?

    Bừng sáng bóng quế hồn ma

    Chạy vội vã hát ca không lối về

    Ánh sáng giờ cũng lê thê

    Đông Tây Nam Bắc mãi mê tuyệt tình

  • Chương 17: NẾU CÓ MỘT QUẢ CHANH CHUA LOÉT, HÃY PHA MỘT CỐC NƯỚC CHANH THƠM NGON

    Chương 17: Nếu có một quả chanh chua loét, hãy pha một cốc nước chanh thơm ngon.

    Trong quá trình thực hiện cuốn sách này, tôi từng đến Đại học Chicago và hỏi ngài Hiệu trưởng Robert Maynard Hutchins về cách tránh khỏi lo âu của ngài ấy. Ngài đáp: Tôi luôn cố gắng tuân thủ phần nào lời khuyên mà ngài Julius Rosenwald, Chủ tịch của Sears, Roebuck & Company đã dành cho tôi: Nếu có một quả chanh chua loét, hãy pha một cốc nước chanh thơm ngon.

    Một nhà giáo vĩ đại đã làm như thế. Nhưng kẻ ngốc thì làm ngược lại. Nếu anh ta thấy cuộc đời quẳng cho mình một quả chanh, anh ta sẽ bỏ cuộc và nói: Mình thua thật rồi. Số trời đã định. Mình chẳng có cơ hội nào nữa cả. Và rồi anh ta sẽ cứ cằn nhằn cuộc đời và mãi mãi đắm chìm trong việc than thân trách phận. Nhưng nếu một kẻ khôn ngoan được trao cho một quả chanh, người đó sẽ nói: Mình có thể học được điều gì từ rủi ro này? Làm thế nào để mình cải thiện được tình trạng hiện tại? Làm thế nào để biến quả chanh này thành cốc nước chanh thơm ngon nhỉ?

    Sau khi dành cả đời để tìm hiểu mọi người và những nguồn sức mạnh tiềm tàng của họ, nhà tâm lí học vĩ đại Alfred Adler (chú thích 1) đã phát biểu rằng một trong những đặc tính tuyệt vời nhất của con người chính là sức mạnh biến số âm thành số dương.

    chú thích 1: Alfred Adler (7/2/1870 – 28/5/1937): Là một bác sĩ, chuyên gia tâm lí học, người sáng lập trường phái tâm lí học cá nhân. Quan điểm của A. Adler về phức cảm tự ti – một yếu tố đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển nhân cách đã được giới chuyên môn công nhận và tán thành.

    Sau đây là một câu chuyện hấp dẫn và lí thú về một người phụ nữ đã làm đúng như thế, mà tôi có quen biết. Tên bà ấy là Thelma Thompson, sống tại số 100, đường Morningside, thành phố New York: Hồi chiến tranh, bà kể lại trải nghiệm của mình cho tôi nghe, chồng tôi được bổ nhiệm đến trại huấn luyện quân đội gần sa mạc Mojave ở tiểu bang New Mexico. Tôi chuyển đến đấy sống để được gần chồng. Tôi ghét nơi đó. Tôi bất đắc dĩ phải làm thế. Trước kia, tôi chưa bao giờ khổ sở đến vậy. Chồng tôi được lệnh đi diễn tập trên sa mạc Mojave, nên chỉ có mình tôi sống trong căn nhà bé tí tẹo. Trời nóng kinh khủng, dưới bóng cây xương rồng mà nhiệt độ lên đến 125 độ. Chẳng có ai để nói chuyện cùng, ngoại trừ người Mexico và người da đỏ, mà họ thì không biết nói tiếng Anh. Gió thổi không ngừng và mọi thứ đồ ăn thức uống của tôi, ngay cả không khí mà tôi hít thở, cũng toàn cát là cát!

    Tôi cực kì khổ sở và cảm thấy xót xa cho chính mình đến mức, tôi viết thư cho bố mẹ tôi, nói rằng tôi bỏ cuộc và sẽ quay về nhà. Tôi bảo là mình không thể chịu đựng tình cảnh này thêm một phút nào nữa. Thà đi tù còn hơn! Cha tôi hồi đáp với vỏn vẹn hai dòng, hai dòng chữ sẽ mãi mãi khắc ghi trong tâm trí tôi, hai dòng chữ đã hoàn toàn thay đổi cuộc đời tôi:

    Hai người nhìn ra bên ngoài song sắt, kẻ chỉ thấy bùn, người lại thấy sao.

    Tôi đọc đi đọc lại hai dòng chữ đó rồi cảm thấy xấu hổ. Tôi suy nghĩ theo chiều hướng tích cực ,rằng tôi sẽ tìm ra thứ gì đó hay ho trong hoàn cảnh hiện tại của mình. Tôi sẽ tìm kiếm những vì sao.

    Tôi kết bạn với những người bản xứ và phản ứng của họ làm tôi thích thú. Khi tôi tỏ ý thích những món đồ gốm và sản phẩm dệt của họ, họ đã lấy những tác phẩm mà họ yêu thích nhất làm quà tặng tôi mà trước đó, họ còn không đồng ý bán chúng cho khách du lịch. Tôi tìm hiểu những hình dạng hấp dẫn của cây xương rồng, cây ngọc giá và cây Joshua (chú thích 1). Tôi hiểu hơn về loài cầy thảo nguyên(chú thích 2), ngắm hoàng hôn trên sa mạc và đi tìm những chiếc vỏ ốc còn sót lại từ hàng nghìn năm trước, khi mà những hạt cát trên sa mạc này còn nằm dưới đáy biển.

    chú thích 1: Cây Joshua Là một loại cây có hoa thuộc họ Măng tây với những phiến lá dài, hẹp, cứng và sắc nhọn. Đây là loài thực vật quý hiếm và độc đáo trong giới thực vật sa mạc, nằm ở vùng Mojave. Cây mọc rất chậm, mất khoảng 50-60 năm để phát triển trưởng thành.

    chú thích 2:Cầy thảo nguyên (Prairie dog): Còn được gọi là dúi đồng cỏ hay sóc chó, là một loài gặm nhấm ăn cỏ, biết đào hang, có nguồn gốc từ những đồng cỏ ở Bắc Mĩ. Mặc dù có tên là Cầy thảo nguyên nhưng nó không thuộc họ Cầy, vì có tiếng kêu giống như tiếng sủa của loài chó nên mới được đặt tên như thế.

    Điều gì đã đem đến sự thay đổi đáng kinh ngạc ấy trong con người tôi? Sa mạc Mojave chẳng có gì khác thường cả. Người da đỏ cũng không thay đổi. Nhưng tôi đã thay đổi. Tôi đã thay đổi thái độ sống của mình. Và khi tôi thay đổi thái độ sống, tôi đã biến trải nghiệm tồi tệ đó thành chuyến phiêu lưu thú vị nhất trong cuộc đời tôi. Thế giới mới mẻ mà tôi khám phá ra, đã khiến tôi bị kích thích và phấn khích.

    Tôi phấn khích đến mức, còn viết hẳn một cuốn sách về nó, cuốn tiểu thuyết được xuất bản dưới nhan đề Bright Ramparts, (Thành trì rực rỡ). Từ nhà tù mà tôi tự tạo ra, tôi đã nhìn ra ngoài và thấy những vì sao.

    Thelma Thompson à, bà đã khám phá ra một chân lí lâu đời mà người Hy Lạp đã dạy từ năm trăm năm trước Công nguyên: Những thứ tuyệt vời nhất là những thứ khó khăn nhất. Harry Emerson Fosdick ở thế kỉ 20 đã nhắc lại chân lí đó: Hạnh phúc không phải chủ yếu là sự hoan lạc mà chủ yếu là sự chiến thắng. Vâng, chiến thắng đến từ cảm giác đạt được một thứ gì đó, từ cảm giác có được vinh quang, từ cảm giác biến những quả chanh chua loét thành cốc nước chanh thơm ngon.

    Tôi từng đến thăm một bác nông dân hạnh phúc ở vùng Florida, người thậm chí còn có khả năng biến một quả chanh có độc thành cốc nước chanh thơm ngon. Ban đầu, khi có được nông trại này, bác ấy đã nản lòng. Mảnh đất đó tệ đến mức không thể trồng được cây ăn quả lẫn nuôi lợn. Chẳng có loài nào phát triển được ở đây, ngoại trừ sồi và rắn đuôi chuông. Thế là bác ấy nảy ra một ý tưởng. Bác ấy sẽ biến bất lợi đó thành tài sản của mình: bác ấy sẽ tận dụng tối đa lũ rắn đuôi chuông đó. Trước sự ngạc nhiên của tất cả mọi người, bác ấy bắt đầu sản xuất thịt rắn đuôi chuông đóng hộp. Mấy năm trước, tôi từng dừng lại để thăm bác ấy và biết được du khách đã đổ xô về đây để xem trang trại rắn đuôi chuông của bác, trung bình 20000 khách/năm. Việc làm ăn của bác rất phát đạt. Tôi thấy chất độc từ răng nanh của lũ rắn mà bác nuôi được chuyển đến các phòng thí nghiệm để sản xuất độc tố kháng độc; tôi thấy phần da rắn được bán với mức giá không tưởng để sản xuất giày và túi xách cho phụ nữ. Tôi thấy những hộp thịt rắn được vận chuyển tới người tiêu dùng trên khắp thế giới. Tôi mua một tấm bưu thiếp có ảnh của nơi này và gửi nó ở bưu điện của ngôi làng đã được đổi tên thành làng Rắn Đuôi Chuông, (Florida), để vinh danh một người đàn ông đã biến quả chanh có độc thành một cốc nước chanh ngọt ngào.

