Chương 15: Bạn có đánh đổi những gì mình đang có để lấy 1 triệu đô la không?
Tôi quen biết Harold Abbott khá lâu rồi. Ông ấy sống ở số 820, đường South Madison, thành phố Webb, tiểu bang Missouri. Ông ấy từng là người quản lí đào tạo của tôi.
Một hôm, chúng tôi gặp nhau tại thành phố Kansas và ông ấy đã chở tôi xuống trang trại của tôi tại Belton, Missouri. Trên đường đi, tôi có hỏi Harold Abbott về việc ông ấy đã tránh khỏi lo âu như thế nào và ông ấy đã kể cho tôi nghe một câu chuyện truyền cảm hứng, mà tôi sẽ nhớ mãi không quên.
Tôi từng lo lắng rất nhiều, ông nói, nhưng vào một sáng mùa xuân năm 1934, khi tôi đang đi trên đường West Dougherty ở thành phố Webb, một cảnh tượng mà tôi trông thấy đã xóa tan mọi lo lắng của tôi. Chuyện đó chỉ diễn ra trong vòng mười giây, nhưng trong mười giây đó, những gì mà tôi lĩnh hội được về cách sống, còn nhiều hơn tất cả những điều mà tôi đã học được mười năm trước đó. Trong hai năm điều hành một cửa hàng tạp hóa ở thành phố Webb, tôi không chỉ tiêu tán sạch sành sanh số tiền tiết kiệm của mình, mà còn gánh thêm một đống nợ mà phải mất bảy năm, tôi mới trả hết được. Cửa hàng tạp hóa của tôi đã đóng cửa vào thứ Bảy tuần trước đó, còn khi ấy, tôi đang trên đường đến ngân hàng Merchants & Miners để vay một khoản tiền làm lộ phí cho tôi đến thành phố Kansas tìm việc. Tôi đi như một kẻ vừa mới bị tẩn, mất hết niềm tin và tinh thần chiến đấu. Bỗng nhiên, tôi thấy một người đàn ông cụt cả hai chân đang tiến đến. Ông ấy ngồi trên một tấm ván nhỏ bằng gỗ, có gắn mấy chiếc bánh xe lấy từ ván trượt. Mỗi tay cầm một khúc gỗ, ông ấy cứ thế đẩy mình đi dọc con đường. Tôi gặp ông ấy ngay sau khi ông ấy sang đường và bắt đầu nhích từng chút một từ lề đường lên vỉa hè. Ánh mắt chúng tôi chạm nhau khi tấm ván gỗ của ông ấy đang bị nghiêng lúc đến chỗ góc đường. Ông ấy chào tôi với một nụ cười rạng rỡ và hào hứng nói: Chào buổi sáng. Trời đẹp quá ông nhỉ?. Khi đứng nhìn ông ấy, tôi nhận ra mình giàu có đến mức nào. Tôi có đôi chân. Tôi đi lại được. Tôi thấy xấu hổ vì mình cứ than thân trách phận. Tôi tự nhủ rằng, nếu ông ấy có thể hạnh phúc, vui vẻ và tự tin dù bị cụt chân thì tôi, một người đủ chân đủ tay, chắc chắn cũng có thể. Tôi thấy trong lồng ngực mình tràn đầy sinh khí. Vốn dĩ tôi chỉ định vay ngân hàng Merchants & Miners 100 đô la, nhưng giờ đây, tôi đã dũng cảm hỏi vay 200 đô la. Tôi vốn định nói rằng, mình muốn tới thành phố Kansas để cố tìm việc làm, nhưng giờ đây, tôi tuyên bố một cách tự tin rằng, tôi muốn tới thành phố Kansas để làm việc. Tôi được cho vay và cũng tìm được việc.
Bây giờ, trên tấm gương trong phòng tắm của tôi, có dán mấy dòng chữ này và sáng nào tôi cũng vừa cạo râu vừa đọc lại những lời đó:
Tôi buồn vì mình chẳng có giày dép để đi,
Cho đến khi tôi gặp một người đàn ông không chân trên phố.
