VI. HUẤN TỬ ĐỆ

Sáu điều Huấn tử đệ này,

256. Là con em dại tại hay dạy điềm

Người đầu làm sắp con em,

Cha, anh, thầy, lớn, sau thêm làm lần.

Bằng nay đạo nhỏ chưa từng,

260. Ngày sau đạo lớn ắt mần chẳng nên.

Nên xưa dạy dưới mà lên,

Hẹn sau làm đặng những quyền cha anh.

Nên xưa thương sắp trẻ sanh,

264. Dạy chưng đường nghĩa chẳng đành để xiên.

Nay người nguyền kẻ vai trên,

Với con em, phải cho siêng dặn dò.

Khiến đều giữ tính trời cho,

268. Nghiệp chi giữ nấy, đời mô cũng truyền.

Chớ cho chơi nhát (nhác) chẳng siêng,

Chớ cho cờ bạc, say điên rượu chè.

Chớ cho kết với người tà,

272. Chớ cho tập chuộng điều xa xỉ này.

Làm thì thảo, thuận, siêng cày,

Lòng gìn lễ nghĩa, liêm ngay, thẹn thùng.

Lâu thì thuần tốt tấm lòng,

276. Càng ngày càng tới chưng trong điều lành,

Kẻ hơn tài đức đặng thành,

Làm nên công nghiệp rạng vinh cửa nhà,

Kẻ vừa cũng đặng thiệt thà

280. Làm tên dân, phải nghiệp ta, ta gìn,

Chưng công thường bữa dạy khuyên,

Há chăng chẳng lớn, chẳng bèn vậy vay,

Vả chăng con trẻ cháu ngây,

284. Thánh nhân thửa ắt sửa tày đòi khi.

Chức con em, sách Thiếu nghi

Là người quân tử nghiêm, suy dạy lần.

Lại như thầy Mạnh có rằng:

288. “Ở yên không dạy thì gần muông chim”

Bao nhiêu lời sách rất nhằm,Chúng ngươi chớ khá chẳng chăm lời này. 

Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:

Chú thích 341: Sáu điều: Điều thứ sáu.

Chú thích 342: Dạy điềm: Chưa hiểu nghĩa, bản Nôm viết chữ quang (sáng) bên chữ điềm (yên lặng), bản Hán văn không có câu này. 

Chú thích 343: Người đầu: Người ta đầu tiên, dịch chữ nhân thủy. 

Chú thích 344: Làm sắp con em: Làm cấp đàn em. Sắp là một danh từ cổ chỉ về cấp bậc, loại, hồi, đàn lớn, như nói sắp học trò là một bầy học sinh; đánh cho một sắp: đánh cho một hồi. Chữ Hán: Nhân thủy vi đệ tử: người ta bắt đầu làm con em. Những từ ngữ miền Nam trong bản Nôm sở dĩ có là do ảnh hưởng của bà mẹ vua Tự Đức là bà Phạm Thị Hằng, con Phạm Đăng Hưng, nhập cung năm 1824, người tỉnh Gò Công. 

Chú thích 345: Cha, anh, thầy, lớn sau thêm làm lần: Hậu vi phụ, huynh, sư, trưởng. Lớn là người lớn, dịch chữ trưởng, chứ không phải là một tính từ bổ nghĩa cho chữ thầy. 

Chú thích 346: Đạo nhỏ: Đạo làm con em, dịch chữ tử đệ chi đạo. 

Chú thích 347: Đạo lớn: Đạo làm người lớn, dịch chữ phụ, huynh, sư, trưởng chi đạo. 

Chú thích 348: Ắt mần chẳng nên: Dịch câu tức bất năng tri, ắt không thể biết được. Mần: chữ đằng trong, nghĩa là làm. 

Chú thích 349: Nên xưa thương sắp trẻ sanh: Dịch câu thị dĩ cổ giả ái tử, ấy người xưa yêu con. Sắp trẻ sanh: Bọn trẻ, các con. 

