A. Hai mươi bốn huấn điều của vua Lê Thánh Tôn (1470)

Hồi đầu năm Hồng Đức (1470), vua Lê Thánh Tôn định ra 24 huấn điều, đến năm Kỷ Mùi, niên hiệu Cảnh Thống thứ 2 (1499), vua Lê Hiến Tôn minh định lại, dụ bảo các quan, quân và dân rằng: “Trẫm ngự ngôi trời, kính theo phép cũ, làm điều hiếu kính để dựng căn bản đạo trung dung, giữ vững cương thường để mở rộng những điều dạy bảo; người trên làm, người dưới bắt chước, đã đi đến chỗ yên vui, nhưng muốn cho việc trị an được lâu dài, công nghiệp tiến lên mãi mãi, vì thế hạ dụ chỉ này, đặc biệt nêu rõ từng điều, để lần lượt ghi vào sổ sách.

1. Cha mẹ dạy con, phải dùng khuôn phép hợp với lẽ phải; con trai con gái đều dạy cho có nghề nghiệp, không được để buông tuồng đắm đuối vào cờ bạc rượu chè, tập nghề xướng hát, để hại đến phong tục.

2. Người gia trưởng tự mình giữ lễ phép tiết độ để uốn nắn người trong nhà; nếu con em trong nhà làm việc trái, người gia trưởng sẽ bị tội.

3. Vợ chồng siêng năng, sẻn nhặt, sửa sang công việc trong nhà; đối với nhau có ân có nghĩa không bao giờ thay đổi; chỉ lúc nào người vợ phạm vào tội thất xuất , bấy giờ phải dùng lý mà xử đoán không được quá yêu quyến luyến dung túng xuê xoa, để hại đến phong hóa.

4. Con em trong nhà, nên thân ái với anh em, hòa thuận với làng xóm, lấy lễ nghĩa tự giữ mình; nếu người nào làm trái thì tôn trưởng dạy bảo bảng cách dùng roi vọt nhỏ để quở phạt, quá lắm thì cáo tố để cửa công xét xử.

5. Ngoài hàng xóm, trong họ hàng, người nào gặp hoạn nạn thì nên chu cấp, thương xót lẫn nhau. Nếu có người làm việc nghĩa nổi tiếng, các phủ huyện sở tại trình với hai ty Thừa chính và Hiến sát xét thực tâu bày đày đủ, sẽ được triều đình biểu dương.

6. Người đàn bà có lỗi, nếu cha mẹ và chồng có trừng trị, thì phải bỏ hẳn lòng tà, sửa đổi tội lỗi, không được thiện tiện tự ý bỏ trốn, có điều trái với đạo người đàn bà.

7. Đàn bà góa chồng, không được kiếm người trai trẻ, nói thác là nuôi con nuôi, làm việc gian dâm vụng trộm.

8. Đàn bà, sau khi chồng chết thì những đứa con mà người chồng đã có với người vợ trước, cũng như con vợ lẽ, nàng hầu, đều phải mang lòng yêu thương, không được lập tâm tham chiếm tài sản, lo toan làm việc lợi riêng cho mình.

9. Đàn bà, khi chồng chết mà mình chưa có con, thì nên ở nhà chồng, theo việc tang việc tế đúng như nghi lễ, không được tư túi tài sản đem lén lút về nhà cha mẹ đẻ.

10. Bổn phận chính của người đàn bà là phải thuận theo chồng, không được cậy là cha mẹ mình giàu sang mà kiêu ngạo với nhà chồng; người đàn bà nào trái lệnh, cả cha mẹ đẻ của người ấy cũng phải tội.

11. Bọn sĩ phu phải đôn đốc học nghiệp, phẩm hạnh, giữ điển lễ chung; nếu có người nào thì thọt cửa quyền, dựa thế lực người trên ra oai nạt nộ người khác, sẽ phải tước bỏ tên tuổi, suốt đời không được kể là hạng sĩ phu.

12. Bổn phận người điển lại chỉ có việc giữ sổ sách văn thư, làm công việc theo chức phận của mình, nếu có người nào dùng trí thuật làm điên đảo giấy tờ, viên quan cai quản phải kiểm xét cho ra để trị tội.

13. Quân và dân nên hiếu với cha mẹ, thảo với anh em, hết sức làm ruộng; người ra ngoài, người ở nhà, phải giữ gìn lẫn cho nhau; đến kỳ thượng phiên thì vui vẻ đi làm công việc, không được lười biếng trốn tránh. Nếu có ai nổi tiếng là người lương thiện, thì các viên phủ huyện sở tại trình lên hai ty Thừa chính và Hiến sát xét thực, rồi tâu bày đầy đủ, sẽ được khen thưởng.

14. Người buôn bán, nên theo thời mà lưu thông phẩm vật, không được lừa thưng tráo đấu, không được nhân cơ hội tụ tập đồ đảng, lén lút làm trộm cướp, người nào phạm pháp, sẽ bị trị tội nặng.

