Author: editor editor

  • B. Nhận định

    1. Phần phân tích nội dung tự nó đề ra những nhận định về giá trị của nền giáo dục nhà Nguyễn. Giá trị ấy có thể xét về phương diện khuynh hướng, tính chất và thực hiện.

    Đầu tiên, về phương diện khuynh hướng, điểm nổi bật nhất là nền giáo dục như Nguyễn có khuynh hướng đạo đức rõ rệt. Đạo đức ấy được xây dựng trên một nền tảng siêu hình, trên một niềm tin tưởng vững vàng vào Tạo hóa, Thượng đế của nho sĩ, ông Trời của dân gian mà mọi người đều phải tôn trọng. Thượng đế đã phú bẩm tính lành cho con người, nên ai cũng có tính thường, đó là nhân, nghĩa, lễ, trí, gọi là bốn mối, từ khi sơ sinh, người ta không ai không có (Thập điều, B, 11, 2). Đạo đức ở đây là một đạo đức hoạt động, tích cực, không chủ làm những cái cao xa, chỉ thi hành những việc phải thi hành, nhưng đã hoạt động thì hăng hái, mạnh mẽ, hữu hiệu. Nhà giáo dục phải có tinh thần tranh đấu, tranh đấu chống đối mọi học thuyết không phải là học thuyết nho gia, tranh đấu tiêu diệt mọi chủ nghĩa không đặt nho học làm căn bản. Chính vì khuynh hướng này mà nhà nho đã quyết liệt phủ nhận đạo Da tô chỉ vì một lẽ giản dị là đạo Da tô đã không phải là đạo Nho thì chỉ có thể là dị đoan, tà thuyết. Đạo Nho quan niệm tôn quân là một nguyên tắc duy trì trật tự, đạo Da tô hô hào thực thi tinh thần bình đẳng; nho gia quan niệm nam nữ hữu biệt, nam nữ thọ thọ bất thân, đạo Da tô đề cao phụ nữ, cổ võ công cuộc giải phóng phụ nữ; lòng hiếu đễ của nho gia được biểu thị trong việc thờ cúng tổ tiên, đạo Da tô chỉ cho phép vái lạy một Thiên Chúa. Những chủ trương tương phản ấy tạo ra nhiều thái độ mâu thuẫn, nhiều hành động thù địch không thể hóa giải được ở thời vua Minh Mệnh. Nói về đạo Da tô, nhà vua chỉ có những lời phê bình nặng nề: “Tả đạo, dị đoan, nhất thiết chớ để lừa dối, mê hoặc; học thuyết Da tô, lại càng vô lý hơn nữa, thậm chí nam nữ hỗn loạn, hạnh kiểm như cầm thú, dấy gian dựng đảng, tự giẫm lên hình pháp, như vậy là phá hoại tôn giáo, làm hư nát luân thường…” (Thập điều, B, bảy la mã, 3). Mở đầu bài Nghĩ nguyên đạo, bàn về đạo gốc, Cao Bá Quát quả quyết: “Đạo chỉ có một mà thôi! Đạo mà tả thì ô hô!”, rồi kết luận bằng một lời hô hào: “Vậy phải làm gì bây giờ? Đất là đất của ta, người là người của ta, đạo là đạo của ta, kẻ kia đã thừa chỗ hở của ta mà vào thì ta chờ chỗ hở của nó mà đuổi ra, mặt trời mọc thì đèn đuốc phải tắt, ánh nắng lên thì tuyết mưa tan, đó là lý thế tất nhiên vậy. Ôi! Đạo chỉ có một mà thôi” . Nguyễn Công Trứ kêu gọi:

    “Cầm chính đạo để tịch tà cự bí,

    Hồi cuồng lan nhi chướng bách xuyên”

    cũng không ngoài việc tranh đấu để bảo vệ chính học. Không khí xã hội thời Minh Mệnh cực kỳ dao động chính là vì nho sĩ ý thức được trách nhiệm vệ đạo của họ, dù có phải “sát thân dĩ thành nhân” , họ cũng đã sẵn sàng.

    Thái độ của vua Minh Mệnh và triều thần đối với đạo Da tô có thể giải thích được. Nho giáo là quốc giáo từ thời nhà Lê; sau ba thế kỷ suy vi, Nho giáo được phục hồi cương vị cũ vào thời nhà Nguyễn. Tính cách độc tôn của đạo Nho đối với đạo Phật và đạo Lão đã trở thành hiển nhiên; một khi sự độc tôn ấy bị phủ nhận, nho gia cũng như các nhà có trách nhiệm đều phải lên tiếng phản đối. Sự phản đối nhắm vào đạo Công giáo vừa được truyền bá ở Việt Nam gây ra những phản ứng dữ dội, nhất là khi đạo Công giáo từ bên Tây phương vốn là một nghịch lý đối với dân Hy Lạp, một sự bêu rếu đối với dân La Mã, và đã từng có nhiều người tử vì đạo như đạo Nho. Sự xung đột càng khốc liệt hơn nữa vì những lý do chính trị. Là một người có trách nhiệm đối với dân, vua Minh Mệnh không thể để cho những giáo sĩ như Marchand can thiệp vào việc chính trị quốc gia; là vị đại diện của danh giáo, nhà vua không thể để cho việc quan, hôn, tang, tế được cử hành theo nghi lễ ngoại quốc. Khuyết điểm của một số nhà truyền giáo trong thời kỳ này là đã coi nền văn hóa địa phương như là một nền văn hóa có nguồn gốc ma quỷ, và nhiều khi các vị thừa sai đã không hành động như một giáo sĩ của Chúa mà như là một nhà nghiên cứu nhân chủng học . Vua Minh Mệnh không bao giờ công kích đạo Thiên Chúa; nhà vua chỉ lên tiếng khi nền văn hóa Việt Nam bị xâm phạm, phong tục Việt Nam bị khinh khi. Về phương diện này, nhà vua đã tỏ ra rất hợp lễ và đắc nghi. Về sau, khi vua Tự Đức và nhất là triều thần tỏ ra dửng dưng đối với những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ, chính là vì các vị ấy muốn đề phòng những tác quái nguy hiểm của nền văn minh vật chất, nền văn minh kỹ thuật, tiến bộ, hợp thời, hữu hiệu thật nhưng phiến diện, thô bỉ, trụy lạc vì dễ tiêu diệt tinh thần đạo đức và thường làm bại hoại tâm hồn. Các nhà giáo dục triều Nguyễn khước từ mọi hiệu năng vật chất, mọi khuynh hướng bình giá con người theo tiêu chuẩn kinh tế hàng hóa; họ cam chịu mang tiếng lạc hậu, chậm tiến, thiếu sáng kiến, nhưng tự hào là thành đạt khi thực hiện được đạo đức ở mình và ở người. Đó là cái “unum necessarium”, cái “ngô đạo nhất dĩ quán chi” mà giáo dục Tây phương đã thiếu và vì thế đã sụp đổ . Khuynh hướng sùng thượng đạo đức chi phối tất cả chính sách giáo dục, tổ chức giáo dục. Việc thi cử thành bại cũng tùy thuộc âm công. Các nhà giáo dục tin tưởng, trong bất cứ xã hội nào, với bất cứ cá nhân nào, một khi người ta làm việc lành thì trăm điều tốt, kể cả hạnh phúc vật chất, sẽ được trời ban xuống. Đó là lời trong Kinh thư mà vua Thánh Tổ đã dẫn chứng để kết thúc Huấn địch thập điều, khẳng định cụ thể khuynh hướng đạo đức của nền giáo dục mà nhà vua ban hành cho dân chúng năm 1831. Xét về phương diện đường hướng, nền giáo dục nhà Nguyễn mang nhiều tính chất phong phú. Trước hết là tinh chất thường xuyên. Giáo dục phải thường xuyên cũng như sự tăng trưởng đối với sự sống; một ngày không giáo dục là một ngày chết; con người không được giáo dục là con người tê liệt. Tính chất thường xuyên này làm cho giáo dục có tính cách sinh động, đối lập với kiến thức chỉ được coi như là đồ trang sức tạm thời. Sự liên tục của giáo dục tăng cường sinh lực nội tâm, phát động công phu hàm dưỡng, tập trung ý chí thành thực để phát triển những tình cảm trọng hậu của con người. Để bảo trì tính chất thường xuyên ấy của giáo dục, vua Minh Mệnh muốn tạo lập một không khí nhân nghĩa, chú trọng đến từng màu sắc của y phục, từng chi tiết của lễ nghi, mục đích, đặt con người trong một hoàn cảnh thuận lợi để có thể phát triển tự do.

     Thứ đến là tính chất cộng đồng. Nền giáo dục cấp thục đương nhiên có tính cách cộng đồng vì thầy đồ thầy khóa sống ngay trong làng, vừa dạy dỗ học trò, vừa làm cố vấn cho phụ huynh học sinh, vừa tham gia vào mọi hoạt động của làng khi cần thiết. Ở một cấp bậc cao hơn, giáo dục vẫn duy trì tính cách cộng đồng ấy. Việc cao giọng bình văn ở trường, việc cặm cụi vác lều chõng đi thi, việc can thiệp của ông thầy vào sinh hoạt gia đình của học sinh, việc học sinh thay nhau cáng đáng việc gia đình của thầy, nhất nhất đều biểu lộ tính chất cộng đồng quy bản của giáo dục. Con người trong nền giáo dục cổ không bao giờ cô đơn. Có bạn ở viễn phương đến, bao giờ cũng là một niềm hoan lạc , đó là điều mà Cao Bá Quát đã có lần nhắc nhở . Tuy nhiên, tích chất cộng đồng ở đây không hẳn chỉ có tính cách xã hội hay kinh tế; nó chỉ cần được đặt trên nhân nghĩa, và có nhân nghĩa là có tất cả.

    Nhờ tính chất thường xuyên và cộng đồng, nền giáo dục nhà Nguyễn còn có một tính chất nữa là phổ thông. Đừng quan niệm giáo dục ngày xưa chỉ là thi cử; thi cử nhắm vào việc tuyển trạch nhân tài, những nhà lãnh đạo, những con người kiệt xuất, trong khi giáo dục chú trọng đến những người trung bình để thi hành những nhiệm vụ thông thường; do đấy, giáo dục chú trọng đến giới bình dân, đến giới tráng niên lao động. Vua Minh Mệnh đã nói những lời cảm kích khi bàn đến vấn đề này; vua Tự Đức trong phần phụ lục, đã căn cứ vào đấy để giải thích lý do của việc diễn Nôm.

    Cuối cùng, nền giáo dục nhà Nguyễn còn có một tính chất không thể chối cãi, đó là tính chất phục vụ. Giáo dục phải hướng đến phục vụ tha nhân, phục vụ chế độ, phục vụ lịch sử và dân tộc. Vua Minh Mệnh đã nhân danh dân tộc đả phá ảnh hưởng của Tây phương. Lý Văn Phức Nguyễn Công Trứ, nhất là Cao Bá Quát đã hưởng ứng lời hiệu triệu của nhà vua một cách nồng nhiệt. Phải đọc Chu thần thi văn tập và Phương đình tùy bút lục , ta mới thấy lời tán dương của vua Tự Đức: “Văn như Siêu, Quát vô tiền Hán” đã không phải là quá đáng. Riêng Cao Bá Quát trong bài Biện hoặc thư, luận về những điều nghi hoặc viết năm 1841, đã thấy từ trước, dã tâm xâm lược của người Pháp. Sau khi phân tích những lý do kháng ngoại của ông, Cao Bá Quát kết luận một cách mỉa mai: “Nếu ông đem lời nói của tôi nói lại với tụi Tây, chắc tụi ấy sẽ cười và bảo rằng: Xảo thay! Xảo thay! Kế hoạch của chúng ta bị một đứa nhà quê khám phủ”. Đây là chuyện năm 1841; ta đừng lạ tại sao năm 1867, đề nghị chủ hòa của Nguyễn Trường Tộ bị triều thân bác bỏ. Họ không hẳn là những người “trông không rõ, nghe không thấy” như sử gia Trần Trọng Kim đã kết tội , trái lại, vì không muốn để cho những truyền thống tốt đẹp của quốc gia bị lũng đoạn, những tập quán lành mạnh của dân tộc bị phế bỏ, họ đã khẳng khái cự tuyệt Tây phương, đồng thời quyết liệt chống đối Công giáo mà họ cho là không nhiều thì ít đã liên minh với quân thực dân xâm lăng. Đã đành, đó là một ngộ nhận, và điều ấy không hề liên can đến giáo hội La Mã, nhưng một số thừa sai, tưởng là đã truyền bá đạo Chúa, thực ra mới chỉ đóng vai tuyên truyền cho văn hóa Tây phương .

    Nhận định về giáo dục, ta phải khảo sát và phê phán những thực hiện cụ thể của giáo dục ấy. Nền giáo dục nhà Nguyễn đã được áp dụng như thế nào, và sự áp dụng ấy có hữu hiệu không xét về phương diện thực tế?

    Trước hết, chính sách giáo dục triều Nguyễn đã được thực hiện như một quốc sách. Căn cứ trên những nguyên tắc cổ truyền, kế thừa những kinh nghiệm của triều Lê, hội với các nhà văn hóa tòng sự tại bộ Lễ, vua Thánh Tổ đã nhận lãnh nhiệm vụ trước lịch sử khi ban bố Huấn địch thập điều. Làm thần dân là bổn phận trọng đại nhất của nhà vua , và chỉ có nhà vua mới liên kết được kế hoạch của Lục bộ, mới có đủ phương tiện thấu hiểu nguyện vọng nhân dân và nhờ đấy, mới hội đủ điều kiện ban hành một chính sách giáo dục hợp ý trời, thuận tình dân. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bộ Lễ, bộ Hộ, bộ Binh đã đủ giúp người học sinh được miễn thuế, miễn dịch và có đủ điều kiện theo học cho đến khi thành tài. Vì là một quốc sách, chính sách giáo dục nhà Nguyễn hội đủ tính cách cộng đồng, phổ thông, chuyên nghiệp, được cập nhật hóa hàng năm và như vậy, dễ dàng phù hợp với tình trạng đất nước. Chính nhờ thế mà nền giáo dục thời vua Minh Mệnh đã tỏ ra rất thực tiễn, chú trọng đến thực học, cả nghề nghiệp nữa, điều mà Nguyễn Trường Tộ chỉ đề cập tới năm 1871, nghĩa là 38 năm sau. Tuy nhiên, đến đời vua Tự Đức, tình trạng văn hóa xã hội đã bị phân hóa quá mau chóng, việc duy trì chính sách giáo dục thời Minh Mệnh không khỏi gây ra những hậu quả lỗi thời, và đấy là khuyết điểm của nền giáo dục đời vua Dực Tôn.
    2. Nền giáo dục ấy có những khuyết điểm nào?

    Trước hết, nói chung về triều Nguyễn, nền giáo dục chỉ căn cứ trên triết lý Nho giáo đã không khỏi tránh được tính cách phiến diện. Nếu giáo dục là giáo dục con người, thì con người ấy phải là của dân tộc trước khi là của chế độ. Nếu cái nhân nghĩa đầy tình nhân loại ấm áp kia dễ trở thành một lòng trung hiếu khô khan, và không trở thành không được, thì thực sự Nho giáo đã bị chế độ lợi dụng, đã tự biến thành một cái bình phong tráng lệ để che đậy những tội ác của chính quyền. Sự phiến diện thường làm cho giáo dục có tính cách chủ quan và độc tài; nhân danh giáo dục, nhà đạo đức có thể đàn áp kẻ khác, chém đầu người ta như Tự Đức đã chém đầu Cao Bá Quát năm 1854, chỉ vì nhà Nho này không muốn để cho chế độ sử dụng Nho giáo như một khí cụ , trong khi Nguyễn Công Trứ vẫn ngây thơ phục vụ chính quyền, tưởng rằng con người của mình chỉ có thể phát triển trong thái độ trung thành tuyệt đối với nhà vua . Chính vì điểm này mà Thập điều đã không tránh được sự phê phán nghiêm khắc của dân chúng. Nhà thơ bình dân đã làm một bài thơ trào lộng sau đây để chế giễu việc học tập Thập điều và chống đối tính cách độc tài của chế độ giáo dục nhà Nguyễn:

    Vui xem hát, Nhạt xem bơi, Tả tơi xem hội,

    Bối rối xem đám ma,

    Còn Thập điều, bỏ cửa bỏ nhà mà đi nghe giảng.

    Một mặt khác, khi vua Tự Đức diễn Nôm bản Thập điều năm 1870 với mục đích giáo dục quần chúng như trong thời Minh Mệnh thì thực đó là một hành động không hợp thời. Đã đành là phải bảo vệ văn hóa dân tộc; đã đành là phải đề phòng những tai họa của nền văn minh cơ khí có thể gây ra; đã đành nữa là không bao giờ đầu hàng quân xâm lược và hợp tác với bọn thực dân ác ôn, nhưng cũng không vì thế mà đem nguyên bản Thập điều năm 1831 áp dụng cho thế hệ 1870 không thay đổi một chữ. Cái tinh thần của quan niệm giáo dục năm 1834 có thể còn có giá trị, nhưng bánh xe lịch sử đã quay nhanh, cơ cấu xã hội đã đổ vỡ, giáo dục phải được cải tổ để thích nghi với tình thế mới, để đáp ứng những nhu cầu đang xuất hiện và đang biến thể hằng ngày . So sánh nội dung của Thập điều với nội dung của các bản điều trần mà Nguyễn Trường Tộ đã dâng lên vua Tự Đức từ 1863 đến 1871, ta có thể thấy tuy cả hai xuất phát từ một quan niệm đứng đắn về giáo dục, nhưng những chi tiết thực hiện đã khác nhau quá xa. Nguyễn Trường Tộ nói đến những vấn đề chưa từng được đặt ra về thời Minh Mệnh như vấn đề du học sinh, vấn đề phiên dịch các sách ngoại quốc, vấn đề khoa học thực dụng như cơ khí, canh nông. Thiện chí của vua Tự Đức không thể phủ nhận; quan niệm của nhà vua không hẳn là vô lý nhất là khi ta thấy kế hoạch Nguyễn Trường Tộ thiếu hẳn một triết lý giáo dục làm nền tảng, tuy nhiên, việc phiên dịch và ấn hành Thập điều chỉ có giá trị trong phạm vi phổ biến một tác phẩm hay. Đứng về phương diện giáo dục, công việc ấy không gây được những ảnh hưởng mong muốn.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 109: Cao Bá Quát, Chu thần thi tập, Nghĩ nguyên đạo, bản dịch chép tay của Lê Hữu Mục (đang chuẩn bị xuất bản).

    Chú thích 110: Nguyễn Công Trứ, Thiên nam quốc âm ca khúc Kẻ sĩ.

    Chú thích 111: Luận ngữ, Vệ linh công 15, 8. Mạnh Tử nói thêm: Xả sinh nhi thủ nghĩa: Bỏ sự sống mà giành lấy nghĩa (Mạnh Tử, Cáo Tử thượng, 10).

    Chú thích 112: Vị cố đạo đã làm cố vấn chính trị cho Lê Văn Khôi, nổi lên ở Gia Định năm 1833, cố Marchand (tên Việt Nam là cố Du) sau bị lăng trì ở Huế. Và việc tang tế, sách Lễ ký nói: Tang tế tùng tiên tổ: Việc tang tế theo tiên tổ (Mạnh Tử, Đằng Văn công thượng 2). 

    Chú thích 113: Lời của John Wu trong cuốn Humanisme chinois et spiritualité chrétienne, trang 205 đến 222.

    Chú thích 114: John Wu, trong Humanisme chinois et spiritualité chrétienne, trang 205 đến 222.

    Chú thích 115: Luận ngữ, Học nhi 1, 1.

    Chú thích 116: Trong bài thơ: “Một buổi hầu rồi một buổi ngơi. Đâu còn nhớ chữ viễn phương lai”. 

    Chú thích 117: Trung nhân dĩ thượng, khả dĩ ngữ thượng dã, trung nhân dĩ hạ, bất khả ngữ thượng dã (Luận ngữ, Ung dã 6)… Duy thượng trí dữ hạ ngư bất di (Luận ngữ, Dương hóa 17).

    Chú thích 118: Lý Văn Phức (1785-1849): Người làng Hồ Khẩu, huyện Vĩnh Thuận, tỉnh Hà Nội (nay là ngoại ô Hà Nội), đậu cử nhân năm 1819, được bổ Hàn lâm biên tu, thăng tham tri, bị cách, phải hiệu lực Tiểu tây dương và sang Tân Gia Ba, sau đi công cán Lữ Tống, Quảng Đông, rồi lại xuất ngoại lần thứ ba, đi Áo Môn. Tân Gia Ba, xuất ngoại lần thứ tư đi sứ nhà Thanh, thăng Quang lộc tự khanh. Có 9 tác phẩm Hán văn nói về việc đi sứ hay xuất ngoại, 5 tác phẩm Nôm trong đó có Nhị thập tứ hiếu diễn ca, Tây sương truyện, Ngọc kiều lê truyện.

    Chú thích 119: Tác phẩm của Nguyễn Văn Siêu. 

    Chú thích 120: Xem Việt Nam sử lược, trang 476. Sự thực, sử gia Trần Trọng Kim đã phê phán nhà Nho quá gay gắt và thiên lệch. Sự thất bại của dân tộc ta trước mưu mô xâm lược của Pháp là một tình cờ lịch sử. Đừng tưởng chỉ có Nguyễn Trường Tộ là đã sáng suốt. Thời cuộc quá phức tạp và biến chuyển quá mau làm cho không một ai trở tay kịp. 

    Chú thích 121: Lời của John Wu, Sách đã dẫn, trang 22. 

    Chú thích 122: Thiên hựu hạ dân, tác chi quân, tác chi sư (Thượng Thư, thiên Tần thệ): Trời giúp dân, tìm vua cho, tìm thầy cho. 

    Chú thích 123: Xem bài Nguyên đạo luận, trong Chu thần thi văn tập. Nhờ những bài luận này, viết một cách nhiệt thành và can đảm, Cao Bá Quát dù tỏ ra là một nho sĩ có ý thức. Tuy nhiên, không thì căn cứ vào đấy để xưng tụng ông là một nhà cách mạng. Ông là một nhà trí thức nhập cuộc, biết lập ngôn, dám nói thật và có can đảm chết vì tự do tư tưởng. Ông là một nhà văn dấn thân lý tưởng mà J. P. Sartre, tác giả cuốn Qu’est ce que la littérature, thường mơ ước cho nước Pháp.

    Chú thích 124: Nhưng, Nguyễn Công Trứ chỉ ngây thơ cho đến năm 1840. Đến năm 1841, ông đã bắt đầu chỉ trích kế hoạch thực dân của vua Minh Mệnh bằng cách rút quân từ Trấn Tây về An Giang.


