Bảy điều là chuộng đạo ngay
Rằng Sùng chính học rất hay trong đời.
Học là học để làm người,
294. Đời không một kẻ nên rời học đi.
Một ngày cũng chẳng nên lìa
Nhưng mà sở học, chính thì mới nên
Người nguyền ai nấy đều siêng,
298. Quyết tôn chính học, rõ khuyên đạo người
Thuấn, Nghiêu thảo thuận mà thôi
Thánh hiên Khổng Mạnh dạy lời nghĩa nhân
Ấy điều làm chính làm chân,
302. Ấy điều nên học, chung thân nên gìn.
Bao nhiêu đạo khác thánh hiền,
Đều là tả đạo, bày nên mối kỳ.
Chớ nghe phỉnh gạc (gạt) lầm đi.
306. Huống chi đạo khác càng suy càng tà.
Đến chưng trai gái lộn pha
Nết làm quẩy quá, thể là chim muông.
Dấy gian dựng đảng khéo không
310. Từ xưa mình nỡ mình tuôn (tuông) phép hình
Làm hư nát phép đạo lành.
Thực đà chẳng khả chút tình khá tin.
Ai đã làm, phải dỗ khuyên.
314. Cũng nên kíp cải, cũng nên kíp chừa.
Những điều cưới, hỏi, chôn, thờ,
Thảy theo lễ nước, chớ mờ theo ai.
Dầu mà nẻo khác chẳng noi
318. Bèn về đường thẳng, còn ai chê khờ?
Học trò giảng tập thi thư,
Ắt thông nghĩa lý, nỡ nhơ đến mình.
Còn như các món dân binh,
322. Mấy ai đọc sách cho minh chữ nhiều
Nhưng ưa người nói phải điều
Thấy người làm phải, học theo làm lành
Tính thường đức tốt nguyên sinh
Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
Chú thích 369: Bảy điều: Điều thứ bảy.
Chú thích 370: Chuộng đạo ngay: Dịch câu sùng chính đạo.
Chú thích 371: Học là học để làm người: Dịch câu: Học giả sở dĩ học vi nhân.
Chú thích 372: Đời không một kẻ nên rời học đi, dịch câu: Cố thiên hạ bất khả nhất nhân vô học, cho nên trong đời không thể có một người vô học.
Chú thích 373: Một ngày cũng chẳng nên lìa: Dịch câu diệc bất khả nhất nhật vô học, cũng không thể một ngày không học.
Chú thích 374: Nhưng mà sở học, chính thì mới nên: Dịch câu: Nhi kỳ sở học vưu bất khả bất chính, nhưng mà cái học của con người càng không thể không chính đáng.
Chú thích 375: Người: Chỉ Minh Mệnh.
Chú thích 376: Hán văn: Vụ chính học, giảng minh nhân luân.
Chú thích 377: Hán văn: Thuấn, Nghiêu chỉ đạo, hiếu đễ nhi dĩ, đạo của Nghiêu, Thuấn chỉ là đạo hiếu đễ mà thôi. Hiếu đễ được Tự Đức dịch là thảo thuận.
Chú thích 378: Hán văn: Khổng Mạnh chi giáo nhân nghĩa vi tiên.
Chú thích 379: Câu này không có trong có trong nguyên bản chữ Hán, vua Tự Đức tự thêm ra.
Chú thích 380: Ấy điều nên học: Thị giai sở đương giảng dã, ấy đều là những cái nên giảng vậy.
Chú thích 381: Chung thân nên gìn: Vua Tự Đức thêm ra cho đủ câu, và cho ý nghĩa thêm mạnh.
Chú thích 382: Đều là tả đạo, bày nên mối kỳ: Dịch câu nhất thiết tả đạo dị đoan. Tả đạo là đạo trái, một tôn giáo không chính đáng. Dị đoan là mối kỳ, mối lạ, không thường. Nhà Nho chống lại tất cả những gì quái dị và chỉ chú trọng đến những cái thường, những cái không thể không có được trong đời sống, cho nên tất cả những gì bất thường, phi thường, vô thường đều bị phủ nhận.
Chú thích 383: Phỉnh gạc: Dịch chữ cuống hoặc. Bản Nôm viết sai chữ gạt là gạc.
Chú thích 384: Huống chi đạo khác: Trong nguyên bản, Minh Mệnh ghi rõ là Da tô chi thuyết tức là đạo Công giáo. Trong bản dịch, Tự Đức không nói rõ là đạo Da tô vì chính sách của ông về tôn giáo mềm dẻo hơn Minh Mệnh.
Chú thích 385: Càng suy càng tà: Nguyên bản ghi là vưu vi vô lý: lại càng là không hợp lẽ. Ta ghi nhận chủ trương ôn hòa và tiến bộ của Tự Đức về tôn giáo.
Chú thích 386: Bản Hán nói rất mạnh: Thậm chí nam nữ hỗn hào, hạnh đồng cầm thú.
Chú thích 387: Hán văn: Phiến gian thụ đẳng.
Chú thích 388: Tuôn: Xông tới, đạp lên, phải sửa lại là tuông như giọng đọc thông thường.
Chú thích 389: Làm hư nát phép đạo lành: Dịch Hán văn: Hoại giáo đố luân.
Chú thích 390: Hán văn: Vưu bất khả tín, lại càng không thể tin.
Chú thích 391: Ai đà lầm phải dỗ khuyên: Dịch Hán văn: Kỳ hữu nghiệp vi sỏ dụ, nghĩa là: Ai đã trót bị dụ dỗ. Chữ nghiệp được dịch là lầm rất đúng, nhưng lầm ở đây phải hiểu là đã lỡ rồi, đã trót làm mất rồi. Chữ dụ dịch là dỗ khuyên có lẽ hơi sai nhưng vì vần cuối câu nên bắt buộc phải vậy.
Chú thích 392: Hán văn: Đương tốc cải trừ.
Chú thích 393: Hán văn: Phàm quan hôn tang tế.
Chú thích 394: Hán văn: Tất tuần quốc lễ.
Chú thích 395: Hán văn: Cẩu bất hoặc ư tha kỳ, nghĩa là nếu không ngờ vực đường khác, nếu không bị mê hoặc bởi đường khác.
Chú thích 396: Hán văn: Tự năng quy ư chính đạo, nghĩa là tự mình có thể trở về đạo chính
Chú thích 397: Bản Hán văn nói đủ hơn: binh, nông, công, cổ, nhà binh, nhà nông, người thợ, nhà buôn, gọi tắt là dân binh (dân sự và quân sự).
Chú thích 398: Hán văn: Khởi tất giai năng độc thư thức tự, nghĩa là há có phải ai cũng đều có thể đọc sách biết chữ.
Chú thích 399: Hán văn: Nhiên kỳ kiến nhân chi thiện ngôn, duyệt nhi tùng chi, nghĩa là: nhưng mà khi thấy người nói điều phải thì ưa thích mà nghe theo.
Chú thích 400: Hán văn: Kiến nhân chi thiện hành, hiệu nhi vi chi: Thấy người làm phải thì bắt chước làm theo như thế
Chú thích 401: Hán văn: Bỉnh di hiếu đức, nghĩa là giữ đạo thường mến đức tốt.