Chương 10: Đặt lệnh cắt lỗ cho những lo âu của bạn.
Bạn có biết làm thế nào để kiếm ra tiền trên thị trường chứng khoán không? Vâng, nếu như tôi và một triệu người khác biết câu trả lời, thì cuốn sách này hẳn sẽ có giá ngất ngưởng. Tuy nhiên, có một ý tưởng hay ho mà một số người chơi chứng khoán thành công từng vận dụng. Sau đây là câu chuyện mà tôi được nghe từ Charles Roberts, một cố vấn đầu tư, có văn phòng làm việc ở số 17 Đông, đường số 42, New York.
Ban đầu, tôi từ Texas đến New York, với 20 nghìn đô la mà bạn bè đã giao cho tôi, để đầu tư vào thị trường chứng khoán, Charles Roberts kể. Tôi nghĩ là mình nắm rất rõ về thị trường chứng khoán, nhưng tôi mất sạch sành sanh. Đúng là tôi có kiếm được khá nhiều trong một số giao dịch, nhưng cuối cùng, tôi đã mất tất cả.
Tôi không bận tâm quá nhiều về việc mất hết số tiền tôi có, nhưng tôi cảm thấy hoảng sợ khi đã đánh mất tiền của các bạn, mặc dù họ đều rất dư dả. Tôi sợ phải đối mặt với họ một lần nữa, sau khi việc kinh doanh của chúng tôi gặp trắc trở. Nhưng ngạc nhiên thay, họ chẳng những không hề tức giận vì mất tiền, mà còn tỏ ra là những kẻ lạc quan hết thuốc chữa.
Tôi biết mình đang giao dịch theo kiểu được ăn cả, ngã về không và phụ thuộc rất lớn vào may mắn cũng như quan điểm của những người khác. Như H. I. Phillips từng nói, tôi đã chơi chứng khoán bằng tai.
Tôi bắt đầu suy ngẫm về các sai lầm của mình và quyết định rằng, trước khi tham gia thị trường chứng khoán một lần nữa, tôi sẽ cố tìm hiểu xem nó rốt cuộc là như thế nào. Vì thế, tôi tìm hiểu và kết thân được với một trong những nhà đầu cơ thành công nhất từ trước đến nay, là Burton S. Castles. Tôi tin là mình có thể học được rất nhiều từ ông ấy, vì ông ấy nổi tiếng với rất nhiều thành công trong nhiều năm liền và tôi biết rằng một sự nghiệp như thế không phải chỉ là thành quả của may mắn mà thôi.
Ông ấy hỏi tôi một vài câu hỏi về cách tôi giao dịch trước đây, sau đó kể cho tôi nghe điều mà tôi tin là nguyên tắc quan trọng nhất trong giao dịch. Ông ấy nói như sau: Tôi đặt lệnh cắt lỗ cho mọi giao kèo trên thị trường chứng khoán của mình. Nếu tôi mua một chứng khoán có giá, chẳng hạn, 50 đô la trên cổ phiếu, tôi lập tức đặt lệnh cắt lỗ cho nó là bốn mươi lăm. Tức là khi và nếu chứng khoán đó giảm năm đô la, so với giá trị ban đầu của nó, nó sẽ được tự động bán đi và như vậy, thiệt hại được hạn chế ở mức năm điểm. Lúc mới chơi, nếu các giao kèo của anh được thiết lập một cách thông minh, vị thầy lớn tuổi ấy tiếp tục nói, trung bình lợi nhuận của anh sẽ là mười, hai mươi, hoặc thậm chí là năm mươi điểm. Thế thì nếu như hạn chế thiệt hại ở mức năm điểm, anh có thể mắc sai lầm hơn một nửa số lần, nhưng vẫn kiếm được bộn tiền có phải không?