Tôi từng hỏi Eddie Rickenbacker(chú thích 1), về bài học lớn nhất mà ông ấy lĩnh hội được khi cùng các cộng sự trôi dạt trên bè cứu sinh trong hai mươi mốt ngày ở Thái Bình Dương, trong tình trạng tuyệt vọng. Ông ấy đáp: Bài học lớn nhất mà tôi lĩnh hội được từ trải nghiệm đó chính là nếu có đủ nước sạch để uống và đủ thực phẩm để ăn thì không nên phàn nàn về bất cứ thứ gì.
Trên tạp chí Time, (Thời đại) có một bài viết về một vị trung sĩ bị thương ở Guadalcanal(chú thích 2). Cổ họng vị trung sĩ đó bị một mảnh đạn pháo cứa vào nên người ta phải truyền máu cho anh tới bảy lần. Anh viết ra giấy câu hỏi: Tôi có qua khỏi không? và đưa cho bác sĩ. Bác sĩ đáp: Có chứ!
Anh lại hỏi: Tôi có nói chuyện được nữa không?. Câu trả lời vẫn là có. Anh viết một tờ giấy khác, trong đó ghi rằng: Thế thì tôi lo lắng cái quái gì cơ chứ?
Lúc này, tại sao bạn không dừng lại và tự hỏi: Mình đang lo lắng cái quái gì vậy?. Có thể bạn sẽ nhận rằng điều mà bạn đang lo lắng tương đối vớ vẩn và chẳng mấy quan trọng. Khoảng 90 phần trăm những gì có trong cuộc đời chúng ta đều đúng đắn và chỉ có khoảng 10 phần trăm là sai lầm. Nếu muốn sống hạnh phúc, tất cả những việc chúng ta cần làm chính là tập trung vào 90 phần trăm đúng đắn và bỏ qua 10 phần trăm sai lầm. Nếu muốn sống trong lo âu, chua chát và bị viêm loét dạ dày, chúng ta chỉ việc tập trung vào 10 phần trăm sai lầm và bỏ qua 90 phần trăm tuyệt vời đó đi.
chú thích 1: Eddie Rickenbacker (8/10/1890 – 23/7/1973): Tên thật là Edward Vernon Rickenbacker, phi công chiến đấu người Mỹ trong Chiến tranh Thế giới thứ Nhất và được coi là phi công thành công nhất của Mỹ trong cuộc chiến này với 26 chiến thắng trên không. Ông cũng là một tay đua ô tô, một nhà thiết kế ô tô và là người đứng đầu lâu năm của Eastern Airlines.
chú thích 2: Guadalcanal: Là một hòn đảo ở Thái Bình Dương, thuộc đảo quốc Solomon. Guadalcanal thường được biết đến với cuộc chiến khốc liệt diễn ra từ ngày 7/8/1942 đến ngày 9/2/1943 trên đảo Guadalcanal và khu vực phụ cận tại quần đảo Solomon của Mặt trận Thái Bình Dương trong Chiến tranh Thế giới thứ Hai. Đây là cuộc tấn công lớn đầu tiên của phe Đồng Minh chống lại phát xít Nhật Bản sau một thời gian dài phòng thủ.
Dòng chữ Suy nghĩ và Cảm ơn được khắc trong rất nhiều nhà thờ thời Cromwell ở Anh. Dòng chữ này cũng nên được khắc sâu trong tim chúng ta: Suy nghĩ và Cảm ơn. Suy nghĩ về những thứ mà chúng ta đang có, để cảm thấy biết ơn và cảm ơn Thượng đế vì những lợi ích và sự sung túc của chúng ta.
