C. TỔNG KẾT

Nay ta gánh lớn lạm đương,

Đức hèn, học ít, lo lường khôn khuây.

Song mà đạo chúa cùng thầy,

444. Cũng noi ý trước thương thay dân trời.

Một người dầu tính đổi dời,

Lầm vào tội ác, trách rồi về ta.

Hạn vì bờ cõi rộng xa,

448. Khó người người bảo, với nhà nhà khuyên.

Muốn cho biết đạo thánh hiền,

Phải tua gắng học mới nên tính trời.

Người xưa học tự nhỏ nhoi,

452. Đến chừng già cả, chẳng rời khi mô.

Dẫu mà hiền thánh trời cho,

Cũng còn ham học, huống ngu phàm này.

Than vì những kẻ quê ngây,

456. Hoặc vì nghèo ngặt, có hay chữ gì!

Sách xưa nghĩa lý khó suy,

Nhà quan lại, học trò thi chưa cùng.

Chi bằng thánh huấn rất thông,

460. Mười điều tỏ rõ thiết trong tính tình.

Còn e nói chữ chưa minh,

Lại e tiếng nói nhà Thanh khác mình,

Nên ta dịch lại đành rành,

464. Mượn lời ca vịnh dễ tình ngâm nga.

Thà quê mà đặng thực thà,

Hãy e chưa rõ, huống là dám thêm.

Cùng là thuật lại cho xem.

468. Làm gì chẳng dám dễ hiềm buổi nao.

Thể này chẳng luận người nào,

Nghe ra đã biết, nghĩ vào càng hay.

Ai còn khuyên đọc đêm ngày,

472. Huống ta nỡ để đạo này biếng nghe.

Huống ta có dạy không chia,

Một trời, một đạo, ai nề với ai?

Hoàng thân cho đến các tôi,

476. Học trò cho đến các loài quân dân.

Dầu ai ham đọc hay vâng,

Trước còn lơ lảng, nay cần mới nên.

Thuộc rồi nhớ lấy cho bền,

480. Ở thì cho đặng mới tuyền đặng vay.

Một phần đặng, một phần hay,

Đặng bao nhiêu lại hay dày bấy nhiêu.

Làm lành đặng tiếng mỹ miều,

484. Nếu mà làm dữ, sao kêu là người?

Phụ thêm bất quá mấy lời,

486. Vâng theo thánh huấn đủ rồi, đủ nên.

Khắc xong tháng 10 năm Tự Đức thứ 23 (1870)

Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

Chú thích 463: Gánh lớn lạm đương: Lạm đương gánh lớn, lạm dụng đảm đương chức vụ làm vua (nói khiêm). Chữ lạm cũng có thể phiên âm là trộm, trộm đương, nhưng trong bản này, tác giả phân biệt hai chữ lạm (chữ Hán, bộ thủy, bên chữ giam) và chữ trộm (nhân đứng, bên là chữ lạm, xem câu 239: Giữ trông cùng đẹp trộm gian (xem bản Nôm). Câu này cho biết việc Tự Đức làm vua chỉ là vạn bất đắc dĩ, và nhà vua chắc chắn đã không đối xử quyết liệt với Hồng Bảo và gia đình chỉ vì lý do muốn bảo vệ ngai vàng cho cá nhân mình.

Chú thích 464: Ngôn ngữ cực kỳ khiêm tốn. Lăng của vua Tự Đức được đặt là Khiêm lăng cũng là vì thế và đây là một điểm cần phải ghi khà muốn nhận định về nhân cách của vua Dực Tông.

Chú thích 465: Trách rồi về ta: Nhà vua tự nhận trách nhiệm trước lịch sử. Vì muốn bảo vệ cho danh giáo mà nhà vua đã bị kết án là sát huynh, nhưng ngược lại, nếu nhà vua đã dùng uy tín của mình mà che chở cho ông anh thì liệu có bị mang tiếng là có óc gia đình trị hay không?

