Chương 7: ĐỪNG ĐỂ SÂU BỌ LÀM BẠN GỤC NGÃ.

Chương 7: Đừng để sâu bọ làm bạn gục ngã.

Đây là một câu chuyện kịch tính mà có lẽ tôi sẽ nhớ mãi trong suốt phần đời còn lại. Người kể cho tôi nghe câu chuyện này là Robert Moore ở số 14, đường Highland, thị trấn Maplewood, tiểu bang New Jersey.

Tôi đã học được bài học lớn nhất trong cuộc đời mình vào tháng Ba năm 1945, ông ấy nói, Tôi học được điều đó khi đang ở ngoài khơi của vùng biển Đông Dương, ở độ sâu 276 feet (Chú thích 1) so với mặt nước biển. Tôi là một trong tám mươi tám người trong con tàu ngầm Baya S.S. 318. Thông qua ra đa, chúng tôi phát hiện ra có một chiếc tàu nhỏ của quân Nhật đang tiến đến. Lúc trời sắp sáng, chúng tôi lặn xuống để tấn công.

Chú thích 1: Feet (hay foot): Là đơn vị đo chiều dài được sử dụng phổ biến ở một số quốc gia như Anh, Mĩ, Canada… Tùy từng thời kì và từng quốc gia mà chiều dài của một foot có sự khác nhau, dao động trong khoảng từ 1/3 đến 1/4 của 1m. Năm 1958, Mĩ và các nước trong Khối Thịnh vượng chung Anh đã thống nhất 1 yard = 0,9144m, 1 foot = 1/3 yard = 0,3048m. Trong văn cảnh này, 276 feet tương ứng với khoảng 84m.

Qua kính tiềm vọng, tôi thấy một con tàu hộ tống khu trục (Chú thích 1), một tàu chở dầu và một tàu thả thủy lôi. Chúng tôi phóng ba quả ngư lôi về phía con tàu hộ tống khu trục, nhưng không trúng đích. Có rắc rối gì đó trong hệ thống động cơ của quả ngư lôi. Chiếc tàu hộ tống khu trục không hề hay biết gì về việc nó vừa bị tấn công nên vẫn tiếp tục di chuyển. Chúng tôi đã sẵn sàng để tấn công chiếc tàu cuối cùng, tàu thả thủy lôi, thì đột nhiên nó chuyển hướng và tiến thẳng về phía chúng tôi, (một chiếc máy bay của quân Nhật đã phát hiện ra chúng tôi ở độ sâu 60 feet so với mặt nước biển và đã thông báo vị trí của chúng tôi thông qua hệ thống điện đàm cho chiếc tàu thả thủy lôi của bọn chúng). Để tránh bị phát hiện, chúng tôi lặn xuống độ sâu 150 feet và dính phải một quả bom ngầm (Chú thích 2). Chúng tôi chốt cửa, tắt hết quạt, hệ thống làm mát và tất cả thiết bị sử dụng điện để khiến con tàu hoàn toàn tĩnh lặng.

Chú thích 1:Tàu hộ tống khu trục (Destroyer escort): Là loại tàu chiến có vận tốc khoảng 20 hải lí/giờ, được thiết kế để hộ tống các đoàn tàu vận tải vượt đại dương. Tàu hộ tống khu trục được sử dụng nhiều trong Chiến tranh Thế giới thứ Hai vì sự cơ động và khả năng phòng không cũng như phát hiện, truy lùng và tấn công tàu ngầm đối phương.

60 feet Tương ứng với khoảng 18m.

150 feet Tương ứng với gần 46m.

Chú thích 2:Bom ngầm (Depth charge): Là một loại vũ khí dùng để chống tàu ngầm. Loại vũ khí này phá hủy mục tiêu bằng sóng chấn động khi nổ. Hầu hết các loại bom kiểu này sử dụng thuốc nổ và bộ phận kích nổ để có thể phát nổ ở độ sâu đã được cài đặt trước qua một núm xoay trên thân của quả bom.