Jonathan Swift, tác giả của Gulliver’s Travels, (Gulliver du kí), là người bi quan nhất trong văn học Anh. Ông ấy hối tiếc về việc mình được sinh ra trên đời, đến nỗi ông mặc đồ đen và nhịn ăn vào dịp sinh nhật, nhưng ngay cả trong lúc tuyệt vọng, người bi quan cực độ của văn học Anh ấy vẫn ngợi ca sức mạnh to lớn của vui vẻ và hạnh phúc đối với sức khỏe của con người. Ông phát biểu rằng: Những bác sĩ giỏi nhất thế giới chính là Bác sĩ Điều độ, Bác sĩ Thư thái và Bác sĩ Vui vẻ.
Bạn và tôi có thể được Bác sĩ Vui vẻ chăm sóc miễn phí cả ngày, nếu chúng ta chỉ chú ý đến sự giàu có vô cùng mà chúng ta đang sở hữu, sự giàu có mà ngay cả kho báu trong truyền thuyết của Alibaba cũng chẳng là gì cả. Bạn có đổi đôi mắt của mình để lấy 1 triệu đô la không? Bạn sẽ đánh đổi đôi chân của mình để lấy thứ gì? Hai bàn tay của bạn thì sao? Thính giác? Các con của bạn? Gia đình bạn? Thêm cả tài sản của bạn vào nữa, bạn sẽ nhận ra là mình sẽ không đánh đổi những thứ mình đang có để lấy đống vàng mà cả ba gia tộc Rockefeller, Ford và Morgan (chú thích 1) đã tích lũy được.
Nhưng chúng ta có trân trọng tất cả những thứ đó không? À, không hề. Như Schopenhauer nhận định: Chúng ta chẳng mấy khi nghĩ đến những thứ chúng ta có mà luôn luôn bận tâm về những thứ chúng ta thiếu. Vâng, khuynh hướng chẳng mấy khi nghĩ đến những thứ chúng ta có, mà luôn luôn bận tâm về những thứ chúng ta thiếu, là bi kịch lớn nhất trên thế gian này. Có lẽ nó còn gây ra nhiều đau khổ hơn mọi cuộc chiến và bệnh tật trong lịch sử.
chú thích 1: Gia tộc Morgan Là đế chế tài chính và ngân hàng khổng lồ thống trị ở Mĩ và trên toàn thế giới trong khoảng cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ 20. Các thành viên trong gia tộc này đã tích lũy được khối tài sản khổng lồ qua nhiều thế hệ. Người giúp tiếng tăm của gia tộc Morgan vươn lên tầm thế giới là John Pierpont Morgan (17/4/1837 – 31/3/1913) – người đã cách mạng hóa hàng loạt ngành công nghiệp bao gồm cả điện, đường sắt, thép và được xem như một trong những doanh nhân có tầm ảnh hưởng lớn nhất nước Mỹ.
Bi kịch ấy đã khiến John Palmer từ một người đàn ông mẫu mực, biến thành một lão già cáu kỉnh và suýt chút nữa thì hủy hoại cả gia đình của mình. Tôi biết chuyện đó, vì chính ông ấy đã kể cho tôi nghe.
Ông Palmer sống ở số 30, đường số 19, thành phố Paterson, tiểu bang New Jersey. Ông kể: Một thời gian ngắn sau khi xuất ngũ, tôi bắt đầu lập nghiệp. Tôi chăm chỉ làm việc ngày đêm. Mọi thứ đang rất ổn thì rắc rối ập đến. Tôi không thể mua được linh kiện và nguyên vật liệu. Tôi lo lắng nhiều đến nỗi từ một người đàn ông mẫu mực, tôi biến thành một lão già cáu kỉnh. Tôi trở nên cay nghiệt và khó tính mà khi ấy, chính tôi cũng không ý thức được, nhưng bây giờ nhìn lại, tôi nhận ra rằng chỉ thiếu chút nữa là tôi đánh mất tổ ấm hạnh phúc của mình. Rồi một ngày nọ, một nhân viên kì cựu của tôi, một người còn khá trẻ nhưng bị khuyết tật, nói với tôi rằng: Johnny, cậu nên cảm thấy xấu hổ về bản thân mình. Cậu hành xử như thể cậu là người duy nhất trên thế gian này gặp rắc rối vậy. Cứ cho là cậu phải đóng cửa hàng một thời gian, nhưng thế thì đã sao? Cậu có thể bắt đầu lại khi mọi thứ trở lại bình thường mà. Cậu có rất nhiều thứ để biết ơn. Nhưng lúc nào cậu cũng cằn nhằn. Giá mà tôi được như cậu nhỉ, chàng trai trẻ! Nhìn tôi xem, tôi chỉ còn một tay, lại mất nửa khuôn mặt, nhưng tôi không phàn nàn. Nếu cậu không thôi cằn nhằn, lải nhải thì những gì cậu đánh mất không chỉ là công việc kinh doanh của cậu, mà còn cả sức khỏe, gia đình và bạn bè của cậu nữa đấy!
