1. Vâng lời thánh dụ đành rành
Từ xưa, chúa thánh vua minh cầm quyền,
Lấy đạo chính, dạy dân đen,
4. Ắt toan dân hóa, tục nên, làm đầu.
Mình làm trước, chúng dõi sau,
Thêm lời dạy dỗ phép mầu đủ theo.
Còn lo dân cảm chẳng đều,
8. Gần xa nghe thấy ít nhiều khó in.
Lại bày năm đến tháng Giêng,
Có quan ra lệnh rao lên khắp đường,
Cùng quan lớn ở châu làng,
12. Nhóm dân, đọc những phép thường, dạy chung.
Khiến hay nhà biết cửa thông,
Dấy điều nhân nhượng nên công trị bền.
Nước ta Nam Việt dựng nên,
16. Hai trăm năm lẻ, thần truyền thánh noi.
Đức lành thấm thía đầy vơi,
Chính thuần thói tốt lâu dài mới nên.
Ngửa vâng Thế Tổ nổi lên,
20. Võ công cả định, rối nghiêng đã rồi.
21. Dựng làm nhà học nuôi tài,
Lại ban điều lệ sửa dùi thói tây.
Chính hay cùng phép dạy hay
24. Thấm dân đạo chính tốt tày đời xưa.
Đức Hoàng Tổ thánh có dư,
Cơ đồ lớn, phép tắc thừa nối noi.
Rất toan dạy kế giàu rồi,
28. Lâu nay yên vỗ, tha thôi thuế thường.
Một niềm đau đáu xót thương,
Ra ơn nuôi giúp bốn phương trẻ già.
Tuy chưa hay khiến dân ta,
32. Nơi nơi đông đảo, nhà nhà giàu vui.
Song dung nuôi đặng thảnh thơi,
Kể dư năm, với chẵn mười năm nay.
Dạy khuyên sửa thói cho hay,
Thực là đã đáng buổi này chứ sao.
Khắp nơi từng đã dụ rao,
Hỏi người thảo thuận, tiết cao, nghĩa dày.
Tỉnh nào một có tâu bày.
40. Liền ban rất hậu, bêu hay bảng ngời.
Lại cùng hiền chính nhữn (những) ai,
Cũng truyền các tỉnh tìm vời dâng lên.
Thực là có chước dạy khuyên,
44. Hẳn làm kế chót sửa nên thói lòng.
Nghĩ dân hay biết lý chung,
Nhà tranh quạnh, cũng tín trung, có người.
47. Thật thà, thuần hậu tính trời,
Vốn không thiếu kẻ ở nơi quê mùa.
Khí chịu mếch, muốn riêng mờ,
50. Có người làm vậy phải từ dạy răn.
Người thường xem án bộ dâng,
Thấy người mê dại nhẹ thân lưới hình.
53. Thánh nhân thật rất thương tình,
Lòng người chẳng nỡ, chẳng đành mười phân.
Vả như nhữn (những) đứa hung hăng,
56. Cùng loài si quyệt, lung lăng, hoang đàng,
Giám làm việc lỗi phép thường,
Thấy, liền nát thịt, tan xương cả bầy,
59. Vậy thì thuận nghịch lý này,
Thật đà tỏ rõ lắm thay, nên dè.
Có tai mắt, thảy biết nghe,
62. Lọ là phải nói đủ bề mới thông.
Nghĩ dân cũng dễ bảo cùng,
Nên làm tại buổi thong dong ngày thường.
Truyền làm dạy bảo mười chương,
66. Với nghi chú, các địa phương ban cùng,
Mày, quan ngoài với quan trong,
Đều nên nương Trẫm tấm lòng rộng thương.
Bản in sao cấp các làng,
70. Khắp truyền phủ huyện học đường hương thân.
Bộ giao nghi chú đều vâng,
Truyền cho kẻ sĩ, quân, dân, biết đều.
Khá đam dạy bảo mấy điều,
74. Cứ kỳ giảng đọc, rõ nhiều, biết chung.
Khiến cho người đọc, nhà thông,
Kẻ khôn lại sửa bảo cùng người ngây,
Sao cho ngày thấm tháng lây,
78. Ai ai đều cũng ở hay, về lành.
Mày, dân cùng sĩ cùng binh,
Chớ rằng văn lệ mà khinh mà nhàm.