Ba phút sau, điều khủng khiếp đã ập đến. Sáu quả bom ngầm phát nổ xung quanh chúng tôi và đẩy chúng tôi xuống đáy đại dương ở độ sâu 276 feet. Ai cũng khiếp đảm. Bị tấn công ở độ sâu dưới 1.000 feet so với mặt nước biển đã là nguy hiểm rồi, nếu ở độ sâu dưới 500 feet thì gần như chết chắc. Và chúng tôi đang bị tấn công ở độ sâu chỉ hơn 250 feet một chút, tức là nguy ngập lắm rồi. Chiếc tàu Nhật kia tiếp tục thả bom ngầm trong suốt mười lăm tiếng đồng hồ. Nếu một quả bom phát nổ trong phạm vi 17 feet quanh tàu ngầm thì chấn động sẽ làm thủng tàu. Những quả bom ngầm này đang phát nổ trong phạm vi 50 feet 5 quanh con tàu của chúng tôi. Chúng tôi được lệnh phải giữ an toàn, nghĩa là nằm im trên giường và bình tĩnh. Tôi sợ đến mức gần như không thể hít thở được nữa. Chết rồi, tôi tự nhủ hết lần này đến lần khác, Chết rồi! Chết rồi!. Quạt và hệ thống làm mát đều đã tắt cả nên không khí trong tàu ngầm lên tới hơn một trăm độ, nhưng nỗi sợ hãi đã khiến tôi cảm thấy rét đến mức phải mặc thêm cả áo nỉ lẫn áo khoác lông, thế mà tôi vẫn run lên vì lạnh. Răng tôi va vào nhau. Mồ hôi trên người tôi túa ra, lạnh và dinh dính. Cuộc tấn công cứ thế tiếp diễn trong suốt mười lăm tiếng đồng hồ.

1000 feet Tương ứng với khoảng 305m.

500 feet Tương ứng với gần 153m. 3 Tươngứng 250 feet với hơn 76m.

17 feet Tương ứng với 5m.

50 feet Tương ứng với khoảng 15m.

Trong cuốn sách này, tác giả sử dụng độ F (độ Fahrenheit) chứ không phải độ C (độ Celcius). Được đặt theo tên nhà vật lí học người Đức Daniel Gabriel Fahrenheit (1686 1736), thang nhiệt độ Fahrenheit từng được sử dụng chủ yếu trong đo đạc thời tiết, công nghiệp và y tế ở hầu hết các nước nói tiếng Anh cho đến những năm 1960, trước khi bị thay thế bởi thang nhiệt độ Celsius trong kế hoạch chuẩn hóa hệ thống đo lường của các chính phủ. Công thức chuyển đổi độ F sang độ C là độ C = (độ F – 32): 1,8. Theo đó, trong văn cảnh này, nhiệt độ trong con tàu khi đó lên đến khoảng 40 độ C.

Rồi đột nhiên, nó dừng lại. Hiển nhiên là chiếc tàu Nhật đã hết bom ngầm nên rời đi. Mười lăm tiếng bị tấn công đó dường như dài đằng đẵng bằng mười lăm triệu năm vậy. Cả quãng đời đã qua hiện ra trước mắt tôi. Tôi nhớ đến mọi việc tồi tệ, mà mình từng làm, mọi thứ vặt vãnh ngớ ngẩn mà tôi từng bận tâm lo lắng. Tôi vốn là một nhân viên ngân hàng trước khi gia nhập lực lượng Hải quân. Tôi đã từng mất nhiều tiếng đồng hồ để sầu não về đồng lương còm cõi và ít có triển vọng cải thiện. Tôi từng muộn phiền vì tôi chẳng có căn nhà nào của riêng mình, chẳng thể mua được chiếc xe mới và cũng chẳng thể sắm nổi cho vợ mình những bộ quần áo đẹp. Sao mà tôi ghét tay sếp cũ đến thế cơ chứ!, một kẻ lúc nào cũng càu nhàu và trách mắng. Tôi nhớ đến cách tôi trở về nhà vào buổi tối, khi đang thấy khó chịu trong người, tôi lại cằn nhằn và cãi cọ với vợ tôi vì những chuyện nhỏ nhặt. Tôi cũng trăn trở về vết sẹo trên trán, một vết rách xấu xí vì tai nạn ô tô.

