“Mỗi ngày tôi chọn một niềm vui”, câu hát người giữ vườn nghe trên Facebook mẹ mình đêm qua vẫn còn vang trong đầu vào buổi sáng. Hắn tự hỏi con người có gì để chọn kia chứ, những cơn mưa rả rích buổi sáng có cho chúng ta chọn, những chú chim hót chào một ngày lao động mới có phải là lựa chọn, hay trở thành người giữ vườn có phải lựa chọn của hắn. Hắn không còn nhớ lần cuối cùng phải chọn là khi nào nữa. Mỗi ngày những chú chim quành quạch chọn cho hắn giờ thức giấc mà không cần báo thức, hãy thử nghe đàn chim lắm lời bàn bạc công chuyện sáng sớm xem ai có thể chọn đi ngủ tiếp được.
Mỗi sáng, việc đầu tiên người vườn là điểm danh nhân sự trong vườn. Lũ chó xuất hiện đầu tiên với vẻ lấm la lấm lét vì đêm qua chắc đã lén lút, phá phách, lục lọi, moi móc chỗ nào đó. Tiếp đó là tên trộm hạt giống thằn lằn láu cá, nó vẫn còn chưa chịu đi ngủ, vẫn lột xột cả đêm trên cái tràng chứa hát giống với cái bụng căng tròn hạt bí đỏ. Hai con rắn mối giờ đã thành năm con hồi tháng trước. Độ ẩm và bóng mát của khu vườn đủ giúp chúng sống mà mập mạp kể cả trong tiết trời oi ả khi hè sang. Mỗi sáng tụi rắn mối lại lột xột dưới đám lá khô, rồi chạy qua chạy lại đường xi măng trong vườn như muốn khiêu khích lũ chó còn đang mơ ngủ sau một đêm nghịch ngợm. “Mình có được chọn để thấy những thứ này không?”, người giữ vườn thầm nghĩ.
Sau khi loanh quanh kiểm tra quân số, người giữ vườn bước qua nhà ba mẹ hắn, tự nấu cho mình bữa sáng và ly cà phê sữa đá. Hắn nhấm nháp ít cà phê cùng sự yên tĩnh của sự vô cảm, hắn gọi cái không khí vắng lặng buổi sáng bên nhà ba mẹ mình như thế. Kể từ khi những suy nghĩ về hưởng thụ tuổi già và tự do an nhiên len lỏi vào trong gia đình này, mọi chuyện trở nên vô hồn và lãnh đạm. Hắn nhớ cái cảm giác màn khói cơm nóng bốc ra buổi sáng, hắn nhớ những tiếng rôm rã như lũ chim chào nhau mỗi sáng, và những tất bật chuẩn bị lao động của mọi người. Tất cả đã tan biến theo chân những lý luận dối trá sinh ra những tinh thần man rợ. Giờ đây, mạnh ai người nấy làm, mạnh ai người nấy đi, rồi mạnh ai người nấy gọi tên cho tự do của mình. Người cha người mẹ giờ đây chỉ còn mối liên kết mờ nhạt mang tên trách nhiệm, sự ấm áp của tình thương đã chìm vào quên lãng, như mùi cà phê đọng lại vào buổi trưa của người giữ vườn.
Ngày hôm đó người mẹ về sớm hơn mọi khi, mỗi sáng bà đi cùng nhóm tập thể dục, những người phụ nữ cùng độ tuổi đang cùng nhau níu giữ chút thanh xuân còn sót lại. Từ ngoài cổng bà thấy con trai mình đang ngồi uống cà phê một mình, bà rôm rả nói một hơi thật lâu về những tật xấu của những người bà gọi là bạn trong nhóm thể dục, những gì bà nghe được hôm nay. Những lúc như vậy, người giữ vườn thấy như mình đang ở trong sự bủa vây của hàng ngàn đống un đang bốc khói, những làn khói độc hại len lỏi vào phổi làm hắn lơ mơ không nghe rõ và chẳng thốt nổi câu nào. Sau một hồi dài những làn khói từ ngữ ùa ra mà con trai mình không phản ứng gì, có lẽ trong vô thức bà sợ nó chết ngộp nên đã chuyển chủ đề sang những chuyện bình thường hơn.
– “Lát mẹ đi nấu đám giỗ bà cố ngoại trong Út, rồi chiều qua phụ đám hỏi bé con của chú mày luôn, mệt quá, nhiều khi muốn bỏ mà đâu có được”
– “Không có mẹ họ vẫn làm được, mẹ đi tới hồi bệnh như mấy lần trước lại than thân trách phận. Mà mẹ đừng ăn ở đám, đem gì theo ăn đi, lần nào cũng nhập viện vì mấy món ở đám tiệc”
– “Không có mẹ tụi nó sớ rớ lắm mày ơi, như bữa không thấy mì xào mà khô khốc khô queo có ăn được đâu, lấy chồng cho đã già cái đầu làm mì xào cũng không xong”
– “Không có mẹ thì người ta làm món khác, món nào dễ hơn thôi, con thấy trên đời này con người không quan trọng như họ nghĩ đâu.”