Ắt tua mình dõi sức làm,
82. Cùng nhau bắt chước, cùng ham đua tày.
Hẹn cho đổi mỏng theo dày,
Nhiễm nên thói tốt từ rày lần lên.
Nhờ trời rước tốt lâu bền,
86. Thảy nhiều phúc phận, tôi liền đến dân.
Đều lên cõi thọ đài xuân,
Triều đình thịnh trị thêm phần bền giai,
Thì người thương nghĩ chúng ngươi,
90. Muốn nên, nên phải dạy nuôi đủ điều.
Tấm lòng khổ biết bao nhiêu,
92. Mới là không phụ vì theo dạy này.
Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:
Chú thích 144: CHÚ THÍCH: (Phần chú thích này chỉ chú trọng đến văn Nôm, về điển tích và từ ngữ Hán, xin xem phần 2, chương 3).
Thánh dụ: Lời dạy của vua, ở đây là vua Minh Mệnh. Minh Mệnh thập điều được ban bố năm 1834. Tự Đức tuyên bố lý do phiên dịch bản Thánh dụ huấn địch thập điều là vì muốn “vâng lời thánh dụ đành rành” nhưng có thực là vì tinh thần kỷ cương hay vì bị thúc đẩy bởi lòng hối hận phát sinh từ những hành động bất đắc dĩ năm 1854 và 1866? Dù sao cũng không thể phiến diện cho rằng Tự Đức đã vì tham vọng mà đối xử tàn nhẫn với Hồng Bảo và gia đình, bởi vì Tự Đức là người không có tham vọng chính trị; sự đối xử tỏ ra tàn nhẫn vì ta có thói quen nhìn nhận hành động này dưới cạnh khía tình cảm, nhưng một ông vua như Tự Đức, dù đa cảm, vẫn không thể xử sự theo tình cảm gia đình. Đó là cái bi đát trong đời sống tình cảm của Tự Đức mà ta phải tìm hiểu cặn kẽ.
Chú thích 145: Đành rành: Rõ ràng, rành rọt.
Chú thích 146: Ắt toan dân hóa, tục nên, làm đầu: Dịch câu: Tất dĩ hóa dân thành tục vi tiên vụ của nguyên bản, nghĩa là: Tất phải lấy việc hóa dân thành tục làm việc đầu tiên. Hóa dân là làm cho người được văn minh tiến bộ hơn; thành tục là làm cho việc người dưới bắt chước người trên được kết quả (Chữ lấy trong Lễ ký, xem chú thích trong bản Hán văn).
Chú thích 147: Dõi: Theo, bắt chước, nói rõ chữ tục nên ở câu trên. Câu 5 nói về nhiệm vụ của nhà lãnh đạo. Người lãnh đạo phải làm gương, làm mẫu mực cho quần chúng, phải nghi hình, nghĩa là làm khuôn mẫu cho người khác mới có thể lôi cuốn họ, giáo hóa họ.
Chú thích 148: Dân cảm: Dân hiểu được bài học.
Chú thích 149: Câu 7 và câu 8 dịch câu: Hựu lự dân chi quan cảm bất nhất, thị thính nan tề (nguyên bản), nghĩa là: Lại còn lo sự xem hiểu của dân không giống nhau, việc thấy nghe của dân không đều nhau… Khó in dịch chữ nan tề, nghĩa là khó đều đặn với nhau, khó đi đúng với nhau theo một khuôn khổ.
Chú thích 150: Lại: Dịch chữ tắc, phải hiểu là còn, cho nên. Năm đến tháng Giêng: Cứ vào tháng Giêng mỗi năm. Lệ này căn cứ vào Kinh thư (Xem chú thích bản Hán văn).
Chú thích 151: Nhóm dân: Họp người làng lại một chỗ.
Chú thích 152: Khiến hay nhà biết cửa thông: Dịch câu: Dụng năng gia dụ hộ hiểu: Làm thế nào cho nhà dạy cửa hiểu, nghĩa là tất cả mọi nơi, người dân ở bất cứ chỗ nào cũng được nghe giảng và hiểu rõ.
Chú thích 153: Dấy điều nhân nhượng: Hưng nhượng, hưng nhân, làm cho tinh thần khiêm tốn, nhường nhịn nhau, lòng thành thật yêu thương nhau được nảy nở (Xem Đại học, 9, 3).
Chú thích 154: Thế Tổ:Vua Gia Long (Hoàng Khảo Thế Tổ Cao Hoàng đế).