    Khi ngược xuôi, xuôi ngược khắp nước Mỹ hết lần này đến lần khác, tôi đã vinh hạnh được gặp hàng chục người cho thấy sức mạnh biến số âm thành số dương của họ.

    Ngài William Bolitho quá cố, tác giả của Twelve Against the Gods, (Mười hai nhân vật chiến đấu với thần thánh), đã giải thích như sau: Điều quan trọng nhất trong cuộc đời không phải là tận dụng những gì bạn có được. Bất cứ gã khờ nào cũng làm được điều đó. Điều thực sự quan trọng chính là thu hoạch từ những thất bại của mình. Việc đó cần đến trí thông minh và làm nên sự khác biệt giữa người khôn và kẻ ngốc. Bolitho đã phát biểu như thế sau khi mất một bên chân trong một tai nạn đường sắt.

    Nhưng tôi biết có một người đã mất cả hai chân mà vẫn biến được con số âm thành con số dương. Tên ông ấy là Ben Fortson. Tôi gặp ông ấy trong thang máy ở một khách sạn tại Atlanta, tiểu bang Georgia. Khi bước vào thang máy, tôi thấy một người có vẻ mặt vui tươi, đang ngồi trên xe lăn ở một góc thang máy. Người đó đã hỏng cả hai chân. Khi thang máy dừng lại ở tầng của ông ấy, ông ấy nhờ tôi bước sang một bên, để ông ấy đẩy xe lăn ra dễ hơn. Rất xin lỗi vì đã làm phiền ông, ông ấy vừa nói vừa nở một nụ cười ấm áp.

    Khi tôi ra khỏi thang máy và bước đến phòng mình, tôi chẳng thể nghĩ về ai khác, ngoài người đàn ông tật nguyền có vẻ mặt vui tươi ấy. Thế nên, tôi đã tìm ông ấy và xin ông kể cho tôi nghe câu chuyện của ông.

    Chuyện xảy ra vào năm 1929, ông ấy mỉm cười nói, khi tôi đi cắt một ít thân cây mại châu để làm cột chống trong vườn cho cây đậu leo lên. Tôi chất đống cây mại châu lên con xe Ford của tôi rồi bắt đầu về nhà. Đột nhiên, một thân cây trượt xuống và chèn vào đúng bộ phận đánh lái ngay lúc tôi đang bẻ lái. Chiếc xe phóng lên vệ đường và đổ nhào xuống một cái cây. Cột sống của tôi bị chấn thương. Chân tôi liệt luôn.

    Khi ấy, tôi mới 24 tuổi và không bao giờ đi lại được nữa. Mới hai mươi bốn tuổi và phải chịu cảnh ngồi trên xe lăn trong suốt phần đời còn lại. Khi tôi hỏi rằng ông đã xoay xở như thế nào, để có thể đón nhận chuyện này một cách dũng cảm như thế?, ông ấy đáp: Tôi đâu có được như vậy. Ông kể rằng mình đã rất giận dữ và chống trả lại. Ông phẫn uất cho số phận của mình. Nhưng sau nhiều năm tháng mòn mỏi, ông nhận ra rằng sự phản kháng chẳng đem đến cho ông điều gì ngoài nỗi cay đắng. Cuối cùng tôi nhận ra, ông nói, mọi người đối xử rất tử tế và lịch sự với tôi. Thế nên ít nhất, tôi cũng phải tử tế và lịch sự với họ.

    Tôi hỏi sau bao nhiêu năm trời, liệu ông có còn cảm thấy tai nạn của mình là một bất hạnh khủng khiếp không. Ông ấy lập tức đáp: Không. Giờ đây, tôi còn thấy vui mừng vì chuyện đó đã xảy ra ấy chứ. Ông kể rằng, sau khi vượt qua được cú sốc và nỗi đau thương, ông bắt đầu sống trong một thế giới khác. Ông bắt đầu đọc và dần dần say mê những tác phẩm văn chương tuyệt vời. Trong mười bốn năm, ông đã đọc được ít nhất 1400 cuốn sách, và những cuốn sách đó đã mở ra một chân trời mới, khiến cuộc sống của ông trở nên phong phú hơn những gì mà ông có thể hình dung. Ông bắt đầu nghe những bản nhạc hay. Và giờ đây, những khúc giao hưởng tuyệt diệu khiến ông xúc động thay vì cảm thấy buồn chán như trước. Nhưng thay đổi lớn nhất chính là ông có thời gian để suy ngẫm. Lần đầu tiên trong đời, ông nói, tôi có thể ngắm nhìn thế giới và thật sự nhận thức được các giá trị. Tôi bắt đầu nhận ra rằng hầu hết những thứ mà tôi khao khát trước đây chẳng mấy đáng giá nữa.

    Nhờ việc đọc sách mà ông ấy trở nên hứng thú với chính trị, nghiên cứu các vấn đề đại chúng và diễn thuyết trên chiếc xe lăn của mình! Ông biết nhiều người và nhiều người biết đến ông. Hiện nay, Ben Fortson, vẫn ngồi trên xe lăn, là Thống đốc của tiểu bang Georgia!

    Ba mươi lăm năm vừa qua, tôi giảng dạy tại các lớp học dành cho người trưởng thành tại thành phố New York và phát hiện ra rằng một trong những tiếc nuối khôn nguôi của nhiều người trưởng thành là họ không học trung học. Dường như họ nghĩ rằng không học trung học là một trở ngại lớn. Tôi biết điều này chưa hẳn đã đúng, vì tôi biết có hàng nghìn người thành đạt chưa từng học qua bậc trung học. Vì vậy, tôi thường kể cho những học viên đó nghe câu chuyện về một người đàn ông thậm chí còn chưa học xong bậc tiểu học mà tôi biết. Ông ấy lớn lên trong cảnh khốn cùng. Khi cha của ông ấy qua đời, những người bạn của cha ông còn phải góp tiền lại mới đủ để sắm được một chiếc quan tài để chôn cất cha ông. Sau khi cha ông mất, mẹ ông làm việc trong một xưởng sản xuất ô mười tiếng 1 ngày và còn mang việc về nhà để làm tới tận 11 giờ đêm.

    Đứa trẻ lớn lên trong cảnh ngộ ấy đã gia nhập một đoàn kịch nghiệp dư, do một câu lạc bộ trong nhà thờ điều hành. Ông thích diễn xuất đến mức, bắt đầu tập tành diễn thuyết trước công chúng và điều đó đã dẫn ông đến với chính trường. Năm 30 tuổi, ông được bầu vào Hội đồng lập pháp New York. Tuy nhiên, ông chưa chuẩn bị để đón nhận một trách nhiệm như thế. Trên thực tế, ông ấy đã thú thực với tôi rằng, ông còn không hiểu đó là gì. Ông nghiền ngẫm những bản dự thảo dài ngoằng và phức tạp mà ông sẽ phải bỏ phiếu để thông qua hoặc không, nhưng đối với ông, những dự luật này chắc hẳn được viết bằng ngôn ngữ của người da đỏ ở bộ tộc Choctaw (chú thích 1). Ông hoang mang, lo lắng khi trở thành thành viên của Ủy ban Kiểm lâm trong khi ông chưa từng đặt chân đến một khu rừng nào cả. Ông lại càng hoang mang, lo lắng khi bị đưa vào Hội đồng Ngân hàng của bang, dù ông chưa hề có tài khoản ngân hàng. Chính ông ấy đã nói với tôi rằng ông nản lòng đến mức, nếu như không phải vì cảm thấy xấu hổ khi phải thừa nhận với mẹ rằng ông sợ hãi, thì ông đã từ chức ở hội đồng lập pháp luôn rồi. Trong cơn tuyệt vọng, ông quyết định dành mười sáu tiếng mỗi ngày để học hỏi thêm và biến quả chanh của sự ngu dốt thành cốc nước chanh mang tên tri thức. Nhờ đó, từ một chính trị gia tỉnh lẻ, ông đã trở thành một nhân vật được cả nước biết đến và khiến mình trở nên xuất chúng đến mức The New York Times, (Thời báo New York gọi ông là công dân được yêu mến nhất ở New York.

    chú thích 1: Bộ tộc Choctaw Là một trong 42 bộ tộc của người da đỏ sinh sống trên lãnh thổ Mỹ (theo kết quả của cuộc điều tra dân số năm 2019 của Mỹ). Ban đầu, người Choctaw sống ở khu vực sông Mississippi và các phần của tiểu bang Alabama, nhưng họ là một trong năm bộ tộc miền nam đầu tiên phải chuyển tới Oklahoma theo chương trình tái định cư mang tên Con đường nước mắt mà Chính phủ Mỹ thực hiện. Mặc dù vậy, bộ tộc Choctaw vẫn cố gắng cưỡng lại nhiều ảnh hưởng của bên ngoài và cố gắng duy trì truyền thống của họ. Điểm độc đáo trong văn hóa Choctaw là sự đề cao vai trò của phụ nữ và phụ nữ mới là người làm chủ gia đình.