Những nhận xét ấy khiến tôi khựng lại. Chúng giúp tôi nhận ra mình sung sướng như thế nào. Ngay khi ấy, tôi quyết định rằng mình phải thay đổi và trở về giống như tôi của ngày xưa. Và tôi đã làm được.
Một người bạn của tôi, Lucile Blake, đã phải run rẩy bên bờ vực bi kịch, trước khi ngộ ra rằng cần hạnh phúc với những gì mình có, thay vì bận tâm về những gì mình không có.
Tôi biết Lucile từ rất lâu rồi, khi chúng tôi cùng học viết truyện ngắn ở khoa Báo chí của trường Đại học Columbia. Chín năm trước, cô ấy gặp một cú sốc lớn trong cuộc đời. Khi đó, cô ấy sống ở thành phố Tucson, tiểu bang Arizona. Sau đây là câu chuyện mà cô ấy đã kể cho tôi nghe:
Tớ từng sống trong quay cuồng: học đàn organ ở Đại học Arizona, điều hành một trung tâm hỗ trợ ngôn ngữ ở thị trấn và dạy một lớp thưởng thức âm nhạc tại Desert Willow Ranch, nơi tớ sinh sống. Tớ tham gia tiệc tùng, khiêu vũ, cưỡi ngựa đến khuya. Rồi một buổi sáng, tớ ngã khuỵu xuống. Tim tớ có vấn đề. Cô phải nằm yên trên giường một năm để nghỉ ngơi hoàn toàn, bác sĩ nói thế. Ông ấy không hề động viên tớ rằng, tớ sẽ khỏe mạnh trở lại.
Nằm yên trên giường một năm! Trở thành một kẻ vô tích sự và có thể sẽ chết! Tớ khiếp đảm vô cùng. Tại sao những chuyện này lại xảy ra với tớ? Tớ đã làm gì mà đáng bị như thế? Tớ khóc nức nở. Tớ cay đắng và phản đối. Nhưng tớ phải nằm trên giường như lời bác sĩ dặn. Hàng xóm của tớ là nghệ sĩ Rudolf, bảo tớ rằng: Bây giờ, chị đang nghĩ rằng phải nằm trên giường một năm trời là một bi kịch. Nhưng không phải đâu. Chị sẽ có thời gian để suy ngẫm và làm quen với chính mình. Chỉ trong vài tháng tới, nhận thức của chị sẽ phát triển hơn cả những gì chị đã xây dựng được từ trước đến nay. Tớ bình tĩnh hơn và cố gắng phát triển một nhận thức mới về các giá trị. Tớ đọc những cuốn sách truyền cảm hứng. Một hôm, tớ nghe bình luận viên trên đài phát thanh nói rằng: Bạn chỉ có thể biểu đạt những gì hiện hữu trong tâm trí mình. Trước đây, tớ đã nghe những lời như thế rất nhiều lần rồi.