Trước đây, những ưu phiền ấy mới lớn làm sao! Vậy mà dường như chúng đã trở nên thật vớ vẩn khi đống bom ngầm suýt chút nữa thì tiễn tôi sang thế giới bên kia. Lúc ấy, tôi đã thề rằng nếu tôi còn được nhìn thấy mặt trời và các vì sao một lần nữa thì tôi sẽ không bao giờ, không bao giờ lo lắng gì cả. Không bao giờ! Không bao giờ! Không bao giờ! Trong mười lăm tiếng khủng khiếp ở chiếc tàu ngầm ấy, tôi đã lĩnh hội được một bài học về nghệ thuật sống đáng giá hơn tất cả những gì mà tôi đã tiếp thu được từ sách vở trong bốn năm theo học ở Đại học Syracuse.

Chúng ta thường dũng cảm đối diện với những tai họa lớn trong cuộc sống, nhưng lại bị gục ngã vì mấy thứ khó chịu nhỏ nhặt. Chẳng hạn, trong cuốn Diary, [Nhật kí], Samuel Pepys (Chú thích 1) đã kể về việc chứng kiến ngài Harry Vane bị chém đầu tại London. Khi bước lên bục hành quyết, ngài Harry Vane (Chú thích 2), không xin được tha mạng mà chỉ xin tên đao phủ đừng chạm vào cái nhọt nhức nhối trên cổ ngài.

Chú thích 1:Samuel Pepys (23/2/1633 – 26/5/1703): Là một nhà quản lí của lực lượng Hải quân Anh quốc với nhiều đóng góp quan trọng cho quá trình chuyên nghiệp hóa lực lượng Hải quân Hoàng gia. Ông trở thành Thư kí trưởng của Bộ Hải quân dưới thời cả Vua Charles II và Vua James II nhờ sự cần mẫn và tài năng quản lí của mình. Cuốn nhật kí cá nhân của Pepys là một trong những tư liệu quý báu để tìm hiểu về thời kì Phục hưng ở vương quốc Anh khi có sự kết hợp giữa tiết lộ cá nhân và lời kể của nhân chứng về các sự kiện lớn, chẳng hạn như Đại dịch hạch London, Chiến tranh Hà Lan lần thứ hai và Đại hỏa hoạn London…

Chú thích 2: Harry Vane (rửa tội vào ngày 26/3/1613 – 14/6/1662): Hay còn được gọi là Harry Vane hoặc Henry Vane the Younger để phân biệt với cha của ông (Henry Vane the Elder). Harry Vane là một chính trị gia và thống đốc thuộc địa người Anh. Ông được công nhận là một nhà quản lí có năng lực, một nhà đàm phán và chính trị gia khôn ngoan và thuyết phục. Bị truy tố tội phản quốc, Harry Vane không nhận được sự khoan hồng của vua Charles II và bị chặt đầu trên đồi Tower vào ngày 14/6/1662.

Đó cũng là điều mà Đô đốc Byrd khám phá ra, khi trải qua bóng tối và cái rét khủng khiếp ở Nam Cực vào ban đêm: Quân lính của ông bấn loạn vì mấy thứ khó chịu nhỏ nhặt, hơn là vì những thứ lớn hơn. Họ chịu được nguy hiểm, khó nhọc và cả cái giá lạnh, (thường là ở mức âm 80 độ F) mà không hề kêu ca phàn nàn. Nhưng, Đô đốc Byrd viết, tôi biết là có những người nằm cùng giường với nhau mà không thèm nói với nhau câu nào, vì ai cũng nghi ngờ người kia đã để đồ lấn sang chỗ của mình một chút; và tôi biết là có người còn không thể dùng bữa nếu chưa tìm được một chỗ nào đó trong gian phòng hỗn loạn, để tránh khỏi tầm mắt của một người luôn nghiêm túc nhai kĩ thức ăn đến hai mươi tám lần, trước khi nuốt vào bụng. Với một đoàn quân ở vùng địa cực, mấy chuyện vặt vãnh như vậy, có thể khiến cho những người có kỉ luật nhất cũng bị phát điên.