    Người mà tôi đang nói đến chính là Al Smith. Mười năm sau khi Al Smith khởi động chương trình tự học về chính trị, ông đã trở thành nhà cầm quyền tối cao trong chính quyền tiểu bang New York. Ông được bầu làm Thống đốc New York bốn nhiệm kì, kỉ lục mà chưa từng có ai đạt được. Năm 1928, ông là ứng viên thuộc Đảng Dân chủ tranh cử Tổng thống. Sáu trường Đại học lớn, trong đó có Đại học Columbia và Đại học Harvard, đã trao bằng danh dự cho người đàn ông chưa bao giờ học xong bậc tiểu học này.

    Chính ngài Al Smith nói với tôi rằng sẽ chẳng có kì tích nào trong số đó có thể xảy ra, nếu ông không làm việc chăm chỉ mười sáu tiếng 1 ngày để biến mình từ một con số âm thành một con số dương.

    Theo Nietzsche, công thức của một người xuất sắc chính là không chỉ chịu đựng vì buộc phải chịu đựng, mà là yêu thích những gì mà mình đang chịu đựng. Càng tìm hiểu sự nghiệp của những người thành đạt, tôi càng tin tưởng một cách sâu sắc rằng rất nhiều, (nhiều đến mức kinh ngạc), người trong số đó đạt đến thành công vì họ đã để những trở ngại khích lệ họ cố gắng không ngừng và đạt được thành tựu to lớn. Như William James đã nói: Những bất lợi của chúng ta lại giúp chúng ta theo một cách không thể ngờ tới.

    Vâng, rất có thể Milton làm thơ hay hơn là vì ông bị mù và Beethoven(chú thích 1) soạn nhạc hay hơn vì ông bị điếc. Sự nghiệp lẫy lừng của Helen Keller được truyền cảm hứng và được hiện thực hóa có thể là vì bà ấy vừa mù vừa điếc.

    Nếu Tchaikovsky (chú thích 2) không thất vọng đến mức suýt nữa kết liễu đời mình vì cuộc hôn nhân bi kịch, nếu cuộc đời ông không có quá nhiều đau thương, thì chưa chắc ông đã có thể soạn nên bản nhạc bất hủ Symphony Pathetique, [Giao hưởng bi thương].

    Nếu cuộc sống của Dostoevsky(chú thích 3) và Tolstoy êm đềm thì chưa chắc họ đã viết được những bộ tiểu thuyết bất hủ.

    chú thích 1: Beethoven (17/10/1770 – 26/3/1827): Tên đầy đủ là Ludwig van Beethoven, nhà soạn nhạc vĩ đại người Đức. Ông được xem là người dọn đường cho thời kì âm nhạc lãng mạn.

    chú thích 2: Tchaikovsky (7/5/1840 – 6/11/1893): Tức Pyotr Ilyich Tchaikovsky, một nhà soạn nhạc người Nga thời kì Lãng mạn. Các sáng tác của ông đứng vào hàng những tác phẩm cổ điển phổ biến nhất.

    chú thích 3: Dostoevsky (11/11/1821 – 9/2/1881): Tên đầy đủ là Fyodor Mikhailovich Dostoyevsky, nhà văn nổi tiếng người Nga. Cùng với Lev Tolstoy, Dostoevsky được xem là một trong hai nhà văn Nga vĩ đại ở thế kỉ XIX. Ông được giới phê bình đánh giá rất cao và xem như người sáng lập hay là người báo trước cho chủ nghĩa hiện sinh thế kỉ

    Nếu tôi không phải là kẻ tật nguyền, có lẽ tôi đã không làm được nhiều việc đến thế, đó là phát biểu của một người đàn ông đã làm thay đổi quan niệm của giới khoa học, về sự sống trên trái đất. Chính Charles Darwin đã bộc bạch, về việc những bất lợi của ông đã giúp ông theo một cách không ngờ như thế nào.

    Ngày Darwin chào đời ở Anh quốc cũng là ngày một đứa trẻ khác được sinh ra ở một căn nhà gỗ trong rừng già Kentucky. Người đó cũng được những bất lợi của bản thân, giúp ích rất nhiều. Người đó là Abraham Lincoln. Nếu được sinh ra trong một gia đình quý tộc, được học luật tại trường Đại học Harvard và có hôn nhân hạnh phúc thì chưa chắc ông đã cảm nhận được từ tận đáy lòng, câu nói đầy ám ảnh mà ông đã khiến nó trở thành bất tử ở Gettysburg, không phải là bài thơ thiêng liêng mà ông đã đọc trong lễ nhậm chức lần thứ hai của mình, mà là câu nói đẹp đẽ và cao quý nhất từng được một nhà cầm quyền thốt ra: Tôi sẽ đối đãi với tất cả mọi người bằng thiện tâm chứ không phải sự tàn ác.

    Harry Emerson đã viết trong cuốn The Power to See it Through, (Sức mạnh để nhìn thấu) rằng: Có một câu ngạn ngữ của người Scandinavia mà một số người trong chúng ta vẫn hay vận dụng như một lời khích lệ tinh thần: Gió Bắc làm nên người Viking. Bất cứ lúc nào mà chúng ta có tư tưởng sống an nhàn, không có khó khăn mà chỉ có thoải mái và dễ dàng, thì liệu những thứ đó có khiến người ta sống hạnh phúc và hữu ích hơn không? Ngược lại, những kẻ hay thở than vẫn cứ than thân trách phận ngay cả khi được đặt lên nệm một cách nhẹ nhàng. Nhưng chắc chắn danh tiếng và hạnh phúc luôn đến với những người biết gánh lên vai những trách nhiệm của cá nhân mình, dù họ xuất thân từ hoàn cảnh nào, sang hay hèn đều không có quá nhiều khác biệt. Vì vậy, hãy nhắc lại câu ngạn ngữ: Gió Bắc làm nên người Viking.

    Giả dụ, chúng ta đang nản lòng đến mức cảm thấy chẳng còn hi vọng nào để mình có thể biến những quả chanh chua loét mà mình nhận được thành cốc nước chanh thơm ngon. Đây là hai lí do vì sao, chúng ta nên cố gắng, dù thế nào đi chăng nữa, hai lí do vì sao chúng ta có hết tất cả và chẳng mất thứ gì.

    Lí do thứ nhất: Chúng ta có thể thành công.

    Lí do thứ hai: Ngay cả khi chúng ta không thành công, riêng nỗ lực biến chúng ta từ con số âm thành con số dương sẽ khiến chúng ta nhìn về phía trước, thay vì ngoái lại phía sau; nó sẽ thay thế những tư tưởng tiêu cực trong chúng ta bằng những suy nghĩ tích cực; nó sẽ giải phóng năng lượng sáng tạo và thúc đẩy chúng ta trở nên bận rộn đến mức, không còn cả thời gian để cúi xuống thương tiếc những gì đã diễn ra trong quá khứ và mãi mãi không quay trở lại.

    Có một lần, khi Ole Bull nhạc công violin nổi tiếng thế giới, đang biểu diễn trong buổi hòa nhạc tại Paris, dây A trên cây đàn của ông đột nhiên bị đứt. Thế nhưng Ole Bull vẫn hoàn thành ca khúc chỉ với ba dây của cây đàn. Cuộc đời là thế mà, Harry Emerson Fosdick nói, dây A bị đứt thì chơi nốt ba dây còn lại.

    Đó không chỉ là cuộc đời. Đó còn hơn cả cuộc đời. Đó là chiến thắng trong cuộc đời!

    Nếu được quyền làm thế, tôi sẽ để những dòng chữ này của William Bolitho được khắc lên đồng thau và treo tại mọi ngôi trường trong vùng:

    chú thích: Ole Bull (5/2/1810 – 17/8/1880): Tên đầy đủ là Ole Bornemann Bull, một nghệ sĩ violin và nhà soạn nhạc tài năng người Na Uy. Robert Schumann đã từng viết rằng Bull là một trong số người vĩ đại nhất và đánh giá ông ngang hàng với Niccolò Paganini về tốc độ và sự rõ ràng trong cách diễn tấu.

  • Chương 18: QUÊN HẾT SẦU NÃO TRONG 14 NGÀY

    Chương 18: Quên hết sầu não trong 14 ngày.

    Khi bắt đầu viết cuốn sách này, tôi đã đề ra một giải thưởng 200 đô la cho câu chuyện thực tế hữu ích nhất và có khả năng truyền cảm hứng nhất về chủ đề ,Tôi đã đánh bại lo âu như thế nào.