Tôi tiếp thu nguyên tắc ấy ngay lập tức và kể từ đó, tôi luôn sử dụng nó. Nó đã giúp tôi và các khách hàng của tôi giữ được hàng ngàn đô la. Sau một thời gian, tôi nhận ra rằng nguyên tắc cắt lỗ có thể được sử dụng ở nhiều lĩnh vực khác, bên cạnh thị trường chứng khoán. Tôi bắt đầu đặt lệnh cắt lỗ ở bất cứ và ở mọi kiểu phiền toái và đau buồn xảy đến với tôi. Và hiệu quả của nó không khác gì một phép màu cả. Chẳng hạn, tôi thường hẹn ăn trưa với một anh bạn, nhưng anh này hiếm khi đến đúng giờ. Ngày trước, cậu ấy từng để tôi phải bực mình chờ đợi suốt nửa giờ ăn trưa, rồi mới chịu xuất hiện. Cuối cùng, tôi kể cho cậu ấy nghe về lệnh cắt lỗ âu lo của tôi. Tôi nói: Bill này, mình đặt lệnh cắt lỗ cho việc chờ đợi cậu là mười phút, không hơn không kém. Nếu cậu đến muộn quá mười phút thì việc hẹn nhau ăn trưa của bọn mình sẽ thôi luôn và mình sẽ đi trước đấy.
Trời ơi! Giá mà trước đây, tôi đã biết đặt lệnh cắt lỗ cho việc mất kiên nhẫn, cho những bực dọc, cho khao khát chứng minh bản thân, cho các tiếc nuối và cho tất cả những căng thẳng về tinh thần và cảm xúc của tôi nhỉ! Sao tôi không đủ thông minh và nhạy bén để đánh giá tình huống đang đe dọa phá hủy sự bình yên trong tâm hồn của mình và tự nhủ rằng: Nhìn này, Dale Carnegie, tình huống này có đáng để quan trọng hóa như thế hay không?… Sao tôi lại không làm như thế cơ chứ?
Mặc dù vậy, tôi phải lấy làm tự hào vì ít nhất, tôi đã từng nhạy bén trong một trường hợp. Và đó cũng là một trường hợp nghiêm trọng. Một giai đoạn khủng hoảng trong đời tôi, một cuộc khủng hoảng khi tôi phải chứng kiến, những mộng ước và dự đồ của tôi về tương lai cũng như công trình mà tôi đã dành mấy năm trời để thực hiện đều tan biến vào hư vô. Chuyện là thế này: Khi mới ngoài 30 tuổi, tôi đã quyết định dành cả cuộc đời để viết tiểu thuyết. Tôi sẽ trở thành Frank Norris, Jack London hoặc Thomas Hardy(chú thích 1) thứ hai. Tôi hăng hái đến mức, dành đến hai năm ở châu Âu, nơi tôi đã sống một cách khốn khổ với số tiền ít ỏi trong thời buổi tài chính rối ren sau Chiến tranh Thế giới thứ Nhất. Tôi sống hai năm ở đó và viết một tác phẩm lớn mang tên The Blizzard, (Trận bão tuyết). Nhan đề ấy rất đích đáng, vì nó được các nhà xuất bản đón nhận một cách lạnh lùng, y như bất cứ trận bão tuyết nào từng gầm rú trên các cánh đồng ở Dakotas. Khi một nhân viên phụ trách mảng văn chương nói với tôi rằng tác phẩm của tôi chẳng có chút giá trị nào, rằng tôi không có tư chất lẫn tài năng để viết tiểu thuyết. Tim tôi gần như ngừng đập. Tôi choáng váng rời khỏi văn phòng của anh ta. Nếu anh ta có cầm dùi cui đánh vào đầu tôi thì tôi cũng chẳng thể bàng hoàng hơn nữa. Đầu óc tôi trở nên mụ mị. Tôi nhận ra, mình đang đứng ở những ngã rẽ của cuộc đời và cần phải đưa ra một quyết định quan trọng. Tôi nên làm gì đây? Tôi nên rẽ hướng nào? Tôi mất hàng tuần liền mới thoát ra khỏi tình trạng u mê đó. Khi ấy, tôi chưa từng nghe nói về việc đặt lệnh cắt lỗ cho những âu lo của bạn. Nhưng giờ đây, khi nhìn lại thời điểm đó, tôi có thể thấy rằng mình đã làm đúng như thế. Tôi không nghĩ đến hai năm, mà tôi đổ mồ hôi sôi nước mắt cho cuốn tiểu thuyết kia nữa. Vì nó có giá trị của nó, một thử nghiệm cao nhã mà thôi và tiếp tục dấn bước. Tôi quay trở lại với việc tổ chức và giảng dạy các lớp học dành cho người trưởng thành, viết sách tiểu sử vào những lúc rỗi rãi, sách tiểu sử và những cuốn sách phi hư cấu như cuốn mà bạn hiện đang đọc.