Đô đốc Byrd à, ngài cũng có thể bổ sung rằng: mấy chuyện vặt vãnh trong hôn nhân cũng khiến người ta phát điên và gây ra phân nửa cơn đau tim trên thế giới. Ít nhất đó là nhận định của những người có thẩm quyền. Chẳng hạn, Thẩm phán Joseph Sabath ở Chicago, sau khi phân xử hơn 40.000 cuộc hôn nhân không hạnh phúc, đã phát biểu như sau: Những điều vớ vẩn, tầm thường là căn nguyên của phần lớn các cuộc hôn nhân không hạnh phúc; còn Frank S. Hogan, một công tố viên ở New York cho biết: 50% các vụ án hình sự của chúng tôi đều bắt nguồn từ những chuyện nhỏ nhặt. Thách thức nhau trong quán bar, cãi cọ trong gia đình, một nhận xét mang tính công kích, một câu nói làm mất thể diện, một hành động thô lỗ, đó đều là những chuyện nhỏ nhặt nhưng lại dẫn đến ẩu đả và giết người. Rất ít người trong số chúng ta mắc phải sai lầm lớn, vì bản tính tàn bạo. Chính những tác động nhỏ đến lòng tự trọng của chúng ta, sự sỉ nhục, những va đập chẳng mấy đáng kể tới tính kiêu căng, tự phụ của chúng ta lại gây ra phân nửa cơn đau tim trên thế giới.

Khi Eleanor Roosevelt mới kết hôn, bà hôm nào cũng khó chịu vì người đầu bếp mới nấu nướng dở tệ. Nhưng bây giờ, nếu chuyện đó xảy ra, bà Roosevelt nói, tôi sẽ nhún vai rồi quên luôn. Đúng, hành xử như thế mới là người đã trưởng thành về mặt cảm xúc. Ngay cả một người cực kì chuyên quyền như Catherine Đại đế cũng chỉ bật cười khi đầu bếp làm hỏng một món ăn.

Catherine Đại đế (2/5/1729 – 6 hoặc 17/11/1796): Là nữ hoàng trị vì lâu nhất trong lịch sử của chế độ quân chủ chuyên chế Sa hoàng (34 năm, từ năm 1762 cho đến năm 1796). Bà có đóng góp to lớn trong việc đưa Đế quốc Nga vươn mình trở thành một cường quốc tại châu Âu vào thế kỉ XVIII.

Vợ chồng tôi từng ăn tối ở nhà một người bạn tại Chicago. Trong lúc cắt thịt, anh ấy đã làm sai gì đó. Tôi chẳng để ý đến chuyện ấy, mà tôi cũng chẳng mấy bận tâm nếu tôi có trông thấy chuyện ấy. Thế nhưng, vợ anh ấy đã nhìn thấy và nhảy chồm chồm lên trước mặt chúng tôi. John, cô ấy hét lên, nhìn xem anh đang làm cái gì thế! Anh không thể học nổi cách làm cho đúng à?!

Sau đó, cô ấy nói với chúng tôi rằng: Anh ấy lúc nào cũng làm sai. Anh ấy chẳng hề cố gắng. Có thể anh ấy đúng là đã không cố gắng để học cách cắt thịt, nhưng tôi chắc chắn rất ngưỡng mộ anh ấy vì đã cố gắng sống với vợ hai mươi năm trời. Nói thực, tôi thà ăn hai cái hot dog với mù tạt trong không khí yên bình còn hơn là ăn vịt quay Bắc Kinh và vây cá mập mà phải nghe cô ấy càu nhàu.

Không lâu sau trải nghiệm đó, vợ chồng tôi có mời một số người bạn tới nhà tôi ăn tối. Ngay trước khi khách đến, vợ tôi nhận thấy ba chiếc khăn ăn không hòa hợp với chiếc khăn trải bàn.