    Ba giám khảo của cuộc thi này là Eddie Rickenbacker, Chủ tịch hãng Hàng không Eastern, Bác sĩ Stewart W McClelland, Hiệu trưởng trường Đại học Lincoln Memorial và H V Kaltenborn ,Biên tập viên Thời sự trên đài phát thanh. Tuy nhiên, chúng tôi đã nhận được hai câu chuyện tuyệt vời đến mức, các vị giám khảo không thể chọn được câu chuyện nào nổi trội hơn. Thế nên, chúng tôi đã cưa đôi giải thưởng. Đây là một trong hai câu chuyện đồng giải Nhất, câu chuyện của C R Burton, (hiện làm việc tại Whizzer Motor Sales of Missouri), sống ở số 1067, đường Commercial, thành phố Springfield, tiểu bang Missouri:

    Tôi mất mẹ khi mới 9 tuổi rồi mồ côi cha năm 12 tuổi, Burton viết trong thư, Cha tôi bị sát hại, nhưng mẹ tôi đơn giản là ra khỏi nhà vào một ngày của mười chín năm về trước và kể từ đó, tôi không bao giờ gặp lại mẹ nữa. Tôi cũng không còn trông thấy hai cô em gái mà mẹ tôi đã dắt đi cùng. Mẹ thậm chí còn chưa bao giờ viết cho tôi một lá thư nào cho đến khi mẹ qua đời vào bảy năm trước. Cha tôi chết trong một tai nạn sau khi mẹ tôi bỏ đi được ba năm. Cha tôi và một cộng sự mua lại một quán cà phê ở một thị trấn nhỏ thuộc Missouri, nhưng trong lúc cha tôi đi làm ăn xa, người cộng sự đó đã chuyển nhượng lại quán cà phê và ôm tiền bỏ trốn. Một người bạn báo với cha tôi là hãy về nhà ngay, và trong lúc vội vã, cha tôi đã thiệt mạng trong một tai nạn xe hơi ở Salinas, Kansas. Hai người chị gái của cha tôi đều đã lớn tuổi, ốm yếu và nghèo túng, hai bác chỉ đưa ba đứa trẻ về nhà họ, mà không bác nào muốn nhận nuôi tôi và em trai tôi. Hai anh em tôi bị bỏ lại, sống nhờ vào lòng tốt của mọi người trong thị trấn. Chúng tôi sợ bị gọi là trẻ mồ côi và bị đối xử như những đứa trẻ mồ côi. Chúng tôi bị ám ảnh bởi điều đó. Nhưng nỗi sợ của chúng tôi nhanh chóng trở thành sự thực. Tôi sống trong một gia đình nghèo ở thị trấn được một thời gian ngắn. Nhưng trong thời buổi khó khăn, người trụ cột gia đình lại bị mất việc làm, thế nên họ không thể nuôi tôi thêm được nữa. Thế rồi, ông bà Loftin đưa tôi về sống với họ trong một nông trại cách thị trấn mười một dặm. Ông Loftin đã 70 tuổi và hay ốm đau nên phải nằm trên giường bệnh. Ông ấy bảo tôi rằng tôi có thể ở lại đấy, miễn sao cháu không dối trá, không ăn cắp và bảo gì làm nấy. Ba mệnh mệnh đó trở thành Kinh Thánh của tôi. Tôi tuân thủ chúng một cách nghiêm cẩn. Tôi bắt đầu đi học, nhưng ngay tuần đầu tiên, tôi đã khóc ầm ĩ như một đứa trẻ khi trở về nhà. Những đứa trẻ khác quấy nhiễu tôi, trêu đùa về cái mũi lớn của tôi, nói tôi là đồ ngốc và gọi tôi là thằng cù bất cù bơ. Tôi bị tổn thương đến mức muốn đánh lại chúng, nhưng ông Loftin, người nông dân đã nhận nuôi tôi, bảo tôi rằng: Cháu hãy luôn nhớ rằng một chàng trai biết thoát khỏi một cuộc ẩu đả thì vĩ đại hơn là ở lại và tham chiến. Tôi không hề đánh nhau cho đến một ngày, một thằng nhóc nhặt phân gà ở sân trường rồi ném vào mặt tôi. Tôi tẩn cho nó một trận nhừ tử rồi kết bạn với nó. Người khác thì bảo nó bị thế là xứng đáng.

    Tôi rất hãnh diện về chiếc mũ mới mà bà Loftin đã mua cho tôi. Một hôm, có một bạn nữ cao lớn giật nó ra khỏi đầu tôi rồi đổ đầy nước vào đó làm nó bị hỏng mất. Bạn ấy nói rằng bạn ấy đổ nước vào để nước thấm vào cái đầu u tối của tôi và giữ cho bộ não toàn bỏng ngô của tôi không bị nổ.

    Tôi không bao giờ khóc nhè ở trường, nhưng tôi thường khóc lóc om sòm ở nhà. Rồi một ngày nọ, bà Loftin cho tôi một lời khuyên để giải quyết mọi rắc rối, âu lo và biến các kẻ thù của tôi thành bè bạn. Bà nói: Ralph này, họ sẽ không trêu chọc và gọi cháu là thằng cù bất cù bơ nữa ,nếu cháu để ý đến họ và xem xem mình có thể làm gì cho họ không. Tôi nghe theo lời khuyên của bà. Tôi học hành chăm chỉ và nhanh chóng dẫn đầu lớp, nhưng tôi không bao giờ bị ganh ghét vì tôi đã cố gắng hết sức để giúp đỡ các bạn.

    Tôi giúp nhiều cậu bạn viết các bài tập làm văn cũng như bài luận. Một số bạn còn được tôi viết giúp cả bài cho nữ. Một bạn rất xấu hổ nếu để mọi người biết là tôi đang giúp đỡ bạn ấy, nên bạn ấy nói với mẹ là sẽ đi săn thú. Sau đó, bạn ấy đến nông trại của ông Loftin rồi buộc chó vào chuồng ngựa trong lúc tôi dạy bạn ấy làm bài tập. Tôi viết bài đọc sách cho một bạn và phụ đạo môn Toán cho một bạn nữ vào buổi tối.

    Rồi tang tóc phủ khắp vùng tôi sống. Hai người nông dân già cả qua đời, còn một người đàn bà bị chồng bỏ rơi. Tôi là người đàn ông duy nhất trong cả bốn gia đình. Tôi giúp các góa phụ đó trong hai năm. Trên đường đến trường và khi từ trường về nhà, tôi dừng lại ở các nông trại của họ, giúp họ chẻ củi, vắt sữa bò, cho vật nuôi ăn uống. Giờ đây, tôi được mọi người chúc phúc, thay vì nguyền rủa. Tôi được đón nhận như một người bạn. Họ thể hiện những cảm xúc chân thực khi tôi trở về nhà sau thời gian tham gia Hải quân. Hơn hai trăm người nông dân đã tới để gặp tôi vào ngày đầu tiên tôi trở về. Một số người trong số đó đã vượt qua tám mươi dặm đường để tới gặp tôi và sự quan tâm mà họ dành cho tôi thực sự rất chân thành. Vì tôi bận rộn và hạnh phúc khi cố gắng giúp đỡ những người khác, nên tôi chẳng mấy khi lo âu và mười ba năm nay, tôi đã không còn bị gọi là thằng cù bất cù bơ nữa.

    Hoan hô C. R. Burton! Cậu ấy thật biết cách đắc nhân tâm! Và cậu ấy cũng biết cách đánh bại lo âu và tận hưởng cuộc sống.

    Sinh thời, bác sĩ Frank Loope ở Seattle (Washington) cũng biết điều đó. Ông ấy chịu cảnh tật nguyền suốt hai mươi ba năm trời. Ông ấy bị viêm khớp. Nhưng trong bức thư gửi cho tôi, Stuart Whitehouse, một cây bút của Seattle Star, Ngôi sao trên bầu trời Seattle] viết rằng: Tôi đã phỏng vấn bác sĩ Loope rất nhiều lần và tôi chưa bao giờ thấy người nào vị tha hơn thế hoặc người nào biết hưởng thụ cuộc sống đến thế.

    Làm thế nào mà người đàn ông tật nguyền phải nằm liệt giường, lại có thể tận hưởng cuộc sống đến thế? Tôi sẽ đưa ra hai phỏng đoán. Có phải ông ấy tận hưởng cuộc sống theo kiểu phàn nàn và chỉ trích không? Không phải… Có phải ông ấy đắm chìm trong việc than thân trách phận và đòi hỏi rằng mình phải ở trung tâm của sự chú ý và mọi người đều phải đặc biệt quan tâm ông không? Không. Vẫn sai. Ông ấy tận hưởng cuộc sống bằng cách vận dụng châm ngôn của Thân vương xứ Wales: Ich dien Tôi phụng sự như phương châm sống của mình. Ông thu thập danh tính và địa chỉ của những người khuyết tật khác và khích lệ họ cũng như chính bản thân ông qua những bức thư động viên vui vẻ. Trên thực tế, ông đã thành lập một câu lạc bộ viết thư cho người khuyết tật và bảo họ viết thư cho nhau. Cuối cùng, ông thành lập một tổ chức có quy mô cả nước mang tên The Shut in Society [Hội những người phải sống trong nhà].

    Nằm trên giường, ông viết trung bình 1400 lá thư trên năm và mang đến niềm vui cho hàng nghìn người khuyết tật nhờ hoạt động quyên góp radio và sách cho những người phải sống trong nhà. Khác biệt chủ yếu giữa bác sĩ Loope và rất nhiều người khác là gì? Đó chính là bác sĩ Loope có sự nhiệt thành thực sự của một người đàn ông sống có mục đích, có lí tưởng. Ông cảm thấy sung sướng khi biết mình đang phụng sự cho một lí tưởng cao quý và quan trọng hơn bản thân mình, thay vì sống theo kiểu, như cách diễn đạt của Shaw: Lấy bản thân làm trung tâm, như một kẻ chỉ biết sầu não và ủ ê than vãn, rằng thế gian chẳng gắng làm ta hạnh phúc.

    Dưới đây là một nhận định đáng kinh ngạc nhất, mà tôi từng đọc từ ngòi bút của một nhà tâm lí học vĩ đại. Đó là nhận định của Alfred Adler. Ông thường nói với những bệnh nhân sầu muộn của mình rằng: Bạn có thể khỏi bệnh, chỉ sau mười bốn ngày nếu tuân thủ theo chỉ định này: Mỗi ngày, hãy cố gắng nghĩ xem mình có thể làm gì để đem lại niềm vui cho người khác.