Nhưng bây giờ, chúng mới thâm nhập và bám rễ trong tớ. Tớ quyết định chỉ nghĩ đến những ý nghĩ giúp tớ có động lực sống: ý nghĩ về niềm vui, về hạnh phúc, về sức khỏe. Tớ yêu cầu bản thân mỗi sáng sớm, ngay khi vừa thức dậy, tớ phải nghĩ đến những gì mà tớ cần biết ơn. Tớ không hề bị đau đớn. Tớ có một bé gái đáng yêu. Mắt tớ còn nhìn được. Tai tớ còn nghe thấy những bản nhạc tuyệt vời trên đài phát thanh. Tớ có thời gian để đọc sách. Tớ được ăn những món ngon. Tớ có cả những người bạn tử tế nữa. Tớ vui vẻ và được nhiều người tới thăm đến mức bác sĩ phải nhắc nhở, rằng họ chỉ cho phép mỗi lúc một người vào buồng bệnh của tớ và cũng chỉ được thăm hỏi trong một khoảng thời gian nhất định thôi.
Từ đó đến nay, đã chín năm trôi qua, giờ đây, tớ có một cuộc sống chủ động và viên mãn. Lúc này, tớ cảm thấy rất biết ơn quãng thời gian tớ phải tĩnh dưỡng trên giường bệnh. Đó là những khoảnh khắc đáng giá và hạnh phúc nhất mà tớ từng có ở Arizona. Thói quen đo đếm những may mắn của bản thân, mà tớ đã hình thành từ ngày ấy vẫn được tớ duy trì đến tận bây giờ. Đó là một trong những của cải quý giá nhất của tớ. Tớ thật xấu hổ khi nhận ra rằng phải đến tận lúc sợ mình sẽ chết, tớ mới học cách sống.
Lucile Blake thân mến, có thể cậu không nhận ra, nhưng cậu đã lĩnh hội bài học tương tự như bài học mà Tiến sĩ Samuel Johnson (chú thích 1)lĩnh hội được hai trăm năm trước: Thói quen nhìn vào phương diện tích cực nhất của mỗi sự việc còn đáng giá hơn một nghìn bảng mỗi năm.
Lưu ý bạn rằng những lời này không phải là phát biểu của một người theo chủ nghĩa lạc quan mà của một người đàn ông đã biết đến lo lắng, rách rưới và đói khát suốt hai mươi năm trời và cuối cùng trở thành một trong những nhà văn xuất sắc nhất thế hệ mình và người nói chuyện hay nhất mọi thời đại.
Logan Pearsall Smith (chú thích 2) đã có một nhận định thật sáng suốt: Trong cuộc sống, người ta thường hướng đến hai điều: một, có được thứ mình muốn, và hai, tận hưởng thứ mình có được. Chỉ những người khôn ngoan nhất mới đạt được điều thứ hai.
chú thích 1: Samuel Johnson (18/9/1709 – 13/12/1784): Hay còn được gọi là Dr.Johnson, một tác giả người Anh đã có những đóng góp lâu dài và quan trọng cho văn học Anh với tư cách một nhà thơ, nhà văn, nhà đạo đức, nhà phê bình văn học, người viết tiểu sử, biên tập viên, nhà nghiên cứu ngôn ngữ.
chú thích 2:Logan Pearsall Smith (18/10/1865 – 2/3/1946): Là một nhà phê bình và người viết tiểu luận người Anh gốc Mỹ. Ông được biết đến với những câu cách ngôn và lối nói hài hước, đồng thời là một chuyên gia về thần thánh ở thế kỉ XVII.
Bạn có muốn biết làm thế nào để khiến ngay cả việc rửa bát trong bồn rửa ở nhà bếp cũng trở thành một trải nghiệm xúc động không? Nếu muốn, hãy đọc cuốn sách truyền cảm hứng về lòng can đảm phi thường của Borghild Dahl mang tên I Want to See, (Tôi muốn nhìn thấy).