Về sau, cô ấy kể với tôi rằng: Em vội nấu nướng quá, sau mới nhận ra là ba chiếc khăn ăn kia đã được đưa đi giặt rồi. Khách thì đang đợi ở cửa, chẳng còn thời gian để thay khăn nữa. Em chỉ muốn khóc ngay lập tức! Tất cả những gì em có thể nghĩ được chính là Sao phải để một lỗi tí xíu như thế làm hỏng cả buổi tối của mình cơ chứ?. Và rồi em nghĩ, đúng, sao phải như thế cơ chứ? Em đi vào phòng ăn, quyết định rằng mình sẽ có một khoảng thời gian tuyệt vời. Và em đã làm như thế. Em thà để bạn bè nghĩ rằng em là một bà nội trợ cẩu thả còn hơn là một kẻ căng thẳng, xấu tính. Và rốt cuộc thì mọi việc lại nằm ngoài dự tính của em, chẳng ai để ý đến mấy cái khăn ăn đấy cả!

Trong lĩnh vực tư pháp, có một câu châm ngôn nổi tiếng: De minimis non curat lex, nghĩa là luật pháp không quan tâm đến những điều nhỏ nhặt. Và những người đang lo âu cũng nên làm thế, nếu muốn tâm trí được thanh thản.

Nhiều khi, tất cả những gì chúng ta cần để vượt qua nỗi khó chịu, từ những thứ nhỏ nhặt chính là thay đổi góc nhìn, nghĩa là nhìn nhận chúng theo một quan điểm mới và thú vị hơn. Bạn tôi, Homer Croy, tác giả cuốn They Had to See Paris, [Họ phải trông thấy Paris] và hơn chục cuốn sách khác, đã đưa ra một ví dụ tuyệt vời về cách thực hiện việc đó. Ông ấy đã từng suýt phát điên trong lúc viết sách, vì những âm thanh phát ra từ cái lò sưởi trong căn hộ của ông tại New York. Hơi nước phát ra xèo xèo, còn ông ấy thì vừa ngồi bên bàn làm việc, vừa làu bàu, cáu kỉnh.

Sau đó, Homer Croy kể, tôi đi cắm trại với vài người bạn. Khi lắng nghe tiếng cành cây lách tách trong đống lửa, tôi nghĩ những âm thanh đó, rất giống tiếng lách tách ở lò sưởi. Thế thì tại sao tôi thích âm thanh này, trong khi lại ghét âm thanh kia? Khi trở về nhà, tôi tự nhủ rằng: Tiếng lách tách của những cành cây bị đốt cháy là âm thanh dễ chịu, âm thanh trong lò sưởi cũng thế. Mình sẽ đi ngủ và chẳng bận tâm đến tiếng động nữa. Và tôi đã làm thế. Mấy ngày đầu, tôi còn để ý đến cái lò sưởi; nhưng rất nhanh sau đó, tôi đã quên béng nó. Và những mối lo âu vặt vãnh cũng vậy. Chúng ta không thích chúng và thành ra bức xúc, tất cả là vì chúng ta cứ phóng đại tầm quan trọng của chúng lên mà thôi…

Disraeli (Chú thích 1) nói: Đời người quá ngắn ngủi để bận tâm đến mấy chuyện cỏn con. André Maurois đã viết trên tạp chí This Week, (Tuần này) rằng: Câu nói đó đã giúp tôi vượt qua nhiều trải nghiệm đau đớn: Chúng ta thường cho phép bản thân đau khổ, vì những thứ nhỏ nhặt mà đúng ra ta nên coi nhẹ và quên đi… Chúng ta chỉ sống trên cõi đời này được vài thập kỷ, vậy mà chúng ta đã phí phạm rất nhiều thì giờ, mà không thể lấy lại được để nghiền ngẫm về điều bất như ý mà chỉ sau một năm, cả ta và mọi người đều chẳng còn nhớ đến nữa. Không, chúng ta hãy dành cuộc đời mình cho những hành động và cảm xúc đáng giá hơn, cho những tư tưởng vĩ đại, những tác động thực tế và những công việc lâu dài. Bởi vì đời người quá ngắn ngủi để bận tâm đến mấy chuyện cỏn con.