    Nhận định này kì lạ đến mức, tôi cảm thấy mình nên cố gắng diễn giải nó bằng cách trích dẫn hai trang viết trong công trình tuyệt vời của bác sĩ Adler, What Life Should Mean to You, [Với bạn, cuộc đời nên có ý nghĩa như thế nào], do Allen & Unwin xuất bản ,(Nhân tiện, đây là cuốn sách các bạn nên đọc).

    U sầu, Adler viết trong What Life Should Mean to You, giống như một cơn giận dữ và chỉ trích người khác kéo dài, mặc dù hướng đến việc được quan tâm, đồng cảm và hỗ trợ, nhưng người bệnh dường như chỉ bị chán nản về tội lỗi của chính mình. Kí ức đầu tiên của người mắc chứng u sầu thường như thế này: Tôi nhớ là mình muốn nằm lên đi văng, nhưng anh tôi lại đang nằm ở đó. Tôi khóc nhiều đến mức anh ấy phải rời đi.

    Những người mắc chứng u sầu thường có khuynh hướng báo thù bằng cách tự tử. Và trước hết, bác sĩ không nên cho họ lí do để tự tử. Bản thân tôi thường cố gắng xoa dịu tình trạng căng thẳng bằng cách bảo với họ rằng, đây là nguyên tắc đầu tiên trong quá trình điều trị: Đừng bao giờ làm bất cứ điều gì mà bạn không thích. Câu này nghe có vẻ quá đơn giản, nhưng tôi tin là nó đi thẳng vào cội rễ của toàn bộ rắc rối. Nếu người mắc chứng u sầu có thể làm tất cả mọi thứ mà người đó muốn, thì người đó có thể trách cứ được ai cơ chứ? Người đó phải báo thù vì cái gì nữa? Tôi bảo họ rằng: Nếu bạn muốn đi xem kịch hoặc đi nghỉ dưỡng thì cứ làm thôi. Nếu đang đi mà bạn cảm thấy mình không muốn đi nữa thì dừng lại. Đó là hoàn cảnh tuyệt vời nhất với bất cứ ai. Nó khiến người đó thỏa mãn sau khi đấu tranh để có được thế thượng phong. Người đó giống như Thượng đế và có thể làm tất cả những gì mình muốn. Mặt khác, không dễ để nó trở thành một phần trong lối sống của người đó. Anh ta muốn thống trị và kết tội người khác và nếu như họ đồng ý với anh ta thì đó chẳng phải là thống trị nữa rồi. Nguyên tắc này rất hữu ích trong việc xoa dịu căng thẳng và chưa có bệnh nhân nào của tôi tự tử cả.

    Thông thường, các bệnh nhân đều đáp rằng: Nhưng tôi chẳng thích làm gì cả. Tôi đã có sẵn câu trả lời, vì tôi thường xuyên nghe thấy những lời như thế. Tôi bảo: Thế thì đừng làm những việc mà bạn không thích. Tuy nhiên, đôi khi, người bệnh sẽ nói: Tôi chỉ thích nằm lì trên giường cả ngày. Tôi biết là nếu tôi cho phép, thì anh ta sẽ không còn muốn làm việc đó nữa. Tôi biết là nếu tôi ngăn cản thì anh ta sẽ gây chuyện. Vậy nên, tôi luôn luôn đồng ý.

    Đây là một nguyên tắc. Một nguyên tắc khác tấn công trực diện hơn, vào lối sống của họ. Tôi bảo họ: Bạn có thể khỏi bệnh chỉ sau mười bốn ngày nếu tuân thủ theo chỉ định này: Mỗi ngày, hãy cố gắng nghĩ xem mình có thể làm gì để đem lại niềm vui cho người khác. Nhìn xem câu nói đó có ý nghĩa như thế nào với họ. Họ suốt ngày nghĩ đến việc: Làm thế nào để khiến người khác lo lắng nhỉ. Câu trả lời của họ rất thú vị. Vài người bảo: Chuyện này quá dễ với tôi. Tôi đã làm thế cả đời rồi. Nhưng kì thực, những người đó chưa bao giờ làm thế. Tôi yêu cầu họ ngẫm nghĩ chuyện đó thật kĩ. Họ chẳng buồn nghĩ. Tôi bảo họ: Bạn có thể tận dụng tất cả những lúc bạn không ngủ được, để nghĩ về việc bạn có thể làm gì để mang lại niềm vui cho ai đó và sức khỏe của bạn sẽ có một bước tiến lớn đấy. Ngày hôm sau, khi tôi gặp họ, tôi hỏi họ: Bạn đã nghĩ về đề nghị của tôi chưa?. Họ đáp: Tối qua, vừa lên giường là tôi ngủ luôn rồi. Đương nhiên, đó là tất cả những gì cần làm, theo một cách đơn giản và thân thiện mà không ra vẻ bề trên một chút nào.

    Những người khác sẽ đáp là: Tôi không làm được. Tôi lo nghĩ nhiều quá. Tôi bảo họ rằng: Cứ lo nghĩ đi, nhưng từ bây giờ trở đi, bạn hãy lo nghĩ cho người khác nhé. Tôi muốn hướng các mối quan tâm của họ tới bạn bè của họ. Nhiều người nói: Sao tôi phải làm cho người khác vui vẻ cơ chứ? Những người khác còn chẳng buồn cố gắng để làm tôi vui cơ mà. Tôi đáp: Bạn phải nghĩ đến sức khỏe của bạn. Những người khác rồi cũng sẽ làm như bạn thôi. Hiếm có bệnh nhân nào của tôi bảo rằng: Tôi đã nghĩ kĩ về lời đề nghị của ông. Mọi nỗ lực của tôi đếu dành cho việc giúp bệnh nhân quan tâm nhiều hơn đến xã hội. Tôi biết nguyên nhân đích thực của căn bệnh này là vì người bệnh không có tinh thần hợp tác và tôi muốn bệnh nhân cũng nhận ra điều đó. Ngay khi người bệnh có thể kết nối và hợp tác với những người xung quanh, người đó sẽ khỏi bệnh…

    Nhiệm vụ quan trọng nhất mà tôn giáo ấn định luôn luôn là Hãy yêu những người xung quanh mình… Chính người không quan tâm đến những người xung quanh mới là người gặp những khó khăn lớn nhất trong cuộc sống và khiến người khác bị tổn thương nhiều nhất. Chính vì có những cá nhân như vậy, nên loài người mới nảy sinh nhiều vấn đề không hay… Tất cả những gì mà chúng ta đòi hỏi ở một cá nhân và lời khen ngợi tuyệt vời nhất mà chúng ta có thể dành cho người đó, chính là hãy là một chiến hữu tử tế, một người bạn của tất cả mọi người, một đối tác thực sự trong tình yêu cũng như trong hôn nhân.

    Bác sĩ Adler yêu cầu chúng ta ngày nào cũng phải làm việc tốt. Vậy thế nào là việc tốt? Việc tốt, nói như giáo chủ Mohammed, là hành động mang đến nụ cười hạnh phúc trên gương mặt của người khác.

    Tại sao làm việc tốt mỗi ngày lại khiến người thực hiện có những nỗ lực đáng kinh ngạc? Bởi vì việc cố gắng mang lại niềm vui cho người khác, sẽ khiến chúng ta thôi nghĩ về bản thân mình, căn nguyên của những lo âu, sợ hãi và sầu muộn.

    Bà William T. Moon, người điều hành trường Moon Secretarial ở số 521 đường số 5, thành phố New York, còn không mất đến hai tuần, để nghĩ xem bà có thể làm gì để khiến người khác vui vẻ và trừ bỏ nỗi ưu phiền trong lòng mình. Bà đã vượt kế hoạch mà Alfred Adler đề xuất một tuần. À không, bà đã vượt hẳn mười ba ngày. Bà đã thoát khỏi u sầu, không phải trong mười bốn ngày, mà chỉ trong đúng một ngày, nhờ dành thời gian suy ngẫm về việc làm thế nào để đem lại niềm vui cho hai em bé mồ côi.