Người giữ vườn luôn nghĩ mẹ hắn đáng ra phải làm một chính khách thay vì một bà nội trợ. Người mẹ dù không được học hành nhiều khi còn nhỏ, nhưng bà luôn nhận định vấn đề rất hài hòa cho mọi người có liên quan. Bà luôn là trung tâm điều tiết những xung đột trong dòng họ dù chỉ là người con thứ bảy trong nhà. Khí chất dám nghĩ dám làm của người mẹ là thứ người giữ vườn học hỏi từ bà nhưng cũng biết rằng không thể có được trọn vẹn. Nhưng khi lớn hơn một chút, hắn nhận ra rằng có gì đó tự ti của người mẹ về học vấn của bà, nên bà luôn lao vào giải quyết chuyện này chuyện nọ để bản thân cảm thấy mình quan trọng và có giá trị hơn, để thấy mình không tầm thường. Con người đã quằng mình như vậy suốt chiều dài tồn tại để tạo ra thứ họ gọi là giá trị hay ý nghĩa của cuộc sống, để hầu như tất cả nhìn lại chỉ là những khoảng trống chới với không nơi neo đậu. Mỗi đêm về, nếu không có việc gì để bận rộn suy nghĩ chắc họ sẽ như con chó hoang lạc trong bóng đêm của bình nguyên trống không rộng lớn, chỉ còn lại chú chó hoang và ánh trăng cô độc.
– “Thì dạo này mẹ cũng bớt đi rồi, chứ như mấy lần cấp cứu, ớn rồi”
– “Đi đâu thì đi nhưng đừng làm quá sức, lớn tuổi rồi phụ lặt vặt thôi để họ làm, còn không ai làm thì mình cúng kiếng ít ít lại. Với đừng đi trời nắng trưa”
– “Biết rồi, mẹ đi chợ mua một số thứ vô cho tụi nó đây, ở nhà ăn uống đàng quàng nha”
Nhìn người mẹ lao vào biển lửa trách nhiệm, người giữ vườn mới hiểu ra hai chữ “khiến chết”, trên con đường chúng ta đi luôn có lũ quỷ kề bên. Chả phải ma quỷ ở đâu xa mà chính là những mây mờ trừu tượng mà chúng ta bám vào. Khởi nguyên của trách nhiệm là điều gì đó cao cả hơn sự dìm mình vào hố sâu thăm thẳm của mơ hồ, lẽ ra nó phải khiến chúng ta nhẹ lòng đi thì lại như mang thêm những xiềng xích, trách nhiệm phải mang tính toàn vẹn và chẳng sinh ra một cảm giác hy sinh nào cả, nó thuần khiết là thiêng liêng của sự sống. Nhưng ngược lại cũng có những kẻ sống một đời vô trách nhiệm rồi gắn cho nó cái mác tự do, người chủ xích lấy con chó và nghĩ rằng đang kiểm soát được nó, cho đến khi con chó ấy trở nên điên rồ loạn xạ, ai mới là kẻ kiểm soát cơ chứ. Con chó ấy mang tên “tự do trong ý niệm”. Chỉ khi sợi xích được tháo bỏ, người và chó mới cùng nhau đi trên hành trình đẹp đẽ bất tận của sinh mệnh, chuyến hành trình ấy mới đẹp làm sao, cái đẹp của bất định.
Chiều hôm đó, người giữ vườn đang cặm cụi phân loại hạt giống mới mua của những nông dân Tây Bắc, họ chuyển vào cho hắn một gói zip-lock to trộn nhiều loại giống bản địa nên phải phân loại cho vào hộp nhựa, loại hộp người ta hay bỏ phụ kiện nhỏ trong may mặc, để bảo quản và gieo trồng thử nghiệm sau đó. Đang lọ mọ với mớ hạt nhỏ li ti đủ loại, hắn ước gì lũ chim trong truyện Tấm Cám bay tới phụ mình thì tốt biết mấy, “không biết bọn chim có phân biệt được mấy giống Tây Bắc không hay tụi nó chỉ biết lúa và gạo?, hắn nghĩ lơ mơ trong khi nằm dài ra sàn nhà vì mỏi cổ. Chim không thấy đâu, chỉ có mẹ hắn bưng tô mì xào chay và cà ri nấm qua cho hắn. Mỗi khi đi phụ đám tiệc về, bà thường mang về rất nhiều đồ ăn, không phải đồ thừa mà dư do vài người không đến dự như dự kiến. Phần thức ăn ấy như cái đặc quyền tối cao của bà, vì ở đó bà là trung tâm, là một người quan trọng. Nhưng chẳng còn quan trọng nữa, giờ đây đó chỉ còn là đồ ăn với người giữ vườn, đôi lúc ăn mà hắn cảm giác như mình là người đã khuất chỉ toàn ăn đồ cúng, thật trớ trêu làm sao.