  • 2. Tình hình giáo dục

    a. Chính sách giáo dục

    Mở đầu bản Huấn địch thập điều, vua Thánh Tổ tuyên bố: “Từ xưa, thánh đế minh vương lấy chính đạo cai trị thiên hạ, tất lấy việc giáo hóa dân chúng, tập thành phong tục làm nhiệm vụ đầu tiên”, như vậy, chính sách giáo dục được thiết lập trên cơ sở triết lý Nho giáo. Triết lý này đặt căn bản siêu hình trên sự hiện hữu của một thực thể siêu việt là trời, nguyên lý đầu tiên sáng tạo vạn vật trong đó có nhân loại; công trình sáng tạo được quy định một trật tự, nhiệm vụ của con người là duy trì trật tự bản thân, phát triển cùng độ nhân tính để tán trợ công trình hóa dục của trời, để tham gia vào công cuộc sáng tạo đang tiếp diễn trong lịch sử , tức là phát triển trật tự thiên nhiên giữa xã hội và vũ trụ. Tinh thần tham gia ấy bắt buộc mọi người không phải chỉ nhận thức về sự cần thiết bảo vệ trật tự mà phải sinh hoạt trật tự ấy, phải tự hiện trong trật tự ấy. Trong điều 1 của Thập điều, vua Thánh Tổ đã khẳng định: “Trong đạo làm người, không có việc gì đi trước việc làm sáng đạo… Nhân luân sáng tỏ thì sau đấy nhân đạo mới đứng vững”. Chính vì vậy mà nhà Nho chú trọng tới việc “tập thành phong tục”, kiến tạo ra những môi trường thuận lợi cho việc thi hành trật tự, đắc thụ những thói quen tốt để cho sự thể hiện trật tự ấy được tự nhiên như chính bản tính của mình . Nền triết lý giáo dục ấy đề ra một quan niệm về con người được định nghĩa như là sức mạnh của trời đất (nhân giả, kỳ thiên địa chi đức), cái kết tinh của âm dương (âm dương chi giao), điểm gặp gỡ của quỷ thần (quỷ thần chi hội), vẻ đẹp điều hòa của ngũ hành (ngũ hành chi tú khí dã) . Ngoài thuộc tính cuối cùng liên hệ tới thể chất, con người xuất hiện trong ba thuộc tính trên như là một tâm thức nhờ đấy có thể quan niệm được cái trừu tượng, tiếp xúc được với siêu hình, chân nhận được lẽ phải là tiêu chuẩn của trật tự; Vua Thánh Tổ viết trong điều Chính tâm thuật: “Lòng là gốc của con người, lòng chính đinh thì muôn sự lành ở đó mà sinh ra, lòng bất chính thì trăm điều ác từ đó mà theo ra, há chẳng nên thận trọng ru? Thượng đế đã phú bẩm tính lành cho con người, nên ai cũng có tính thường, đó là nhân, nghĩa, lễ, trí, gọi là bốn mối, từ khi sơ sinh, người ta không ai là không có” (Thập điều, hai la mã, 1, 2). Tâm thức là một động lực có khả năng tự động và cũng có khả năng động cập đến đối tượng bên ngoài, do đấy, vấn đề minh tâm tức là giáo dục được đặt ra; tự động là vận dụng nội lực tổng hợp của chính tâm mình để tiêu diệt sự chướng tế của ngu đãng, tặc giảo, loạn cuồng và thực hiện được nhân trí, tín trực, dũng cường . Giáo dục trước hết là giáo dục cá nhân, cho nên một khi công cuộc tu thân đã đào luyện cho con người có những tập quán tốt như bác học, thẩm vấn, thận tư, minh biện, đốc hành , một khi cái minh đức đã tỏa sáng thì trật tự gia đình sẽ chỉnh tề, những hành động thân dân sẽ làm cho nền chính trị quốc gia được ổn cố. Bởi vậy, cổ động tinh thần sùng chính học (điều 7), vua Thánh Tổ đã xác định: “Sở dĩ học là học làm người, cho nên không thể có một người vô học trong thiên hạ, cũng như không thể sống một ngày mà không học… Trẫm mong triệu thứ các người tôn sùng chính học, giảng minh nhân luân, đạo Nghiêu Thuấn chỉ là hiếu đễ mà thôi, giáo dục Khổng Mạnh chủ trương nhân nghĩa trước hết” (Sách đã dẫn, bảy la mã, 1, 2). Từ những điều kiện chủ quan, các giáo dục gia nhà Nguyễn đã chuyển sang những điều kiện khách quan. Giáo dục là thi hành nhân nghĩa. Nhân là yêu người như yêu mình, muốn cho mình vững vàng thì cũng muốn cho người khác được vững vàng, muốn cho mình thành đạt thì cũng muốn cho người khác được thành đạt , được tốt lành, đẹp đẽ , nghĩa là được công nhận là người như mình tự nhận mình đã phát triển con người . Nghĩa là tương quan phải có giữa người và người để cho cả hai có đủ điều kiện phát triển lòng nhân, nghĩa như vậy xuất hiện như đức công bình, coi mọi người là huynh đệ bình đẳng, cũng có những uy quyền và nhiệm vụ như nhau. Như thế, cùng với chương trình phổ biến nhân nghĩa, giáo dục là một khí cụ truyền bá tinh thần dân bản , lòng bác ái, tinh thần bình đẳng, những đức tính căn bản của mọi công dân trong cộng đồng xã hội. Cũng vì lợi ích của cộng đồng xã hội ấy, giáo dục phải đi đôi với chính trị, bởi vì trong đạo người, chính trị là trọng đại , cũng như giáo dục, chính trị làm cho mọi sự trở thành chính đính , mọi người trở thành chính thuận , sự danh chính ngôn thuận sẽ làm cho mọi người hoạt động hữu hiệu trong ngôi vị và hoàn cảnh của mình. Nền giáo dục có chủ đích chính trị này huấn luyện kẻ sĩ thành những con người tham gia vào đại cuộc, quan niệm thái độ tôn quân của dân chúng cũng như thái độ thân dân của quân quyền là lẽ tất nhiên, vì tất cả đều hướng về đạo để làm sáng đạo. Vua Thánh Tổ năm 1834 đã minh định điều này: “Trẫm nối tiếp hồng đồ, noi theo phép lớn, vẫn suy tư về ý nghĩa của câu làm cho dân giàu rồi sau mới giáo hóa nên đã từ lâu vỗ về kẻ suy bại, yên ủi người bệnh lật, ra ơn, thu thuế, lúc nào cũng canh cánh một niềm yêu mến giúp đỡ người dân; tuy chưa thể làm cho tất cả dân ta trở thành giàu có, con cháu đông đúc, nhưng mà nuôi dưỡng yên vui thong thả, trải đến nay đã mười lăm năm, giáo huấn để cho tập tục chính đáng, thật chỉ có thời này mà thôi” (Thánh dụ huấn địch thập điều, A, 5, 6).

    Nói tóm lại, chính sách giáo dục của nhà Nguyễn, bắt đầu từ triết lý Nho giáo, căn cứ trên tâm lý quan của Nho gia, chú trọng tới công cuộc phát triển những đức tính tinh thần và thể chất của cá nhân, chuẩn bị cho cá nhân ấy hoạt động cùng với những cá nhân khác trong một xã hội nhất định, nhằm tới cứu cánh phát triển con người toàn diện, con người thành . Chính sách giáo dục ấy phân biệt giáo dục và kiến thức, nhận định giáo dục có tính cách thường xuyên , cộng đồng , phổ thông , phụng sự , thực tiễn , và như vậy, nếu giáo dục là nhiệm vụ của nhân dân thì nhà lãnh đạo phải ban hành một chính sách giáo dục phù hợp với thực trạng quốc gia, phải thực thi chính sách ấy trong một cơ cấu tổ chức hợp lý. Đến đây, ta có thể xem nền giáo dục nhà Nguyễn đã được tổ chức như thế nào và có thực hiện được những mục tiêu trình bày ở trên không.
    b. Tổ chức giáo dục
    Công cuộc đại định vừa được hoàn thành, vua Thế Tổ đã chú trọng đến việc tổ chức giáo dục, và việc đầu tiên đã được khởi sự là kiến đạo trường sở. Hai trường sở tiêu biểu cho giáo dục nhà Nguyễn là Văn Miếu và Quốc Tử Giám.

    Văn miếu của nhà Nguyễn đã được xây từ thế kỷ mười sáu, tại làng Triều Sơn, huyện Hương Trà, bên tả ngạn sông Hương, về phía bắc Kinh thành Huế. Văn Miếu được trùng tu năm 1691, đến năm 1765 được dời về Lương Quán, phía hữu ngạn sông Hương, năm 1769 lại được dời về Long Hồ, phía tả ngạn sông Hương. Năm 1808, nhận thấy Văn Miếu tại làng Long Hồ quá chật hẹp, vua Thế Tổ đã cho xây một Văn Miếu khác đồ sộ và nguy nga hơn tại làng An Ninh. Qua những biền ngạch: Trác việt thiên cổ, đạo tại lưỡng gian , với những điện Hữu văn, Dị lễ , cửa Kim thanh, Ngọc chấn , người ta có thể đọc được tinh thần sùng Nho của triều đại, lòng ngưỡng mộ của nhà Nguyễn đối với nho sĩ, ý chí của các nhà lãnh đạo muốn hoằng dương Nho học mà 14 tấm bia tiến sĩ bên này và 16 tấm bia tiến sĩ bên kia con đường phía trong cửa Đại Thành là những chứng tích cụ thể. Từ năm 1809, cứ ba năm một lần, vào những năm Sửu, Mùi, Thìn, Tuất, nhà vua đến chủ tế tại Văn Miếu để biểu lộ lòng sùng kính đối với đức Vạn thế sư biểu và lòng tôn trọng của triều đại đối với học thuyết của Ngài. Năm 1822, năm Nhâm Ngọ, vua Thánh Tổ đã tỏ ra nhiệt thành đối với việc cúng tế đức Khổng đến nỗi dù chưa đến năm Mùi, nhà vua cũng đã ban hành một sắc lệnh riêng để có thể đến Văn Miếu vào một năm không hiến định ; năm Canh Tý (1840) cũng thế.

    Quốc Tử Giám được thiết lập với danh hiệu Quốc học năm 1803 tại xã An Ninh và có quy mô hoàn bị từ năm 1820, dưới thời vua Thánh Tổ. Nhiệm vụ của trường giám là đào thục nhân tài, để giúp nền văn trị , cho nên tổ chức của nhà trường đã được đặc biệt chú trọng. Trường sở gồm có một đại giảng đường là Di Luân đường, phía sau là các giảng đường tức là các lớp học, hai bên có các phòng ốc dùng làm nội trú cho giám sinh. Ban giám dốc vào đời vua Thế Tổ chỉ gồm có một Đốc học và một phó Đốc học ; đến năm 1821, các chức vụ này bị thay thế bằng một ban Giám đốc và ban giảng huấn khác hẳn gồm có một Tế tửu , hai Tư nghiệp lựa chọn trong những nhà khoa mục hay những nhân sĩ nổi tiếng để phụ trách các lớp chính thức, hai Học chính phụ trách giảng dạy các giám sinh hoàng tộc. Điều kiện nhập học rất rộng rãi; học sinh chỉ cần có một trong ba điều kiện sau đây:

    Trúng truyển trong một cuộc sát hạch cấp phủ, tổ chức ba năm một lần, chọn mỗi phủ một người trong số tủ tài hoặc sinh đồ trên 40 tuổi, gọi là Cống sinh.

    Đã đậu cử nhân và đang chuẩn bị thi Hội.

    Là thiếu niên ưu tú trong hoàng tộc (được nhận với tư cách tôn học sinh) hay con cháu các quan (được nhận với tư cách ấm sinh).

    Hệ thống tổ chức Quốc Tử Giám còn tỏ ra rất tu đãi các thanh niên miền Thượng du như Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Hưng Hóa; không cần biết hạng tuổi và học lực, chỉ cần được nhà chức tránh địa phương chứng nhận là xuất sắc và giới thiệu với Quốc Tử Giám là người học trò Thượng du được nhập học với danh hiệu học sinh, sau 3 năm dự bị, sẽ được sát hạch và nếu trúng tuyển sẽ được xếp vào hạng Cống sinh. Như vậy, giám sinh có thể chia làm hai thành phần, thành phần chính thức gồm các giám sinh có văn bằng cử nhân và các cống sinh, thành phần dự bị gồm có các tôn học sinh, ấm sinh và học sinh.

    Quyền lợi của giảm sinh rất đáng chú ý. Họ có quyền nội trú, được miễn thuế đinh, được cấp áo mão , hằng tháng còn được hưởng nguyệt bổng và hiện vật theo tỷ lệ như sau: Tôn học sinh: 2 quan tiền, hai vuông gạo. Ấm sinh: từ 1 đến 2 quan tiền, từ 1 đến 2 vuông gạo, từ 2 đến 3 cân dầu.

    Cử nhân và Cống sinh: từ 2 đến 4 quan tiền, từ 2 đến 3 vuông gạo, từ 3 đến 5 cân dầu.

    Như vậy, tính nguyệt bổng trung bình, và căn cứ vào cách lĩnh lương hằng tháng, giám sinh có quyền lợi như một quan viên cửu phẩm, bát phẩm và có khi thất phẩm. Riêng đối với các giám sinh có cử nhân và các cống sinh, nếu thực sự chuyên cần và học lực xuất sắc, họ có thể đạt tới một niên bổng quan trọng là 48 quan tiền, 36 vuông gạo, 60 cân dầu, bằng niên bổng của một quan viên chánh ngũ phẩm chỉ được lãnh 40 quan tiền, 35 vuông gạo, 9 quan tiền xuân phục, nghĩa là ngang hàng với một quan Đốc học, hơn hẳn quan Học chính (tòng lục phẩm), Giáo thụ (chánh thất phẩm), Huấn đạo (chánh bát phẩm). Nhận xét này rất quan trọng để thẩm định sự lưu tâm đặc biệt của nhà Nguyễn về công cuộc đào thục nhân tài và trọng đãi tri thức.

    Tại các trấn, vua Gia Long đã cho thiết lập các trường học do một Đốc học điều khiển; các phủ các huyện cũng đều có trường tường trường tự do các chức Giáo thụ và Huấn đạo phụ trách về hành chính và chuyên môn. Nhiệm vụ của các giáo chức này rất quan trọng, nào là phải sát hạch học trò, thân quyến của họ, thiết lập danh sách những người đỗ hạch để nộp lên quan trường, mỗi năm có kỳ thi, nào là phải chứng nhận hạnh kiểm và học lực của học sinh để họ có thể nhập học Quốc Tử Giám. Chính sách phổ biến giáo dục này bắt nguồn từ sáng kiến Hồ Quý Ly năm 1397, được vua Lê Thái Tổ tiếp tục năm 1428 và tỏ ra hữu hiệu vào đời vua Thế Tổ nhà Nguyễn, nhất là khi nhà vua biết sử dụng khả năng của các nhà khoa mục triều Lê trong công cuộc giáo dục. Vua Minh Mệnh đã ân cần nhắc nhủ các nhà lãnh đạo hành chính và giáo dục địa phương: “Kinh doãn cùng các Đốc, Phủ, Bố, Ấn, các ngươi nên thể theo ý Trẫm, đem sao chép, tống đạt ấn bản, phổ biến rộng rãi đến tổng, lý, xã, thôn trong địa hạt, đồng thời chuyển sức đến học chính các phủ huyện thuộc hạt cùng các cai tổng, lý trưởng, mọi người theo lệnh của bộ, lục tống các bản nghi chú, sức truyền sâu rộng những giáo điều này cho sĩ thứ, quân nhân, đến kỳ đã định, tuyên đọc giảng giải rõ ràng, cốt làm sao chuyển đến từng nhà cho mọi người đều dọc, chỉ dẫn lẫn cho nhau để cùng nên tốt, ngày thấm tháng nhuần để cùng nhau trở về đường lãnh” (Thánh dụ huấn địch thập điều, A, 12). Tổ chức giáo dục này rõ ràng đã thực hiện tính cách phổ thông và cộng đồng của chính sách giáo dục triều đại và còn được thể hiện trong hệ thống giáo dục tự do có nhiều điều rất đáng chú ý. Cấp bậc thấp nhất, bao gồm một thành phần học sinh đông đảo nhất là cấp thục, tương đương với cấp bậc tiểu học ngày nay, hoàn toàn tùy thuộc sáng kiến tư nhân, không liên quan đến chính quyền cả về phương diện chuyên môn, tổ chức, lương bổng, kiểm soát. Việc học được quan niệm một cách tuyệt đối tự do, triệt để có tính cách tư thục, hạnh kiểm và kiến thức của học sinh hoàn toàn do các thầy đồ thầy khóa chủ trương chịu trách nhiệm với các phụ huynh học sinh là dân làng, những người trả lương cho các thầy bằng tiền mặt hay bằng hiện vật. Chương trình học đầu tiên là gồm các phần thực hành về cử chỉ, ngôn ngữ mà các trẻ em không thể không biết, sau đấy mới đến phần tập viết, tập đọc. Sách giáo khoa thường là Tam tự kinh (mỗi câu 3 chữ), Minh đạo gia huấn và Sơ học vấn tàn (mỗi câu 4 chữ), Trạng nguyên thi (mỗi câu 5 chữ). Nếu các thầy đồ thầy khóa thực sự chú trọng tới giáo dục nhi đồng, việc thi hành những nguyên tắc sư phạm trình bày trong sách Lễ ký, chương Khúc lễ nói về cách đi đứng, thưa trình của trẻ con, chương Thiếu nghi nói về những bổn phận thông thường của học sinh, vân vân… đã đủ rèn luyện cho trẻ em những thói quen tốt về cư xử, giao tế, học hành, cách giữ vệ sinh thường thức. Trong những điều kiện bình thường, nền giáo dục tư thục này rất thành công vì nhà trường thường được thiết lập ở nơi trung tâm trong làng, hoặc được chính dân làng chọn chỗ xây cất nên không ai là không dễ dàng tiếp xúc với thủy đồ ; thầy đồ có thể là một người không giỏi, nhưng có uy tín đạo đức, và thường dạy học sinh bằng gương mẫu hơn là lý thuyết. Nhận thấy tính cách quan trọng của nền giáo dục cấp thục này, vua Thánh Tổ đã nhiều lần nhắc nhở bổn phận giáo huấn tử đệ của các bậc phụ huynh, sư trưởng. Ngài cũng đã không quên nhấn mạnh về tác dụng sư phạm của chương Thiếu nghi trong sách Lễ ký mà bất cứ ai chuyên về giáo dục Đông phương cũng nhận thấy chứa đựng những bài học quý giá cho nhi đồng. Đức vua nói: “Con nhỏ, cháu dại, tất cả những gì của Thánh nhân đều phải dạy, chương Thiếu nghi, chức đệ tử, chỗ đến của người quân tử là phải nghiêm trang” (Huấn địch thập điều, bê, sáu la mã, 4). Sau khi học xong cấp thục, vào khoảng lên 10 tuổi, người học sinh bước lên trường tường và trường tự là trường huyện, trường phủ, tương đương với trung học ngày nay. Đến đây, học đường vẫn có thể duy trì tính cách tư thục, nhưng chính quyền nhà Nguyễn đã bắt đầu can thiệp vào tổ chức giáo dục và bổ nhiệm 3 cấp giáo chức để điều hành công tác này là huấn đạo ở cấp huyện, giáo thụ ở cấp phủ và đốc học ở cấp trấn hay tỉnh. Cả 3 cấp giáo chức này tuy có sai biệt về vị trí hành chính và bằng cấp nhưng đều có một nhiệm vụ chung là chuẩn bị cho học sinh thi Hương. Chương trình học tập cũng giống nhau và gồm có phần giảng sách , phần tập văn và phần bình văn . Các sách giáo khoa thường là Tứ thư, Ngũ kinh và một số Ngoại thư . Trước khi dự thi, học sinh đã được chuẩn bị chu đáo; các quan Huấn, Giáo, Đốc thường phối hợp với nhau để tổ chức các kỳ thi thử mỗi năm gọi là khảo khóa, người đỗ nếu không đi thi lên nữa thì được gọi là khóa sinh và có thể về làng mở trường dạy học; cứ 3 năm có một kỳ khảo hạch, người nào đỗ mới có quyền đi thi Hương được tổ chức tại 8 địa điểm trong toàn quốc là các trường Thừa Thiên, Gia Định, An Giang, Bình Định, Nghệ An, Thanh Hóa, Nam Định, Hà Nội. Khóa thi Hương đầu tiên do nhà Nguyễn tổ chức là khoa năm 1807; trước thi cứ 6 năm một khóa, vào những năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Đây là thành quả thi Hương triều Nguyễn theo Quốc triều hương khoa lục của Cao Xuân Dục xuất bản năm 1893.
    Khoa thi Hội đầu tiên của nhà Nguyễn chỉ được mở vào năm 1822. Các tiến sĩ cũng được chia ra tam giáp như đời Lê là đệ nhất giáp tiến sĩ cấp đệ, đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân, đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân. Lễ xướng danh, vinh quy, khắc bia vẫn được duy trì; từ năm 1826, hạn ba năm một khóa thi Hội đời Lê lại được áp dụng vào những năm Thân, Tuất, Sửu, Mùi. Năm 1829, ngoài danh sách tiến sĩ trong tam giáp được mang chung một danh xưng mới là chánh bảng, khoa vị phó bảng được thiết lập để đãi ngộ những nhân tài thiếu may mắn. Phân số được quy định như sau:

    Thứ hạng: Ưu, phân số: 10-9; Ưu thứ: 8-7; Bình: 6-5; Bình thứ: 4-3; thứ: 2-1; Liệt: Không đủ 1 phân.
    Được ghi vào chính bảng những vị thông suốt 3 kỳ và có tất cả 10 phân trở lên; được ghi vào phó bảng hay được gọi là phó bảng những vị thông 3 kỳ, được 9 phân trở xuống đến 4 phân, hoặc chỉ thông 2 kỳ nhưng lại được 10 phân trở lên. Các sách giáo khoa dùng để soạn thi Hội vẫn là những sách giáo khoa dùng để soạn thi Hương; các môn thi vẫn là kinh nghĩa , thi phú, chiếu chế biểu, văn sách, chỉ thêm bớt hoặc đảo vị thứ tùy theo ý định của nhà vua như năm 1832, để giản dị hóa việc thi cử, vua Minh Mệnh bỏ môn chiếu, chế, biểu; thi Hương hay thi Hội chỉ còn được diễn ra trong 3 kỳ:

    Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

    Kỳ đệ nhị: thi phú

    Kỳ đệ tam: văn sách

    Năm 1850, vua Tự Đức lại tái lập chế độ 4 kỳ:

    Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

    Kỳ đệ nhị: văn sách

    Kỳ đệ tam: chiếu, biểu, luận (5)

    Kỳ đệ tứ: thi phú

    Thi Đình: đối sách.

    Năm 1858, vua Tự Đức lại trở về chế độ 3 kỳ:

    Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

    Kỳ đệ nhị: chiếu, biểu, luận

    Kỳ đệ tam: văn sách
    c. Những đề án cải cách giáo dục

    Trong suốt đời vua Thế Tổ, giáo dục nhà Nguyễn hoàn toàn được quan niệm và tổ chức như trong thời nhà Lê. Đó là thời kỳ chuyển tiếp và xây dựng. Vua Thánh Tổ vừa lên ngôi đã bắt tay lập tức vào công cuộc đào thục nhân tài. Năm 1821, danh xưng Quốc Tử Giám thay thế danh hiệu Quốc học; điều kiện nhập học rất uyển chuyển để dung nạp tất cả mọi thành phần ưu tú; ban giảng huấn được cải danh và tăng cường để đáp ứng những nhu cầu mới; các nhân vật lỗi lạc dù xuất thân khoa bảng hay không, đều được triệu thỉnh gia nhập ban giảng huấn; Phan Huy Chú (1782-1840), tác giả Lịch triều hiến chương loại chí, đã được mời làm Biên tu Quốc Tử Giám năm 1821 dù chỉ có mảnh bằng tú tài; Phạm Đình Hổ (1768-1839), chuyên nghiên cứu về cổ sử, cổ ngữ, tác giả 16 tác phẩm lớn nhưng lại là một người hoàn toàn vô bằng cấp, đã được vua Minh Mệnh thỉnh cầu làm Tế tửu Quốc Tử Giám năm 1826. Tinh thần sùng văn thượng hiền của nhà vua, số tiền học bổng quan trọng ở Quốc Tử Giám, lòng ưu ái đối với các nhà văn học như Trương Đăng Quế, Nguyễn Công Tiệp đã chứng tỏ ý chí cải cách giáo dục của vua Thánh Tổ, một nhà lãnh đạo biết chân nhận cái giá trị quý báu của nhân tài. Thông minh, thực tế và ưa hoạt động, nhà vua đã thấy rõ những khuyết điểm trầm trọng của lối học cử nghiệp đương thời mà kết quả chỉ là tạo ra một số khoa bảng có bằng cao nhưng óc rỗng. Ngài thường nói: “Lâu nay, khoa cử làm cho người ta sai lầm. Trẫm nghĩ văn chương vốn không có quy củ nhất định mà nay những văn cử nghiệp chỉ câu nệ cái hủ sáo, khoe khoang lẫn với nhau, biệt lập mỗi nhà một lối, nhân phẩm cao hay thấp do tự đó, khoa trường lấy hay bỏ cũng do tự đó. Học như thế thì trách nào mà nhân tài chẳng mỗi ngày một kém đi” . Do đấy, Ngài giản dị hóa hệ thống thi cử, bãi bỏ môn chiếu chế biểu là một môn học thuần túy cử nghiệp, không lấy đỗ Trạng nguyên, ít cho đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ nhưng lại thiết lập khoa vị Phó bảng, vừa tạo điều kiện cho nhiều người có cơ hội trúng cách đại khoa, vừa có dịp dành riêng khoa vị tiến sĩ cập đệ cho những thí sinh thực sự xuất sắc.