Chú thích 155: Cả định: Đại định, đã dẹp yên nạn lớn, đã sắp đặt mọi sự yên ổn (Chữ lấy trong Kinh thư, quyển 4, Vũ thành 3).
Chú thích 156: Rối nghiêng đã rồi: Giải thích chữ cả định. Rồi nghĩa là xong xuôi. Rối nghiêng chỉ những khó khăn chính trị do nhà Tây Sơn gây ra.
Chú thích 157: Nhà học nuôi tài: Nhà Dục tài, một bộ phận nội trú của Quốc Tử giám, có học bổng.
Chú thích 158: Sửa dùi thói tây: Dịch chữ chính tục, làm cho thói quen của người học được thẳng thắn, chính xác. Giáo dục cổ Việt Nam rất chú trọng đến vấn đề huấn luyện những thói quen tốt, điều mà ở Âu châu, phải chờ đến Montessori mới thấy đề cập đến. Thói tây: Thói xấu, hèn, ti tiện.
Chú thích 159: Chính hay cùng phép dạy hay: Dịch chữ thiện chính thiện giáo. Chính là chủ trương về xã hội, kinh tế; giáo là quan điềm về văn hóa, sư phạm. Giáo dục xưa đề cao sự hòa hợp giữa lý thuyết và thực hành, cả hai phải đi đôi với nhau (cùng) mới gây được ảnh hưởng mạnh mẽ trong dân chúng (thấm đâu) và nối tiếp được truyền thống dân tộc (tốt tày đời xưa). Các nhà giáo dục có quan niệm giáo dục là một công trình lâu dài, phải liên tục từ đời trước đến đời sau; tác dụng của nó rất chậm chạp, nhưng chính xác và hữu hiệu (Xem Mạnh Tử, Tận tâm thượng, 14, 2).
Chú thích 160: Rất toan dạy kế giàu rồi: Dịch câu Thâm tư phủ nhà hậu giáo chi nghĩa: Suy nghĩ sâu xa làm thế nào cho dân giàu có đã rồi mới dạy họ; đây là chủ trương của Khổng Mạnh, làm cho dân có tiền đã, rồi mới dạy chữ nghĩa, phủ chỉ rồi mới giáo chỉ (Xem Luận ngữ, Tử Lộ 13I).
Chú thích 161: Hay khiến: Dịch chữ năng sử, có thể làm cho. Cả câu 31, dịch câu: Tuy vị năng sử ngô dân: Tuy rằng chưa có thể làm cho dân ta…
Chú thích 162: Song dung nuôi đặng thảnh thơi: Dịch câu: Nhiên nhi hàm dưỡng an dật. Hàm là dung nạp, chứa chất ở bên trong, dưỡng là nuôi nấng cho lớn lên; hàm dưỡng xét về giáo dục là dùng học vấn đề làm cho khí chất biến hóa đủ. Vậy dung nuôi là nói về công trình giáo huấn của vua Minh Mệnh, đức Hoàng Tổ thánh có dư (câu 25). Trong nguyên bản, tác giả xưng là Trẫm; trong bản Nôm, vua Tự Đức không giữ chữ Trẫm mà đổi ra là người.
Chú thích 163: Dạy khuyên sửa thói cho hay: Dịch câu giáo huấn chính tục. Chữ lấy trong Lễ ký, Khúc lễ thượng, nghĩa là dạy bảo, sửa đổi phong tục, tập quán.
Chú thích 164: Một có tâu bày: Dịch chữ nhất hữu tấu thượng: Nếu có một tỉnh nào tâu lên. Danh xưng tỉnh (đầu câu 39) có từ năm 1831, thay cho trấn.
Chú thích 165: Bêu hay bảng ngời: Dịch chữ tỉnh thưởng, tỉnh là tiêu biểu, là cái nêu, cái mốc để cho người khác nhìn lên mà bắt chước. Ngày xưa, người có đức hạnh đáng khen được vua cho dựng nhà cao, treo bảng vàng rực rỡ (bảng ngời) đề tưởng lệ và khuyến khích người khác làm điều thiện. Bêu là treo lên, hay là cái tốt cái đẹp. Chữ bêu có thấy trong Quốc âm thi tập và Lâm tuyền kỳ ngộ (Khiêm nhường ấy mới bêu quân tử, Quốc âm thi tập, số 113).
Chú thích 166: Nhữn (đọc là những): Bản Nôm viết là nhẫn, nhữn, cách viết sai chính tả của đồng bào Trung Việt. Tất cả mọi chữ những trong bản này đều viết sai như thế.