    Chuyện là thế này: Năm năm trước, vào tháng Mười hai, bà Moon kể, tôi chìm đắm trong u sầu và oán thán. Vợ chồng tôi đã ở bên nhau một thời gian dài và rất hạnh phúc. Thế rồi chồng tôi qua đời. Nỗi buồn của tôi càng sâu sắc hơn, khi kì nghỉ Giáng sinh đến gần. Cả đời tôi, chưa bao giờ tôi phải trải qua kì nghỉ Giáng sinh nào mà chỉ có một mình. Thế nên, tôi cảm thấy sợ hãi khi thấy Giáng sinh đang sắp sửa đến. Bạn bè rủ tôi tới đón Giáng sinh cùng họ. Nhưng tôi chẳng có hứng thú với bất cứ cuộc vui nào. Tôi biết mình sẽ thành một cái bánh đa nhúng nước trong bữa tiệc. Vì vậy, tôi đã từ chối những lời mời hào hiệp của họ. Khi Giáng sinh đã tới thật gần, tôi càng oán thán hơn nữa. Đúng, đáng lẽ ra tôi phải cảm thấy biết ơn vì nhiều thứ, vì tất cả chúng ta đều có rất nhiều thứ để biết ơn. Trước Giáng sinh một ngày, tôi rời văn phòng lúc 3 giờ chiều và bắt đầu lang thang vô định ở đường số năm, hi vọng rằng mình có thể trừ bỏ được nỗi oán thán và sầu đau trong lòng mình. Đường phố chật ních người, ai cũng vui tươi, hớn hở. Cảnh tượng ấy khiến tôi nhớ đến những năm tháng hạnh phúc đã một đi không trở lại. Tôi không thể chịu đựng được suy nghĩ sẽ trở về căn nhà trống trải và cô đơn. Tôi thấy hoang mang, không biết phải làm gì nữa. Tôi không ngăn được những giọt nước mắt. Sau khi lang thang vô định khoảng một tiếng đồng hồ, tôi thấy mình đứng trước một trạm xe buýt. Tôi nhớ ngày trước, vợ chồng tôi thường bắt một tuyến xe bất kì để phiêu lưu, khám phá, nên tôi đã lên chiếc xe buýt đầu tiên mà tôi thấy ở trạm xe. Sau khi qua sông Hudson và đi được một lúc, tôi nghe bác tài xe bảo: Đến điểm dừng cuối cùng rồi, thưa cô. Tôi xuống xe. Tôi còn không biết đây là thị trấn nào. Nơi đó rất tĩnh mịch và yên bình. Trong lúc chờ chuyến xe tiếp theo để trở về nhà, tôi đi dạo loanh quanh trong khu dân cư. Khi đi ngang qua nhà thờ, tôi nghe thấy giai điệu tuyệt vời của khúc nhạc Silent Night ,[Đêm tĩnh lặng]. Tôi bước vào đó. Nhà thờ không có ai ngoài người đánh đàn piano. Tôi ngồi lơ đễnh xuống một hàng ghế. Ánh sáng phát ra từ cây thông Noel được trang trí vui mắt khiến những vật trang trí nhìn giống như vô số vì sao đang nhảy nhót dưới ánh trăng. Nhịp điệu chậm rãi của bài hát và việc chưa có gì trong bụng suốt từ sáng đến giờ khiến tôi uể oải. Tôi cảm thấy kiệt sức, người nặng nề, thế là tôi thiếp đi.

    Lúc tỉnh dậy, tôi không biết mình đang ở đâu. Tôi rất sợ hãi. Tôi thấy hai đứa bé đang đứng trước mặt tôi. Hiển nhiên là chúng đến đây để ngắm cây thông Noel. Bé gái, một trong hai đứa trẻ, chăm chú nhìn tôi và bảo: Không biết có phải ông già Noel đã mang cô ấy đến không nhỉ?. Cả hai đứa trẻ cũng hoảng hốt khi tôi tỉnh dậy. Tôi bảo chúng rằng tôi sẽ không làm hại chúng đâu. Chúng ăn mặc rách rưới. Tôi hỏi bố mẹ hai đứa đâu. Chúng bảo: Bọn cháu không còn cả cha lẫn mẹ ạ. Hai đứa bé mồ côi này còn khốn khổ hơn tôi. Chúng khiến tôi cảm thấy xấu hổ vì cứ mãi buồn bã và oán thán. Tôi chỉ cho hai đứa cây thông Noel, sau đó dẫn chúng đến cửa hàng và chúng tôi mua được một ít đồ ăn thức uống. Tôi mua thêm kẹo và vài món quà cho hai đứa nhỏ. Nỗi cô đơn của tôi tan biến như thể có một phép màu đã xảy ra. Hai em bé mồ côi đã đem đến cho tôi niềm hạnh phúc đích thực và tinh thần quên mình vì người khác ,mà tôi từng có trước kia. Khi nói chuyện với chúng, tôi nhận ra mình may mắn biết bao. Tôi biết ơn Chúa vì khi tôi còn nhỏ, mọi lễ Giáng sinh đều thật hạnh phúc khi có tình yêu thương và sự quan tâm của cha mẹ. Những việc mà hai em bé mồ côi này làm cho tôi còn nhiều hơn những gì mà tôi đã làm cho chúng. Trải nghiệm đó một lần nữa cho tôi thấy sự cần thiết của việc mang lại hạnh phúc cho người khác, để hạnh phúc cũng đến với chính chúng ta. Tôi nhận ra hạnh phúc có tính lây lan. Khi chúng ta cho đi cũng là lúc chúng ta nhận lại. Khi giúp đỡ người khác và trao đi yêu thương, tôi đã đánh bại được lo âu, phiền muộn cũng như oán thán và cảm thấy mình như biến thành một con người hoàn toàn mới. Và tôi thực sự là một con người hoàn toàn mới, không chỉ ở thời điểm ấy, mà kể từ thời điểm ấy cho đến tận bây giờ.

    Tôi có thể liệt kê rất nhiều câu chuyện về những người đã quên đi bản thân và trở nên khỏe mạnh, hạnh phúc hơn. Chẳng hạn, hãy xem xét trường hợp của Margaret Tayler Yates, một trong những người phụ nữ nổi tiếng nhất của lực lượng Hải quân Mỹ.

    Bà Yates là tác giả của một số tiểu thuyết, nhưng không có câu chuyện nào trong số những tác phẩm kì bí của bà thú vị bằng một nửa câu chuyện thực tế đã xảy ra với bà. Vào buổi sáng định mệnh ấy, khi quân Nhật tấn công các tàu chiến của Mỹ ở Trân Châu Cảng. Trước đó, bà Yates vốn phải chịu cảnh tật nguyền hơn một năm trời: trái tim của bà bị trục trặc. Hành trình dài nhất mà bà có thể thực hiện được, chính là ra vườn để tắm nắng. Thậm chí khi ấy, bà còn phải vịn vào tay người giúp việc để đi được. Chính bà đã nói với tôi rằng ở thời điểm đó, bà còn nghĩ rằng bà sẽ chịu cảnh tàn tật này cho đến cuối đời. Bà bảo: Tôi sẽ không bao giờ thực sự hồi sinh được, nếu quân Nhật không tấn công Trân Châu Cảng và tác động mạnh mẽ đến tôi, khiến tôi không còn cam chịu số phận nữa.

    Khi chuyện đó xảy ra, bà Yates kể lại câu chuyện đời mình, mọi thứ đều hỗn loạn. Một quả bom rơi xuống gần nhà tôi, chấn động khiến tôi bị bắn ra khỏi giường. Xe của quân đội lao đến căn cứ Hickam, trại Scofield và sân bay Kaneohe Bay để đưa vợ con của các binh lính tới các trường học. Hội Chữ thập đỏ gọi điện cho các gia đình còn phòng dư để cho những người đó ở nhờ. Nhân viên của Hội Chữ thập đỏ biết tôi có một chiếc điện thoại ở ngay cạnh giường, nên họ nhờ tôi làm đầu mối liên lạc. Vì vậy, tôi nắm rõ vợ con của binh lính đang ở nhà nào và các binh lính đều được Hội Chữ thập đỏ hướng dẫn gọi điện cho tôi để biết gia đình họ đang ở đâu.

    Tôi nhanh chóng biết được chồng tôi, Trung tá Robert Raleigh Yates, vẫn an toàn. Tôi cố gắng động viên những người vợ không rõ chồng họ còn sống hay đã chết cũng như cố gắng an ủi những góa phụ có chồng thiệt mạng. Rất nhiều người như thế. 2117 sĩ quan và binh sĩ của lực lượng Hải quân và Thủy quân lục chiến thiệt mạng và 960 người được báo cáo là mất tích.

    Ban đầu, tôi nằm trên giường để trả lời các cuộc gọi đến. Sau đó, tôi ngồi dậy để trả lời họ. Cuối cùng, tôi bận bịu và phấn chấn đến mức quên hết mọi mệt mỏi và ra khỏi giường, ngồi bên bàn. Khi giúp đỡ những người còn ở trong tình trạng tồi tệ hơn mình, tôi đã quên đi chính bản thân tôi và không hề quay lại giường một lần nào nữa, trừ tám tiếng ngủ hàng đêm theo thường lệ. Giờ đây, tôi nhận ra rằng nếu quân Nhật không tấn công Trân Châu Cảng. Có lẽ tôi vẫn ở trong tình trạng gần như tàn tật suốt cả cuộc đời. Tôi thấy thoải mái khi nằm trên giường. Lúc nào tôi cũng có kẻ hầu người hạ và bây giờ, tôi mới nhận ra là tôi đã vô thức đánh mất tinh thần rèn luyện bản thân.

    Trận đột kích ở Trân Châu Cảng là một trong những bi kịch khủng khiếp nhất trong lịch sử nước Mỹ, nhưng đối với tôi, đó là lại một trong những điều tuyệt vời nhất từng xảy đến với mình. Cuộc khủng hoảng khủng khiếp đó đã cho tôi sức mạnh mà tôi còn chưa bao giờ mơ tưởng mình sẽ có được. Nó khiến tôi không còn chú ý đến bản thân nữa mà tập trung vào người khác. Nó cho tôi một mục đích sống lớn lao, thiết yếu và quan trọng hơn. Tôi không còn thời gian để nghĩ về bản thân hay quan tâm tới bản thân nữa.