    Ngài hạ chiếu tưởng thưởng cho những nhà trước tác có tinh thần thực tế như Trịnh Hoài Đức, Hoàng Công Tài. Cung Văn Hi, Nguyễn Đình Chính, Vũ Văn Bưu, đề cao tinh thần vụ bản nghiệp, khích lệ những công trình dinh điền như của Nguyễn Công Trứ, vân vân… Bản dụ Huấn địch thập điều ban hành năm 1834 là bản tuyên ngôn của chính sách giáo dục nhà Nguyễn, một chính sách xuất phát từ triết lý nho giáo và không khỏi tham bác những kinh nghiệm giáo dục của nhà Lê, nhưng đã căn cứ trên thực tại Việt Nam và nhằm giải quyết những vấn đề xã hội, kinh tế, văn hóa của thời đại. Những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ từ năm 1863, những đề nghị cải cách của Đinh Văn Điền năm 1868, của Nguyễn Hiệp năm 1879, của Lê Đĩnh và Phan Liêm năm 1881, xét về phương diện giáo dục, đã khẳng định và cường điệu chính sách giáo dục của vua Thánh Tổ ban hành năm 1834 trong một văn mạch khác. Việc vua Dực Tông phiên dịch và ấn hành bản dụ Huấn địch thập điều năm 1870 là một cách phúc đáp sáu bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ đệ trình vào những năm 1863, 1866 (tháng 6, tháng 7 và ngày 25 tháng 7), 1867, 1868. Nguyễn Trường Tộ còn tiếp tục đệ trình 8 bản điều trần nữa vào năm 1871. Vua Dực Tông đã nhiều lần tỏ ra tán thành những ý kiến rất mới mẻ của Nguyễn Trường Tộ và đã thực sự mời nhà cải cách này tham gia vào hoạt động của triều đình để thực hiện kế hoạch của ông. Tuy nhiên, điều mà triều thần vẫn quan niệm không giải quyết được là sự giao tiếp cùng ngày càng khó khăn giữa người Việt và người Pháp, sự bất đồng quan điểm về tôn giáo và nhất là, đúng như vua Thánh Tổ đã thấy trước, sự xung đột càng ngày càng khốc liệt giữa hai nền văn minh tương phản nhau, nền văn minh Âu châu thiên trọng kỹ thuật và nền văn minh Á đông đề cao đạo đức. Sự phân hóa và băng hoại của nền giáo dục Pháp ngày nay cho là thấy rằng các vua và triều thần nhà Nguyễn đã không hoàn toàn vô lý khi từ khước những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ. Cái khó không phải là ở quan niệm cải cách mà ở kế hoạch thực hiện những cải cách ấy sao cho phù hợp với thực tế Việt Nam và không làm tiêu diệt những giá trị cổ truyền của dân tộc.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
    Chú thích 63: Quan niệm của Đông phương về vũ trụ và nhân sinh là một quan niệm động, bắt nguồn từ Kinh dịch. Thành là trở thành. Nhà Nho thường thích định nghĩa theo lối đồng âm dị nghĩa; nhân giả nhân dã, chính giả chính dã: từ nhân đến dã, từ chính đến chính là cả một sự trở thành. Chính vì thế mà người Á Đông đã chú trọng đến lịch sử rất sớm. Người Việt Nam hướng đến sự trở thành một cách triệt để đến nỗi không cần biết cái gì có trước nữa, có lẽ đó là ý nghĩa đích thực của danh xưng Việt, nghĩa là vượt, lúc nào cũng phủ nhận giới hạn.

    Chú thích 64: Tham gia hay nhập cuộc có ý nghĩa rộng hơn dấn thân. 

    Chú thích 65: Thiếu thành nhược thiên tính, tập quán như tự nhiên (Đại đái lễ): Lúc nhỏ, trở nên như tính trời, tập quen như tự nhiên. 

    Chú thích 66: Lễ ký, Lễ vận 9. 

    Chú thích 67: Luận ngữ, Dương hóa 17: Hiếu nhân bất hiếu học, kỳ tế dã ngu; hiếu trí bất hiếu học, kỳ tế dã đãng; hiếu tín bất hiếu học, kỳ tế dã tặc; hiếu trực bất hiếu học, kỳ tế dã giảo; hiếu dũng bất hiếu học, kỳ tế dã loạn; hiếu cương bất hiếu học, kỳ tế dã cuồng, nghĩa là: Muốn nhân mà không hiếu học thì bị che lấp mà thành ngu; muốn trí mà không hiếu học thì bị che lấp mà thành phóng đãng; muốn tín mà không hiếu học thì bị che lấp mà gặp hại; muốn trực mà không hiếu học thì bị che lấp mà thành sỗ sàng; muốn dũng mà không hiếu học thì bị che lấp mà thành loạn; muốn cương mà không hiếu học thì bị che lấp mà thành cuồng.

    Chú thích 68: Trung dung, 20, 19. 

    Chú thích 69: Phù nhân giả, kỷ dục lập nhị lập nhân, kỷ dục đạt nhi đạt nhân (Luận ngữ, Ung dã, 6): Phàm đã làm người nhân, cái gì mình muốn lập cho mình thì lập cho người, cái gì mình muốn đạt thì làm cho người đạt đến. 

    Chú thích 70: Quân tử thành nhân chi mỹ (Luận ngữ, Nhan Uyên, 12): Quân tử làm nên cái đẹp cho người. Câu này giống câu La tinh: Amare bonum velle, yêu là muốn cho người mình yêu được tốt lành.

    Chú thích 71: Quân tử thể nhân túc dĩ trưởng nhân (Dịch, Văn uyên truyện): Người quân tử thể hiện lòng nhân đủ để cho người được tăng trưởng. 

    Chú thích 72: Tinh thần dân bản này cũng không khác gì tinh thần dân chủ ngày nay. 

    Chú thích 73: Nhân đạo, chính vì đại (Lễ ký, Ai công vấn, 27). 

    Chú thích 74: Chính giả chính dã (Luận ngữ, Nhan Uyên, 12, 16). 

    Chú thích 75: Tất dã chính danh hổ… Danh bất chính tắc ngôn bất thuận, ngôn bất thuận tắc sự biết thành (Luận ngữ, Tử lộ, 13). 

    Chú thích 76: Quân tử học dĩ trí kỳ đạo (Luận ngữ, Tử trương, 14). 

    Chú thích 77: Thành nhân chi hạnh, đạt hồ tình tính chi lý, thông hồ vật loại chi biến, tri u minh chi cố, đồ du khí chi nguyên, nhược thử khả tắc vị thành nhân. Ký tri thiên đạo, hành thân dĩ nhân nghĩa, sức thân dĩ lễ nhạc. Phù nhân nghĩa, lễ nhạc, thành nhân chi hạnh dã, cùng thần, tri hóa, đức chi thịnh dã (Khổng Tử tập ngữ, Sở phạt Trần, 18): Đức hạnh của người thành là đạt cái lý của tính tình, thông cái biến của vật loại, biết cái cớ của sự u minh, rõ cái nguồn du khí, như thế có thể gọi là người thành. Đã biết thiên đạo, lại đem mình làm những điều nhân nghĩa, trang sức mình bằng lễ nhạc, nhân nghĩa, lễ nhạc là đức hạnh của bậc thành nhân, hiểu cùng hết lẽ thần thánh biến hóa, đó là cái thịnh của đức vậy. 

    Chú thích 78: Thường xuyên: Nghĩa là quan niệm giáo dục liên tục. Đây là một quan niệm động về giáo dục, khác hẳn chủ trương cho giáo dục chỉ là học hành thi cử. Đừng lầm tưởng giáo dục Việt Nam cổ chỉ là thi cử.

    Chú thích 79: Cộng đồng: Giáo dục là một sinh hoạt tập thể. Người đã phát biểu quan niệm này một cách cụ thể nhất là Nguyễn Công Trứ khi ông đòi hỏi vua Minh Mệnh phải quy tụ dân chúng vào một ấp, một làng để họ hoạt động chung với nhau, tự giáo dục lẫn nhau bằng sinh hoạt tập thể. Vấn đề cộng đồng hóa các trường tiểu học ngày nay vẫn được coi là sáng kiến của UNESCO, đó là một lầm lẫn về thời gian.

    Chú thích 80: Phổ thông: Giáo dục Á Đông nhắm vào quần chúng, vì giáo dục trong căn bản là giáo hóa.

    Chú thích 81: Phụng sự: Giáo dục cổ bao giờ cũng hướng về xã hội để phục vụ xã hội, giáo dục không đối tượng phụng sự là không tưởng. 

    Chú thích 82: Thực tiễn: Vì giáo dục nhắm vào sinh hoạt hằng ngày, đến việc đắc thụ những cái không thể không biết, như sái tảo ứng đối, tiến thoái: quét tước, ăn nói, tới lui. 

    Chú thích 83: Trác việt thiên cổ: Sự vĩ đại của đức Khổng vượt hẳn muôn đời. Đạo tại lưỡng gian: Đạo của Ngài vẫn tồn tại mãi mãi trong không gian và thời gian. 

    Chú thích 84: Hữu văn: Tôn sùng văn chương; Dị lễ: Gắng sức luôn luôn đề theo lễ.

    Chú thích 85: Kim thanh: Danh tiếng vang dội như tiếng vàng. Ngọc chấn: Lòng nhân ái trong sáng như ngọc. 

    Chú thích 86: Hội điển, quyển.90, trang 8. 

    Chú thích 87: Hội điển, quyển 208, trang 26. 

    Chú thích 88: Đào thục nhân tài, dĩ tỳ văn trị (Đại Nam hội điển, quyển 261, trang 1a). Danh xưng Quốc Tử Giám chính thức có từ năm 1821. Các phòng học được xây năm 1826, gồm tất cả 38 gian.

    Chú thích 89: Chánh tứ phẩm.
    Chú thích 90: Tòng tứ phẩm. 

    Chú thích 91: Tế tửu: Chánh tứ phẩm, lương bổng đồng niên gồm có: 80 quan tiền, 60 vuông gạo, 14 quan tiền xuân phục. 

    Chú thích 92: Tư nghiệp: Tòng tứ phẩm, lương bổng đồng niên gồm có: 60 quan tiền, 50 vuông gạo, 10 quan tiền xuân phục.

    Chú thích 93: Học chính: Tòng lục phẩm, lương bổng đồng niên: 25 quan tiền, 22 quan vuông gạo, 6 quan tiền xuân phục. 

    Chú thích 94: Danh vị tú tài chỉ có từ năm 1828. Năm 1396, xuất hiện danh vị cử nhân để gọi những người trúng cách thi Hương. Năm 1462, vua Lê Thánh Tông bỏ danh vị cử nhân và chia những người đỗ thị Hương ra hai cấp là hương cống (tức cử nhân trước) và sinh đồ (tức tú tài và sau này). Năm 1828, vua Minh Mệnh đổi lại hương cống là cử nhân (như năm 1396) và gọi sinh đồ là tú tài. 

    Chú thích 95: Sinh đồ: Những người đỗ Hương thí cấp 2 đời Lê, vì vậy, phải trên 40 tuổi. Đây là một điều kiện chuyển tiếp. 

    Chú thích 96: Các ấm sinh ở Giám vẫn có thể soạn thi Hương như trường hợp Trần Đình Túc, người huyện Địa Linh, tỉnh Quảng Trị.

    Chú thích 97: Đời vua Lê Thánh Tông, giám sinh được chia ra ba hạng, có nội trú và nguyệt bổng khác nhau: thượng xá sinh 1 quan, trung xá sinh 9 tiền, hạ xá sinh 8 tiền (CM, quyển 23, trang 39b đến 40a) trong khi niên bổng của các quan là:

    – Chánh nhất phẩm: 80 quan – Tòng nhất phẩm 74 quan

    – Chánh ngũ phẩm: 40 quan – Tòng ngũ phẩm 36 quan

    – Chính lục phẩm: 33 quan – Tòng lục phẩm 30 quan

    – Chánh thất phẩm: 27 quan – Tòng thất phẩm 24 quan

    – Chánh bát phẩm: 21 quan – Tòng bát phẩm 18 quan

    – Chánh cửu phẩm: 16 quan – Tòng cửu phẩm 14 quan.

    Tiền công thợ mỗi ngày 30 đồng nghĩa là tính tròn 18 quan một năm. Về đời Nguyễn, tiền công thợ tối đa là 1 tiền mỗi ngày, thường là 30 đồng, tối thiểu là 18 đồng, trong khi niên bổng của chánh nhất phẩm là 400 quan, tứ phẩm 80 quan, ngũ phẩm 40 quan.

    Chú thích 98: Đốc học, chánh ngũ phẩm, lương đồng niên: tiền 40 quan, gạo 35 vuông, tiền xuân phục 9 quan. Đốc học có văn bằng tiến sĩ như Vũ Tông Phan, có cử nhân như Ngô Phùng. 

    Chú thích 99: Giáo thụ, chánh thất phẩm, lương bổng đồng niên: tiền 25 quan, gạo 20 vuông, tiền xuân phục 5 quan. Giáo thụ điển hình: Cao Bá Quát.

    Chú thích 100: Huấn đạo, chánh bát phẩm, lương bổng đồng niên: tiền 20 quan, gạo 18 vuông, tiền xuân phục 4 quan. Nhữ Bá Sĩ đầu tiên làm huấn đạo sau được thăng Đốc học Thanh Hóa.

    Chú thích 101: Trong Lễ ký, chương 16. 

    Chú thích 102: Thầy đồ, do chữ sinh đồ (tú tài). 

    Chú thích 103: Định kỳ hằng tháng tùy theo trường. Các trường lớn đều cho ấn hành những bài giảng này như Trúc Đường khóa sách của trường Trúc Đường do Ngô Thế Vinh điều khiển. 

    Chú thích 104: Tập văn, các định kỳ do nhà trường định. Có thể mang đề về nhà làm, có khi phải làm tại lớp học, gọi là văn nhật khắc. 

    Chú thích 105: Cũng như trả bài luận bây giờ. Giáo sư hoặc học sinh được chỉ định đọc lên những câu văn hay đề cho cả lớp nghe. 

    Chú thích 106: Ngoại thư là sách văn chương như Đường thi, Thi vận. Danh xưng ngoại thư rất hùng hồn để cải chính tính cách từ chương mà người ta muốn gán cho lối học ngày xưa. Thực ra, chính Khổng Tử đã nói: Hành hữu dư lực, tắc dĩ học văn (Luận ngữ, Học nhi 1), làm đã, thừa thì giờ mới học văn.

    Chú thích 107: Kinh nghĩa hay kinh nghi: Kinh nghĩa là khoa giảng văn, có từ khoa 1304, và từ năm 1396, trở thành môn thi đầu tiên của thi Hương và thi Hội. Bố cục của một bài kinh nghĩa gồm có 8 đoạn (bát cổ), so sánh với môn giảng văn ngày nay có thể chia ra như sau: 1. Giới thiệu tổng quát (phá đề, thừa đề) 2. Đại ý (khởi giảng, khai giảng) 3. Phân tích (trung cổ) 4. Phê bình (hậu cổ) 5. Kết thúc (kết cổ).

    Chú thích 108: Xem Minh Mệnh chính yếu, dẫn trong Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim, trang 435. 

     

  • 2. Tình hình giáo dục

    a. Chính sách giáo dục

    Mở đầu bản Huấn địch thập điều, vua Thánh Tổ tuyên bố: “Từ xưa, thánh đế minh vương lấy chính đạo cai trị thiên hạ, tất lấy việc giáo hóa dân chúng, tập thành phong tục làm nhiệm vụ đầu tiên”, như vậy, chính sách giáo dục được thiết lập trên cơ sở triết lý Nho giáo. Triết lý này đặt căn bản siêu hình trên sự hiện hữu của một thực thể siêu việt là trời, nguyên lý đầu tiên sáng tạo vạn vật trong đó có nhân loại; công trình sáng tạo được quy định một trật tự, nhiệm vụ của con người là duy trì trật tự bản thân, phát triển cùng độ nhân tính để tán trợ công trình hóa dục của trời, để tham gia vào công cuộc sáng tạo đang tiếp diễn trong lịch sử , tức là phát triển trật tự thiên nhiên giữa xã hội và vũ trụ. Tinh thần tham gia ấy bắt buộc mọi người không phải chỉ nhận thức về sự cần thiết bảo vệ trật tự mà phải sinh hoạt trật tự ấy, phải tự hiện trong trật tự ấy. Trong điều 1 của Thập điều, vua Thánh Tổ đã khẳng định: “Trong đạo làm người, không có việc gì đi trước việc làm sáng đạo… Nhân luân sáng tỏ thì sau đấy nhân đạo mới đứng vững”. Chính vì vậy mà nhà Nho chú trọng tới việc “tập thành phong tục”, kiến tạo ra những môi trường thuận lợi cho việc thi hành trật tự, đắc thụ những thói quen tốt để cho sự thể hiện trật tự ấy được tự nhiên như chính bản tính của mình . Nền triết lý giáo dục ấy đề ra một quan niệm về con người được định nghĩa như là sức mạnh của trời đất (nhân giả, kỳ thiên địa chi đức), cái kết tinh của âm dương (âm dương chi giao), điểm gặp gỡ của quỷ thần (quỷ thần chi hội), vẻ đẹp điều hòa của ngũ hành (ngũ hành chi tú khí dã) . Ngoài thuộc tính cuối cùng liên hệ tới thể chất, con người xuất hiện trong ba thuộc tính trên như là một tâm thức nhờ đấy có thể quan niệm được cái trừu tượng, tiếp xúc được với siêu hình, chân nhận được lẽ phải là tiêu chuẩn của trật tự; Vua Thánh Tổ viết trong điều Chính tâm thuật: “Lòng là gốc của con người, lòng chính đinh thì muôn sự lành ở đó mà sinh ra, lòng bất chính thì trăm điều ác từ đó mà theo ra, há chẳng nên thận trọng ru? Thượng đế đã phú bẩm tính lành cho con người, nên ai cũng có tính thường, đó là nhân, nghĩa, lễ, trí, gọi là bốn mối, từ khi sơ sinh, người ta không ai là không có” (Thập điều, hai la mã, 1, 2). Tâm thức là một động lực có khả năng tự động và cũng có khả năng động cập đến đối tượng bên ngoài, do đấy, vấn đề minh tâm tức là giáo dục được đặt ra; tự động là vận dụng nội lực tổng hợp của chính tâm mình để tiêu diệt sự chướng tế của ngu đãng, tặc giảo, loạn cuồng và thực hiện được nhân trí, tín trực, dũng cường . Giáo dục trước hết là giáo dục cá nhân, cho nên một khi công cuộc tu thân đã đào luyện cho con người có những tập quán tốt như bác học, thẩm vấn, thận tư, minh biện, đốc hành , một khi cái minh đức đã tỏa sáng thì trật tự gia đình sẽ chỉnh tề, những hành động thân dân sẽ làm cho nền chính trị quốc gia được ổn cố. Bởi vậy, cổ động tinh thần sùng chính học (điều 7), vua Thánh Tổ đã xác định: “Sở dĩ học là học làm người, cho nên không thể có một người vô học trong thiên hạ, cũng như không thể sống một ngày mà không học… Trẫm mong triệu thứ các người tôn sùng chính học, giảng minh nhân luân, đạo Nghiêu Thuấn chỉ là hiếu đễ mà thôi, giáo dục Khổng Mạnh chủ trương nhân nghĩa trước hết” (Sách đã dẫn, bảy la mã, 1, 2). Từ những điều kiện chủ quan, các giáo dục gia nhà Nguyễn đã chuyển sang những điều kiện khách quan. Giáo dục là thi hành nhân nghĩa. Nhân là yêu người như yêu mình, muốn cho mình vững vàng thì cũng muốn cho người khác được vững vàng, muốn cho mình thành đạt thì cũng muốn cho người khác được thành đạt , được tốt lành, đẹp đẽ , nghĩa là được công nhận là người như mình tự nhận mình đã phát triển con người . Nghĩa là tương quan phải có giữa người và người để cho cả hai có đủ điều kiện phát triển lòng nhân, nghĩa như vậy xuất hiện như đức công bình, coi mọi người là huynh đệ bình đẳng, cũng có những uy quyền và nhiệm vụ như nhau. Như thế, cùng với chương trình phổ biến nhân nghĩa, giáo dục là một khí cụ truyền bá tinh thần dân bản , lòng bác ái, tinh thần bình đẳng, những đức tính căn bản của mọi công dân trong cộng đồng xã hội. Cũng vì lợi ích của cộng đồng xã hội ấy, giáo dục phải đi đôi với chính trị, bởi vì trong đạo người, chính trị là trọng đại , cũng như giáo dục, chính trị làm cho mọi sự trở thành chính đính , mọi người trở thành chính thuận , sự danh chính ngôn thuận sẽ làm cho mọi người hoạt động hữu hiệu trong ngôi vị và hoàn cảnh của mình. Nền giáo dục có chủ đích chính trị này huấn luyện kẻ sĩ thành những con người tham gia vào đại cuộc, quan niệm thái độ tôn quân của dân chúng cũng như thái độ thân dân của quân quyền là lẽ tất nhiên, vì tất cả đều hướng về đạo để làm sáng đạo. Vua Thánh Tổ năm 1834 đã minh định điều này: “Trẫm nối tiếp hồng đồ, noi theo phép lớn, vẫn suy tư về ý nghĩa của câu làm cho dân giàu rồi sau mới giáo hóa nên đã từ lâu vỗ về kẻ suy bại, yên ủi người bệnh lật, ra ơn, thu thuế, lúc nào cũng canh cánh một niềm yêu mến giúp đỡ người dân; tuy chưa thể làm cho tất cả dân ta trở thành giàu có, con cháu đông đúc, nhưng mà nuôi dưỡng yên vui thong thả, trải đến nay đã mười lăm năm, giáo huấn để cho tập tục chính đáng, thật chỉ có thời này mà thôi” (Thánh dụ huấn địch thập điều, A, 5, 6).

    Nói tóm lại, chính sách giáo dục của nhà Nguyễn, bắt đầu từ triết lý Nho giáo, căn cứ trên tâm lý quan của Nho gia, chú trọng tới công cuộc phát triển những đức tính tinh thần và thể chất của cá nhân, chuẩn bị cho cá nhân ấy hoạt động cùng với những cá nhân khác trong một xã hội nhất định, nhằm tới cứu cánh phát triển con người toàn diện, con người thành . Chính sách giáo dục ấy phân biệt giáo dục và kiến thức, nhận định giáo dục có tính cách thường xuyên , cộng đồng , phổ thông , phụng sự , thực tiễn , và như vậy, nếu giáo dục là nhiệm vụ của nhân dân thì nhà lãnh đạo phải ban hành một chính sách giáo dục phù hợp với thực trạng quốc gia, phải thực thi chính sách ấy trong một cơ cấu tổ chức hợp lý. Đến đây, ta có thể xem nền giáo dục nhà Nguyễn đã được tổ chức như thế nào và có thực hiện được những mục tiêu trình bày ở trên không.
    b. Tổ chức giáo dục
    Công cuộc đại định vừa được hoàn thành, vua Thế Tổ đã chú trọng đến việc tổ chức giáo dục, và việc đầu tiên đã được khởi sự là kiến đạo trường sở. Hai trường sở tiêu biểu cho giáo dục nhà Nguyễn là Văn Miếu và Quốc Tử Giám.