Chú thích 167: Nghĩ dân hay biết lý chung: Hay biết dịch chữ tri năng, có thể biết, cái khả năng hiểu biết. Nhà vua quan niệm rằng cái lý chung, nói rõ hơn ở nguyên bản là cái dân đi vật tắc, cái đạo thường của người dân và cái khuôn phép của sự vật thì ai cũng đều có thể biết hết. Câu này làm ta liên tưởng đến câu của Descartes: Le bon sens est la chose du monde la mieux partagée trong cuốn Discours de la méthode (Lương tri là cái gì trong đời được phân phối đồng đều nhất). Xem Kinh thi, thiên Chưng dân.
Chú thích 168: Khí chịu mếch, muốn riêng mờ: Dịch câu khí bẩm sở tế, vệt dục sở hôn, cái khí bẩm bị che, lòng vật dục bị mờ. Ở đây, sở tế được dịch là chịu mếch, nghĩa là bị sai chạy, mẻ sút đi, vật dục được dịch là muốn riêng, cái ý muốn riêng tư của mỗi người.
Chú thích 169: Từ: Từ từ, thong thả, lần lần. Người nào bị vật dục làm cho mù quáng thì phải thong thả, kiên nhẫn mà khuyên bảo.
Chú thích 170: Người: Vua Minh Mệnh. Trong bản Hán văn, vua tự xưng trực tiếp là Trẫm.
Chú thích 171: Bộ dâng: Các bộ đệ trình nhà vua. Ở đây là bộ Hình.
Chú thích 172: Thấy người mê dại, nhẹ thân lưới hình: Dịch câu: Kiến hữu ngoan minh vô tri, khinh phạm pháp võng, nghĩa là thấy có người ngu tối làm càn mà không biết, coi thường mà lần vào vòng lưới của phép nước.
Chú thích 173: Thánh nhân: Chỉ Minh Mệnh.
Chú thích 174: Lòng người: Chỉ Minh Mệnh.
Chú thích 175: Cả hai câu 55 và 56, dịch câu: Thả như vô lại ác côn, cập cuồng giảo bất sính chi đồ. Lung nghĩa là không giữ lễ phép, không biết kiêng sợ (tiếng miền Nam). Lung lăng: Ngang tàng, theo tính nóng nảy hung bạo mà tỏ ra dữ tợn, độc ác.
Chú thích 176: Giám: Dịch chữ cảm, bản Nôm viết rõ rằng chữ giám, như trong chữ giám đốc. Như vậy, căn cứ trên âm đầu gi mà người Trung và người Nam không bao giờ viết sai, ta có thể khẳng định âm giám do âm cảm mà ra, và phải viết với gi; viết dám là sai chính tả. Tuy nhiên, chữ dám đã trở thành thông dụng.
Chú thích 177: Thấy, liền nát thịt, tan xương cả bầy: Chủ từ là vua Minh Mệnh. Nếu ta biết được, tất cả những bọn phạm pháp ấy sẽ bị trừng trị nghiêm ngặt.
Chú thích 178: Nên dè: Phải cẩn thận mà kiêng nể, giữ gìn. Chữ nên dè để ở cuối hai câu lục bát dài là cả một nghệ thuật dùng chữ để làm cho người đọc chú ý tới tầm quan trọng của lời cảnh cáo. Trong nguyên bản Hán văn, không có lời cảnh cáo này.
Chú thích 179: Bảo: Có thể đọc là biểu.
Chú thích 180: Nên làm tại buổi thong dong ngày thường: Dịch bốn chữ: đương tại bình thời.
Chú thích 181: Dạy bảo: Dịch chữ huấn địch, lời chỉ bảo dạy dỗ.
Chú thích 182: Với nghi chú: Kèm thêm bản nghi chú, lời chua thêm để làm mẫu do bộ Lễ nghĩ soạn theo sắc lệnh của nhà vua, và ban hành đồng thời (ban cùng) với bản huấn địch. Như vậy, nhờ sự tiết lộ này, ta có thể khẳng định rằng vua Minh Mệnh chỉ soạn thảo các tiêu đề của bản Thánh dụ huấn địch thập điều và phần nghi chú, tức phần bình giải là của các quan trong bộ Lễ. Các quan đó là những ai? Ai là người bình giải chính thức? Vấn đề này hiện chưa đủ tài liệu đề giải quyết, nhưng phải được đặt ra.