15. Việc cưới gả, việc tế tự phải dựa theo lễ pháp, không được tiếm vượt quá phận định của mình.

16. Khi chèo hát, lúc hội hè, trai gái đến chơi xem, không được đứng ngồi lẫn lộn, để ngăn ngừa thói dâm ô.

17. Nhà cửa, hàng quán ở dọc đường, nếu có phụ nữ đi xa vào ngủ trọ, thì cửa ngõ phải đề phòng cẩn mật; nếu người nào dám lấy sức khỏe làm việc ô nhục, khi việc phát giác, người can phạm và chủ nhà đều phải trị tội.

18. Các viên phủ huyện đều chiếu theo địa phận sở tại, cắm thẻ bài răn cấm trai gái không được tắm cùng một bến, để tỏ sự phân biệt về lễ phép.

19. Xã thôn nên chọn một, hai người tuổi cao, đạo đức học lực khá, phẩm hạnh tốt, làm người đứng đầu, cứ những ngày nhàn rỗi, đưa nhân dân đến đình quán, công sở hội họp, giảng giải lời cáo dụ, để cùng nhau trông vào đấy mà làm điều lành, cùng tiến đến phong tục tốt đẹp.

20. Trong hạt các phủ huyện, nếu có kẻ cường hào xâm chiếm ruộng đất, ức hiếp người cô độc, xui nguyên giục bị, kiện cáo lẫn nhau, thì cho phép xã thôn dò xét tố giác đề nghị trị; nếu phủ huyện nào vì tình riêng mà ẩn giấu đi, sẽ bị luận vào tội giáng chức hoặc bãi chức.

21. Những nhà tước vương, tước công và đại thần, chứa chấp người tư cách hèn hạ làm cò mồi đưa đồ đút lót, cùng nô tỳ những nhà ấy mua ức phẩm vật của dân, thì cho phép người đương sự đến cửa quan tố cáo, bọn can phạm sẽ bị trừng phạt nặng.

22. Viên quan giữ chức trách mục dân, nếu viên nào biết dạy bảo đốc sức nhân dân trong hạt hăng hái theo lễ nghĩa nhún nhường, thì ty Hiến sát xét thực, ghi vào hạng nhất trong dịp khảo công; nếu viên nào không siêng năng dạy bảo nhân dân, khi khảo công, sẽ bị liệt vào hạng không làm đầy đủ chức phận.

23. Xã trưởng, thôn trưởng, và phường trưởng, người nào biết siêng năng dạy bảo đốc sức, làm cho phong lục làng xóm trở nên tốt lành, thì các viên phủ huyện trình bày rõ với hai ty Thừa chính và Hiến sát xét thực, tâu lên triều đình, sẽ ban khen thưởng.

24. Phàm những người Mán, người Lào ở ven biên giới, phải kinh giữ luân lý, không được làm rối loạn đạo thường; như sau khi cha anh, chú bác đã mất rồi, người nào là con cháu, anh em với người đã chết ấy không được nhận lấy vợ cả hoặc vợ lẽ của họ làm vợ mình; nếu ai trái lệnh, sẽ phải trừng trị một cách nghiêm ngặt .

 Phân tích 24 huấn điều, ta thấy vua Lê Thánh tông đã chú trọng đến những vấn đề giáo dục gia đình, xã hội, chính trị và văn hóa. Phần nói về gia đình gồm 9 điều, đề cập đến nhiệm vụ giáo dục của cha mẹ (1), gia trưởng (2), nhiệm vụ tôn trọng lễ nghĩa của vợ chồng (3), tử đệ (4), nàng dâu (6), đàn bà góa (7, 8, 9), người vợ (10). Phần nói về xã hội gồm có 8 điều, đề cập đến sinh hoạt nơi hương đảng, nhiệm vụ tương trợ (5), diệt cường hào (20), ác bá (21), tinh thần tôn trọng nghề nghiệp, nhất là thương mại (14), lễ nghi hôn nhân tế tự (15), tôn trọng phụ nữ ở quán trọ (17), ở những nơi công cộng (16), ở bến tắm (18). Phần nói về chính trị gồm 3 điều, tiêu chuẩn chọn xã trưởng (19), nhiệm vụ công dân (13), nhiệm vụ điển lại (12). Về văn hóa, có 4 điều nói về tư cách sĩ phu (11), nhiệm vụ giáo dục của quan viên (22), của huynh trưởng (23), việc giáo hóa dân tộc thiểu số (24). Xét riêng về phương diện giáo dục, ta thấy rõ ràng bản huấn điều chú trọng tới 2 điểm chính, đó là 6 nhiệm vụ giáo dục (1, 2, 11, 22, 23, 24) và 18 nhiệm vụ thi hành giáo dục trong đó có 10 nhiệm vụ tổng quát (3, 4, 5, 20, 21, 14, 15, 19, 13, 12) và 8 nhiệm vụ liên quan đến giáo dục phụ nữ (6, 7, 8, 9, 10, 16, 17, 18).

Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:
Chú thích 128: Thất xuất: Không có con, dâm đãng, không kính thờ cha mẹ chồng, lắm lời nhiều điều, ăn trộm ăn cắp, ghen tuông, có những bệnh như hủi, điên, câm, điếc.

Chú thích 129: Xem Thiên nam dư hạ tập, dẫn trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục, bản dịch của Ban Nghiên cứu văn sử địa Hà Nội. Tôi đã xem lại nguyên bản, sửa lại một vài chỗ trong bản dịch và đối chiếu với bản dịch của Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược, trang 243 đến 246.