    Văn miếu của nhà Nguyễn đã được xây từ thế kỷ mười sáu, tại làng Triều Sơn, huyện Hương Trà, bên tả ngạn sông Hương, về phía bắc Kinh thành Huế. Văn Miếu được trùng tu năm 1691, đến năm 1765 được dời về Lương Quán, phía hữu ngạn sông Hương, năm 1769 lại được dời về Long Hồ, phía tả ngạn sông Hương. Năm 1808, nhận thấy Văn Miếu tại làng Long Hồ quá chật hẹp, vua Thế Tổ đã cho xây một Văn Miếu khác đồ sộ và nguy nga hơn tại làng An Ninh. Qua những biền ngạch: Trác việt thiên cổ, đạo tại lưỡng gian , với những điện Hữu văn, Dị lễ , cửa Kim thanh, Ngọc chấn , người ta có thể đọc được tinh thần sùng Nho của triều đại, lòng ngưỡng mộ của nhà Nguyễn đối với nho sĩ, ý chí của các nhà lãnh đạo muốn hoằng dương Nho học mà 14 tấm bia tiến sĩ bên này và 16 tấm bia tiến sĩ bên kia con đường phía trong cửa Đại Thành là những chứng tích cụ thể. Từ năm 1809, cứ ba năm một lần, vào những năm Sửu, Mùi, Thìn, Tuất, nhà vua đến chủ tế tại Văn Miếu để biểu lộ lòng sùng kính đối với đức Vạn thế sư biểu và lòng tôn trọng của triều đại đối với học thuyết của Ngài. Năm 1822, năm Nhâm Ngọ, vua Thánh Tổ đã tỏ ra nhiệt thành đối với việc cúng tế đức Khổng đến nỗi dù chưa đến năm Mùi, nhà vua cũng đã ban hành một sắc lệnh riêng để có thể đến Văn Miếu vào một năm không hiến định ; năm Canh Tý (1840) cũng thế.

    Quốc Tử Giám được thiết lập với danh hiệu Quốc học năm 1803 tại xã An Ninh và có quy mô hoàn bị từ năm 1820, dưới thời vua Thánh Tổ. Nhiệm vụ của trường giám là đào thục nhân tài, để giúp nền văn trị , cho nên tổ chức của nhà trường đã được đặc biệt chú trọng. Trường sở gồm có một đại giảng đường là Di Luân đường, phía sau là các giảng đường tức là các lớp học, hai bên có các phòng ốc dùng làm nội trú cho giám sinh. Ban giám dốc vào đời vua Thế Tổ chỉ gồm có một Đốc học và một phó Đốc học ; đến năm 1821, các chức vụ này bị thay thế bằng một ban Giám đốc và ban giảng huấn khác hẳn gồm có một Tế tửu , hai Tư nghiệp lựa chọn trong những nhà khoa mục hay những nhân sĩ nổi tiếng để phụ trách các lớp chính thức, hai Học chính phụ trách giảng dạy các giám sinh hoàng tộc. Điều kiện nhập học rất rộng rãi; học sinh chỉ cần có một trong ba điều kiện sau đây:

    Trúng truyển trong một cuộc sát hạch cấp phủ, tổ chức ba năm một lần, chọn mỗi phủ một người trong số tủ tài hoặc sinh đồ trên 40 tuổi, gọi là Cống sinh.

    Đã đậu cử nhân và đang chuẩn bị thi Hội.

    Là thiếu niên ưu tú trong hoàng tộc (được nhận với tư cách tôn học sinh) hay con cháu các quan (được nhận với tư cách ấm sinh).

    Hệ thống tổ chức Quốc Tử Giám còn tỏ ra rất tu đãi các thanh niên miền Thượng du như Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Hưng Hóa; không cần biết hạng tuổi và học lực, chỉ cần được nhà chức tránh địa phương chứng nhận là xuất sắc và giới thiệu với Quốc Tử Giám là người học trò Thượng du được nhập học với danh hiệu học sinh, sau 3 năm dự bị, sẽ được sát hạch và nếu trúng tuyển sẽ được xếp vào hạng Cống sinh. Như vậy, giám sinh có thể chia làm hai thành phần, thành phần chính thức gồm các giám sinh có văn bằng cử nhân và các cống sinh, thành phần dự bị gồm có các tôn học sinh, ấm sinh và học sinh.

    Quyền lợi của giảm sinh rất đáng chú ý. Họ có quyền nội trú, được miễn thuế đinh, được cấp áo mão , hằng tháng còn được hưởng nguyệt bổng và hiện vật theo tỷ lệ như sau: Tôn học sinh: 2 quan tiền, hai vuông gạo. Ấm sinh: từ 1 đến 2 quan tiền, từ 1 đến 2 vuông gạo, từ 2 đến 3 cân dầu.

    Cử nhân và Cống sinh: từ 2 đến 4 quan tiền, từ 2 đến 3 vuông gạo, từ 3 đến 5 cân dầu.

    Như vậy, tính nguyệt bổng trung bình, và căn cứ vào cách lĩnh lương hằng tháng, giám sinh có quyền lợi như một quan viên cửu phẩm, bát phẩm và có khi thất phẩm. Riêng đối với các giám sinh có cử nhân và các cống sinh, nếu thực sự chuyên cần và học lực xuất sắc, họ có thể đạt tới một niên bổng quan trọng là 48 quan tiền, 36 vuông gạo, 60 cân dầu, bằng niên bổng của một quan viên chánh ngũ phẩm chỉ được lãnh 40 quan tiền, 35 vuông gạo, 9 quan tiền xuân phục, nghĩa là ngang hàng với một quan Đốc học, hơn hẳn quan Học chính (tòng lục phẩm), Giáo thụ (chánh thất phẩm), Huấn đạo (chánh bát phẩm). Nhận xét này rất quan trọng để thẩm định sự lưu tâm đặc biệt của nhà Nguyễn về công cuộc đào thục nhân tài và trọng đãi tri thức.

    Tại các trấn, vua Gia Long đã cho thiết lập các trường học do một Đốc học điều khiển; các phủ các huyện cũng đều có trường tường trường tự do các chức Giáo thụ và Huấn đạo phụ trách về hành chính và chuyên môn. Nhiệm vụ của các giáo chức này rất quan trọng, nào là phải sát hạch học trò, thân quyến của họ, thiết lập danh sách những người đỗ hạch để nộp lên quan trường, mỗi năm có kỳ thi, nào là phải chứng nhận hạnh kiểm và học lực của học sinh để họ có thể nhập học Quốc Tử Giám. Chính sách phổ biến giáo dục này bắt nguồn từ sáng kiến Hồ Quý Ly năm 1397, được vua Lê Thái Tổ tiếp tục năm 1428 và tỏ ra hữu hiệu vào đời vua Thế Tổ nhà Nguyễn, nhất là khi nhà vua biết sử dụng khả năng của các nhà khoa mục triều Lê trong công cuộc giáo dục. Vua Minh Mệnh đã ân cần nhắc nhủ các nhà lãnh đạo hành chính và giáo dục địa phương: “Kinh doãn cùng các Đốc, Phủ, Bố, Ấn, các ngươi nên thể theo ý Trẫm, đem sao chép, tống đạt ấn bản, phổ biến rộng rãi đến tổng, lý, xã, thôn trong địa hạt, đồng thời chuyển sức đến học chính các phủ huyện thuộc hạt cùng các cai tổng, lý trưởng, mọi người theo lệnh của bộ, lục tống các bản nghi chú, sức truyền sâu rộng những giáo điều này cho sĩ thứ, quân nhân, đến kỳ đã định, tuyên đọc giảng giải rõ ràng, cốt làm sao chuyển đến từng nhà cho mọi người đều dọc, chỉ dẫn lẫn cho nhau để cùng nên tốt, ngày thấm tháng nhuần để cùng nhau trở về đường lãnh” (Thánh dụ huấn địch thập điều, A, 12). Tổ chức giáo dục này rõ ràng đã thực hiện tính cách phổ thông và cộng đồng của chính sách giáo dục triều đại và còn được thể hiện trong hệ thống giáo dục tự do có nhiều điều rất đáng chú ý. Cấp bậc thấp nhất, bao gồm một thành phần học sinh đông đảo nhất là cấp thục, tương đương với cấp bậc tiểu học ngày nay, hoàn toàn tùy thuộc sáng kiến tư nhân, không liên quan đến chính quyền cả về phương diện chuyên môn, tổ chức, lương bổng, kiểm soát. Việc học được quan niệm một cách tuyệt đối tự do, triệt để có tính cách tư thục, hạnh kiểm và kiến thức của học sinh hoàn toàn do các thầy đồ thầy khóa chủ trương chịu trách nhiệm với các phụ huynh học sinh là dân làng, những người trả lương cho các thầy bằng tiền mặt hay bằng hiện vật. Chương trình học đầu tiên là gồm các phần thực hành về cử chỉ, ngôn ngữ mà các trẻ em không thể không biết, sau đấy mới đến phần tập viết, tập đọc. Sách giáo khoa thường là Tam tự kinh (mỗi câu 3 chữ), Minh đạo gia huấn và Sơ học vấn tàn (mỗi câu 4 chữ), Trạng nguyên thi (mỗi câu 5 chữ). Nếu các thầy đồ thầy khóa thực sự chú trọng tới giáo dục nhi đồng, việc thi hành những nguyên tắc sư phạm trình bày trong sách Lễ ký, chương Khúc lễ nói về cách đi đứng, thưa trình của trẻ con, chương Thiếu nghi nói về những bổn phận thông thường của học sinh, vân vân… đã đủ rèn luyện cho trẻ em những thói quen tốt về cư xử, giao tế, học hành, cách giữ vệ sinh thường thức. Trong những điều kiện bình thường, nền giáo dục tư thục này rất thành công vì nhà trường thường được thiết lập ở nơi trung tâm trong làng, hoặc được chính dân làng chọn chỗ xây cất nên không ai là không dễ dàng tiếp xúc với thủy đồ ; thầy đồ có thể là một người không giỏi, nhưng có uy tín đạo đức, và thường dạy học sinh bằng gương mẫu hơn là lý thuyết. Nhận thấy tính cách quan trọng của nền giáo dục cấp thục này, vua Thánh Tổ đã nhiều lần nhắc nhở bổn phận giáo huấn tử đệ của các bậc phụ huynh, sư trưởng. Ngài cũng đã không quên nhấn mạnh về tác dụng sư phạm của chương Thiếu nghi trong sách Lễ ký mà bất cứ ai chuyên về giáo dục Đông phương cũng nhận thấy chứa đựng những bài học quý giá cho nhi đồng. Đức vua nói: “Con nhỏ, cháu dại, tất cả những gì của Thánh nhân đều phải dạy, chương Thiếu nghi, chức đệ tử, chỗ đến của người quân tử là phải nghiêm trang” (Huấn địch thập điều, bê, sáu la mã, 4). Sau khi học xong cấp thục, vào khoảng lên 10 tuổi, người học sinh bước lên trường tường và trường tự là trường huyện, trường phủ, tương đương với trung học ngày nay. Đến đây, học đường vẫn có thể duy trì tính cách tư thục, nhưng chính quyền nhà Nguyễn đã bắt đầu can thiệp vào tổ chức giáo dục và bổ nhiệm 3 cấp giáo chức để điều hành công tác này là huấn đạo ở cấp huyện, giáo thụ ở cấp phủ và đốc học ở cấp trấn hay tỉnh. Cả 3 cấp giáo chức này tuy có sai biệt về vị trí hành chính và bằng cấp nhưng đều có một nhiệm vụ chung là chuẩn bị cho học sinh thi Hương. Chương trình học tập cũng giống nhau và gồm có phần giảng sách , phần tập văn và phần bình văn . Các sách giáo khoa thường là Tứ thư, Ngũ kinh và một số Ngoại thư . Trước khi dự thi, học sinh đã được chuẩn bị chu đáo; các quan Huấn, Giáo, Đốc thường phối hợp với nhau để tổ chức các kỳ thi thử mỗi năm gọi là khảo khóa, người đỗ nếu không đi thi lên nữa thì được gọi là khóa sinh và có thể về làng mở trường dạy học; cứ 3 năm có một kỳ khảo hạch, người nào đỗ mới có quyền đi thi Hương được tổ chức tại 8 địa điểm trong toàn quốc là các trường Thừa Thiên, Gia Định, An Giang, Bình Định, Nghệ An, Thanh Hóa, Nam Định, Hà Nội. Khóa thi Hương đầu tiên do nhà Nguyễn tổ chức là khoa năm 1807; trước thi cứ 6 năm một khóa, vào những năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Đây là thành quả thi Hương triều Nguyễn theo Quốc triều hương khoa lục của Cao Xuân Dục xuất bản năm 1893.
    Khoa thi Hội đầu tiên của nhà Nguyễn chỉ được mở vào năm 1822. Các tiến sĩ cũng được chia ra tam giáp như đời Lê là đệ nhất giáp tiến sĩ cấp đệ, đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân, đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân. Lễ xướng danh, vinh quy, khắc bia vẫn được duy trì; từ năm 1826, hạn ba năm một khóa thi Hội đời Lê lại được áp dụng vào những năm Thân, Tuất, Sửu, Mùi. Năm 1829, ngoài danh sách tiến sĩ trong tam giáp được mang chung một danh xưng mới là chánh bảng, khoa vị phó bảng được thiết lập để đãi ngộ những nhân tài thiếu may mắn. Phân số được quy định như sau:

    Thứ hạng: Ưu, phân số: 10-9; Ưu thứ: 8-7; Bình: 6-5; Bình thứ: 4-3; thứ: 2-1; Liệt: Không đủ 1 phân.
    Được ghi vào chính bảng những vị thông suốt 3 kỳ và có tất cả 10 phân trở lên; được ghi vào phó bảng hay được gọi là phó bảng những vị thông 3 kỳ, được 9 phân trở xuống đến 4 phân, hoặc chỉ thông 2 kỳ nhưng lại được 10 phân trở lên. Các sách giáo khoa dùng để soạn thi Hội vẫn là những sách giáo khoa dùng để soạn thi Hương; các môn thi vẫn là kinh nghĩa , thi phú, chiếu chế biểu, văn sách, chỉ thêm bớt hoặc đảo vị thứ tùy theo ý định của nhà vua như năm 1832, để giản dị hóa việc thi cử, vua Minh Mệnh bỏ môn chiếu, chế, biểu; thi Hương hay thi Hội chỉ còn được diễn ra trong 3 kỳ:

    Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

    Kỳ đệ nhị: thi phú

    Kỳ đệ tam: văn sách

    Năm 1850, vua Tự Đức lại tái lập chế độ 4 kỳ:

    Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

    Kỳ đệ nhị: văn sách

    Kỳ đệ tam: chiếu, biểu, luận (5)

    Kỳ đệ tứ: thi phú

    Thi Đình: đối sách.

    Năm 1858, vua Tự Đức lại trở về chế độ 3 kỳ:

    Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

    Kỳ đệ nhị: chiếu, biểu, luận

    Kỳ đệ tam: văn sách
    c. Những đề án cải cách giáo dục

    Trong suốt đời vua Thế Tổ, giáo dục nhà Nguyễn hoàn toàn được quan niệm và tổ chức như trong thời nhà Lê. Đó là thời kỳ chuyển tiếp và xây dựng. Vua Thánh Tổ vừa lên ngôi đã bắt tay lập tức vào công cuộc đào thục nhân tài. Năm 1821, danh xưng Quốc Tử Giám thay thế danh hiệu Quốc học; điều kiện nhập học rất uyển chuyển để dung nạp tất cả mọi thành phần ưu tú; ban giảng huấn được cải danh và tăng cường để đáp ứng những nhu cầu mới; các nhân vật lỗi lạc dù xuất thân khoa bảng hay không, đều được triệu thỉnh gia nhập ban giảng huấn; Phan Huy Chú (1782-1840), tác giả Lịch triều hiến chương loại chí, đã được mời làm Biên tu Quốc Tử Giám năm 1821 dù chỉ có mảnh bằng tú tài; Phạm Đình Hổ (1768-1839), chuyên nghiên cứu về cổ sử, cổ ngữ, tác giả 16 tác phẩm lớn nhưng lại là một người hoàn toàn vô bằng cấp, đã được vua Minh Mệnh thỉnh cầu làm Tế tửu Quốc Tử Giám năm 1826. Tinh thần sùng văn thượng hiền của nhà vua, số tiền học bổng quan trọng ở Quốc Tử Giám, lòng ưu ái đối với các nhà văn học như Trương Đăng Quế, Nguyễn Công Tiệp đã chứng tỏ ý chí cải cách giáo dục của vua Thánh Tổ, một nhà lãnh đạo biết chân nhận cái giá trị quý báu của nhân tài. Thông minh, thực tế và ưa hoạt động, nhà vua đã thấy rõ những khuyết điểm trầm trọng của lối học cử nghiệp đương thời mà kết quả chỉ là tạo ra một số khoa bảng có bằng cao nhưng óc rỗng. Ngài thường nói: “Lâu nay, khoa cử làm cho người ta sai lầm. Trẫm nghĩ văn chương vốn không có quy củ nhất định mà nay những văn cử nghiệp chỉ câu nệ cái hủ sáo, khoe khoang lẫn với nhau, biệt lập mỗi nhà một lối, nhân phẩm cao hay thấp do tự đó, khoa trường lấy hay bỏ cũng do tự đó. Học như thế thì trách nào mà nhân tài chẳng mỗi ngày một kém đi” . Do đấy, Ngài giản dị hóa hệ thống thi cử, bãi bỏ môn chiếu chế biểu là một môn học thuần túy cử nghiệp, không lấy đỗ Trạng nguyên, ít cho đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ nhưng lại thiết lập khoa vị Phó bảng, vừa tạo điều kiện cho nhiều người có cơ hội trúng cách đại khoa, vừa có dịp dành riêng khoa vị tiến sĩ cập đệ cho những thí sinh thực sự xuất sắc.

    Ngài hạ chiếu tưởng thưởng cho những nhà trước tác có tinh thần thực tế như Trịnh Hoài Đức, Hoàng Công Tài. Cung Văn Hi, Nguyễn Đình Chính, Vũ Văn Bưu, đề cao tinh thần vụ bản nghiệp, khích lệ những công trình dinh điền như của Nguyễn Công Trứ, vân vân… Bản dụ Huấn địch thập điều ban hành năm 1834 là bản tuyên ngôn của chính sách giáo dục nhà Nguyễn, một chính sách xuất phát từ triết lý nho giáo và không khỏi tham bác những kinh nghiệm giáo dục của nhà Lê, nhưng đã căn cứ trên thực tại Việt Nam và nhằm giải quyết những vấn đề xã hội, kinh tế, văn hóa của thời đại. Những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ từ năm 1863, những đề nghị cải cách của Đinh Văn Điền năm 1868, của Nguyễn Hiệp năm 1879, của Lê Đĩnh và Phan Liêm năm 1881, xét về phương diện giáo dục, đã khẳng định và cường điệu chính sách giáo dục của vua Thánh Tổ ban hành năm 1834 trong một văn mạch khác. Việc vua Dực Tông phiên dịch và ấn hành bản dụ Huấn địch thập điều năm 1870 là một cách phúc đáp sáu bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ đệ trình vào những năm 1863, 1866 (tháng 6, tháng 7 và ngày 25 tháng 7), 1867, 1868. Nguyễn Trường Tộ còn tiếp tục đệ trình 8 bản điều trần nữa vào năm 1871. Vua Dực Tông đã nhiều lần tỏ ra tán thành những ý kiến rất mới mẻ của Nguyễn Trường Tộ và đã thực sự mời nhà cải cách này tham gia vào hoạt động của triều đình để thực hiện kế hoạch của ông. Tuy nhiên, điều mà triều thần vẫn quan niệm không giải quyết được là sự giao tiếp cùng ngày càng khó khăn giữa người Việt và người Pháp, sự bất đồng quan điểm về tôn giáo và nhất là, đúng như vua Thánh Tổ đã thấy trước, sự xung đột càng ngày càng khốc liệt giữa hai nền văn minh tương phản nhau, nền văn minh Âu châu thiên trọng kỹ thuật và nền văn minh Á đông đề cao đạo đức. Sự phân hóa và băng hoại của nền giáo dục Pháp ngày nay cho là thấy rằng các vua và triều thần nhà Nguyễn đã không hoàn toàn vô lý khi từ khước những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ. Cái khó không phải là ở quan niệm cải cách mà ở kế hoạch thực hiện những cải cách ấy sao cho phù hợp với thực tế Việt Nam và không làm tiêu diệt những giá trị cổ truyền của dân tộc.

     

     

  • CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH LỊCH SỬ

    Bản Huấn địch thập điều của vua Thánh Tổ ban bố năm 1834 đánh dấu một giai đoạn lớn trong lịch sử giáo dục Việt Nam; bản huấn địch ấy kết tinh những kinh nghiệm giáo dục của những triều đại trước, nhất là triều Lê và đã căn cứ trên thực tại Việt Nam để giải quyết những vấn đề văn hóa giáo dục, do đấy, kế hoạch do nhà vua quy định liên hệ tới nhiều bộ môn chuyên biệt, nhiều giai cấp quần chúng, từ tri thức đến nông gia, công kỹ nghệ và thương mại, kể cả quân sĩ. Như vậy, phần bối cảnh lịch sử này sẽ đề cập tới hai phạm vi căn bản, đó là phạm vi xã hội và phạm vi giáo dục, trình bày theo tiến trình lịch sử để minh định mức độ thực hiện của Nguyễn triều.

  • LỜI NÓI ĐẦU

    Năm 1834, vua Thánh Tổ nhà Nguyễn ban hành bản Thánh dụ huấn địch thập điều, quy định chính sách giáo dục văn hóa của chế độ; năm 1870, vua Dực Tôn phiên dịch bản Thánh dụ huấn địch thập điều ra chữ Nôm và bản này được ấn hành với nhan đề Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca. Đây là bản hiến chương văn hóa giáo dục thứ ba của Việt Nam, sau bản Nhị thập tứ huấn điều của vua Lê Thánh Tôn ban bố năm 1470, minh định năm 1499, bản Lê triều giáo huấn điều lệ, Tứ thập thất điều của vua Lê Huyền Tôn, tuyên đọc năm 1663 và được Nhữ Đình Toản phiên dịch ấn hành năm 1760.

    Giữa những dao động của thế kỷ mà uyên nguyên là sự khủng hoảng văn hóa, trong khi các nhà giáo dục đang băn khoăn tìm kiếm một căn bản cho nền giáo dục, thiết tưởng không có gì thực tế và hữu hiệu hơn là nghiên cứu những bản hiến chương xưa, truy nguyên những động cơ hoạt động của những nhà văn hóa cũ, phê phán những kế hoạch giáo dục đã được thi hành, đối chiếu với những chủ trương văn hóa giáo dục hiện đại để khám phá ra những đường hướng giáo dục thích nghi. Nói cách khác, ta phải xiển minh quá trình diễn tiến của lý luận giáo dục triều Nguyễn, nhận diện những hệ thống giáo dục và thi cử từ năm 1802, trình bày những biến thể của lĩnh vực giáo huấn từ đời vua Thế Tổ, Thánh Tổ đến cuối đời vua Dực Tôn. Muốn như vậy, ta phải thấu triệt quá trình hình thành và nội dung tư tưởng của Thánh dụ huấn địch thập điều, phiên âm, phiên dịch và chú thích tác phẩm của vua Thánh Tổ để hội đủ dữ kiện phê bình giá trị chính sách giáo dục văn hóa nhà Nguyễn, đồng thời, cũng phải phiên âm, chú thích và dẫn giải bản Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca của vua Dực Tôn để từ đấy đối chiếu nội dung của hai tác phẩm, phân loại những đường hướng văn hóa giáo dục chính yếu, khám phá ra những định luật chi phối nền giáo dục cổ thời.