    Một phần ba số người phải lao đến gặp bác sĩ tâm lí để nhờ giúp đỡ đều có thể tự điều trị cho mình, chỉ cần họ làm theo Margaret Yates: chú ý giúp đỡ những người khác? Đây có phải là điều tôi tự nghĩ ra không? Không, nó na ná những gì Carl Jung(chú thích 1) đã phát biểu. Và ông ấy chắc hẳn biết rõ hơn bất cứ ai. Ông ấy nói: Khoảng một phần ba bệnh nhân của tôi không mắc các chứng rối loạn thần kinh như y học đã xác định, mà vì cuộc đời họ vô nghĩa và trống rỗng. Nói cách khác, họ đã cố đi nhờ một đoạn trên đường đời, nhưng người đời lại lướt qua họ. Thế nên, họ mang cuộc đời tầm thường, vô nghĩa, vô dụng đến gặp bác sĩ tâm lí. Bị lỡ chuyến tàu, họ đứng trên bến cảng, chỉ trích tất cả mọi người nhưng ngoại trừ chính mình và đòi hỏi thế giới phải đáp ứng những mong muốn ích kỉ của họ.

    chú thích 1: Carl Jung (26/7/1875 – 6/6/1961): Tên đầy đủ là Carl Gustav Jung, bác sĩ tâm thần học, nhà tâm lí học Thụy Sĩ. Ông đã đặt nền móng cho một trường phái tâm lí học mới có tên là tâm lí học phân tích, khác biệt với trường phái phân tâm học của Sigmund Freud. Hiện nay, vẫn có rất nhiều bác sĩ tâm lí chữa trị bệnh nhân theo phương pháp của ông.

    Có lẽ bây giờ, bạn đang tự nhủ rằng: Hừm, những câu chuyện này chẳng để lại ấn tượng nào trong tôi cả. Chính tôi cũng có thể quan tâm đến hai đứa bé mồ côi mà tôi gặp trong đêm Giáng sinh và nếu tôi ở Trân Châu Cảng, tôi cũng sẽ hân hoan thực hiện những việc mà Margaret Tayler Yates đã làm. Nhưng hoàn cảnh của tôi hoàn toàn khác: Cuộc sống của tôi rất bình thường và tẻ nhạt. Tôi làm một công việc chán ngắt tám tiếng mỗi ngày. Chưa có chuyện nào li kì xảy đến với tôi. Thế thì làm thế nào mà tôi có thể để ý giúp đỡ người khác được chứ? Mà tại sao tôi nên làm như thế? Tôi được ích lợi gì nào?

    Một câu hỏi thú vị. Tôi sẽ cố gắng giải đáp câu hỏi này. Mặc dù có thể cuộc sống của bạn tẻ nhạt thật, nhưng chắc chắn mỗi ngày trong cuộc đời mình, bạn đều gặp một vài người nào đó. Bạn đối xử như thế nào với họ? Bạn chỉ nhìn chằm chằm vào họ, hay cố gắng tìm hiểu tại sao họ lại hành xử như thế? Chẳng hạn, với bác bưu tá, bác ấy đã đi hàng trăm dặm mỗi năm, mang thư tới tận cửa cho bạn, nhưng bạn đã bao giờ không quản ngại khó khăn, để tìm hiểu xem bác ấy sống ở đâu hay đòi xem ảnh chụp của vợ con bác ấy không? Bạn đã bao giờ hỏi bác ấy có mỏi chân không, hay liệu bác ấy có bao giờ thấy chán công việc này không?

    Và cả cậu bé bán hàng tạp hóa, người bán báo hay người đàn ông ngồi ở góc phố, mà bạn thường tới để đánh giày? Họ đều là con người với rất nhiều rắc rối, mộng mơ và những mong ước cá nhân. Họ cũng mong có cơ hội để chia sẻ chúng với một người nào đó. Nhưng đã bao giờ bạn cho họ một cơ hội? Bạn đã bao giờ thể hiện rằng mình thực sự rất chú ý đến họ hay cuộc sống của họ? Đó chính là điều mà tôi muốn nói. Bạn không nhất thiết phải trở thành Florence Nightingale (chú thích 1) hay một nhà cải cách xã hội để giúp cải thiện thế giới, thế giới của riêng bạn, mà bạn có thể bắt đầu với những người bạn gặp ngay vào sáng ngày mai.

    chú thích 1: Florence Nightingale (12/5/1820 – 13/8/1910): Là một nhà cải cách xã hội, nhà thống kê học người Anh và là người sáng lập ngành điều dưỡng hiện đại. Bà đã góp phần mang đến sự ủng hộ và công nhận cho công việc điều dưỡng và trở thành một biểu tượng quan trọng của thời kì Victoria, đặc biệt là với hình ảnh nổi tiếng Người phụ nữ với cây đèn đến chăm sóc những người lính bị thương vào ban đêm.

    Bạn được ích lợi gì ư? Bạn sẽ hạnh phúc hơn rất nhiều. Bạn sẽ thấy thỏa mãn hơn và kiêu hãnh hơn! Aristotle gọi kiểu thái độ này là sự ích kỉ sáng suốt. Zoroaster thì nhận định: Cư xử tử tế với người khác không phải là một nhiệm vụ. Đó là niềm vui, vì nó khiến bạn khỏe mạnh và hạnh phúc hơn. Còn Benjamin Franklin thì tổng kết rất đơn giản rằng: Khi bạn đối xử tốt với mọi người, đó là lúc bạn đối xử tốt nhất với chính mình.

    chú thích 1: Zoroaster (628 Trước Công Nguyên – 511 Trước Công Nguyên): Tức Zarathustra, một nhà tiên tri và triết gia Ba Tư cổ đại (miền bắc Iraq ngày nay). Ông là người sáng lập Hỏa giáo (tức đạo Zoroastrianism) – một tôn giáo cổ của Ba Tư.

    Henry C. Link, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Tâm lí học đã viết: Theo tôi, không có phát kiến nào trong tâm lí học hiện đại quan trọng bằng bằng chứng khoa học về sự cần thiết của hi sinh và kỉ luật đối với sự thấu tỏ bản thân và hạnh phúc. Nghĩ cho người khác không chỉ giúp bạn tránh khỏi những ưu tư về chính mình mà còn giúp bạn kết giao với nhiều bạn bè và có thêm nhiều niềm vui. Bằng cách nào ư? Tôi từng hỏi Giáo sư William Lyon Phelps của Đại học Yale về điều đó, và đây là câu trả lời của ông ấy:

    Tôi không bao giờ vào khách sạn, hiệu cắt tóc hay cửa hàng mà quên nói điều gì đó vui vẻ với bất cứ người nào tôi gặp. Tôi cố gắng nói điều gì đó khiến họ được đối xử như một cá nhân cụ thể chứ không chỉ là một mắt xích trong một cỗ máy. Có lúc, tôi khen nữ nhân viên phục vụ trong cửa hàng rằng cô ấy có đôi mắt hoặc mái tóc rất đẹp. Tôi sẽ hỏi người thợ cắt tóc rằng anh có thấy mệt khi phải đứng suốt cả ngày không. Tôi sẽ hỏi về quá trình hành nghề cắt tóc của anh ấy: anh đã làm nghề này được bao lâu rồi, đã cắt tóc cho bao nhiêu người rồi. Tôi sẽ giúp anh ấy tính ra được. Tôi nhận thấy rằng mọi người đều hân hoan khi được người khác chú ý đến. Tôi thường bắt tay nhân viên khuân vác hành lí cho tôi. Cử chỉ đó, khiến anh ấy vui vẻ và thoải mái suốt cả ngày.

    Có một ngày mùa hè mà trời rất nóng, tôi đến khoang ăn trên tàu hỏa New Haven để dùng bữa. Khoang ăn khi đó đã chật ních người, không khí nóng như trong lò sưởi mà tốc độ phục vụ thì rất lề mề. Khi nhân viên phục vụ rốt cuộc cũng đến để đưa thực đơn cho tôi, tôi bảo: Chắc hẳn hôm nay, những người đứng nấu nướng trong gian bếp nóng chảy mỡ rất vất vả rồi. Anh nhân viên phục vụ bắt đầu chửi thề. Giọng anh ấy nghe thật chua chát. Ban đầu, tôi còn tưởng là anh ấy đang bực dọc. Trời đất ơi, anh ấy thốt lên, mọi người đến đây và than phiền về đồ ăn. Người ta cằn nhằn rằng chúng tôi phục vụ chậm rồi cáu kỉnh vì trời nóng và giá cả. Tôi đã nghe những lời chê trách như thế mười chín năm trời và ông là người đầu tiên, cũng là người duy nhất tỏ ý thông cảm với những người đang nấu nướng trong gian bếp nóng như thiêu như đốt kia. Giá mà ông Trời cho chúng tôi nhiều hành khách như ông. Anh nhân viên phục vụ đó rất sửng sốt vì tôi đã nghĩ đến những đầu bếp da màu với tư cách những con người, chứ không phải những mắt xích trong hệ thống của một hãng tàu hỏa lớn. Mọi người chỉ muốn được chú ý đến một chút với tư cách con người. Khi tôi gặp ai đó dắt một chú chó xinh xắn trên phố, tôi luôn luôn khen chú chó đẹp. Khi đã bước qua và ngoái đầu nhìn lại, tôi thường thấy người đó vuốt ve và ngắm nghía chú chó. Lời khen ngợi của tôi đã khiến anh ấy trân trọng con vật hơn.

    Hồi ở Anh, có lần, tôi gặp một người chăn cừu và chân thành khen ngợi chú chó chăn cừu cao lớn và thông minh của anh ấy. Tôi hỏi anh ấy rằng anh đã huấn luyện chú chó này như thế nào. Khi đã bước qua và ngoái nhìn lại, tôi thấy chú chó gác chân lên vai người chăn cừu còn người chăn cừu thì đang âu yếm vuốt ve nó. Chỉ nhờ một chút chú ý dành cho người chăn cừu và chú chó, tôi đã mang lại hạnh phúc cho người chăn cừu. Tôi khiến chú chó vui sướng và cũng khiến bản thân tôi hạnh phúc.