Lúc này, tôi có cảm thấy hài lòng vì đã quyết định như thế không ư? Hài lòng thôi sao? Bây giờ, mỗi khi nghĩ về chuyện đó, tôi lại cảm thấy như thể mình đang nhảy nhót trên phố, vì cực kì hân hoan ấy chứ! Thành thực mà nói, kể từ ngày ấy, tôi chưa bao giờ buồn phiền vì mình đã không trở thành một Thomas Hardy nữa.
chú thích 1: Frank Norris (5/3/1870 – 25/10/1902): Tên đầy đủ là Benjamin Franklin Norris Jr., một nhà báo và tiểu thuyết gia người Mỹ. Các tác phẩm đáng chú ý của ông bao gồm: McTeague: A Story of San Francisco, The Octopus: A Story of California, The Pit…
Jack London (12/1/1876 – 22/11/1916): Là nhà văn nổi tiếng người Mĩ, người viết nên những kiệt tác như The Call of the Wild, Iron Heel, White Fang và hơn 50 tác phẩm khác.
Thomas Hardy (1840-1928): Là nhà văn, nhà thơ người Anh. Ông là một trong những văn hào tiêu biểu trong thời kì Nữ hoàng Victoria trị vì. Di sản văn chương của Thomas Hardy bao gồm 8 tập thơ với 918 bài thơ, nhiều truyện vừa, truyện ngắn, tiểu thuyết và kịch.
Vào một buổi tối cách đây một thế kỷ, khi tiếng chim cú mèo cất lên trong cánh rừng chạy dọc bờ hồ Walden, Henry Thoreau đã nhúng cây bút lông ngỗng vào lọ mực tự chế và viết trong nhật kí của mình rằng: Giá trị của một vật nằm ở việc cuộc đời đã phải mất bao nhiêu thời khắc để đánh đổi: trong phút chốc hay một thời gian dài.
Câu đó có nghĩa là: Chúng ta thật ngốc khi trả giá quá đắt cho một vật mà vật đó lại khiến cho cuộc sống của chúng ta bị mất mát rất nhiều. Tuy nhiên, Gilbert và Sullivan lại làm đúng như thế. Họ biết cách tạo ra những từ ngữ vui tươi và âm nhạc rộn rã, nhưng họ lại không rành về việc tạo ra niềm vui cho cuộc sống của chính mình. Họ là tác giả của vài trong số những vở opera nhẹ tuyệt vời nhất, từng khiến cả thế giới yêu thích: Patience, Pinafore, The Mikado. Nhưng họ không thể kiểm soát được tính khí của mình. Họ làm cho cuộc đời họ trở nên cay đắng chỉ vì giá thành của một tấm thảm! Sullivan đặt một tấm thảm mới cho rạp hát, mà hai người đã mua. Khi Gilbert nhìn hóa đơn, ông đã nổi điên lên. Họ kiện cáo nhau và không bao giờ nói chuyện với nhau cho đến tận lúc chết. Khi Sullivan viết xong phần nhạc cho một tác phẩm mới, ông ấy gửi cho Gilbert qua thư; còn khi đã viết xong phần lời, Gilbert lại gửi thư cho Sullivan. Có lần, cả hai người cùng phải bước ra sân khấu, họ đã đứng ở hai phía đối lập nhau và cúi đầu chào khán giả theo hai hướng khác nhau, nên không hề chạm mặt người còn lại. Họ không biết đặt lệnh cắt lỗ cho những oán giận của mình.