    Để thực hiện mục tiêu ấy, tôi đi từ công việc giản dị nhất là phân đoạn bố cục của tác phẩm; căn cứ trên bản in năm Tự Đức thứ 23 đã được chấm câu minh bạch, tôi chia bản Thánh dụ huấn địch thập điều ra làm 2 phần, phần A từ trang 1a đến 5a gồm 13 mục; phần B từ 5b đến 22b có tên gọn hơn là Huấn địch thập điều được chia ra làm 10 điều, mỗi điều được đánh bằng số La Mã và gồm từ 3 đến 7 mục, mỗi mục được ghi bằng số Ả Rập, cộng là 49 mục và tổng cộng là 62 mục. Ở phần cuối của mỗi mục, tôi cũng đánh dấu Ả Rập và đặt trong hai ngoặc đơn để giúp độc giả dễ đối chiếu những mục này với số 486 câu lục bát của bản Nôm. Bản Nôm này nhan đề là Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca gồm 3 phần, phần A và B đối chiếu với phần A và B của nguyên bản chữ Hán, và gồm 40 câu lục bát; phần C không có trong nguyên bản là phần tăng bổ của nhà diễn Nôm, nhan đề là Cẩn phụ tổng kết, đi từ trang 23a đến 25a và gồm 46 câu lục bát. Những dẫn chứng liên hệ đến tác phẩm không đánh dấu trang mà được đánh dấu theo bố cục, mục đích giúp cho những độc giả ít rành chữ Hán và chữ Nôm có thể tra cứu dễ dàng trong bản phiên dịch; những dẫn chứng liên hệ đến bản Nôm sẽ được ghi theo vị thứ của số câu. Phần chú thích bản Thánh dụ huấn địch thập điều sưu tầm xuất xứ và ý nghĩa của ngữ ngôn vua Thánh Tổ; phần chú thích Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca chỉ minh kỹ thuật phiên dịch của vua Dực Tôn, hai phần này sẽ bổ túc cho nhau để minh định những tương quan mật thiết giữa hai tác phẩm về phương diện nội dung cũng như về phương diện hình thức.

    Bản nghiên cứu sơ bộ này về Thập điều chắc không tránh khỏi thiếu sót và lầm lẫn; tôi mong ước được nghe những lời phê bình của các bậc thức giả để cho bản in lần sau được hoàn mỹ hơn.

    Sài Gòn, lễ Phục sinh 1970

    LÊ HỮU MỤC

  • I. Tình hình xã hội Việt Nam chung quanh năm 1834

    Xã hội Việt Nam hình thành từ thế kỷ thứ 10 tiếp tục phát triển trong những thế kỷ sau và đến thế kỷ 13 đã được định hình trong một cơ cấu rõ rệt. Khóa hư lục đầu thế kỷ 12 đã bắt đầu mô tả sinh hoạt của xã hội ấy và từ thế kỷ thứ 14 trở đi, cơ cấu tứ diện gồm sĩ, nông, công, thương đã có thể phối hợp hoạt động. Qua những cuộc chiến tranh kháng Nguyên cuối thế kỷ 13, kháng Minh đầu thế kỷ 15, ngoài sự trưởng thành tất nhiên của tầng lớp sĩ phu, giới nông gia bắt đầu được chú trọng, kẻ cấy cày được nói tới trong cả những tác phẩm thuần túy văn chương, lôi cuốn theo sự tha thiết của dân chúng đối với thợ thuyền và những nhà buôn bán. Sự hồi phục của chợ Đông gắn liền với công cuộc vãn hồi hòa bình; những người lao động như Thạch Sanh được thế kỷ thứ 17 đề cao; hình ảnh những Lý công ngồi ăn mày ở chợ được nàng công chúa lầu son để ý trở nên những hình ảnh quen thuộc. Cả nền văn học nôm na từ thế kỷ 17, 18 là nền văn học của giới nông, công, thương, khai triển những vấn đề thiết thực của người bình dân, giải phóng tình cảm con người, đề cao phụ nữ và tự do luyến ái. Tất cả những phát động ấy của dân tâm, tất cả những tiến triển ấy của dân trí, được thử thách qua bao nhiêu máu lửa của chiến tranh, được nhào nặn sau những biến cố hãi hùng của lịch sử, đã tạo lập vào cuối thế kỷ 18 một xã hội trưởng thành mà những nỗ lực kiến thiết của nhà Nguyễn sẽ tiếp tục ổn định và củng cố.

    Ta thử phân tích và nhận diện cơ cấu xã hội này qua bốn thành phần chính là sĩ, nông, công, thương để có thể phê phán hiệu năng của nhà Nguyễn trong lĩnh vực văn hóa giáo dục.
    Trước hết, giới kẻ sĩ được đề cao như là một giai cấp ưu tú từ Mạc Đĩnh Chi (1304), đến đời Nguyễn sơ, đã được vua Thế Tổ quan niệm như một giai cấp lãnh đạo. Từ 1802 đến 1820, kế hoạch sử dụng trí thức của nhà Lê do nhà Nguyễn chủ trương đã chinh phục được thiện cảm của sĩ phu miền Bắc; những vị tiến sĩ của các khoa 1775, 1779, 1787 phần đông đã cộng tác với tân triều; Lê Duy Đản, tiến sĩ năm 1775, nguyên Tham chính Thanh Hóa, đã được vua Gia Long mời làm Hiệp trấn Lạng Sơn và giám thí các trường Kinh Bắc, Sơn Tây, Hoài Đức; Phạm Quý Thích, tiến sĩ năm 1779, nguyên Đông các Hiệu thư, đã nhận chức Thị trung Học sĩ, trong khi Trần Bá Lãm, bạn đồng khoa của ông, được bổ nhiệm làm Đốc học Bắc Ninh, cùng với những Nguyễn Gia Cát, Bùi Dương Lịch, Nguyễn Huy Lý, những tiến sĩ của khóa thi Hội cuối cùng triều Lê, đã hoạt động một cách hữu hiệu đến nỗi vua Gia Long nhận thấy không cần phải tổ chức các khóa thi Hội và thi Đình nữa. Sự cộng tác của những nhân vật khác ít đỗ đạt hơn nhưng nhiều khi nổi tiếng hơn như Nguyễn Huy Tú, Vũ Trinh, Nguyễn Du, bên cạnh những nhân vật của chế độ mới như Đặng Đức Siêu, Đặng Trần Thường, biểu lộ tất cả sự khéo léo của vua Gia Long trong kế hoạch sử dụng nhân tài. Trong suốt thời Gia Long, chính quyền chỉ tổ chức 3 khóa thi Hương là khóa đầu tiên năm 1807, khóa thứ hai năm 1813, khóa thứ ba năm 1819. Khóa đầu tiên có những nhân vật nổi tiếng là Cao Huy Diệu, thủ khoa Nguyễn Án, Nguyễn Trung Mậu; Lê Cao Lãng; khóa thứ hai gồm có những hương cống Vũ Tụ, Lưu Công Đạo, Đỗ Tuấn Đại, Lê Văn Đức, vân vân… và một tú tài mà khả năng vượt hẳn những vị hương cống kể trên: Nguyễn Công Trứ; khóa thứ ba cung cấp cho nhà Nguyễn những nhân vật quan trọng, trừ vị thủ khoa Ngô Đình Thái và Đỗ Trọng Dư bị cách chức vĩnh viễn, còn những hương cống khác như Vũ Quyền, Phạm Hội, Hà Duy Phiên, Trương Đăng Quế, Trương Minh Giảng, Lý Văn Phức, Nguyễn Công Trứ, là những chiến lược gia, kinh tế gia, giáo dục gia, văn gia tiêu biểu nhất của chế độ; họ đã phục vụ một cách trung thành tuyệt đối, chấp nhận kỷ cương một cách toàn diện vì chính họ không ít thì nhiều, qua những hoạt động quân sự, văn hóa, giáo dục, đã quy định chính sách của Nguyễn triều. Sang đời vua Minh Mệnh, thi Hội được tổ chức lần đầu tiên năm 1822, cung cấp cho chế độ nhà nghiên cứu hành chính Hà Tông Quyền, nhà nghiên cứu kinh truyện Phan Bá Đạt, nhà thơ Lê Tông Quang. Khoa thi Hội năm 1826 khám phá thực học của một thanh niên 31 tuổi, người Nam kỳ, đó là Phan Thanh Giản, vị đại khoa tiên khởi của miền Nam, và ngoài Vũ Tông Phan, một giáo sư tư thục, còn có Tô Trân, toản tu Minh Mệnh chính yếu bên cạnh Hà Tông Quyền, và nhất là Ngụy Khắc Tuần, một sĩ phu thanh liêm cần cán được vua Minh Mệnh ban thơ khen ngợi. Nhận thấy hai khóa thi Hội năm 1822 và 1826 chỉ lựa chọn được tất cả 18 vị đại khoa (8 vị khóa đầu và 10 vị khóa sau), tỷ lệ trúng tuyển quá thấp so với các kỳ thi Hội triều Lê, vua Minh Mệnh ngay trong khóa thứ 3 là khóa năm 1829, đã hạ chiếu cải tổ thể thức chấm thi, quy định phân số trúng cách và thiết lập học vị phó bảng để vớt những thí sinh không đủ phân số. Nhờ đấy, số trúng tuyển đại khoa đã tăng gần gấp đôi (9 tiến sĩ, 5 phó bảng), trong đó có những nhân vật nổi tiếng là Bùi Ngọc Quỹ, Trương Quốc Dụng, Phan Thế Lịch, Ngô Thế Vinh; khóa 1832 ít may mắn hơn (8 tiến sĩ, 3 phó bảng), không tuyển được một đại khoa nào xứng đáng trong khi phó bảng Nguyễn Bá Nghi, đối thủ của Cao Bá Quát, đã phù tá đắc lực cho nhà Nguyễn chỉ vì lòng tỵ hiềm đối với nhân tài. Khóa thi Hội năm 1835 được tổ chức một năm sau khi ban hành Huấn địch thập điều, lựa chọn được 11 tiến sĩ, 2 phó bảng, nhưng tất cả đều là những nhà khoa giáp hoàn toàn vô danh đối với lịch sử văn hóa. Đây là một thành công hay là một thất bại của chính sách giáo dục vừa được phổ biến một cách long trọng? Có thể nói ngay, đứng về phương diện tổ chức thi cử thì đó là một thất bại rõ ràng, nhưng nếu ta biết rằng chính vua Minh Mệnh cũng đã từng than phiền về những lầm lẫn trong quan niệm thi cử, sự vô lý trong cách chấm đỗ của quan trường nghĩa là nếu vua Minh Mệnh đã lên tiếng chỉ trích tổ chức thi cử cũ và hứa hẹn sẽ dần dần cải tổ, thì ta có quyền kết luận rằng những vị tiến sĩ tân khoa này càng bất lực bao nhiêu, quan điểm và chính sách giáo dục của nhà vua càng hữu lý bấy nhiêu. Ta cũng đừng lạ khi thấy các nhà trí thức văn hóa thời ấy không phải là các nhà đại khoa mà là các hương cống, được gọi từ năm 1828 là cử nhân, hoặc là các sinh đồ, được gọi từ năm 1828 là tú tài. Về học vị tú tài, ta có thể kể Phan Huy Chú, Vũ Quốc Trân, về cử nhân, ta có thể kể Trần Đình Túc, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Hàm Ninh , Bùi Hữu Nghĩa , Cao Bá Quát , Lê Ngô Cát , vân vân… Có lẽ chịu ảnh hưởng của quan niệm giáo dục hướng về thực học và nghề nghiệp trình bày trong Thập điều, thanh niên thời ấy bắt đầu không chú trọng tới lối văn cử nghiệp nữa, lối trần từ sáo ngữ mà chính vua Minh Mệnh đã phê bình và có khi cấm đoán sử dụng . Họ chú trọng đến thực nghiệp, và về canh nông và dinh điền thì có Nguyễn Công Trứ, Đỗ Phát, tiến sĩ năm 1843, vừa làm tế tửu Quốc Tử Giám vừa kiêm nhiệm Dinh điền sứ; đặc biệt có Nguyễn Trinh Hoằng đỗ cử nhân năm 1848 rồi tuyên bố không học lên nữa, ở làng Hòa Ninh làm ruộng, cộng tác với người làng khai khẩn đất hoang và cải cách phong tục hương xã. Quyển Sĩ nông canh độc truyện đã góp vào phong trào trọng nông của thế kỷ không ít. Về thủy lợi, cả triều đình Huế đều biết đến uy danh của Đỗ Xuân Cát, cử nhân năm 1841 nhưng không ra làm quan; bản điều trần của ông về vấn đề thủy lợi nhan đề là Hà phòng ngũ thuyết được vua Tự Đức công nhận là có nhiều quan điểm thực tế và triều đình đã căn cứ vào đấy để cải thiện hệ thống đê điều ở Bắc kỳ. Các nhà trí thức cũng rất chú ý đến thương mại; thủ khoa khóa 1847. Đặng Huy Trứ thường dâng sớ điều trần về những điều ích quốc lợi dân và được vua Tự Đức bổ nhiệm làm Binh chuẩn sứ, điều khiển việc giao thông thương mại và việc xuất nhập cảng tại các hải khẩu lớn; quyển Sách học vấn tân của ông đề cập tới nền giáo dục mới về nghề nghiệp và thương mại. Anh họ của ông là Đặng Huy Tá, cử nhân năm 1841, sau nhiều năm suy nghĩ, cuối cùng mới nhận thấy rằng nghề chính của mình là nghề làm thương biện. Y khoa đã được Chu Doãn Chí , Nguyễn Tĩnh chuyên tâm nghiên cứu; họ Chu là một người nổi tiếng bác học đương thời, nhưng không chú ý tới lối học cử nghiệp, chỉ thích đọc Nội kinh, sưu tầm thuốc men và chữa bệnh; sự ngưỡng mộ của phó bảng Nguyễn Văn Siêu (1795-1872) và hoàng giáp Nguyễn Tư Giản (1823-1890) một vị là nhà giáo dục thời danh, một vị là Nội các Đê chính, tác giả Hà phòng tấu nghị bàn về thủy lợi, tất cả đều đã chứng tỏ những công phu nghiên cứu y khoa rất đáng chú ý của Chu Doãn Chí; Nguyễn Tĩnh (năm sinh chưa rõ, năm mất 1880), tên tự là Hành Đạo, tên hiệu là Nông Hà, đã gửi gắm tất cả chương trình hoạt động của ông trong danh hiệu; làm tri huyện Thọ Xương, rồi Tổng đốc Thanh Hóa, ông vừa lo quan sát thi hành những công trình thủy lợi trình bày trong Hà đê tấu tập, vừa lập trạm chữa thuốc cho dân chúng, công trình nghiên cứu của ông về y lý đã được trình bày một cách có phương pháp trong cuốn Tế nhân dược hiệu; những kiến giải về thủy lợi và y khoa, cả hai là khoa học thực nghiệm đã đưa ông đến một quan niệm mới về giáo dục mà ông đã phát hiện trong cuốn Sĩ học trát ký. Ngoài ra, ngôn ngữ học được Phạm Đình Hổ nghiên cứu từ năm 1838 trong Nhật dụng thường đàm, được Lê Hữu Thanh tiếp tục trong Vận hải, Nguyễn Văn Giao trong Điệp lực vận, Nguyễn Văn San trong Đại Nam quốc ngữ, Đỗ Huy Uyển trong Tự học cầu tinh, và chính vua Dực Tôn trong Tự học giải nghĩa ca. Toán học là một môn khoa học chính xác đã bắt đầu được nghiên cứu tại Việt Nam từ đời Trần , và đến nhà Nguyễn đã trở thành một môn học có hệ thống, được Phan Huy Khuông trình bày trong Chỉ minh toán pháp năm 1820 và được Nguyễn Cẩn, cử nhân năm 1879, giảng giải trong Bút toán chỉ nam. Ngay ca vũ kịch nhạc đời Lê bị cấm đoán, đến đời Nguyễn được thịnh hành nhờ thiện chí của Nguyễn Văn Diêu, tú tài năm 1860, Đào Tấn, cử nhân năm 1867 và kịch sĩ đội Hiệp. Nghề giáo tư thục trước kia là một nghề phụ thuộc vào nghề làm quan, từ cuối thế kỷ XVIII đã trở thành một nghề tự do; chính sách phổ biến giáo dục cũng như phương thức công điền tại hương thôn áp dụng từ thời Nguyễn sơ đã biến nghề giáo dục tư thục thành một nghề hẳn hoi, có thể nuôi sống giáo chức như nghề làm quan và không ràng buộc giáo chức vào một đường lối chính trị nhất định, thành ra các nhà giáo thường ưa thích ở nhà mở trường hơn là ra làm quan; những nhà giáo tư thục chuyên nghiệp này, ta có thể kể Đỗ Xuân Cát, Trần Ý , Nguyễn Trinh Hoằng, có một số khác tuy đã ra làm quan nhưng hoặc vì bị cách, hoặc vì bất đắc chí, hoặc vì muốn phản đối chính quyền, đã trở về nhà sinh sống bằng nghề dạy học; những giáo chức trong trường hợp này, ta có thể kể Ngô Đình Thái , Ngô Thế Vinh , Phạm Văn Nghị , Trần Ái , Vũ Tông Phan, Nguyễn Văn Siêu , vân vân… là hiệu trưởng của những tư thục lớn có sách vở để lại cho hậu thế

    Như vậy, sau khi phân tích tình hình sinh hoạt của giới sĩ phu trong những năm chung quanh 1834, ta thấy ảnh hưởng của Huấn địch thập điều thật rõ rệt. Tư tưởng của vua Minh Mệnh, chính sách giáo dục của Ngài, chủ trương mở rộng thi Hội thành một cấp trung gian giữa tiến sĩ và cử nhân, những khuyến khích của Ngài về tinh thần trọng nghề, những kế hoạch phát triển nông nghiệp, tất cả những ý kiến mới mẻ ấy đã mở cho giới sĩ phu nhiều con đường hoạt động ngoài con đường thi cử làm quan. Chính sự tiến triển đương nhiên ấy của xã hội Việt Nam đã làm nảy nở trong đầu óc Nguyễn Trường Tộ, Đinh Văn Điền, Nguyễn Hiệp, Lê Đĩnh, Phan Liêm những khuynh hướng thực tiễn mà ảnh hưởng của Tây phương đến sau chỉ có tác dụng làm cho rõ ràng hơn, khúc chiết hơn mà thôi. Chính vua Tự Đức cũng đã nhận thấy như thế nên Ngài đã khuyên các quan “khi xét việc phải cẩn thận và suy nghĩ cho chín, và cũng nên làm thế nào cho tiến bộ chứ không tiến thì tức là thoái”. Tiếc thay! Thời thế mới cho Ngài vừa kịp dịch xong cuốn Huấn địch thập điều thì tác phẩm đã trở thành lỗi thời.

