Rộng làm lành ấy nết cao,
Quảng chưng thiện hạnh lại sao mười điều.
Chứa lành ắt đặng phúc nhiều,
412. Mới hay lành ấy phúc theo nhóm về.
Và như gọi thửa lành kia,
Cũng không gì khác mà e khó tuyền.
Chẳng qua thảo, thuận, ngay, tin,
416. Với nhân, nghĩa, lễ, trí, hiền, mà thôi.
Nay người dạy khắp chúng ngươi,
Há rằng trước ấy các lời đã bao.
Song mà luân lý lớn lao,
420. Dùng thường tại đó, có sao ra ngoài.
Bao nhiêu quân, sĩ, dân, tôi,
Đều nên kính ngẫm nghe lời người khuyên.
Làm lành phải gắng lần lên,
424. Nay làm nên một, mai nên một lành.
Lâu thì thực đặng trong mình,
Chứa hoài ắt khá rộng thênh công thầm.
Tự nhiên tai họa chẳng lâm,
428. Ngày ngày phúc lộc xăm xăm tới hoài.
Dẫu mà báo ứng lâu dai,
Thân mình chưa hiển lại roi phúc thừa,
Dòng sau con cháu ắt nhờ,
432. Đời đời sang cả, nhiều dư không cùng.
Kinh thư rằng: “Đạo trời chung,
Làm lành trăm phúc cho cùng chẳng sai”.
Chúng người đều dõi ý người,
436. Dốc làm lành phải, chẳng lơi chút nào.
Sửa an mệnh chịu tính trao,
Giữ gìn cho hợp, lớn lao khắp đều,
Cõi nhân ai cũng lên theo,
440. Có nhân ắt thọ, mỹ miều vẻ vang.
Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
Chú thích 442: Rộng làm lành: Dịch chữ quảng thiện. Nết cao: Dịch chữ hạnh.
Chú thích 443: Sao mười điều: Chép điều thứ mười.
Chú thích 444: Hán văn: Tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh, thiện giả phúc chi tập dã, nghĩa là: Nhà chứa điều lành, ắt có dư dả ơn phúc (chứa lành ắt đặng phúc nhiều), điều thiện ấy là sự nhóm họp của phúc (lành ấy phúc theo nhóm về).
Chú thích 445: Hán văn: Sở vị thiện giả, vô tha, nghĩa là: Cái gọi là thiện ấy, không có gì khác. Sở vị thiện giả: Gọi thửa lành kia; vô tha cũng không gì khác. Mệnh đề mà e khó tuyền là tự vua Tự Đức viết thêm ra cho rõ nghĩa hơn, và cho đủ câu dĩ nhiên.
Chú thích 446: Hán văn: Bất quá hiếu đễ (thảo thuận) trung tín (ngay tin), nhân nghĩa lễ trí nhi dĩ (nhân nghĩa lễ trí mà thôi). Chữ hiền thêm ra cho có vần.
Chú thích 447: Người: Chỉ vua Minh Mệnh.
Chú thích 448: Hán văn: Tư trẫm giáo nhĩ hữu dân, phi vị tiền hạng đẳng điều chi sở năng tất, nghĩa là: Nay trẫm dạy bảo dân chúng các ngươi, không nói đến việc phải biết hết các điều kể trên. Câu “há rằng trước ấy các lời đã bao” dịch thiếu chính xác. Hoặc giả chữ “bao” là một động từ cổ có nghĩa là bảo, nói, mà ta không rõ nghĩa chăng! Dù như thế đi chăng nữa, chữ “há rằng” ở đầu câu không dịch đúng nguyên bản, và làm cho câu thơ dịch bị tối nghĩa. Tuy nhiên, có thể hiểu bao là tính gộp lại, dịch chữ tất.
Chú thích 449: Hán văn: Nhiên kỳ di luân nhật dụng chi thường, đại yếu diệc bất ngoại thị, nghĩa là những điều luân lý là cái thường dùng hàng ngày, phần chính yếu không ngoài những điều ấy.
Chú thích 450: Dân, tôi: Thứ dân.
Chú thích 451: Người: Chỉ vua Minh Mệnh.
Chú thích 452: Hán văn: Miễn tiến ư thiện, kim nhật hành nhất thiện, minh nhật hành nhất thiện, cửu chi nhi thực đắc chư dĩ, tích chi nhi khả quảng âm công, tự nhiên tai ương bất chí, phúc lộc nhật lai. Đoạn này đã được dịch thành những câu 423, 424, 425, 426, 427, 428 và nghĩa là: Gắng tiến đến thiện (làm lành phải gắng), hôm nay làm một việc thiện (nay làm nên một) ngày mai làm một việc thiện (mai nên một lành), lâu ngày thì thực sự đắc thụ được những điều ấy (lâu thì thực đặng), súc tích mãi thì có thể làm cho âm công (công thầm) rộng lớn hơn (rộng thênh), tự nhiên tai ương không đến (tai họa chẳng lâm), phúc lộc ngày một tới (ngày ngày phúc lộc xăm xăm tới hoài).
Chú thích 453: Lâu dai: Dịch chữ sảo trì. Chữ dai, bản Nôm viết sai là giai.
Chú thích 454: Roi: Bắt chước theo, đồng nghĩa với noi dịch chữ bằng tạ, nghĩa là ỷ lại vào tư cơ, hay địa vị sẵn, thời thế sẵn, (xem Đào Duy Anh, Hán Việt từ điển, Nhà xuất bản Minh Tân, trang 49), nhưng cũng có nghĩa nhẹ hơn là nhờ cậy, thân có chỗ nhờ cậy (Thiểu chửu, Hán Việt tự điển, trang 575). Vậy roi ở đây chỉ có nghĩa là noi theo, nghĩa yếu hơn chữ bằng tạ của nguyên bản.
Chú thích 455: Dịch Hán văn: Phồn diễn thịnh đại ư vô cùng hĩ, nghĩa là lan tràn ra rộng lớn vô cùng. Thịnh đại được dịch là sang cả, phồn diễn là nhiều dư; vô cùng là không cùng.
Chú thích 456: Kinh thư: Tác thiện giáng chi bách tường, nghĩa là làm lành đổ xuống trăm phúc, trời ban nhiều phúc xuống cho (Xem Kinh thư, quyển Thượng thư, thiên Y huấn 4, 8).
Chú thích 457: Đều dõi: Tất cả đi theo, dịch câu hàm lễ.
Chú thích 458: Ý người: Ý kiến của vua Minh Mệnh.
Chú thích 459: Hán văn: Đôn hành thiện đạo nhi bất đãi, nghĩa là: Dốc làm điều lành mà không lười biếng (chẳng lơi).
Chú thích 460: Hán văn: Vu dĩ các chính kỳ tính mệnh.
Chú thích 461: Hán văn: Bảo hợp thái hòa, nghĩa là giữ gìn hòa thuận yên vui.
Chú thích 462: Mỹ miều vẻ vang: Dịch câu hoán hồ vĩ tai. Hoán có ba nghĩa là lớn, hoa mỹ, nhàn rỗi; Tự Đức phối hợp hai nghĩa trên và dịch rất đúng là mỹ miều, diễn tả một cái gì to lớn và sáng sủa, đẹp đẽ. Vĩ là lạ, giỏi, Tự Đức dịch rất khám phá là vẻ vang.