Người viết nên cuốn sách này là một phụ nữ bị lòa năm mươi năm trời. Tôi chỉ có một mắt, bà viết, mà nó lại bị những vết sẹo che kín đến mức tôi phải nhìn qua khoảng hở nhỏ ở phía bên trái của mắt. Mỗi khi đọc sách, tôi phải ghé sát sách vào mặt và căng mắt ra hết mức có thể và nhìn ở bên trái.
Nhưng bà không than thân trách phận, không tự xem mình là kẻ dị biệt. Khi còn nhỏ, bà muốn chơi nhảy lò cò với những đứa trẻ khác, nhưng lại không nhìn thấy vạch đánh dấu. Thế nên, sau khi bọn trẻ đã về nhà, bà quỳ xuống sân và dùng đôi mắt của mình để dò theo vạch đánh dấu. Bà nhớ kĩ mọi chi tiết trên chiếc sân mà bà và đám bạn thường chơi đùa và nhanh chóng trở thành cao thủ trong các trò chơi. Bà đọc sách ở nhà, để cuốn sách in chữ to sát mắt đến mức lông mi của bà có thể chạm vào trang sách. Bà có đến hai bằng: Bằng Cử nhân ngành Khoa học xã hội ở Đại học Minnesota và bằng Thạc sĩ ngành Khoa học xã hội ở Đại học Columbia.
Bà bắt đầu giảng dạy ở một ngôi làng nhỏ, trong thung lũng Twin, tiểu bang Minnesota rồi trở thành Giáo sư khoa Báo chí và Văn học của trường Augustana, thành phố Sioux Falls, tiểu bang South Dakota. Bà dạy ở đó mười ba năm, diễn thuyết tại các câu lạc bộ của phụ nữ và nói chuyện về các tác giả, tác phẩm trên đài phát thanh. Trong thâm tâm, bà viết, tôi luôn sợ mình sẽ bị mù hẳn. Để vượt qua nỗi sợ đó, tôi đã chấp nhận sống một cách vui vẻ, gần như là vui nhộn.
Đến năm 1943, lúc bà 52 tuổi, một điều kì diệu đã xảy ra khi bà trải qua cuộc phẫu thuật ở bệnh viện Mayo trứ danh. Giờ đây, bà có thể nhìn rõ hơn gấp bốn mươi lần so với trước kia. Mở ra trước mắt bà là một thế giới mới mẻ, thú vị và đáng yêu. Bây giờ, ngay cả việc rửa bát trong bồn cũng khiến bà xúc động. Tôi bắt đầu chơi đùa với đám bọt xà phòng màu trắng mềm mại như kem trong chậu rửa, bà viết, tôi nhúng tay vào đó và múc lên một bong bóng xà phòng bé xíu. Tôi giơ bong bóng về phía ánh đèn và nhìn thấy trong đó những sắc màu rực rỡ của một chiếc cầu vồng tí hon. Khi nhìn qua khung cửa sổ bên trên bồn rửa bát, bà nhìn thấy những chú chim sẻ đang vỗ đôi cánh màu xám pha đen bay qua màn tuyết rơi dày. Với niềm vui sướng khi trông thấy đám bong bóng xà phòng và những chú chim sẻ, bà đã khép lại cuốn sách của mình bằng dòng chữ: Tôi thì thầm: Thưa Thượng đế kính yêu, Cha của chúng con trên Trời, con đội ơn Người. Con đội ơn Người.
Hãy thử tưởng tượng mình biết ơn Thượng đế vì bạn có thể rửa bát và nhìn thấy cầu vồng trong đám bọt xà phòng cũng như những chú chim sẻ đang bay xuyên qua màn tuyết.
Cả bạn và tôi đều nên cảm thấy xấu hổ về bản thân mình. Ngày nào chúng ta cũng được sống trong một miền đất thần tiên, đẹp đẽ, vậy mà chúng ta đều quá mù lòa nên mới không trông thấy, quá chán ngán nên mới không tận hưởng. Nếu chúng ta muốn quẳng gánh lo đi và vui sống, Quy tắc thứ tư chính là: Hãy đong đếm những may mắn của mình chứ không phải những rắc rối!