    Nông là người làm ruộng và cũng chỉ nghề làm ruộng. Nông nghiệp là căn bản của nền kinh tế quốc gia, bởi vậy, ngay khi đại định, trước khi tổ chức thi Hương, vua Thế Tổ đã ban hành chính sách nông nghiệp, cho thiết lập điền bạ, quy định việc đắc thụ công thổ, công điền, truyền cho các trấn, nhất là ở Bắc Thành, phải xoi đào sông ngòi, vét các cửa biển, bảo vệ, thiết lập và tu bổ các hệ thống đê điều. Chính sách ruộng đất nhà Nguyễn phá vỡ chế độ điền trang của các triều đại trước, thiết lập được chế độ tư điền, nhờ đó mỗi người dân có tối thiểu vài ba sào ruộng tư để cày cấy ngoài số công điền được hàng xã cấp phát. Những thí nghiệm thành công của Nguyễn Công Trứ tại Tiền Hải, Kim Sơn, Quảng yên năm 1828-1829, ngoài việc khai khẩn được hơn ba mươi nghìn mẫu ruộng và hoàn thành kế hoạch di dân, còn giúp triều đình giải quyết được nạn đói kém và giặc cướp . Sắc dụ năm 1830 của vua Minh Mệnh chấp thuận cấp phát những ruộng đất bỏ hoang cho bất cứ ai có đơn xin; Sắc dụ năm 1864 cho phép được thành lập một ấp mới, tất cả những ai đã vỡ được 20 mẫu ruộng và tập trung được 10 dân đinh. Đặc sắc nhất là Sắc dụ năm 1840 bắt buộc các đại điền chủ phải cắt 1 phần 3 điền sản bỏ vào công điền; Sắc dụ tiến bộ này tiếc thay chỉ được áp dụng một phần ở Gia Định rồi sau lại bị đình chỉ vì triều đình còn bận đối phó với những rắc rối chính trị về phía Cao Miên. Các lãnh tụ nhà Nguyễn đã thấy rõ những tương quan hỗ tương giữa kinh tế và xã hội; tình trạng bất an của dân chúng bắt nguồn từ sự nghèo đói, từ việc nông dân thiếu ruộng cày, từ sự áp bức của những quan lại bất nhân, từ sự bóc lột dã man của cường hào ác bá. Sắc dụ năm 1822 của vua Minh Mệnh cho xuất kho thóc dinh Quảng Nam một vạn hộc, kho thóc Chợ Mới hai nghìn hộc bán rẻ cho nhân dân hạt ấy mỗi học một quan tiền; nhà vua đã không quên ra lệnh cho các quan “gia tâm theo phép công làm việc để dân nghèo được nhờ ơn Trẫm thương dân trong cơn gian khổ, nên nghiêm sức bọn phú hộ gian giảo không được quấy rối mua tranh để béo mình hại dân!” Nhà cầm quyền cũng đã thấy rõ nguyên nhân của nạn thổ phỉ là sự tham ô của quan lại nên Sắc dụ ngày 13 tháng 3 năm Minh Mệnh thứ 9 (1828) một mặt ra lệnh cho các quan địa phương gia tâm tuần thám tiễn trừ thổ phỉ, một mặt cho điều tra hành động của những quan lại tham ô đã làm cho đời sống nhân dân khốn khổ; Sắc dụ ngày 3 tháng 2 năm Minh Mệnh thứ 11 (1830) hạ lệnh cho các quan cứu xét minh bạch những lời tố cáo quan trường hạch sách tham nhũng đòi của đút làm những điều tệ liệt. Cái hại quan lại mười phần chỉ có hai, ba; cái hại cường hào mười phần thường đến bảy, tám; đó là nhận xét của Nguyễn Công Trứ trong bài sớ năm 1828. Ông nói: “Bởi vì quan lại chỉ bôn chài những lợi nhỏ ở nơi án từ, kiếm chác ngoại lệ ở nơi thuế khóa. Hại ấy nhỏ và cạn, đến khi phát lộ ra thì bị giáng cách ấy là biết hối cải ngay. Còn cái hại cường hào làm cho đến nỗi con mất cha, vợ mất chồng, tính mệnh phải thiệt hại, tài sản phải sạch không. Các việc ấy không sao tiết phát ra được, cho nên chúng công nhiên không sợ hãi gì, tự hùng trưởng với nhau chuyên lợi làm giàu, khi lộng quan lại để làm việc tư của mình. Những nơi có ruộng đất công thường thường chúng mượn việc cầm mướn để làm mưu béo mình, dân nghèo không biết kêu van vào đâu, giáo hóa nhà vua mà chưa kịp đến kẻ dưới, đức trạch nhà vua mà chưa truyền đến chỗ xa, chưa hẳn không bởi tự đó. Thậm chí ẩn lậu đinh điền, điền hàng nghìn mẫu mà không nộp thuế, chỉ để cho bọn cường hào tiêu riêng, đinh hàng trăm người mà không vào sổ, chỉ để cho bọn cường hào sai khiến” . Năm 1827, khi chỉ bổ Nguyễn Công Trứ làm Dinh điền sứ, vua Minh Mệnh chính thức ban hành kế hoạch kinh tế nông nghiệp của triều đình; mộ dân đến những vùng đất hoang, lấy tiền công làm nhà cho dân ở, chia đất cho dân khai khẩn, cấp ngưu canh điền khí để cày bừa, cứ năm người thì cấp một con trâu, một cái bừa, một cái cây, một cái xuổng, một cái cuốc, một cái liềm. Chỉ trong năm 1828, đã khẩn được 18970 mẫu ruộng, thành lập huyện Tiền Hải, mộ được 2350 đinh chia làm 14 lý, 72 ấp, 20 trại, 10 giáp; năm 1829, thành lập huyện Kim Sơn sau khi khẩn được 14600 mẫu ruộng, định được 1200 đinh; ấp lý được chia vuông vắn thành từng khu theo phép tỉnh điền; mỗi làng chiều ngang không quá 1 cây số, chiều dài thay đổi từ 10 đến 13 cây số tùy theo đất bồi nhiều ít hằng năm, hai làng cách nhau một con sông đào rộng vào khoảng 10 thước chảy từ Tây ra Đông, mỗi con sông có 3 chiếc cầu bắc ngang chia làng thành ba phần thượng, trung, hạ; vì làng nào cũng chỉ có thể phát triển về bề dài nên mỗi làng lo đắp đê chế ngự sóng biển, khai ngòi rửa nước mặn để trồng cói ở những vùng duyên hải. Ngoài dân chúng, lính thú cũng được cấp điền để khẩn hoang, xây đắp đê điều, lúa thu được chia làm ba phần, hai phần bỏ vào kho, một phần quân cấp cho lính, lúc thành điền mới mộ dân canh quản: lính thú cũng có thể phối hợp với linh cơ trong việc đắp đê ngăn nước mặn; chiếc đê điển hình dài 10 cây số được thiết lập ở Quảng Yên, nơi mà chính quyền đã khẩn được 3500 mẫu ruộng và lưu binh lính ở đây lập thành đồn điền; kế hoạch đồn điền được triệt để áp dụng tại miền Nam, do Nguyễn Tri Phương đặc trách thực hiện; năm 1836, xứ Nam kỳ đạc điền xong, tổng số được sáu trăm ba mươi nghìn không trăm bảy mươi lăm mẫu ruộng, nâng số ruộng toàn quốc lên bốn triệu không trăm sáu mươi ba nghìn tám trăm chín mươi hai mẫu, đó phải chăng là ngoài nỗ lực khai khẩn của quan dân, còn là do chính sách giáo dục của vua Minh Mệnh? Ngài đã ân cần huấn dụ nhà nông: “Hãy tu sửa cày bừa, chuyên cần về việc cấy gặt, cốt để cho trọn ngày no đủ, nếu có chuyện được mùa không đều, cũng không vì thế mà bỏ nghề”. Một điểm cuối cùng đáng lưu ý trong khi bàn về tình trạng nông nghiệp triều Nguyễn là trong thời vua Minh Mệnh, nhà cầm quyền đã chú trọng tới kế hoạch quy định xã ước của Nguyễn Công Trứ đề nghị năm 1829 mục đích liên kết đoàn tụ dân chúng để dễ thực hiện chương trình hỗ tương giáo dục; kế hoạch này gồm 5 điểm, ngoài 3 điểm thông thường là chăm việc răn bảo (điều 3), chăm việc phòng thủ (điều 1), nghiêm việc khuyến trừng (điều 5), điều 1 đề nghị việc đặt nhà họ và điều 2 xin đặt xã thương là 2 điều xác nhận mối tương quan mật thiết giữa giáo dục và kinh tế. Điều 1 bàn: “Ấp và lý đều đặt một nhà học, rước một ông thầy, mỗi lý lấy 10 mẫu ruộng, mỗi ấp 8 mẫu đặt làm học điền, tha không đánh thuế, những học điền ấy nhân dân hợp sức cày bừa, đồng niên thu được bao nhiêu, để làm học bổng. Trẻ con sinh ra, 8 tuổi cho vào nhà học, dạy cho những điều tưới quét, đối đáp, lui tới và những điều hiếu hữu, trung tín, kính nhượng, rồi sau mới cho học chữ, đến lúc 16 tuổi, học đã hơi thành, theo thứ tự thăng lên các nhà học huyện, phủ và trấn. Đứa trẻ nào học không tiến bộ thì cho về làm nghề khác. Còn như trại và giáp thì mỗi trại biệt lấy 5 mẫu ruộng, giúp 3 mẫu phụ vào ấp hay lý. Trong điều 2 bàn về việc đặt xã thượng, Nguyễn Công Trứ đề nghị: “Ấp và lý đều đặt xã thượng, chọn người cẩn tín coi giữ, hễ khai khẩn thành ruộng, 3 năm đầu còn được tha thuế, mỗi mẫu lấy 30 bát thóc, về sau, đến khi đã phải nộp thuế, mỗi mẫu lấy 20 bát thóc để vào kho. Khi nào giá cao thì bán, giá hạ thì mua, phòng gặp lúc thủy hạn bất thường, thì đem thóc chiến cấp từng người, năm nào được mùa, sẽ theo số đã cấp trước thu lại để chứa trữ”. Những đề nghị này tuy không mới mẻ đối với vua Minh Mệnh, nhưng những cải tổ giáo dục và kinh tế về sau này cho ta thấy nhà vua đã đồng ý chấp nhận rằng giáo dục phải có mục đích phát triển đất nước về tinh thần cũng như về vật chất .

    Công là giới thợ thuyền và tiểu công nghệ. Họ thường sinh hoạt thành phường, như phường thợ mộc, thợ nề, thợ đúc, thợ gốm, có thợ cả, thợ phó, những quy luật và truyền thống riêng mà người trong nghề phải tôn trọng. Ngoài những hoạt động công nghệ có tính cách gia đình như người làng Thổ Hà chuyên về đồ gốm, làng Liễu Chàng chuyên về nhà in, thợ thuyền còn được trưng tập đến những thành phố lớn tham gia vào những công trình điêu khắc, kiến trúc của triều đình. Ở kinh đô Huế chẳng hạn, họ làm việc trong những công xưởng thực sự và phải tuân theo một tổ chức, một kỷ luật có tính cách quân ngũ. Sự nghiêm cấm của các quan chức điều hành chắc chắn đã hơn một lần gây bất mãn và chống đối trong giới thợ , nhưng nỗ lực của nhà Nguyễn về phương diện tạo điều kiện sinh hoạt chuyên môn cho dân chúng xuất phát từ một kế hoạch hẳn hoi. Không ai có quyền thất nghiệp bởi vì “Trời cao sinh ra dân, tất giao phó cho mỗi người một nghề, cho nên mỗi người phải tự chọn lấy một nghề để làm căn bản lập thân. Kẻ sĩ, nhà nông, người làm thợ, kẻ đi buôn, người làm vườn, kẻ trồng rau, bác chài đánh cá, đứa trẻ chăn trâu, thậm chí cả tay võ biền trong quân lữ, mỗi người đều phải có nghề nghiệp, đều phải nhờ vào đấy mà sinh sống” (Thập điều, B, ba la mã, 1). Những thực hiện kỹ thuật và công nghệ ở tiền bán thế kỷ 19 không hẳn chỉ làm hãnh diện một nhà Nguyễn; sự hoàn mỹ của từng bức phù họa trên các trụ ngạch, các lưng đỉnh, vẻ tinh tế trong từng nét điêu khắc mà cả thế giới ngày nay ngưỡng mộ trong cung điện triều đình Huế chẳng hạn chứng thực tinh thần cầu toàn, óc thẩm mỹ điêu luyện của những người thợ vô danh đã cần mẫn tô điểm không phải chỉ cho triều đại nhà Nguyễn mà thôi, mà là cho cả lịch sử mỹ thuật của dân tộc Việt Nam. Hướng về giới bách công, vua Thánh Tổ bắt buộc họ phải biết “chỉnh sức các xuất phẩm cho ăn hợp với vật liệu” (Thập điều, B, ba la mã, 5); Ngài kêu gọi tôn trọng kỷ luật và lương tâm cần thiết cho mọi công trình kỹ thuật.

    Thương là hạng người sống về nghề buôn bán. Họ chỉ tạo thành một giới tiểu thương mà hoạt động có thể phát triển quy mô hơn nếu không bị chi phối bởi một tổ chức xã thôn quá chặt chẽ. Việc tu bổ kiều lộ, thiết lập đê điều, thủy đạo, việc quy định tiêu chuẩn đo lường, đúc tiền đồng, tiền kẽm, nén vàng, lượng bạc, tất cả đều đã tạo điều kiện cho thương mại phát đạt, nhất là từ khi sáng lập Tào chính ty để đôn đốc việc vận tải, nền nội thương và ngoại thương tuy chưa thực hiện được những mức độ đã hoạch định nhưng cũng đã biểu lộ được nhiều tiến bộ khả quan hơn những thế kỷ trước. Trong điều 3 của bản Thập điều nhan đề Vụ bản nghiệp, vua Thánh Tổ bắt buộc “nhà buôn phải để cho của cải lưu thông”, và chính đấy là nguyên tắc căn bản của chính sách thương mại, chứng thực rằng nền kinh tế hàng hóa đã được triều đình nhà Nguyễn cũng như nhà Lê trước đây, đặc biệt chú trọng.

    Ngoài tứ dân là các tầng lớp xã hội cổ truyền, xã hội nhà Nguyễn còn quan tâm đến binh sĩ là một tầng lớp mới rất quan trọng vì chính họ đã kết liễu chiến tranh, thống nhất đất nước. Trong đời vua Thế Tổ, dù hòa bình đã được vãn hồi, lệ giản binh được đặt ra để tổ chức lại quân ngũ tại các trấn và kinh thành; binh sĩ được võ trang bằng những khí giới tối tân nhất của thời đại; Các xạ trường được thiết lập, binh thuyền được chỉnh đốn để bảo vệ các hải khẩu. Qua đời vua Thánh Tổ, tổ chức quân ngũ được hoàn thiện hơn, bao hàm đầy đủ các ngành bộ binh, thủy binh, tượng binh, kỵ binh và pháo thủ binh. Ngoài ra, để giúp cho gia đình binh sĩ có cơ hội tham gia trực tiếp vào việc quân, vua Thánh Tổ còn cho thiết lập toán giáo dưỡng binh, tức nghĩa tử quân, cho con các quan võ từ suất đội trở lên tình nguyện theo học, có học bổng và võ sư là quan đại thần. Ngành quân y được tổ chức để điều hộ binh sĩ trong thời gian hành quân. Tinh thần thượng võ của vua Thánh Tổ đã làm cho nhà vua chú trọng đến quân nhân ngang hàng với các giới khác, và trong bản Thập điều, mỗi khi lên tiếng kêu gọi dân chúng là nhà vua dùng danh xưng “hỡi sĩ thứ quân nhân” như “sức truyền sâu rộng những giáo điều này cho sĩ thứ, quân nhân” hoặc “sĩ thứ, quân nhân, các người đừng có xem đây là một bài văn suông” (xem Thánh dụ huấn địch thập điều), “sĩ thứ, quân nhân các người nên nghiêm chỉnh tuân hành lời huấn dụ của Trẫm” (điều 4), “sĩ thứ, quân nhân, các ngươi nên kính cẩn nghe theo lời Trẫm” (điều 10). Nhà vua khuyên bảo quân sĩ: “Những người thuộc quân tịch, đừng rời đội ngũ mà trốn tránh cẩu thả, chớ lười biếng mà không phấn chấn, thời bình thì luyện tập võ nghệ, khi hữu sự thì hùng dũng di tiên phong (điều 1).

    Cơ cấu xã hội này được các vụ đời Nguyễn nghiên cứu như một thực tại, và đã căn cứ trên thực tại ấy để thiết lập những cơ sở tổ chức giáo dục.

    Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

    Chú thích 1: Nguyễn Trãi viết: Ăn lộc đền ơn kẻ cấy cày (Quốc âm thi tập, Bảo kính cảnh giới số 19). 

    Chú thích 2: Nguyễn Trãi, Chí Linh sơn phú, trong Ức trai thi tập, bài số 105.

    Chú thích 3: Cao Huy Diệu: Người làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh, làm quan ở Quốc Tử giám, Đốc học Thăng Long; tác giả Cấn trai thi tập (bạt).

    Chú thích 4: Nguyễn Án (1770-1815): Tri huyện Tiên Minh, tác giả Tang thương ngẫu lục. 

    Chú thích 5: Nguyễn Trung Mậu: Người Đông Thành, Nghệ An, tri huyện Hoàng Hóa, Đốc học Bình Định (1830), tác giả Chính sự lục điều (1841).

    Chú thích 6: Lê Cao Lãng: Người làng Nguyệt Viên, huyện Hoàng Hóa, tỉnh Thanh Hóa, tác giả Lê triều lịch khoa tiến sĩ đề danh bi ký và 6 tác phẩm lịch sử. 

    Chú thích 7: Vũ Tụ: Tác giả Lãi minh thi thảo. 

    Chú thích 8: Lưu Công Đạo: Sử địa gia chuyên khảo về Thanh Hóa, Nghệ An.

    Chú thích 9: Đỗ Tuấn Đại: Tác giả Tiên thành lữ hoại.

    Chú thích 10: Lê Văn Đức (năm sinh chưa rõ, năm mất 1844): Pháp chế gia, tác giả Bách quan chức chế, Đại Nam hội diễn toát yêu; Hoàng Việt hội điển toát yếu. 

    Chú thích 11: Ngô Đình Thái: Giáo sư tư thục, hiệu trưởng tư thục Tùng Hiên ở Nam Định, tác giả Tùng hiên trường sách văn, Nam phong giải trào (Nôm), Nam Phong nữ ngạn thi (Nôm) – những tác phẩm đầu tiên nghiên cứu ca dao tục ngữ.

    Chú thích 12: Đỗ Trọng Dư: Tác giả Quan Âm Thị Kính, một tác phẩm vẫn ghi tác giả khuyết danh, đậu thứ 20 trên 23 cử nhân trúng cách khoa Kỷ Mão (1819).

    Chú thích 13: Vũ Quyền: Tri huyện Mỹ Lương, thăng Án sát, tác giả Tốn trai thi tập, Tốn trai học sinh.

    Chú thích 14: Phạm Hội: Giáo thụ, tác giả Dưỡng am tạp tác.
    Chú thích 15: Hà Duy Phiên: Toản tu bộ Đại Nam thực lục tiền biên, tổng vựng bộ Đại Nam hội điển.

    Chú thích 16: Trương Đăng Quế: Giáo sư của vua Thiệu Trị, nhiều lần làm chủ khảo thi Hội, tác giả Thiệu Trị văn quy (sách giáo khoa), tổng tài Đại Nam liệt truyện, Đại Nam thực lục tiền biên (in năm 1844).

    Chú thích 17: Trương Minh Giảng: Địch thủ của Lê Văn Khôi, tổng tài Đại Nam thực lục chính biên. 

    Chú thích 18: Hà Tông Quyền (1797-1834): Tổng tài Minh Mệnh chính yếu, tác giả của 7 tác phẩm lớn. 

    Chú thích 19: Phan Bá Đạt (1736, năm mất chưa rõ): Tác giả Ngũ kinh tính lý tiết yếu.

    Chú thích 20: Lê Tông Quang (1802, năm mất chưa rõ): Tác giả Bình vọng Lê tiến sĩ thi tập. 

    Chú thích 21: Phan Thanh Giản (1796-1867): Tổng tài Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Minh Mệnh chính yếu, Tích ung canh ca hội tập và là tác giả của 5 tác phẩm lớn trong đó có Lương Khê thi văn tập. 

    Chú thích 22: Vũ Tông Phan (1804-1862): Làm Đốc học Bắc Ninh, sau cáo ốm về dạy học ở thôn Tự Tháp, bên hồ Hoàn Kiếm, dạy học rất nổi tiếng được triều đình ban bốn chữ: Đào thục hậu tiến. Ông chú trọng đến cổ học (Cổ văn hợp uyển, Thăng Long cổ tích vịnh) và thi ca (Hoán Phủ thi tập, Hoa Đường thi tác).

    Chú thích 23: Tô Trân (1791, năm mất chưa rõ): Toản tu Minh Mệnh chính yếu.

    Chú thích 24: Ngụy Khắc Tuần (1788, năm mất chưa rõ): Được nhà vua sánh với Quản Thích (Thiện Bá) tướng nhà Chu và Trương Kham, Thái thú Ngư Dương – hai nhà cai trị được dân yêu mến kính trọng.

    Chú thích 25: Bùi Ngọc Quỹ (1796-1861): Tác giả Yên đài anh thoại và 6 tác phẩm văn chương liên hệ tới sứ trình. 

    Chú thích 26: Trương Quốc Dụng (1797-1864): Tác giả Thoái thực ký văn, Văn quy tân thế, Công hạ ký văn.

    Chú thích 27: Phạm Thế Lịch (1790, năm mất chưa rõ): Có đi sứ nhà Thanh, tác giả Sứ Hoa quyển.

    Chú thích 28: Ngô Thế Vinh (1802-1856): Sau Lang trung bộ Lễ, bị cách chức về nhà dạy học, sáng lập và điều khiển trường tư thục Trúc Đường; tác giả Trúc Đường chu dịch tùy bút, Nữ huấn lân thư, Trúc Đường khóa sách, Trúc Đường trường văn sách, Khải đồng thuyết ước nhuận sắc và 8 tác phẩm khác. Tác phẩm của ông nghiên cứu, giáo dục và giảng dạy về bút pháp.
    Chú thích 29: Nguyễn Bá Nghi: Làm quan từ tri huyện đến Hộ bộ Thượng thư, đã đàn áp phong trào khởi nghĩa của Cao Bá Quát, sau chủ hòa với Pháp, làm Tổng đốc Sơn Hưng Tuyên. Trước sau Nghi là một con người thiếu nhân cách. 

    Chú thích 30: Khóa 1835 lấy đỗ: Nguyễn Hữu Cơ, Phạm Văn Huy, Bạch Đông Ôn, Lưu Quỹ, Nguyễn Thố, Nguyễn Hoàng Nghĩa, Bùi Đình Bảo, Hoàng Văn Thu, Nguyễn Đức Hoan, Lê Vắn Chân, Nguyễn Thế Trị và hai phó bảng Vũ Ngọc Giá, Định Văn Minh.

    Chú thích 31:Xem Minh Mệnh chính yếu, dân trong Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim, trang 435.

    Chú thích 32: Phan Huy Chú (1782-1840): Thi hai lần, nhưng chỉ đậu đến tú tài, nên học trò gọi là Kép thầy, sau được Minh Mệnh biết tiếng triệu vào làm biên tu Quốc Tử giám, hoàn thành tác phẩm lớn của thế kỷ là Lịch triều hiến chương loại chí, 49 quyển, được thưởng 30 lạng bạc, một chiếc áo sa, 30 ngòi bút, 30 thoi mực. Ngoài ra, ông còn soạn 3 tác phẩm văn chương và 4 tác phẩm sử địa.

    Chú thích 33: Vũ Quốc Trân: Cũng hai lần đi thì mà chỉ đỗ tú tài, nên người đời gọi là ông Tú kép, hay cụ miền Đại Lợi (tức là ông Tú kép hàng Đào), tác giả một bản Bích Câu kỳ ngộ (Nôm).

    Chú thích 34: Trần Đình Túc: Tác giả Tiên Sơn toàn tập.

    Chú thích 35: Đặng Huy Trứ: Tác giả Việt sử thành huấn diễn Nôm, Sách học vấn tân, Tứ thập bát hiếu kỷ sự và 8 tác phẩm khác. Ngoài ra, theo Hoàng Xuân Hãn, ông còn là tác giả của tác phẩm Nôm Nhị độ mai.

    Chú thích 36: Nguyễn Hàm Ninh (1808-1567): Tác giả Tĩnh trai văn tập. Ông là thủ khoa thi Hương năm 1831, á khoa là Cao Bá Quát.

    Chú thích 37: Bùi Hữu Nghĩa (1807-1872): Giải nguyên trường thi Gia Định năm 1835, học trò cụ Đỗ Hoành ở Biên Hòa, tác giả Kim thạch kỳ duyên. 

    Chú thích 38: Cao Bá Quát (năm sinh chưa rõ, năm mất: 1854): Thần đồng, tính tình cao ngạo, nhưng là một nhà chân Nho, muốn cho Nho học không bị chi phối bởi chính trị triều đại, nên thường đối lập với chính quyền. Trong 5 tác phẩm lớn của ông, nhất là trong Chu thần thi văn tập, ông thường viết những bài có tính cách kêu gọi tôn trọng sự thuần túy của Nho giáo, chỉ trích chính quyền lợi dụng Nho học. Ông là nhà văn đầu tiên lập luận bài xích chính sách xâm lược của Pháp.

    Chú thích 39: Lê Ngô Cát: Tác giả Đại Nam quốc sử diễn ca.

    Chú thích 40: Xem bài dụ năm Minh Mệnh thứ 13 (1832). Nhà vua cấm: Không được dùng lời lẽ hoa mỹ, hoặc nói về thời tiết hoặc tả về cảnh vật, những chữ “trăng rọi sáng, gió đưa hương” đều là so ngữ, phù từ.

    Chú thích 41: Nguyễn Trinh Hoằng: Người huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An, hiệu là Thổ Lương cư sĩ. Đương thời cho rằng nhờ ông mà làng Hòn Ninh thịnh vượng, có lần được cử ra làm quan nhưng ông từ chối, điều này rất quan trọng để giải thích tinh thần trọng hiền của vua Tự Đức. Tác phẩm gồm có: Tạo phúc từ, Khuyến thiện quốc ngữ ca, Quân thần khúc, Phụ tử khúcSĩ nông canh độc truyện (Xem thêm Tri Tân, số 119 ngày 4 tháng 11 năm 1943, bài Thanh niên đời xưa của Nguyễn Văn Tố, dẫn Đại Nam liệt truyện, 2, quyển 42 tờ 19b, 11a.

    Chú thích 42: Được Nhữ Bá Sĩ (1788-1867): Cử nhân năm 1821, duyệt lại vấn đề thủy lợi được các nhà Nho rất chú trọng. Ngoài Đỗ Xuân Cát, còn Phạm Thận Duật, cử nhân năm 1850, tác giả Hà đê tấu nghị; Nguyễn Trọng Biên, cử nhân năm 1858, tác giả Hà đê tấu tư tập, cùng soạn với Tôn Thất Tĩnh, Nguyễn Tĩnh (năm sinh chưa rõ, năm mất: 1850), tác giả Hà đê tấu tập.
    Chú thích 43: Chu Doãn Chí: Tự là Viễn Phu, hiệu Tạ Hiên, người huyện Đông Ngàn (nay là Từ Sơn, Bắc Ninh). 

    Chú thích 44: Nguyễn Tĩnh (năm sinh chưa rõ, năm mất 1880): Người làng Giao Miêu, huyện Tổng Sơn (nay là Hà Trung), tỉnh Thanh Hóa, năm 1854, được bổ Hàn Lâm trước tác, tri huyện Thọ Xương, Tổng đốc Thanh Hóa. 

    Chú thích 45: Lê Hữu Thanh (1815, năm mất chưa rõ): Người làng Thượng Tầm, huyện Thanh Quan (nay là Thái Ninh), tỉnh Thái Bình, Hoàng giáp năm 1854. Tác phẩm, ngoài Vận hải, còn có Cách ngôn tạp lục.

    Chú thích 46: Nguyễn Văn Giao (1811, năm mất chưa rõ): Thám hoa năm 1853, tác giả Tam khôi bị lục, Sách học tân tuyển, Thưởng lãm sách thi tập, Bắc sử lịch đại văn sách, Điệp tự vận và 6 tác phẩm văn, sử, địa. Ông là một nhà nghiên cứu văn thể học, chuyên môn về văn sách. 