– “Con làm gì đó, mẹ phụ cho? Mẹ có mang mì xào và cà ri về nè, để đây khi nào đói ăn nha.”
– “Mẹ lựa hạt rồi phân loại bỏ vô các ngăn hộp nhựa, nào bị đầy thì tháo vách ngăn ra cho gộp hai ngăn thành một ngăn lớn với mấy loại hạt to.”
– “Này con mua trên mạng hả, có đảm bảo không vậy?” – Bà vừa nói vừa ngồi bẹp xuống sàn gạch Tàu, rồi nhìn con ong chăm chỉ kết hợp con sóc nhanh thoăn thoắt bà dùng hai tay mình để phân loại hạt. “Rồi định làm gì với mớ hạt này?”, bà vừa nói tiếp vừa tiếp tục công việc.
– “Con gieo trồng thử trong ao mẹ, xem loại nào nó sống khỏe được rồi tính tiếp”
– “Giờ người ta làm công nghiệp bón phân ầm ầm mà tự dưng mày bỏ việc về loay hoay làm thủ công biết khi nào có ăn”
– “Chính vì làm ầm ầm nên mới lăn ra dịch bệnh lật gọng ầm ầm đó mẹ”
– “Sao mày không sống như người bình thường đi cho khỏe, ngược đời chi cho cực hổng biết” – bà nói trong tiếng thở dài như đang nghĩ về một tương lai bất ổn của đứa con trai.
– “Mẹ cũng cực mà, con thấy ai chả cực. Con thấy con là người bình thường đó chứ, bình thường là khi không biết chắc thì mình phải thử, sai thì phải sửa, cái đó ba mẹ dạy con hồi nhỏ còn gì”
Người mẹ im lặng không nói một lời, có lẽ bà đang suy nghĩ về hai chữ “bình thường”, có lẽ hầu hết con người chấp nhận một khái niệm gì đó một cách quá dễ dàng, dần dà trí não con người như phản xạ kiểu “nó là vậy rồi” mà không ai suy xét cặn kẽ. Họ khen người Nhật nhặt rác trong khi đáng lẽ ra ai cũng phải thế, họ xem sự quơ quào vật chất là thứ “ai cũng vậy” rồi chấp nhận nó như lẽ thường, họ tôn vinh hành vi bình thường và tầm thường hóa những thứ quan trọng.
– “Tại mẹ thấy mày thông minh, nhiều trí thức ai cũng nghĩ mày có gì đó đặc biệt, mà sao cứ ở nhà mãi không chịu làm gì” – Người mẹ im lặng cho đến khi bà phân loại xong mớ hạt giống, đóng nắp cẩn thận rồi đến lên bàn, sau đó bà quét dọn sàn nhà sạch sẽ, ngồi lên bàn uống ngụm trà lá Vối.
– “Mẹ có nghĩ sống giản dị vừa đủ nó khó không, ý con là ai cũng muốn mình trở nên xuất chúng, nổi bật, độc đáo hay bất kỳ từ nào để diễn tả nó con không biết?”
– “Mẹ hiểu ý con mà, những thứ đó nó khiến con người ta dễ dàng biến chất để dành giật lắm, bữa mẹ nghe Thím mày ngồi toan tính sao cho thằng con nó nổi trội mà nghe một hồi toàn mưu mẹo, mẹ rùng mình luôn đó chứ. Nhưng mẹ vẫn nghĩ con nên làm gì đó, kẻo sẽ phí”
– “Con cũng đang làm đó chứ, con hiểu rõ năng lực của mình, chính vì vậy mà con chọn công việc khó nhất, đó là làm một con người bình thường” – Nụ cười nở trên môi khi người giữ vườn nhìn vào mắt mẹ mình, hắn không hy vọng ai đó đi trên con đường này cả, đôi khi hắn nghĩ đó là lỡ dại mà bước vào rồi thì phải tiếp tục, có lẽ đã không còn kịp bước ra nữa.
– “Thôi con nói vậy mẹ không biết nói gì thêm, hạt giống lựa xong rồi đó, mẹ về đi tắm đây, ăn xong rửa chén mang qua nhà dùm mẹ”
Ngoài vườn những chú chim đã bắt đầu quay về sau một ngày lang bạt kiếm ăn, một ngày bình thường của chúng, nhưng những gì chúng đã trải qua hôm nay chỉ chúng mới biết, bí mật nhỏ bé mới đặc biệt làm sao. Có lẽ hôm nay, chúng đã bay qua cánh đồng lúa vàng ươm vào vụ gặt, thấy người nông dân chạy chiếc xe cũ màu đỏ đang trở về nhà sau một ngày bình thường. Trên đường về, người ấy nở một nụ cười khi thấy những chú chim từ phương xa đang nhặt nhạnh những hạt lúa sót lại trên đồng, điều đó mới đặc biệt làm sao.