Chú thích 350: Dạy chưng đường nghĩa chẳng đành để xiên: Giáo chi dĩ nghĩa phương, phất nạp ư tà, dạy con đường nghĩa, chẳng để gần gũi sự xấu, đi đến sự xiên xẹo, gian dối. 

Chú thích 351: Người: Vua Minh Mệnh. 

Chú thích 352: Nghiệp chi giữ nấy, đời mô cũng truyền: Dịch chữ vô thất thế nghiệp, đừng để mất cái nghiệp cha truyền con nối. 

Chú thích 353: Chơi nhát: Chơi bời lười biếng, dịch chữ du nọa; và phải hiểu nhátnhác. 

Chú thích 354: Làm thì thảo, thuận, siêng cày: Dịch câu hành, tất trọng ư hiếu đễ, lực điền. 

Chú thích 355: Lòng gìn lễ nghĩa, liêm ngay, thẹn thùng: Dịch câu: Tâm tất tồn ư lễ nghĩa, liêm sỉ. Liêm được dịch là liêm ngay, sỉ là thẹn thùng. 

Chú thích 356: Lâu thì thuần tốt tấm lòng: Dịch câu cửu chi tâm địa thuần lương, lâu ngày thì lòng dạ tốt lành. 

Chú thích 357: Câu 276 dịch Hán văn: Nhật tiến ư thiện. 

Chú thích 358: Câu 277 dịch Hán văn: Cao giả khả dĩ thành tài đạt đức. Cao giả được dịch là kẻ hơn.

Chú thích 359: Câu 278, dịch Hán văn: Quang hiền môn lư. 

Chú thích 360: Hai câu 279 và 280 dịch Hán văn: Hạ giả diệc bất thất vi lương dân, bảo thủ gia nghiệp, người dưới cũng không mất cái quyền làm một tên dân lương thiện, để giữ gìn nghiệp nhà. Hạ giả được dịch là kẻ vừa, đối với cao giảkẻ hơn ở trên. Chữ lương dân được tách ra làm đôi, chữ lương ở câu trên được dịch là thiệt thà (nghĩa là hiền lành, lương thiện), chữ dân ở câu sau được chuyển ra là làm tên dân. Cách dịch này ghi độc đáo. 

Chú thích 361: Hai câu 281 và 282 dịch câu Hán văn: Binh nhật giáo hối chi công, khởi bất đại thả viễn hồ tai? Cái công dạy dỗ thường ngày, há chẳng lớn và xa hay sao? Viễn đã được dịch là bền, rất đúng và hay.

Chú thích 362: Con trẻ cháu ngây: Dịch câu ấu tử đồng tôn, con thơ cháu dại. 

Chú thích 363: Sửa tày: Dịch chữ giáo, nghĩa là dạy dỗ. 

Chú thích 364: Chức con em, sách Thiếu nghi: Dịch câu Thiếu nghi: đệ tử chức, học sách Thiếu nghi trong Lễ ký để hiểu cái chức vụ của con em. 

Chú thích 365: Là người quân tử, nghiêm, suy dạy lần: Dịch câu: Quân tử chi sở trí nghiêm, đi đến được cái nghiêm uy của của người quân tử. Câu 286, chủ từ của mệnh đề suy dạy lần là chữ thánh nhân ở câu 284. Dạy gì? Dạy cho con em lần lần biết cái nghiêm của người quân tử như thế nào, là người quân tử thì phải nghiêm như thế nào trong chức vụ, trong nghi thức (câu 285).

Chú thích 366: Ở yên không dạy thì gần muông chim: Dịch câu: Dật cư nhi vô giáo tắc cận ư cầm thú, ở nhàn dật mà không được giáo dục thì gần với cầm thú.

Chú thích 367: Rất nhằm: Rất đúng, tiếng miền Trung (Như rứa thì nhằm: Như thế là đúng). 

Chú thích 368: Chẳng chăm lời dạy: Dịch chữ kỳ vô hốt: Không lơ là, không chểnh mảng.