    Chú thích 47: Nguyễn Văn San: Ngoài Đại Nam quốc ngữ, còn có: Quan châm tiệp lục (nghiên cứu xã hội), Độc thư cách ngôn (triết lý).

    Chú thích 48: Đỗ Huy Uyển: Ngoài tác phẩm dẫn thượng còn có: Gia lẽ tồn chân (xã hội), La Ngạn thi văn tập (văn chương); La Ngạn là tên làng ông ở. 

    Chú thích 49: Trần Nguyên Đán (1326-1390): Có viết Bách thế thông kỷ thư, sách toán học đầu tiên của Việt Nam.

    Chú thích 50: Ngoài ra, còn có Nguyễn Hữu Thận, tự là Chân Nguyên, hiệu là Di Trai, tác giả cuốn Di Trai toán pháp nhất đắc lục (1829).

    Chú thích 51: Nguyễn Văn Diêu: Người thôn Nhàn Ân, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định, có khả năng văn nghệ, ca kịch, giáo sư kịch nghệ và trước tác nhiều bản tuồng như Ngũ hổ bình Liêu, Liễn đô. 

    Chú thích 52: Đào Tấn (hoặc Đào Tiến): Người thôn Vĩnh Thạnh, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định, làm quan đến Tổng đốc Nghệ Tĩnh. Khi làm Thượng thư ở Huế, vì chống Nguyễn Thân, bị cách chức sau sống về kịch nghệ. Tác phẩm: Diễn võ đình, Cổ thành, Hộ danh đàn, Hoàng Phi Hổ quá quan, Trần hương cáo, Khuê các anh hùng Tứ quốc lai vương, Vạn bảo trình tường.

    Chú thích 53: Trần Ý (1796-1862): Tú tài năm 1828, người làng Bình Vọng, huyện Thượng Phúc. 

    Chú thích 54: Ngô Đình Thái: Thủ khoa khóa Hương thí năm 1819, làm tri phủ Thường Tín, phải cách về dạy học, hiệu trưởng trường tư thục Tùng Hiên ở làng Bái Chương, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định; tác giả Tùng Hiên trường sách văn, Nam Phong giải trào (Nôm), Nam Phong nữ ngạn thi (Nôm), Nhạc dương Tùng Hiên Ngô tử văn tập. 

    Chú thích 55: Ngô Thế Vinh (1802-1856): Tự là Trọng Nhượng, Trọng Dực, hiệu là Trúc Đường, Dương Đình; người làng Bái Dương, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định; đỗ tiến sĩ năm 27 tuổi, làm quan mới chỉ đến Lang trung bộ Lễ, không hiểu vì lý do gì bị cách chức về nhà dạy học. Ông là tác giả 13 tác phẩm lớn trong đó có 3 tác phẩm về giáo dục là Nữ huấn tân thư, Trúc Đường khóa sách, Trúc Đường trường văn sách, 2 tác phẩm nghiên cứu triết học và 8 tập thơ.

    Chú thích 56: Phạm Văn Nghị (1805-1880): Hiệu là Nghĩa Trai, người làng Tam Đăng, huyện Đại An, tỉnh Nam Định, Hoàng giáp năm 1838, thầy học của Nguyễn Khuyến và Trần Bích San, cả hai đỗ Tam nguyên. Tác phẩm có: Nghĩa trai trường văn sách, Tùng Viên thi tập (Nôm), Pháp đánh Bắc Kỳ (phú Nôm) .

    Chú thích 57: Trần Ái: Tự là Trọng Ngọc, người huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, cử nhân năm 1834, làm tri huyện Thăng Bình, sau bị cách chức, về quê nhà dạy học. Tác phẩm: Chư Văn công gia lễ (xã hội).

    Chú thích 58: Nguyễn Văn Siêu (1795-1872): Gốc làng Kim Lũ, sau di cư ra Hà Nội ở phường Dũng Thọ, huyện Thọ Xương (nay là phố Ngõ Gạch, còn gọi là phố Án Sát Siêu, gần hồ Hoàn Kiếm), phó bảng năm 1838 làm đến Án sát đi sứ Thanh, bị giáng chức. Ông cáo quan về phường Dũng Thọ dạy học, xây một lớp nhà vuông để giảng sách nên gọi là Phương Đình. Giáo trình của ông được in thành sách: Chư kinh khảo ước, Chư sử khảo thích, Tứ thư bị giảng, Phương Đình địa dư chí và tập thơ, văn, tùy bút.

    Chú thích 59: Xem bài sớ năm 1827 của Nguyễn Công Trứ trình bày ba điều: A. Nghiêm pháp cấm để trừ giặc cướp. B. Minh thưởng phạt để khuyên răn quan lại. C. Khẩn hoang để dân nghèo có thể làm ăn (Đại Nam chính biên thực lục, đệ nhị kỷ).

    Chú thích 60: Đại Nam chính biên thực lục.

    Chú thích 61: Vì quan niệm giáo dục là phát triển kinh tế nên nhà Nguyễn rất chú trọng đến nhiệm vụ đào tạo nhân tài của Quốc Tử Giám và đã đầu tư vào đấy một số tiền thường niên quan trọng (Xem mục nói về Quốc Tử Giám).

    Chú thích 62: Việc xây cất Vạn Niên cơ đã bị Đoàn Hữu Trưng và Đoàn Tư Trực lãnh đạo thợ thuyền chống đối năm 1866. Ca dao có câu: Vạn niên là Vạn niên nào? Thành xây xương lính, hào đào máu dân! (xem Trung nghĩa ca của Đoàn Hữu Trưng từ câu 243-270).

  • 3

    Việc điển chế của Tự Đức gồm 2 công tác chính, trước hết là công nhận những chữ Nôm đã có quy củ từ những thế kỷ trước như chữ thấy, Quốc âm thi tập viết 体 Lâm tuyền kỳ ngộ do dự giữa 体 và 𧡊, Chinh phụ ngâm viết 𧡊 và đã được Tự Đức công nhận dứt khoát; chữ con Quốc âm thi tập viết 昆, Lâm tuyền kỳ ngộ 昆 Taberd viết 𡥵, Tự Đức quyết định viết 𡥵. Cách thứ hai đặc biệt hơn, Tự Đức thêm vào những chữ có những bộ môn thích ứng như những động tác của chân có bộ 足, về mắt thì có bộ mục, như chữ xem, trước đấy thường viết 袩 có âm nhưng không có nghĩa, Tự Đức viết 䀡, chữ nhạn, các bản cũ đều viết 雁 và tùy nghi có thể đọc nhạn hay nhàn cũng được. Tự Đức viết rõ ràng 鷴 nhàn, bộ điểu; chữ 之 có thể tùy chỗ đọc là chi, gì, giây, Tự Đức phân biệt chi 之 và gì 而之, những âm đình, đành, dành, dừng, đều viết bằng một chữ 停, Tự Đức viết đừng là 停, đành 停, những âm lo, lơ, lờ, đều viết bằng một chữ 慮 trong những bản trước, Tự Đức phân biệt lo 𢥈, lơ 慮, lờ 矑. 

  • Chương 7: ÔNG GIẲNG, ÔNG GIĂNG

    Ông giăng, ta cũng theo Cuội mà gọi là ông, nghe Cuội rủ rê, bùi tai.
    Bèn lừng lững hạ xuống mặt đất, chừng thử nếm mùi hạ giới xem nó thế nào.
    Nhưng, Cuội láu lỉnh chỉ đợi có thế.
    Để nhảy đánh đốp vào trong cung nguyệt, ngồi gốc cây đa, vừa cười sằng sặc vừa hát rằng:
    – Giả búa thợ rào, giả dao thợ ngạch, giả sách ông thầy, giả cây con cá, giả lá cây sồi, giả voi kẻ chợ, giả nợ đàn ông, giả chồng con gái, giả trái cây cà, giả hoa cây bưởi, giả lưới cần câu, giả bầu thợ giác, giả bạc bà quan, giả gan con ngựa, giả nhựa cây sung, giả vung nồi trõ, giả mộ ông Chánh, ông giẳng ông giăng!
    Thế là ông giăng lại phải lên Giời, đem theo lên cả thằng Cuội gan lỳ, cứng đầu rắn mặt, không chịu bước xuống đất nữa.

  • I. Tình hình xã hội Việt Nam chung quanh năm 1834

    Xã hội Việt Nam hình thành từ thế kỷ thứ X tiếp tục phát triển trong những thế kỷ sau và đến thế kỷ XIII đã được định hình trong một cơ cấu rõ rệt. Khóa hư lục đầu thế kỷ XII đã bắt đầu mô tả sinh hoạt của xã hội ấy và từ thế kỷ thứ XIV trở đi, cơ cấu tứ diện gồm sĩ, nông, công, thương đã có thể phối hợp hoạt động. Qua những cuộc chiến tranh kháng Nguyên cuối thế kỷ XIII, kháng Minh đầu thế kỷ XV, ngoài sự trưởng thành tất nhiên của tầng lớp sĩ phu, giới nông gia bắt đầu được chú trọng, kẻ cấy cày được nói tới trong cả những tác phẩm thuần túy văn chương, lôi cuốn theo sự tha thiết của dân chúng đối với thợ thuyền và những nhà buôn bán. Sự hồi phục của chợ Đông gắn liền với công cuộc vãn hồi hòa bình; những người lao động như Thạch Sanh được thế kỷ thứ XVII đề cao; hình ảnh những Lý công ngồi ăn mày ở chợ được nàng công chúa lầu son để ý trở nên những hình ảnh quen thuộc. Cả nền văn học nôm na từ thế kỷ XVII, XVIII là nền văn học của giới nông, công, thương, khai triển những vấn đề thiết thực của người bình dân, giải phóng tình cảm con người, đề cao phụ nữ và tự do luyến ái. Tất cả những phát động ấy của dân tâm, tất cả những tiến triển ấy của dân trí, được thử thách qua bao nhiêu máu lửa của chiến tranh, được nhào nặn sau những biến cố hãi hùng của lịch sử, đã tạo lập vào cuối thế kỷ XVIII một xã hội trưởng thành mà những nỗ lực kiến thiết của nhà Nguyễn sẽ tiếp tục ổn định và củng cố.

    Ta thử phân tích và nhận diện cơ cấu xã hội này qua bốn thành phần chính là sĩ, nông, công, thương để có thể phê phán hiệu năng của nhà Nguyễn trong lĩnh vực văn hóa giáo dục.

    Trước hết, giới kẻ sĩ được đề cao như là một giai cấp ưu tú từ Mạc Đĩnh Chi (1304), đến đời Nguyễn sơ, đã được vua Thế Tổ quan niệm như một giai cấp lãnh đạo. Từ 1802 đến 1820, kế hoạch sử dụng trí thức của nhà Lê do nhà Nguyễn chủ trương đã chinh phục được thiện cảm của sĩ phu miền Bắc; những vị tiến sĩ của các khoa 1775, 1779, 1787 phần đông đã cộng tác với tân triều; Lê Duy Đản, tiến sĩ năm 1775, nguyên Tham chính Thanh Hóa, đã được vua Gia Long mời làm Hiệp trấn Lạng Sơn và giám thí các trường Kinh Bắc, Sơn Tây, Hoài Đức; Phạm Quý Thích, tiến sĩ năm 1779, nguyên Đông các Hiệu thư, đã nhận chức Thị trung Học sĩ, trong khi Trần Bá Lãm, bạn đồng khoa của ông, được bổ nhiệm làm Đốc học Bắc Ninh, cùng với những Nguyễn Gia Cát, Bùi Dương Lịch, Nguyễn Huy Lý, những tiến sĩ của khóa thi Hội cuối cùng triều Lê, đã hoạt động một cách hữu hiệu đến nỗi vua Gia Long nhận thấy không cần phải tổ chức các khóa thi Hội và thi Đình nữa. Sự cộng tác của những nhân vật khác ít đỗ đạt hơn nhưng nhiều khi nổi tiếng hơn như Nguyễn Huy Tú, Vũ Trinh, Nguyễn Du, bên cạnh những nhân vật của chế độ mới như Đặng Đức Siêu, Đặng Trần Thường, biểu lộ tất cả sự khéo léo của vua Gia Long trong kế hoạch sử dụng nhân tài. Trong suốt thời Gia Long, chính quyền chỉ tổ chức 3 khóa thi Hương là khóa đầu tiên năm 1807, khóa thứ hai năm 1813, khóa thứ ba năm 1819. Khóa đầu tiên có những nhân vật nổi tiếng là Cao Huy Diệu, thủ khoa Nguyễn Án, Nguyễn Trung Mậu; Lê Cao Lãng; khóa thứ hai gồm có những hương cống Vũ Tụ, Lưu Công Đạo, Đỗ Tuấn Đại, Lê Văn Đức, v.v… và một tú tài mà khả năng vượt hẳn những vị hương cống kể trên: Nguyễn Công Trứ; khóa thứ ba cung cấp cho nhà Nguyễn những nhân vật quan trọng, trừ vị thủ khoa Ngô Đình Thái và Đỗ Trọng Dư bị cách chức vĩnh viễn, còn những hương cống khác như Vũ Quyền, Phạm Hội, Hà Duy Phiên, Trương Đăng Quế, Trương Minh Giảng, Lý Văn Phức, Nguyễn Công Trứ, là những chiến lược gia, kinh tế gia, giáo dục gia, văn gia tiêu biểu nhất của chế độ; họ đã phục vụ một cách trung thành tuyệt đối, chấp nhận kỷ cương một cách toàn diện vì chính họ không ít thì nhiều, qua những hoạt động quân sự, văn hóa, giáo dục, đã quy định chính sách của Nguyễn triều. Sang đời vua Minh Mệnh, thi Hội được tổ chức lần đầu tiên năm 1822, cung cấp cho chế độ nhà nghiên cứu hành chính Hà Tông Quyền, nhà nghiên cứu kinh truyện Phan Bá Đạt, nhà thơ Lê Tông Quang. Khoa thi Hội năm 1826 khám phá thực học của một thanh niên 31 tuổi, người Nam kỳ, đó là Phan Thanh Giản, vị đại khoa tiên khởi của miền Nam, và ngoài Vũ Tông Phan, một giáo sư tư thục, còn có Tô Trân, toản tu Minh Mệnh chính yếu bên cạnh Hà Tông Quyền, và nhất là Ngụy Khắc Tuần, một sĩ phu thanh liêm cần cán được vua Minh Mệnh ban thơ khen ngợi. Nhận thấy hai khóa thi Hội năm 1822 và 1826 chỉ lựa chọn được tất cả 18 vị đại khoa (8 vị khóa đầu và 10 vị khóa sau), tỷ lệ trúng tuyển quá thấp so với các kỳ thi Hội triều Lê, vua Minh Mệnh ngay trong khóa thứ 3 là khóa năm 1829, đã hạ chiếu cải tổ thể thức chấm thi, quy định phân số trúng cách và thiết lập học vị phó bảng để vớt những thí sinh không đủ phân số. Nhờ đấy, số trúng tuyển đại khoa đã tăng gần gấp đôi (9 tiến sĩ, 5 phó bảng), trong đó có những nhân vật nổi tiếng là Bùi Ngọc Quỹ, Trương Quốc Dụng, Phan Thế Lịch. Ngô Thế Vinh; khóa 1832 ít may mắn hơn (8 tiến sĩ, 3 phó bảng), không tuyển được một đại khoa nào xứng đáng trong khi phó bảng Nguyễn Bá Nghi, đối thủ của Cao Bá Quát, đã phù tá đắc lực cho nhà Nguyễn chỉ vì lòng tỵ hiềm đối với nhân tài. Khóa thi Hội năm 1835 được tổ chức một năm sau khi ban hành Huấn địch thập điều, lựa chọn được 11 tiến sĩ, 2 phó bảng, nhưng tất cả đều là những nhà khoa giáp hoàn toàn vô danh đối với lịch sử văn hóa. Đây là một thành công hay là một thất bại của chính sách giáo dục vừa được phổ biến một cách long trọng? Có thể nói ngay, đứng về phương diện tổ chức thi cử thì đó là một thất bại rõ ràng, nhưng nếu ta biết rằng chính vua Minh Mệnh cũng đã từng than phiền về những lầm lẫn trong quan niệm thi cử, sự vô lý trong cách chấm đỗ của quan trường nghĩa là nếu vua Minh Mệnh đã lên tiếng chỉ trích tổ chức thi cử cũ và hứa hẹn sẽ dần dần cải tổ, thì ta có quyền kết luận rằng những vị tiến sĩ tân khoa này càng bất lực bao nhiêu, quan điểm và chính sách giáo dục của nhà vua càng hữu lý bấy nhiêu. Ta cũng đừng lạ khi thấy các nhà trí thức văn hóa thời ấy không phải là các nhà đại khoa mà là các hương cống, được gọi từ năm 1828 là cử nhân, hoặc là các sinh đồ, được gọi từ năm 1828 là tú tài. Về học vị tú tài, ta có thể kể Phan Huy Chú, Vũ Quốc Trân, về cử nhân, ta có thể kể Trần Đình Túc, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Hàm Ninh , Bùi Hữu Nghĩa , Cao Bá Quát , Lê Ngô Cát , v.v… Có lẽ chịu ảnh hưởng của quan niệm giáo dục hướng về thực học và nghề nghiệp trình bày trong Thập điều, thanh niên thời ấy bắt đầu không chú trọng tới lối văn cử nghiệp nữa, lối trần từ sáo ngữ mà chính vua Minh Mệnh đã phê bình và có khi cấm đoán sử dụng . Họ chú trọng đến thực nghiệp, và về canh nông và dinh điền thì có Nguyễn Công Trứ, Đỗ Phát, tiến sĩ năm 1843, vừa làm tế tửu Quốc Tử Giám vừa kiêm nhiệm Dinh điền sứ; đặc biệt có Nguyễn Trinh Hoằng đỗ cử nhân năm 1848 rồi tuyên bố không học lên nữa, ở làng Hòa Ninh làm ruộng, cộng tác với người làng khai khẩn đất hoang và cải cách phong tục hương xã. Quyển Sĩ nông canh độc truyện đã góp vào phong trào trọng nông của thế kỷ không ít. Về thủy lợi, cả triều đình Huế đều biết đến uy danh của Đỗ Xuân Cát, cử nhân năm 1841 nhưng không ra làm quan; bản điều trần của ông về vấn đề thủy lợi nhan đề là Hà phòng ngũ thuyết được vua Tự Đức công nhận là có nhiều quan điểm thực tế và triều đình đã căn cứ vào đấy để cải thiện hệ thống đê điều ở Bắc kỳ. Các nhà trí thức cũng rất chú ý đến thương mại; thủ khoa khóa 1847. Đặng Huy Trứ thường dâng sớ điều trần về những điều ích quốc lợi dân và được vua Tự Đức bổ nhiệm làm Binh chuẩn sứ, điều khiển việc giao thông thương mại và việc xuất nhập cảng tại các hải khẩu lớn; quyển Sách học vấn tân của ông đề cập tới nền giáo dục mới về nghề nghiệp và thương mại. Anh họ của ông là Đặng Huy Tá, cử nhân năm 1841, sau nhiều năm suy nghĩ, cuối cùng mới nhận thấy rằng nghề chính của mình là nghề làm thương biện. Y khoa đã được Chu Doãn Chí , Nguyễn Tĩnh chuyên tâm nghiên cứu; họ Chu là một người nổi tiếng bác học đương thời, nhưng không chú ý tới lối học cử nghiệp, chỉ thích đọc Nội kinh, sưu tầm thuốc men và chữa bệnh; sự ngưỡng mộ của phó bảng Nguyễn Văn Siêu (1795-1872) và hoàng giáp Nguyễn Tư Giản (1823-1890) một vị là nhà giáo dục thời danh, một vị là Nội các Đê chính, tác giả Hà phòng tấu nghị bàn về thủy lợi, tất cả đều đã chứng tỏ những công phu nghiên cứu y khoa rất đáng chú ý của Chu Doãn Chí; Nguyễn Tĩnh (?-1880), tên tự là Hành Đạo, tên hiệu là Nông Hà, đã gửi gắm tất cả chương trình hoạt động của ông trong danh hiệu; làm tri huyện Thọ Xương, rồi Tổng đốc Thanh Hóa, ông vừa lo quan sát thi hành những công trình thủy lợi trình bày trong Hà đê tấu tập, vừa lập trạm chữa thuốc cho dân chúng, công trình nghiên cứu của ông về y lý đã được trình bày một cách có phương pháp trong cuốn Tế nhân dược hiệu; những kiến giải về thủy lợi và y khoa, cả hai là khoa học thực nghiệm đã đưa ông đến một quan niệm mới về giáo dục mà ông đã phát hiện trong cuốn Sĩ học trát ký. Ngoài ra, ngôn ngữ học được Phạm Đình Hổ nghiên cứu từ năm 1838 trong Nhật dụng thường đàm, được Lê Hữu Thanh tiếp tục trong Vận hải, Nguyễn Văn Giao trong Điệp lực vận, Nguyễn Văn San trong Đại Nam quốc ngữ, Đỗ Huy Uyển trong Tự học cầu tinh, và chính vua Dực Tôn trong Tự học giải nghĩa ca. Toán học là một môn khoa học chính xác đã bắt đầu được nghiên cứu tại Việt Nam từ đời Trần, và đến nhà Nguyễn đã trở thành một môn học có hệ thống , được Phan Huy Khuông trình bày trong Chỉ minh toán pháp năm 1820 và được Nguyễn Cẩn, cử nhân năm 1879, giảng giải trong Bút toán chỉ nam. Ngay ca vũ kịch nhạc đời Lê bị cấm đoán, đến đời Nguyễn được thịnh hành nhờ thiện chí của Nguyễn Văn Diêu, tú tài năm 1860, Đào Tấn, cử nhân năm 1867 và kịch sĩ đội Hiệp. Nghề giáo tư thục trước kia là một nghề phụ thuộc vào nghề làm quan, từ cuối thế kỷ XVIII đã trở thành một nghề tự do; chính sách phổ biến giáo dục cũng như phương thức công điền tại hương thôn áp dụng từ thời Nguyễn sơ đã biến nghề giáo dục tư thục thành một nghề hẳn hoi, có thể nuôi sống giáo chức như nghề làm quan và không ràng buộc giáo chức vào một đường lối chính trị nhất định, thành ra các nhà giáo thường ưa thích ở nhà mở trường hơn là ra làm quan; những nhà giáo tư thục chuyên nghiệp này, ta có thể kể Đỗ Xuân Cát, Trần Ý, Nguyễn Trinh Hoằng, có một số khác tuy đã ra làm quan nhưng hoặc vì bị cách, hoặc vì bất đắc chí, hoặc vì muốn phản đối chính quyền, đã trở về nhà sinh sống bằng nghề dạy học; những giáo chức trong trường hợp này, ta có thể kể Ngô Đình Thái, Ngô Thế Vinh, Phạm Văn Nghị, Trần Ái, Vũ Tông Phan, Nguyễn Văn Siêu,… là hiệu trưởng của những tư thục lớn có sách vở để lại cho hậu thế.

    Như vậy, sau khi phân tích tình hình sinh hoạt của giới sĩ phu trong những năm chung quanh 1834, ta thấy ảnh hưởng của Huấn địch thập điều thật rõ rệt. Tư tưởng của vua Minh Mệnh, chính sách giáo dục của Ngài, chủ trương mở rộng thi Hội thành một cấp trung gian giữa tiến sĩ và cử nhân, những khuyến khích của Ngài về tinh thần trọng nghề, những kế hoạch phát triển nông nghiệp, tất cả những ý kiến mới mẻ ấy đã mở cho giới sĩ phu nhiều con đường hoạt động ngoài con đường thi cử làm quan. Chính sự tiến triển đương nhiên ấy của xã hội Việt Nam đã làm nảy nở trong đầu óc Nguyễn Trường Tộ, Đinh Văn Điền, Nguyễn Hiệp, Lê Đĩnh, Phan Liêm những khuynh hướng thực tiễn mà ảnh hưởng của Tây phương đến sau chỉ có tác dụng làm cho rõ ràng hơn, khúc chiết hơn mà thôi. Chính vua Tự Đức cũng đã nhận thấy như thế nên Ngài đã khuyên các quan “khi xét việc phải cẩn thận và suy nghĩ cho chín, và cũng nên làm thế nào cho tiến bộ chứ không tiến thì tức là thoái”. Tiếc thay! Thời thế mới cho Ngài vừa kịp dịch xong cuốn Huấn địch thập điều thì tác phẩm đã trở thành lỗi thời.