Chú thích 183: Mày: Dịch chữ nhĩ. Quan trong là quan kinh doãn, quan ngoài là các quan Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chính, Án sát như trong bản Hán văn đã liệt kê. Tổ chức hành chính này bắt đầu hoạt động từ năm 1831.
Chú thích 184: Nương: Dịch chữ thể, nghĩa là đặt mình vào đấy, như nói thì theo.
Chú thích 185: Trẫm: Ta đây, tiếng xưng chung của mọi người quý tộc, sau nhà vua mới độc quyền sử dụng.
Chú thích 186: Sao cấp: Sao ra và cấp phát, chép lại nhiều bản và tổng đạt đi các nơi.
Chú thích 187: Hương thân: Trong nguyên bản đề rõ là tổng lý xã thôn, ở đây dịch gọn là hương thân. Thân là các nha quan, các vị chức sắc.
Chú thích 188: Biết đều: Cùng biết cùng hiểu.
Chú thích 189: Khá đam dạy bảo mấy điều: Dịch câu tương thử đằng giáo điều, đem mấy điều giáo huấn ấy. Dạy bảo mấy điều hiểu là mấy điều dạy bảo, tức mấy giáo điều này.
Chú thích 190: Cứ kỳ giảng đọc rõ nhiều, biết chung: Dịch câu dĩ kỳ tuyên độc giảng minh, định một ngày nào đó rồi cứ đến ngày ấy, các hương thân nhóm họp dân chúng đến, đọc to bản huấn dụ cho mọi người nghe, rồi cắt nghĩa rõ ràng từng chữ. Rõ nhiều là nhiều người rõ, nhiều người hiểu; biết chung, tất cả điều biết, điều hiểu nghĩa. Kỳ giảng đọc thường định vào tháng Giêng theo ý của nhà vua (xem câu 9). Lệ này có thấy đề cập tới trong Kinh thư (xem lời chú trong chú thích phần phiên âm Thập điều).
Chú thích 191: Khiến cho người đọc, nhà thông: Dịch câu vụ sử gia truyền nhân tụng. Cốt làm cho nhà này đem tài liệu học tập sang nhà kia, mỗi người đều có cơ hội đọc to lên một cách rành rọt, rõ ràng. Phải công nhận lời dịch không được sát nghĩa.
Chú thích 192: Kẻ khôn lại sửa bảo cùng người ngây: Tự giáo dục lẫn nhau. Ngày xưa, nền giáo dục tráng niên rất được chú trọng và phổ biến.
Chú thích 193: Chớ rằng: Đừng cho rằng, chớ nói.
Chú thích 194: Văn lệ: Dịch chữ cụ văn, nghĩa là văn sáo, văn đủ câu cách không có gì hay.
Chú thích 195: Đổi mỏng theo dày: Dịch chữ cách bạc tùng trung, đổi lòng khinh bạc mà ăn ở theo lòng trung. Chữ dày hợp với chữ hậu hơn với chữ trung, nhưng ta thường nói trung hậu nghĩa là đãi người một cách dày dặn, tử tế, vậy dịch trung là dày rất đúng nghĩa, vừa đối chỉnh với chữ mỏng ở trên vừa bóng bẩy.
Chú thích 196: Nhiễm nên thói tốt: Dịch chữ huân thành mỹ tục. Hun thành thói tốt, nhiễm nên thói tốt. Huân nghĩa là hun, bốc lên như lửa, khí thế mạnh mẽ hơn chữ nhiễm.
Chú thích 197: Tôi: Thần, nghĩa là các quan.
Chú thích 198: Bản Nôm viết chữ giai là đẹp, đúng ra phải viết là dai (chữ Nôm dùng chữ di là mọi rợ). Nhiều chỗ lầm lẫn hai âm đầu gi-d cho ta phỏng đoán rằng người soạn nghi chú của bản Thánh dụ có lẽ là một người Bắc.
Chú thích 199: Người: Dịch chữ Trẫm trong nguyên bản chỉ vua Minh Mệnh.
Chú thích 200: Thương nghĩ: Dịch chữ quyến niệm, nghĩ đến không rời.
Chú thích 201: Dạy nuôi: Dịch chữ giáo dục của bản Hán văn.
Chú thích 202: Vì theo dạy này: Vì theo giáo điều này. Câu này không có trong nguyên bản chữ Hán.