Lincoln thì khác. Có lần, trong thời kì Nội chiến Mỹ, khi một vài người bạn của Lincoln đang lên án những kẻ thù ác nghiệt của ông ấy, Lincoln đã nói: Các cậu còn thù lâu nhớ dai hơn cả tớ đấy. Có lẽ tớ cũng có một chút oán giận, nhưng tớ chưa bao giờ nghĩ rằng thù hận mang lại lợi ích gì. Có ai rảnh rỗi đến mức dành nửa cuộc đời để đôi co cơ chứ. Nếu người ta ngừng công kích tớ, thì tớ sẽ không bao giờ nhớ đến chuyện cũ nữa.
Ước gì người dì già cả của tôi, dì Edith, có tinh thần từ bi hỷ xả như Lincoln. Dì ấy và chú Frank sống ở một nông trại đã bị thế chấp, mà gián cứ tràn vào quấy phá, đất đai thì cằn cỗi và nhiều hào rãnh. Họ sống cực khổ và phải chắt chiu từng đồng. Nhưng dì Edith thích mua rèm và mấy thứ khác để trang hoàng căn nhà trống trải của họ. Dì đã mua chịu những vật dụng xa xỉ nhỏ bé ấy, ở tiệm tạp hóa của Dan Eversole tại Maryville, Missouri. Chú Frank lo lắng về món nợ của họ. Là một nông dân, chú ấy rất ghét mang công mắc nợ, nên đã ngầm bảo Dan Eversole rằng đừng cho vợ chú mua chịu nữa. Biết được chuyện đó, dì tôi nổi giận đùng đùng và gần năm mươi lăm năm sau, dì vẫn cứ nổi giận đùng đùng vì chuyện đó. Tôi từng nghe dì kể đi kể lại chuyện đó, không chỉ một lần mà là rất nhiều lần. Lần cuối cùng tôi gặp dì, là khi dì đã ở tuổi 70. Tôi bảo dì: Dì Edith này, chú Frank đã sai khi làm dì xấu mặt, nhưng thực sự là dì không cảm thấy rằng việc dì phàn nàn về chuyện đó gần nửa thế kỷ sau khi sự việc đã xảy ra, còn tệ hơn nhiều so với những gì chú đã làm ư?. Tuy nhiên, những lời nói của tôi có lẽ là phí công vô ích. Dì Edith đã phải trả giá rất nhiều cho mối hận thù và những kí ức cay đắng mà dì vẫn ấp ủ trong lòng. Vì những thứ đó mà dì tôi đã đánh đổi sự bình yên trong tâm hồn của chính dì.
Hồi 7 tuổi, Benjamin Franklin đã phạm một sai lầm mà ông ấy nhớ đến tận bảy mươi năm sau. Khi còn là một cậu nhóc 7 tuổi, ông ấy rất thích một chiếc còi. Ông phấn khích vì nó đến mức đi đến cửa hàng đồ chơi, dốc hết mọi đồng cắc mà mình có lên quầy thu ngân và mua luôn chiếc còi mà không thèm hỏi giá. Sau đó, tôi về nhà. Ông viết cho một người bạn vào bảy mươi năm sau, và thổi vang cả nhà, cực kì thích thú với chiếc còi của mình. Nhưng khi anh chị ông phát hiện ra rằng, ông đã trả quá cao so với giá tiền thực sự của chiếc còi, họ đã cười ngặt nghẽo và khi ấy, như ông đã viết, tôi bực đến phát khóc.
Nhiều năm sau, khi Franklin đã trở thành một nhân vật nổi tiếng khắp thế giới và là Đại sứ ở nước Pháp, ông ấy vẫn nhớ rằng việc trả quá nhiều tiền cho chiếc còi, khiến ông cảm thấy chán nản nhiều hơn là niềm vui mà chiếc còi mang lại cho ông. Nhưng rốt cuộc, bài học mà Franklin rút ra được lại có giá rất rẻ. Khi lớn lên, ông nói, và bước vào đời, quan sát hành động của mọi người, tôi nghĩ mình đã gặp rất rất nhiều người trả quá nhiều tiền cho một chiếc còi. Tóm lại, tôi nhận thấy rằng phần lớn bất hạnh của nhân loại đều xuất phát từ những đánh giá sai lầm của con người, về giá trị của mọi vật và vì họ trả quá nhiều tiền cho những chiếc còi.