Ngay cả một nhân vật danh tiếng lẫy lừng như Rudyard Kipling cũng có lúc quên rằng: Đời người quá ngắn ngủi để bận tâm vì những chuyện nhỏ nhặt. Kết quả thì sao? Ông ấy và người anh vợ đã đối đầu với nhau trong vụ kiện tụng nổi tiếng nhất trong lịch sử Vermont(Chú thích 2), vụ kiện nổi tiếng đến mức có hẳn một cuốn sách về nó: Rudyard Kipling’s Vermont Feud, (Mối thâm thù của Rudyard Kipling ở Vermont).

Chú thích 1:Disraeli (1804 – 1881) Là một chính trị gia người Anh thuộc Đảng Bảo thủ, từng hai lần giữ chức Thủ tướng Anh quốc.

Chú thích 2:Vermont Là một tiểu bang ở vùng New England của Mỹ, tiếp giáp với tiểu bang Massachusetts về phía nam, New Hampshire về phía đông, New York về phía tây và tỉnh Quebec của Canada về phía bắc.

Chuyện là thế này: Kipling kết hôn với Caroline Balestier, một cô gái người Vermont, xây một căn nhà xinh xắn ở Brattleboro, (Vermont), sắp xếp mọi thứ ổn thỏa và mong rằng sẽ sống nốt phần đời còn lại của mình ở đây. Anh vợ của ông, Beatty Balestier, trở thành người bạn thân thiết nhất của Kipling. Dù là làm việc hay vui chơi, hai người cũng ở bên nhau.

Sau đó, Balestier bán đất cho Kipling nhưng Balestier vẫn được phép cắt cỏ trên mảnh đất ấy. Một ngày nọ, Balestier thấy Kipling đã trồng một vườn hoa trên đồng cỏ này. Ông ấy sôi máu lên và nổi cơn thịnh nộ. Kipling cũng tức điên. Không khí ở vùng Green Mountains của Vermont thành ra bi thương!

Vài ngày sau, khi Kipling đang đạp xe trên đường thì anh trai của vợ ông đột nhiên phóng xe ngựa qua, khiến Kipling ngã nhào xuống đất. Và Kipling, người đã viết rằng: Nếu bạn có thể giữ được sự tỉnh táo trong khi những người xung quanh đều mất tự chủ và chửi rủa bạn, đã không giữ được sự tỉnh táo nữa mà đòi bắt giam Balestier. Sau đó là một phiên tòa chấn động. Phóng viên từ các thành phố lớn đổ về thị trấn. Tin tức nhanh chóng lan truyền đi khắp thế giới. Chẳng giải quyết được vấn đề gì, mà cuộc tranh chấp này còn khiến vợ chồng Kipling phải rời bỏ ngôi nhà của họ ở nước Mỹ cho đến cuối cuộc đời. Mọi phiền muộn và cay đắng đều nảy sinh từ một thứ rất cỏn con: một đống cỏ!

2.400 năm trước, Pericles (chú thích 1) từng nói: Đến đây nào, các quý ngài, chúng ta đã bàn bạc quá lâu về mấy chuyện vặt vãnh rồi. Quả thật là như thế! Đây là một trong những câu chuyện thú vị nhất mà Harry Emerson Fosdick (chú thích 2) từng kể, câu chuyện về việc thắng, bại của một cây đại thụ trong khu rừng: Trên sườn núi Long’s Peak ở Colorado có tàn tích của một cái cây khổng lồ. Các nhà tự nhiên học nói rằng nó đã sống được khoảng bốn trăm năm. Khi Columbus (chú thích 3) đặt chân đến San Salvador (chú thích 4), nó mới là một cây con; và nó đã sống được nửa đời khi các tín đồ Thanh giáo Anh tới gây dựng vùng Plymouth. Trong cuộc đời dài dằng dặc của mình, nó đã bị sét đánh mười bốn lần, còn số lần tuyết lở và giông bão mà nó đã trải qua trong bốn thế kỷ thì không thể đếm xuể. Nó đã vượt qua tất cả để tồn tại. Tuy nhiên, cuối cùng, một đàn sâu bọ đã tấn công nó và khiến nó đổ xuống. Lũ côn trùng đục xuyên qua lớp vỏ và đều đều phá hủy nội lực của cái cây, bằng những đợt tấn công tuy nhỏ nhưng không lúc nào ngừng nghỉ. Một cây đại thụ trong rừng mà thời gian đã không làm nó khô héo, sấm sét cũng không khiến nó úa tàn, giông bão cũng chẳng hề khuất phục được nó, nhưng cuối cùng, nó đã ngã xuống trước lũ sâu bọ nhỏ bé mà người ta có thể nghiền nát giữa hai ngón tay.