Chú thích 466: Mô: Tiếng miền Trung, nghĩa là đâu, nao, nào.

Chú thích 467: Có hay chữ gì: Nào có biết gì về sách vở đâu, ý nói những người ít học.

Chú thích 468: Cả 2 câu 457, 458: Tự Đức nêu lên cái khó của thi cử và ngụ ý phê bình tổ chức thi cử ấy.

Chú thích 469: Thánh huấn: Tức thánh dụ Huấn địch thập điều của vua Thánh Tổ, gọi tắt là Thánh huấn.

Chú thích 470: Tiếng nói nhà Thanh: Tiếng Tàu. Vua Tự Đức khi viết đoạn này chắc đã đọc những bản điều trần và Tế cấp bật điều của Nguyễn Trường Tộ trong đó chữ Hán bị công kích và chữ Nôm được đề cao (Xem Tế cấp bát điều, điều 4, khoản 5, đệ trình ngày 15 tháng 11 năm 1867 và bản dịch của Dương Quảng Hàm trong Việt Nam văn học sử yếu, Hà Nội, 1941, trang 347 đến 348).

Chú thích 471: Các tôi: Quần thần.

Chú thích 472: Lơ lảng: Ít chú ý đến. 

Chú thích 473: Nay cần: Nay chăm chỉ. 

Chú thích 474: Hay dày: Cái biết được đầy đủ; hay, chữ cổ, nghĩa là biết, rất thông dụng trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, dịch chữ trí: những cái gì do óc của mình có thể nhận biết, phân biệt, phán đoán, toan tính, ghi nhớ; như vậy, biết là một động từ chỉ việc nhận dạng nhau ở bên ngoài rồi ghi nhớ để phân biệt cho khỏi quên, còn hay là một động từ chỉ một cái biết sâu xa hơn, có tính cách trí tuệ và thấm nhuần cả sinh hoạt tâm lý. Cũng vì thế mà động từ hay, có khi được các nhà Nôm viết bằng chữ thai (để ký âm) và chữ năng viết tắt ở bên để chỉ ý, năng nghĩa là một sức mạnh ở bên trong thúc đẩy con người có thể làm được một cái gì, có đủ sức làm nổi việc, và về phương diện tâm lý, có thể đặt tới đối tượng cần hiểu biết, nghĩa là hay. Đặng bao nhiêu lại hay dày bấy nhiêu nghĩa là càng thu nhận được bao nhiêu, càng thụ đắc nhiều thói quen tốt, càng sống nhiều theo những điều đã học được thì cái kinh nghiệm của mình về đời sống, sự hiểu biết của trí tuệ càng nhiều, càng phong phú đầy đủ.

Chú thích 475: Kêu: Tiếng miền Trung và miền Nam, nghĩa là gọi, coi là, được mệnh danh là. Nếu mà làm dữ sao kêu là người: Con người được định nghĩa như là đối lập với sự xấu, với cái ác. 

Chú thích 476: Thánh huấn: Tức Thánh dụ huấn địch thập điều: Chữ huấn địch thường được nhắc đi nhắc lại trong Kinh thư như là lời răn bảo của các vua dìu dắt các quan và dân chúng. Cả đoạn cẩn kết này hình như lấy cảm hứng trong Kinh thư, quyển 6, thiên Chu quan, nhất là câu: Kim dư tiểu tử chi cần vu đức, túc dạ bất đãi, ngưỡng duy tiền đại thời nhược huấn địch quyết quan; nghĩa là: Nay ta còn nhỏ tuổi, kính cẩn chăm chỉ sửa lấy đức hạnh, sớm tối còn sợ không kịp. Trông lên, nghĩ lại, để bắt chước các đời vua trước, răn bảo và dìu dắt các quan (Kinh thư, bản dịch Thẩm Quỳnh, Sài Gòn, 1965, trang 381).