    Nông là người làm ruộng và cũng chỉ nghề làm ruộng. Nông nghiệp là căn bản của nền kinh tế quốc gia, bởi vậy, ngay khi đại định, trước khi tổ chức thi Hương, vua Thế Tổ đã ban hành chính sách nông nghiệp, cho thiết lập điền bạ, quy định việc đắc thụ công thổ, công điền, truyền cho các trấn, nhất là ở Bắc Thành, phải xoi đào sông ngòi, vét các cửa biển, bảo vệ, thiết lập và tu bổ các hệ thống đê điều. Chính sách ruộng đất nhà Nguyễn phá vỡ chế độ điền trang của các triều đại trước, thiết lập được chế độ tư điền, nhờ đó mỗi người dân có tối thiểu vài ba sào ruộng tư để cày cấy ngoài số công điền được hàng xã cấp phát. Những thí nghiệm thành công của Nguyễn Công Trứ tại Tiền Hải, Kim Sơn, Quảng yên năm 1828-1829, ngoài việc khai khẩn được hơn 30.000 mẫu ruộng và hoàn thành kế hoạch di dân, còn giúp triều đình giải quyết được nạn đói kém và giặc cướp . Sắc dụ năm 1830 của vua Minh Mệnh chấp thuận cấp phát những ruộng đất bỏ hoang cho bất cứ ai có đơn xin; Sắc dụ năm 1864 cho phép được thành lập một ấp mới, tất cả những ai đã vỡ được 20 mẫu ruộng và tập trung được 10 dân đinh. Đặc sắc nhất là Sắc dụ năm 1840 bắt buộc các đại điền chủ phải cắt 1/3 điền sản bỏ vào công điền; Sắc dụ tiến bộ này tiếc thay chỉ được áp dụng một phần ở Gia Định rồi sau lại bị đình chỉ vì triều đình còn bận đối phó với những rắc rối chính trị về phía Cao Miên. Các lãnh tụ nhà Nguyễn đã thấy rõ những tương quan hỗ tương giữa kinh tế và xã hội; tình trạng bất an của dân chúng bắt nguồn từ sự nghèo đói, từ việc nông dân thiếu ruộng cày, từ sự áp bức của những quan lại bất nhân, từ sự bóc lột dã man của cường hào ác bá. Sắc dụ năm 1822 của vua Minh Mệnh cho xuất kho thóc dinh Quảng Nam một vạn hộc, kho thóc Chợ Mới hai nghìn hộc bán rẻ cho nhân dân hạt ấy mỗi học một quan tiền; nhà vua đã không quên ra lệnh cho các quan “gia tâm theo phép công làm việc để dân nghèo được nhờ ơn Trẫm thương dân trong cơn gian khổ, nên nghiêm sức bọn phú hộ gian giảo không được quấy rối mua tranh để béo mình hại dân!” Nhà cầm quyền cũng đã thấy rõ nguyên nhân của nạn thổ phỉ là sự tham ô của quan lại nên Sắc dụ ngày 13 tháng 3 năm Minh Mệnh thứ 9 (1828) một mặt ra lệnh cho các quan địa phương gia tâm tuần thám tiễn trừ thổ phỉ, một mặt cho điều tra hành động của những quan lại tham ô đã làm cho đời sống nhân dân khốn khổ; Sắc dụ ngày 3 tháng 2 năm Minh Mệnh thứ 11 (1830) hạ lệnh cho các quan cứu xét minh bạch những lời tố cáo quan trường hạch sách tham nhũng đòi của đút làm những điều tệ liệt. Cái hại quan lại mười phần chỉ có hai, ba; cái hại cường hào mười phần thường đến bảy, tám; đó là nhận xét của Nguyễn Công Trứ trong bài sớ năm 1828. Ông nói: “Bởi vì quan lại chỉ bôn chài những lợi nhỏ ở nơi án từ, kiếm chác ngoại lệ ở nơi thuế khóa. Hại ấy nhỏ và cạn, đến khi phát lộ ra thì bị giáng cách ấy là biết hối cải ngay. Còn cái hại cường hào làm cho đến nỗi con mất cha, vợ mất chồng, tính mệnh phải thiệt hại, tài sản phải sạch không. Các việc ấy không sao tiết phát ra được, cho nên chúng công nhiên không sợ hãi gì, tự hùng trưởng với nhau chuyên lợi làm giàu, khi lộng quan lại để làm việc tư của mình. Những nơi có ruộng đất công thường thường chúng mượn việc cầm mướn để làm mưu béo mình, dân nghèo không biết kêu van vào đâu, giáo hóa nhà vua mà chưa kịp đến kẻ dưới, đức trạch nhà vua mà chưa truyền đến chỗ xa, chưa hẳn không bởi tự đó. Thậm chí ẩn lậu đinh điền, điền hàng nghìn mẫu mà không nộp thuế, chỉ để cho bọn cường hào tiêu riêng, đinh hàng trăm người mà không vào sổ, chỉ để cho bọn cường hào sai khiến” . Năm 1827, khi chỉ bổ Nguyễn Công Trứ làm Dinh điền sứ, vua Minh Mệnh chính thức ban hành kế hoạch kinh tế nông nghiệp của triều đình; mộ dân đến những vùng đất hoang, lấy tiền công làm nhà cho dân ở, chia đất cho dân khai khẩn, cấp ngưu canh điền khí để cày bừa, cứ năm người thì cấp một con trâu, một cái bừa, một cái cây, một cái xuổng, một cái cuốc, một cái liềm. Chỉ trong năm 1828, đã khẩn được 18.970 mẫu ruộng, thành lập huyện Tiền Hải, mộ được 2.350 đinh chia làm 14 lý, 72 ấp, 20 trại, 10 giáp; năm 1829, thành lập huyện Kim Sơn sau khi khẩn được 14.600 mẫu ruộng, định được 1.200 đinh; ấp lý được chia vuông vắn thành từng khu theo phép tỉnh điền; mỗi làng chiều ngang không quá 1 cây số, chiều dài thay đổi từ 10 đến 13 cây số tùy theo đất bồi nhiều ít hằng năm, hai làng cách nhau một con sông đào rộng vào khoảng 10 thước chảy từ Tây ra Đông, mỗi con sông có 3 chiếc cầu bắc ngang chia làng thành ba phần thượng, trung, hạ; vì làng nào cũng chỉ có thể phát triển về bề dài nên mỗi làng lo đắp đê chế ngự sóng biển, khai ngòi rửa nước mặn để trồng cói ở những vùng duyên hải. Ngoài dân chúng, lính thú cũng được cấp điền để khẩn hoang, xây đắp đê điều, lúa thu được chia làm ba phần, hai phần bỏ vào kho, một phần quân cấp cho lính, lúc thành điền mới mộ dân canh quản: lính thú cũng có thể phối hợp với linh cơ trong việc đắp đê ngăn nước mặn; chiếc đê điển hình dài 10 cây số được thiết lập ở Quảng Yên, nơi mà chính quyền đã khẩn được 3.500 mẫu ruộng và lưu binh lính ở đây lập thành đồn điền; kế hoạch đồn điền được triệt để áp dụng tại miền Nam, do Nguyễn Tri Phương đặc trách thực hiện; năm 1836, xứ Nam kỳ đạc điền xong, tổng số được 630.075 mẫu ruộng, nâng số ruộng toàn quốc lên 4.063.892 mẫu, đó phải chăng là ngoài nỗ lực khai khẩn của quan dân, còn là do chính sách giáo dục của vua Minh Mệnh? Ngài đã ân cần huấn dụ nhà nông: “Hãy tu sửa cày bừa, chuyên cần về việc cấy gặt, cốt để cho trọn ngày no đủ, nếu có chuyện được mùa không đều, cũng không vì thế mà bỏ nghề”. Một điểm cuối cùng đáng lưu ý trong khi bàn về tình trạng nông nghiệp triều Nguyễn là trong thời vua Minh Mệnh, nhà cầm quyền đã chú trọng tới kế hoạch quy định xã ước của Nguyễn Công Trứ đề nghị năm 1829 mục đích liên kết đoàn tụ dân chúng để dễ thực hiện chương trình hỗ tương giáo dục; kế hoạch này gồm 5 điểm, ngoài 3 điểm thông thường là chăm việc răn bảo (điều 3), chăm việc phòng thủ (điều 1), nghiêm việc khuyến trừng (điều 5), điều 1 đề nghị việc đặt nhà họ và điều 2 xin đặt xã thương là 2 điều xác nhận mối tương quan mật thiết giữa giáo dục và kinh tế. Điều 1 bàn: “Ấp và lý đều đặt một nhà học, rước một ông thầy, mỗi lý lấy 10 mẫu ruộng, mỗi ấp 8 mẫu đặt làm học điền, tha không đánh thuế, những học điền ấy nhân dân hợp sức cày bừa, đồng niên thu được bao nhiêu, để làm học bổng. Trẻ con sinh ra, 8 tuổi cho vào nhà học, dạy cho những điều tưới quét, đối đáp, lui tới và những điều hiếu hữu, trung tín, kính nhượng, rồi sau mới cho học chữ, đến lúc 16 tuổi, học đã hơi thành, theo thứ tự thăng lên các nhà học huyện, phủ và trấn. Đứa trẻ nào học không tiến bộ thì cho về làm nghề khác. Còn như trại và giáp thì mỗi trại biệt lấy 5 mẫu ruộng, giúp 3 mẫu phụ vào ấp hay lý. Trong điều 2 bàn về việc đặt xã thượng, Nguyễn Công Trứ đề nghị: “Ấp và lý đều đặt xã thượng, chọn người cẩn tín coi giữ, hễ khai khẩn thành ruộng, 3 năm đầu còn được tha thuế, mỗi mẫu lấy 30 bát thóc, về sau, đến khi đã phải nộp thuế, mỗi mẫu lấy 20 bát thóc để vào kho. Khi nào giá cao thì bán, giá hạ thì mua, phòng gặp lúc thủy hạn bất thường, thì đem thóc chiến cấp từng người, năm nào được mùa, sẽ theo số đã cấp trước thu lại để chứa trữ”. Những đề nghị này tuy không mới mẻ đối với vua Minh Mệnh, nhưng những cải tổ giáo dục và kinh tế về sau này cho ta thấy nhà vua đã đồng ý chấp nhận rằng giáo dục phải có mục đích phát triển đất nước về tinh thần cũng như về vật chất . 

    Công là giới thợ thuyền và tiểu công nghệ. Họ thường sinh hoạt thành phường, như phường thợ mộc, thợ nề, thợ đúc, thợ gốm, có thợ cả, thợ phó, những quy luật và truyền thống riêng mà người trong nghề phải tôn trọng. Ngoài những hoạt động công nghệ có tính cách gia đình như người làng Thổ Hà chuyên về đồ gốm, làng Liễu Chàng chuyên về nhà in, thợ thuyền còn được trưng tập đến những thành phố lớn tham gia vào những công trình điêu khắc, kiến trúc của triều đình. Ở kinh đô Huế chẳng hạn, họ làm việc trong những công xưởng thực sự và phải tuân theo một tổ chức, một kỷ luật có tính cách quân ngũ. Sự nghiêm cấm của các quan chức điều hành chắc chắn đã hơn một lần gây bất mãn và chống đối trong giới thợ , nhưng nỗ lực của nhà Nguyễn về phương diện tạo điều kiện sinh hoạt chuyên môn cho dân chúng xuất phát từ một kế hoạch hẳn hoi. Không ai có quyền thất nghiệp bởi vì “Trời cao sinh ra dân, tất giao phó cho mỗi người một nghề, cho nên mỗi người phải tự chọn lấy một nghề để làm căn bản lập thân. Kẻ sĩ, nhà nông, người làm thợ, kẻ đi buôn, người làm vườn, kẻ trồng rau, bác chài đánh cá, đứa trẻ chăn trâu, thậm chí cả tay võ biền trong quân lữ, mỗi người đều phải có nghề nghiệp, đều phải nhờ vào đấy mà sinh sống” (Thập điều, B III, 1). Những thực hiện kỹ thuật và công nghệ ở tiền bán thế kỷ XIX không hẳn chỉ làm hãnh diện một nhà Nguyễn; sự hoàn mỹ của từng bức phù họa trên các trụ ngạch, các lưng đỉnh, vẻ tinh tế trong từng nét điêu khắc mà cả thế giới ngày nay ngưỡng mộ trong cung điện triều đình Huế chẳng hạn chứng thực tinh thần cầu toàn, óc thẩm mỹ điêu luyện của những người thợ vô danh đã cần mẫn tô điểm không phải chỉ cho triều đại nhà Nguyễn mà thôi, mà là cho cả lịch sử mỹ thuật của dân tộc Việt Nam. Hướng về giới bách công, vua Thánh Tổ bắt buộc họ phải biết “chỉnh sức các xuất phẩm cho ăn hợp với vật liệu” (Thập điều, B III, 5); Ngài kêu gọi tôn trọng kỷ luật và lương tâm cần thiết cho mọi công trình kỹ thuật. 

    Thương là hạng người sống về nghề buôn bán. Họ chỉ tạo thành một giới tiểu thương mà hoạt động có thể phát triển quy mô hơn nếu không bị chi phối bởi một tổ chức xã thôn quá chặt chẽ. Việc tu bổ kiều lộ, thiết lập đê điều, thủy đạo, việc quy định tiêu chuẩn đo lường, đúc tiền đồng, tiền kẽm, nén vàng, lượng bạc, tất cả đều đã tạo điều kiện cho thương mại phát đạt, nhất là từ khi sáng lập Tào chính ty để đôn đốc việc vận tải, nền nội thương và ngoại thương tuy chưa thực hiện được những mức độ đã hoạch định nhưng cũng đã biểu lộ được nhiều tiến bộ khả quan hơn những thế kỷ trước. Trong điều 3 của bản Thập điều nhan đề Vụ bản nghiệp, vua Thánh Tổ bắt buộc “nhà buôn phải để cho của cải lưu thông”, và chính đấy là nguyên tắc căn bản của chính sách thương mại, chứng thực rằng nền kinh tế hàng hóa đã được triều đình nhà Nguyễn cũng như nhà Lê trước đây, đặc biệt chú trọng. 

     Ngoài tứ dân là các tầng lớp xã hội cổ truyền, xã hội nhà Nguyễn còn quan tâm đến binh sĩ là một tầng lớp mới rất quan trọng vì chính họ đã kết liễu chiến tranh, thống nhất đất nước. Trong đời vua Thế Tổ, dù hòa bình đã được vãn hồi, lệ giản binh được đặt ra để tổ chức lại quân ngũ tại các trấn và kinh thành; binh sĩ được võ trang bằng những khí giới tối tân nhất của thời đại; Các xạ trường được thiết lập, binh thuyền được chỉnh đốn để bảo vệ các hải khẩu. Qua đời vua Thánh Tổ, tổ chức quân ngũ được hoàn thiện hơn, bao hàm đầy đủ các ngành bộ binh, thủy binh, tượng binh, kỵ binh và pháo thủ binh. Ngoài ra, để giúp cho gia đình binh sĩ có cơ hội tham gia trực tiếp vào việc quân, vua Thánh Tổ còn cho thiết lập toán giáo dưỡng binh, tức nghĩa tử quân, cho con các quan võ từ suất đội trở lên tình nguyện theo học, có học bổng và võ sư là quan đại thần. Ngành quân y được tổ chức để điều hộ binh sĩ trong thời gian hành quân. Tinh thần thượng võ của vua Thánh Tổ đã làm cho nhà vua chú trọng đến quân nhân ngang hàng với các giới khác, và trong bản Thập điều, mỗi khi lên tiếng kêu gọi dân chúng là nhà vua dùng danh xưng “hỡi sĩ thứ quân nhân” như “sức truyền sâu rộng những giáo điều này cho sĩ thứ, quân nhân” hoặc “sĩ thứ, quân nhân, các người đừng có xem đây là một bài văn suông” (xem Thánh dụ huấn địch thập điều), “sĩ thứ, quân nhân các người nên nghiêm chỉnh tuân hành lời huấn dụ của Trẫm” (điều 4), “sĩ thứ, quân nhân, các ngươi nên kính cẩn nghe theo lời Trẫm” (điều 10). Nhà vua khuyên bảo quân sĩ: “Những người thuộc quân tịch, đừng rời đội ngũ mà trốn tránh cẩu thả, chớ lười biếng mà không phấn chấn, thời bình thì luyện tập võ nghệ, khi hữu sự thì hùng dũng di tiên phong (điều 1).

    Cơ cấu xã hội này được các vụ đời Nguyễn nghiên cứu như một thực tại, và đã căn cứ trên thực tại ấy để thiết lập những cơ sở tổ chức giáo dục. 

     

  • Bí Mật Của Người Triệu Hồi

    Vân Hy nhanh chóng viết email trả lời Terry, cho biết cậu sẽ tự mình đến gặp và dự định khởi hành vào cuối mùa hè. Nhấn nút gửi xong, cậu xoay sang ôm Uri thật chặt. Trong lòng dâng lên một cảm giác khó tả — dự cảm lành ít dữ nhiều, nhưng cậu vẫn muốn mạo hiểm. Dù phía trước có gian nan, cậu vẫn sẵn sàng đối mặt, vì Uri và vì tương lai của cả hai.

    Không biết chuyến đi sẽ kéo dài bao lâu, cũng chẳng rõ có thể trở về đúng hạn hay không, Vân Hy cố gắng hoàn thành tất cả đơn hàng tồn đọng. Càng gần cuối tháng, áp lực càng đè nặng lên hai người. Họ không biết điều gì đang chờ đợi phía trước, chính sự mơ hồ ấy khiến tâm trạng ngày một căng thẳng. Cuối cùng, cả hai thống nhất sẽ đến nước Anh bằng phép thuật của Uri.

    Ban đầu, Vân Hy phản đối. Cậu muốn đi máy bay như người bình thường. Nhưng Uri thuyết phục cậu chọn cách của mình. Mang theo cây đèn qua cửa khẩu chắc chắn sẽ gây rắc rối — hình dạng và màu sắc đặc thù rất dễ khiến hải quan nghi ngờ buôn bán cổ vật. Hơn nữa, Uri không muốn chui vào cây đèn. Anh muốn ở cạnh Vân Hy, nhưng bản thân lại không có giấy tờ tùy thân để xuất hiện hợp pháp.

    Trong chuyến đi này, Vân Hy đồng ý để Uri sử dụng phép thuật. Đó là “vũ khí” duy nhất họ có. Không biết sẽ phải đối mặt với điều gì, chuẩn bị càng nhiều càng tốt.

    Ngày họ đến nước Anh, bầu trời u ám, sương mù giăng kín. Bay trong điều kiện tầm nhìn hạn chế không phải lựa chọn lý tưởng. Dù có kết giới giúp họ tàng hình, cả hai vẫn không dám bay thấp để quan sát — ai biết được một quả bóng, hay một con chim lớn có thể va vào họ bất cứ lúc nào.

    Họ vượt qua đại dương trong luồng gió lạnh và lốc xoáy dữ dội. Mây đen cuồn cuộn phía trên, sấm chớp liên hồi. Vân Hy không hề sợ hãi. Có Uri bên cạnh, dù là bão tố hay hiểm nguy, cậu vẫn vững tâm. Niềm tin dành cho nhau giúp cậu vượt qua tất cả. Nhưng thời tiết khắc nghiệt khiến hành trình kéo dài hơn dự tính.

    Đến nơi, họ liên lạc với Terry để báo vị trí rồi ngồi chờ trong một quán cà phê ven đường ở thành phố D. Nửa giờ trôi qua, cả hai chỉ lặng lẽ nhìn dòng người và xe cộ qua lại. Sự im lặng căng thẳng khiến họ càng thêm mệt mỏi sau chuyến bay dài.

    Một chiếc Mercedes dừng lại trước quán. Tài xế mặc âu phục đen bước xuống, cúi chào lễ độ. Đó là quản gia của gia đình Terry, được cử đến đón họ.

    Ông đã xem qua hình ảnh của cả hai. Giữa khu phố toàn người Anh, một người phương Tây đi cùng một người phương Đông không khó nhận ra. Ánh mắt ông lướt nhanh, tinh tế. Chàng trai tóc vàng mang nét lịch lãm quý tộc, còn chàng trai châu Á thấp hơn nhưng toát lên vẻ trầm ổn. Hai con người khác biệt, đứng cạnh nhau lại vô cùng hài hòa. Ông nhận ra sự thân thiết kín đáo qua ánh mắt họ trao nhau, nhưng điều ông quan tâm nhất vẫn là đảm bảo họ không gây rắc rối cho chủ nhân.

    Sau phần giới thiệu, quản gia nói:

    “Xin phép kiểm tra người và hành lý trước khi đưa hai vị đến lâu đài. Đây là thủ tục bắt buộc.”

    Uri và Vân Hy hiểu điều đó. Dù kiểm tra ngay trên phố có phần bất tiện, nhưng thời tiết xấu khiến người qua đường đều vội vã, không mấy ai chú ý. Khi quản gia gật đầu cho phép lên xe, Vân Hy mới thở phào nhẹ nhõm.

    Chiếc xe rời khỏi con đường C, hướng về lâu đài cổ. Suốt chặng đường, cả hai im lặng đến mức nghe rõ nhịp thở của nhau. Sự căng thẳng trong Vân Hy tăng lên khi tòa lâu đài hiện ra — kiến trúc cổ kính, tường đá phủ rêu, cây cối um tùm, không khí nặng nề như chất chứa dấu tích của những biến cố xa xưa. Dù có phần rờn rợn, Vân Hy vẫn không giấu được sự háo hức. Cậu vốn yêu thích những thứ cổ xưa, và sắp được bước vào nơi này khiến tim cậu khẽ rung lên.

    Quản gia đi trước dẫn đường, đá sỏi lạo xạo dưới chân. Khi gần đến cổng chính, Uri kéo nhẹ tay Vân Hy dừng lại, ghé tai nói nhỏ. Vẻ mặt Vân Hy lập tức căng thẳng, ánh mắt thoáng hoảng hốt. Uri lo rằng khi bước vào, họ sẽ không còn cơ hội nói riêng, nên nói điều quan trọng nhất:

    “Dù chuyện gì xảy ra, tính mạng em sẽ được bảo vệ. Chỉ cần em còn là người triệu hồi, anh sẽ luôn tìm được em.”

    Cánh cổng gỗ cao nặng nề từ từ mở ra. Họ bước qua khoảng sân rộng, tiến vào lâu đài. Nội thất bên trong trái ngược hoàn toàn với vẻ ngoài — hiện đại, hài hòa nhưng vẫn giữ được nét cổ kính.

    Cả hai ngồi chờ trên sofa trong phòng khách, được dọn trà bánh. Vân Hy nhiều lần muốn hỏi Uri về lời nói lúc nãy, nhưng anh chỉ nhìn vào một điểm vô định. Đến khi Vân Hy định mở lời lần nữa, cửa phòng mở ra.

    Một người đàn ông ăn mặc lịch thiệp bước vào, mỉm cười. Vân Hy đứng dậy, bắt tay ông. Đó chính là Terry — người trong bức ảnh gửi qua email. Ngoài đời, khí thế của ông còn mạnh mẽ hơn trong ảnh.

    Dù vậy, với kinh nghiệm thương trường, Vân Hy không hề e ngại. Trái lại, cậu có cảm giác người đàn ông này tuy bề ngoài sắc sảo nhưng bên trong lại ấm áp và đáng tin.