Chẳng phải chúng ta cũng giống như cái cây đại thụ đó ư? Chẳng phải chúng ta vẫn vật lộn để tồn tại được trong những trận giông bão, tuyết lở và sấm sét của cuộc đời song lại để trái tim mình bị gặm nhấm bởi những con sâu bọ bé nhỏ mang tên lo lắng, những con sâu bọ bé nhỏ mà người ta có thể nghiền nát bằng hai ngón tay ư?

chú thích 1: Pericles (khoảng 495-429 Trước Công Nguyên): Là một nhà chính trị, nhà hùng biện, tướng lĩnh tài ba và có nhiều ảnh hưởng của đế quốc Athena thời cổ đại.

chú thích 2: Harry Emerson Fosdick (24/5/1878 – 5/10/1969): Là một mục sư người Mỹ. Ông trở thành nhân vật trung tâm trong cuộc tranh cãi giữa Chủ nghĩa Cơ bản và Chủ nghĩa Hiện đại trong Đạo Tin lành Mỹ vào những năm 1920 và 1930. H. E. Fosdick là một trong những mục sư tự do nổi bật nhất đầu thế kỉ XX.

chú thích 3: Columbus Tức Cristoforo Colombo (khoảng trước 31/10/1451 – 20/5/1506), nhà hàng hải nổi tiếng người Ý. Những chuyến vượt Đại Tây Dương của ông đã mở ra các cuộc thám hiểm châu Mỹ cũng như quá trình thực dân hóa của người châu Âu.

chú thích 4: San Salvador Là thủ đô của El Salvador – một quốc gia ở Trung Mĩ.

Mấy năm trước, tôi từng tới thăm Công viên Quốc gia Teton ở Wyoming (chú thích 1) với Charles Seifred (Quản lý đường cao tốc ở Wyoming) và vài người bạn của ông ấy. Tất cả chúng tôi đang trên đường đến thăm di sản của John D. Rockefeller (chú thích 2) trong công viên thì chiếc xe do tôi lái rẽ nhầm đường và bị lạc, thành ra đến cổng của khu di sản muộn hơn những xe còn lại hẳn một tiếng. Ông Seifred giữ chìa khóa để mở cổng nên ông ấy phải đứng đợi chúng tôi một tiếng đồng hồ trong khu rừng oi bức và đầy muỗi. Muỗi nhiều đến nỗi, có thể khiến thần tiên cũng phải nổi điên. Thế nhưng, chúng không khuất phục được Charles Seifred. Trong lúc đợi chúng tôi, ông ấy cắt một cành dương và làm ra một chiếc còi. Khi chúng tôi đến nơi, có phải ông ấy đang chửi rủa bọn muỗi không? Không, ông ấy đang thổi còi. Tôi đã giữ chiếc còi ấy như một vật kỉ niệm của một người biết cách xem nhẹ những việc cỏn con.

chú thích 1: Wyoming Là một tiểu bang nằm ở miền tây Mỹ, tiếp giáp tiểu bang Montana về phía bắc, South Dakota và Nebraska về phía đông, Colorado về phía nam, Utah về phía tây nam, Idaho và Montana về phía tây.

chú thích 2: John D. Rockefeller (8/7/1839 – 23/5/1937): Là một doanh nhân và nhà từ thiện người Mỹ. Rockefeller đã góp phần đáng kể vào việc cách mạng hóa ngành dầu khí và thông qua các đổi mới công nghệ và công ty, công cụ giúp phổ biến rộng rãi và giảm đáng kể chi phí sản xuất dầu. Ông được coi là người Mỹ giàu có nhất mọi thời đại và người giàu nhất trong lịch sử hiện đại.