    Bạn có thể tưởng tượng được rằng một người luôn bắt tay những nhân viên khuân vác hành lí, thông cảm cho những người nấu nướng trong gian bếp nóng nực và nói với người khác rằng mình thích chú chó của người đó như thế nào lại có thể cáu kỉnh, ưu tư và cần được bác sĩ tâm lí điều trị không? Bạn không thể tưởng tượng được phải không? Không thể, đương nhiên là thế rồi. Như cách lí giải của một câu tục ngữ Trung Quốc: Hương thơm luôn thoang thoảng trên bàn tay đã tặng bạn đóa hồng.

    Bạn không cần phải nói câu tục ngữ ấy cho Billy Phelps của Đại học Yale đâu. Ông ấy biết điều đó và sống đúng như thế!

    Nếu bạn là đàn ông thì hãy bỏ qua đoạn này vì nó sẽ không hấp dẫn bạn cho lắm. Đoạn này nói về việc làm thế nào mà một cô gái hay lo âu và sầu não, lại được nhiều chàng trai cầu hôn. Cô gái đó giờ đã lên chức bà rồi. Mấy năm trước, tôi từng nghỉ lại ở nhà ông bà ấy. Tôi đi dạy ở thị trấn nơi bà ấy sống và sáng hôm sau, bà ấy lái xe khoảng năm mươi dặm đường để chở tôi đi bắt tàu hỏa trên trục đường chính dẫn tới trung tâm thành phố New York. Chúng tôi nói về việc đắc nhân tâm, và rồi bà ấy bảo: Ông Carnegie này, tôi sẽ kể cho ông nghe một chuyện mà tôi còn chưa bao giờ bộc bạch với bất cứ ai, kể cả chồng tôi, (Nhân tiện, chuyện này có thể chẳng quá hấp dẫn như bạn tưởng tượng đâu). Bà kể rằng bà lớn lên trong một gia đình danh giá ở Philadelphia. Bi kịch của tôi khi còn ở tuổi thanh thiếu niên chính là cái nghèo. Chúng tôi không bao giờ được đối đãi như những cô gái khác có cùng nền tảng xã hội. Quần áo của tôi không bao giờ là hàng cao cấp. Quần áo của tôi thường bị lỗi mốt và không vừa với người. Tôi ngại ngùng và xấu hổ đến mức tôi thường khóc trong lúc ngủ. Cuối cùng, trong lúc tuyệt vọng nhất, tôi nảy ra một ý tưởng, là khi tham gia các bữa tiệc, tôi sẽ liên tục đề nghị bạn nhảy kể cho tôi nghe về những việc anh ấy đã trải qua cũng như các ý tưởng và kế hoạch của anh ấy trong tương lai. Những câu hỏi ấy được đặt ra không phải là vì tôi đặc biệt quan tâm đến các câu trả lời. Tôi làm thế chỉ vì muốn bạn nhảy không còn chú ý đến những bộ cánh xoàng xĩnh của tôi mà thôi. Nhưng điều kì lạ là khi nghe những chàng trai trẻ đó nói chuyện và hiểu thêm về họ, tôi thực sự cảm thấy thích thú khi lắng nghe những gì họ nói. Tôi trở nên thích thú đến mức đôi khi, chính tôi cũng quên mất mình đang ăn vận ra sao. Tuy nhiên, điều đáng kinh ngạc nhất chính là khi tôi là một thính giả nhiệt thành và khuyến khích các chàng trai nói về con người họ, tôi đã mang lại niềm hạnh phúc cho họ và dần dà, tôi trở thành cô gái nổi tiếng nhất trong nhóm và có đến ba chàng trai cầu hôn tôi, (Thế đấy, các cô gái, đây là một cách khá hiệu quả).

    Chắc hẳn một số người khi đọc đến chương này sẽ bảo rằng: Cuộc nói chuyện về việc để ý đến người khác này chỉ toàn là vớ vẩn! Đúng là giáo điều! Chẳng đem lại chút ích lợi nào cả! Mình cứ nhét tiền vào trong túi. Mình sẽ lấy tất cả những gì có thể lấy được và lấy ngay bây giờ. Những người khác thì mặc kệ họ chứ!

    Vâng, nếu đó là quan điểm của bạn thì bạn có quyền giữ quan điểm đó. Tuy nhiên, nếu quan điểm của bạn đúng đắn, thì tất cả những triết gia và nhà giáo vĩ đại từ thuở xa xưa như Jesus, Khổng Tử, Đức Phật, Plato, Aristotle, Socrates, Thánh Francis đều sai cả. Có thể bạn coi nhẹ những lời dạy của của các lãnh tụ tôn giáo. Vì vậy, chúng ta sẽ chuyển sang các lời khuyên của hai nhà vô thần. Trước hết, hãy xem xét lời khuyên của ngài A.E. Housman quá cố, nguyên Giáo sư trường Đại học Cambridge và là một trong những học giả xuất sắc nhất ở thế hệ của ngài. Năm 1936, ngài có một bài thuyết trình về chủ đề Tên gọi và bản chất của thơ tại trường Đại học Cambridge. Trong buổi thuyết trình đó, ngài nhận định rằng: Chân lí vĩ đại nhất từng được phát biểu và phát hiện sâu sắc nhất về phương diện đạo đức của mọi thời đại, chính là những lời của Chúa Jesus: Ai muốn cứu sự sống của mình thì sẽ mất, còn ai vì cớ ta mà mất sự sống thì sẽ được lại.

    Chúng ta đã nghe các nhà truyền giáo nói như thế suốt cả cuộc đời. Nhưng ngài Housman là một người theo chủ nghĩa vô thần, một kẻ bi quan, một người từng có ý định tự tử; mặc dù vậy, ông ấy vẫn cho rằng kẻ chỉ nghĩ đến bản thân mình thì sẽ không thể hạnh phúc được. Kẻ đó sẽ rất khốn khổ. Trong khi đó, người biết quên bản thân để vì người khác thì sẽ tìm thấy niềm vui sống.

    Nếu bạn không thấy ấn tượng với nhận định của A. E. Housman, thì hãy chuyển sang lời khuyên của nhà vô thần xuất sắc nhất nước Mỹ ở thế kỉ 20: Theodore Dreiser. Dreiser chế giễu mọi tôn giáo như thể những câu chuyện cổ tích và xem cuộc đời như một câu chuyện do kẻ ngốc kể lại, đầy âm thanh và cuồng nộ mà chẳng có ý nghĩa gì cả. Nhưng Dreiser lại tán thành một nguyên lí cao cả, mà Chúa Jesus đã dạy: phụng sự người khác. Nếu muốn có chút vui vẻ nào đó trong cuộc đời, Dreiser nói, ta phải suy nghĩ và dự liệu để khiến mọi thứ tốt đẹp hơn, không chỉ vì bản thân mà còn vì người khác nữa, bởi niềm vui của chúng ta phụ thuộc vào niềm vui mà ta đã trao cho người khác và niềm vui mà người khác trao cho ta.

    Nếu chúng ta muốn khiến mọi thứ tốt đẹp hơn vì người khác như Dreiser chủ trương thì hãy nhanh chóng tiến hành đi nào. Đừng lãng phí thời gian nữa. Ta sẽ chỉ đi qua con đường này đúng một lần thôi. Vì vậy, ngay lúc này, hãy làm bất cứ hành động cao đẹp nào, ta có thể làm hoặc thể hiện bất cứ sự tử tế nào, mà ta có thể thể hiện. Đừng trì hoãn hay bỏ qua, vì ta sẽ không đi qua con đường này một lần nào nữa.

    Do đó, nếu bạn muốn xóa bỏ lo âu để vun trồng hạnh phúc và bình yên, đây là Quy tắc thứ bảy: Quên đi bản thân bằng cách bắt đầu chú ý đến người khác. Mỗi ngày hãy làm một việc tốt để mang đến một nụ cười rạng rỡ trên gương mặt một người nào đó.

    Tóm tắt phần 4.

    7 cách rèn luyện tâm trí để mang lại cho bạn bình yên và hạnh phúc.

    Quy tắc 1: Hãy lấp đầy tâm trí bằng những suy nghĩ về sự bình yên, lòng can đảm, sức khỏe và hi vọng, vì cuộc sống của chúng ta do chính suy nghĩ của chúng ta tạo ra.

    Quy tắc 2: Đừng bao giờ cố gắng trả đũa kẻ thù của chúng ta, vì nếu làm thế, chúng ta sẽ khiến chính mình bị tổn thương nhiều hơn là họ. Hãy bắt chước Thống tướng Eisenhower: Đừng bao giờ lãng phí thời gian để nghĩ về những người mình vốn không ưa.

    Quy tắc 3: A. Thay vì muộn phiền vì sự vô ơn, hãy chờ đón điều đó. Hãy nhớ rằng Chúa Jesus đã chữa khỏi cho mười kẻ mắc bệnh hủi trong một ngày mà chỉ có một kẻ cảm ơn Người. Thế thì tại sao chúng ta lại mong mình được người khác biết ơn hơn cả những gì Chúa Jesus đã nhận được?

    B. Hãy nhớ rằng cách duy nhất để tìm thấy hạnh phúc không phải là mong được người khác cảm ơn, mà là cho đi vì niềm vui khi được cho đi.

    C. Hãy nhớ rằng lòng biết ơn là một việc cần bồi đắp, vì vậy, nếu chúng ta muốn các con có lòng biết ơn thì chúng ta phải dạy các con về lòng biết ơn.