Gilbert và Sullivan trả quá nhiều tiền cho những chiếc còi của họ. Dì Edith cũng thế. Dale Carnegie cũng thế, trong nhiều trường hợp. Và ngay cả Leo Tolstoy, nhà văn bất hủ, tác giả của hai trong những bộ tiểu thuyết vĩ đại nhất thế giới, Chiến tranh và hòa bình và Anna Karenina cũng không phải ngoại lệ. Theo The Encyclopedia Britannica, (Bách khoa toàn thư bằng tiếng Anh), trong hai mươi năm cuối đời, Leo Tolstoy, có lẽ là người được sùng kính nhất thế giới. Trong hai mươi năm cuối đời, từ năm 1890 đến năm 1910, dòng người hâm mộ bất tận đã hành hương tới tư gia của ông, chỉ để nhìn thấy mặt ông; nghe tiếng ông nói hay thậm chí là chạm tay vào gấu áo ông. Mỗi lời ông nói ra đều được ghi vào sổ, gần như thể đó là tiết lộ của thánh thần vậy. Tuy nhiên, về cuộc sống, cuộc sống hàng ngày, thì Tolstoy năm 70 tuổi thậm chí còn không nhận thức được như Franklin lúc 7 tuổi! Ông ấy chẳng biết gì cả!
Tôi sẽ giải thích điều đó. Tolstoy kết hôn với cô gái mà ông vô cùng yêu thương. Trên thực tế, khi ở bên nhau, họ đã hạnh phúc đến mức từng quỳ xuống và cầu Chúa cho họ mãi mãi sống trong men say chốn thiên đường ấy. Nhưng vợ của Tolstoy vốn hay ghen. Bà từng cải trang thành một nông dân và theo dõi nhất cử nhất động của chồng, ngay cả khi ông ở trong rừng. Họ cãi lộn nhau. Bà ghen tuông đến mức, ngay cả khi có mặt các con ở đấy, bà đã giật lấy khẩu súng và bắn thủng tấm ảnh của cô con gái. Bà thậm chí còn lăn lộn trên sàn, gí lọ nha phiến vào miệng và dọa sẽ tự tử, trong khi lũ trẻ nép vào góc phòng và hét lên vì khiếp đảm.
Còn Tolstoy, ông ấy đã hành xử như thế nào? Tôi không chỉ trích ông ấy vì đã đập phá đồ đạc, vì ông ấy đã bị chọc tức. Nhưng ông ấy còn hành xử tệ hơn thế nhiều. Ông ấy viết tất cả vào nhật kí. Vâng! một cuốn nhật kí chứa đựng tất cả những lời mạt sát vợ mình. Đó chính là chiếc còi của ông ấy. Ông ấy tin chắc rằng, các thế hệ sau sẽ miễn tội cho ông và sỉ vả vợ ông. Và vợ ông ấy đã phản ứng ra sao? Đương nhiên là bà ấy xé toang cuốn nhật kí của chồng, rồi thiêu trụi luôn. Bà tự mình viết một cuốn nhật kí khác, trong đó miêu tả ông như một gã tồi tệ. Bà ấy thậm chí còn sáng tác một cuốn tiểu thuyết có nhan đề Whose Fault? , (Lỗi thuộc về ai?), mà qua cách miêu tả của bà, đức lang quân hiện lên như một hung thần trong gia đình, còn bà là một phụ nữ bị đày đọa.
Cuối cùng thì sao? Vì sao hai con người đó lại biến tổ ấm duy nhất mà họ có, thành thứ mà chính Tolstoy gọi là nhà thương điên? Hiển nhiên là họ có rất nhiều lí do. Một trong số đó là khao khát cháy bỏng của họ, về việc gây ấn tượng với tôi và bạn. Vâng, họ lo ngại về suy nghĩ của chúng ta ,lớp người kế cận. Chúng ta có bận tâm về việc ai mới là người đáng bị chỉ trích không? Không, chúng ta đã quá bận tâm về những vấn đề của chính chúng ta, nên chẳng ai phí phạm thời gian để nghĩ đến chuyện nhà Tolstoy cả. Cái giá mà hai kẻ khốn khổ kia phải trả cho những chiếc còi của họ mới lớn làm sao! Đó là năm mươi năm sống trong địa ngục thật sự, chỉ vì không ai trong số họ biết nói: Dừng lại thôi!. Bởi không ai trong số họ biết xét đoán giá trị mà nói lên rằng: Hãy đặt lệnh cắt lỗ cho chuyện này ngay lập tức. Chúng ta đang phung phí cuộc đời mình. Bây giờ, hãy nói là đủ rồi đi!
chú thích 1: Gilbert và Sullivan Tức nhà viết kịch W. S. Gilbert (1836-1911) và nhà soạn nhạc Arthur Sullivan (1842-1900). Gilbert là người viết lời libretto cho opera và đã tạo nên những thế giới tưởng tượng với nhiều tình tiết phi lí, ngược đời như tiên nữ kết hợp với lãnh chúa Anh, tán tỉnh là tội chết, kẻ chèo thuyền được kế vị ngôi vương hay hải tặc hiện ra như những quý tộc lạc lối. Sullivan đã mang đến những bản nhạc có giai điệu khó quên, truyền tải được cả sự hài hước lẫn cảm động. Trong giai đoạn từ 1871 đến 1896, họ đã cùng nhau sáng tác 14 vở opera, trong đó nổi tiếng nhất là H.M.S. Pinafore, The Pirates of Penzance và The Mikado. Những nét mới ở cả nội dung và hình thức trong các vở opera của Gilbert và Sullivan không chỉ tác động trực tiếp đến nền nhạc kịch ở thế kỉ 20 mà còn ảnh hưởng đến diễn ngôn chính trị, văn học, phim ảnh và truyền hình và vẫn có sức hút ở thời kì đương đại.
chú thích 2: Opera nhẹ (Light opera hay Operetta): Là loại opera có sự đan xen giữa lời thoại, ca khúc và các vũ điệu.
chú thích 3: Lincoln (12/2/1809 – 15/4/1865): Tức Abraham Lincoln, một chính khách và luật sư người Mĩ, Tổng thống thứ 16 của Mĩ từ năm 1861 cho đến khi ông bị ám sát vào năm 1865. Ông đã thành công trong việc bảo vệ Liên bang Mỹ, xóa bỏ chế độ nô lệ, củng cố chính phủ liên bang và hiện đại hóa nền kinh tế Mỹ.
chú thích 4: Leo Tolstoy (18/8/1828 – 20/11/1910): Tên đầy đủ là Lev Nikolayevich Tolstoy, một tiểu thuyết gia, nhà triết học, nhà cải cách giáo dục người Nga. Bên cạnh hai kiệt tác Chiến tranh và hòa bình và Anna Karenina, L. Tolstoy cũng được đánh giá cao ở những tác phẩm sâu sắc như The Kreutzer Sonat, The Death of Ivan Ilyich, Sevastopol Sketches, Resurrection, The Cossacks, A Confession, The Kingdom of God Is Within You, What I Believe…, khiến ông được tôn vinh như một trong những tiểu thuyết gia vĩ đại nhất mọi thời đại.
Vâng, tôi thực sự tin rằng đây chính là một trong những bí mật lớn nhất của sự bình yên đích thực trong tâm hồn: nhận thức thấu đáo về giá trị. Và tôi cũng tin rằng, chúng ta có thể trừ bỏ 50 phần trăm lo âu khi chúng ta phát triển một loại tiêu chuẩn vàng của riêng mình, một tiêu chuẩn vàng về những thứ đáng giá trong cuộc đời chúng ta.
Vì vậy, để phá bỏ thói quen lo âu trước khi nó hủy hoại bạn, đây là Quy tắc thứ năm:
Bất cứ khi nào, ta bị cuốn vào việc phung phí tiền bạc cho những thứ ít giá trị trong đời sống của con người, hãy dừng lại và tự đặt ra ba câu hỏi sau đây:
- Điều mà mình đang lo lắng có thực sự có ý nghĩa với mình hay không?
- Đến mức nào thì mình sẽ đặt lệnh cắt lỗ cho nỗi lo này và quên nó đi?
- Chính xác thì mình sẽ trả bao nhiêu cho chiếc còi ấy? Mình có mua đắt quá hay không?