I. ĐÔN NHÂN LUÂN

93. Một điều là dạy làm vầy,

Đôn nhân luân gọi nên dày đạo ta

Đạo người lại có chỉ qua?

96. Trước nên tỏ biết năm ba lý này:

Vua tôi phải có nghĩa dày,

Cha con thân lắm, khuyên mày thương hơn.

Vợ chồng có biệt, chớ lờn.

Anh em có thứ, bạn đoàn có tin,

100. Đấng người năm ấy lớn trên,

Đấng người đã tỏ mới nên đạo người.

Người nguyền khắp hết chúng người,

104. Đạo người đều biết hậu hoài làm hay.

Làm quan vâng phép noi ngay,

Hết lòng làm việc, sức này tiếc chi.

Học trò giảng học rõ nghì,

108. Dùi mài nên giống để khi nước dùng.

Làm binh cùng tráng cùng chung,

Đi buôn cùng thợ cùng nông, là cày.
Siêng vui nghề nghiệp là hay.

112. Đạo thường mày toại, phận mày mày lo.

Trong thì mới đặng ấm no,

Trên thờ cha mẹ, dưới phò vợ con.

Ngoài thì thuế viết nộp tròn,

116. Lòng thường muốn phải giục dồn việc quan

Kẻ đi ở lính phận an,

Chớ lìa đội ngũ mà toan trốn hoài.

Chớ quen biếng nhát (nhác) hè lui,

120. Thường thì tập võ, có sai, xốc vào.

Kẻ làm lại các nha tào,

Chớ gian chữ nghĩa tuôn (tuông) phao phép lề.

Chớ ăn xâm của dân lê,

124. Ngày đêm siêng sắn chẳng lìa việc công.

Còn như đạo ở thảy đồng,

Thờ thân (26) thảo kính, vợ chồng hòa nhau.

Anh em thương lắm tranh đâu,

Bạn bè tin thực chẳng màu dối khinh.

Khá nghe lời sách Trung kinh,

“Người hiền giữ đạo ắt mình tốt lâu”.

Chúng người thật ở như cầu,
132. Đạo thường đã định, phúc sau lại giành

Nước nhà lâu đặng trị bình,

134. Rỡ thay phải vậy để danh không cùng.

Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:

Chú thích 203: Một điều: Điều một.

Chú thích 204: Làm vầy: Như thế này.

Chú thích 205: Đôn nhân luân gọi nên dày đạo ta: Đôn là dày dặn, như nói đôn hậu, đôn hóa, đôn huệ, đôn mục; nhân luân là đạo thường con người phải noi theo. Dày đạo ta là giải thích ý nghĩa của ba chữ Hán đôn nhân luân.

Chú thích 206: Tỏ biết: Biết tỏ, hiểu rõ ràng, cặn kẻ. Các câu 94, 95, 96, dịch câu Hán văn: Nhân đạo mạc tiên ư minh luân, đạo người không gì là làm cho sáng đạo thường trước hết.

Chú thích 207: Các câu 97, 98, 99, 100 dịch câu Hán văn: Quân thần hữu nghĩa, phụ tử hữu thân, phu phụ hữu biệt, huynh đệ hữu tự, bằng hữu hữu tín: Vua tôi có nghĩa, cha con có tình thân, vợ chồng có phân biệt, anh em có trên dưới, bạn bè có lòng tin.

Chú thích 208: Câu 101 và 102 dịch câu: Thử nhân chi đại luân dã, nhân luân minh nhi hậu nhân đạo lập; tác giả phân biệt nhân luân và nhân đạo và ta phải định nghĩa chính xác hai danh từ này mới có thể dịch đúng ý câu văn trên. Luân là luật tự nhiên, cũng có nghĩa là loài, bậc, đẳng, do đấy, vua Tự Đức đã dịch nhân luân đấng người; đấng người năm ấy lớn trên (câu 101). Năm ấy tức là đại luân hay ngũ luân là quân thần, phụ tử, phu phụ, huynh đệ, bằng hữu (xem chú thích số 5); lớn trên dịch chữ đại trong đại luân, như vậy câu thử nhân chi đại luân dã có thể dịch là: Ấy cái thứ bậc lớn lao của con người là như vậy. Đạo nghĩa đen là con đường cái, thẳng suốt, dẫn đến một chỗ nào nhất định. Sách Trung dung định nghĩa đạo là suất tính chi vị đạo, tuân theo tính, theo thiên mệnh gọi là đạo, đạo là con đường đưa đến thực hiện cái tính bản nhiên của con người. Vậy nhân đạo là phương tiện, và nhân luân là cứu cánh, do đấy, nhân luân minh nhi nhân đạo lập nghĩa là đấng người có tỏ rõ thì đạo người mới đứng vững. Tự Đức dịch là: Đấng người đã tỏ mới nên đạo người (câu 102) thật là rành mạch và chính xác từng chữ. Nhân luân có thể hiểu là nhân vị như chủ trương của Mounier.

Chú thích 209: Người: Vua Minh Mệnh. Nguyền: xin cho, mong cho.

Chú thích 210: Hậu hoài: Ôm ấp trong lòng một cách thiết tha, quý trọng.

Chú thích 211: Siêng vui nghề nghiệp: Dịch câu lạc nghiệp phục cần, nghĩa là vui với nghề của mình và chịu khó chăm chỉ làm việc.

Chú thích 212: Mới đặng ấm no: Sáng tác của Tự Đức, trong chính bản không có.

Chú thích 213: Trên: Dịch chữ ngưỡng, ngẩng lên trên.

Chú thích 214: Dưới phò: Dịch chữ phủ dục, cúi xuống nuôi nấng dạy bảo. Chữ dục được dịch là phò, hơi tối nghĩa và ít có vẻ thông minh nhất nam tử. Dục có nghĩa là nuôi cho khôn lớn.

Chú thích 215: Thuế viết: Dịch chữ tô phú, tiền phải nộp cho nhà nước.

Chú thích 216: Biếng nhát: Bản Nôm viết sai chính tả, phải hiểu là biếng nhác.

Chú thích 217: Hè lui: Rủ nhau bỏ công việc.

Chú thích 218: Có sai: Dịch chữ hữu sự là có việc, có sai bảo làm gì thì xốc vào nghĩa là xông vào làm ngay, dịch câu phấn dũng hướng tiền, mạnh mẽ xông đến trước.

Chú thích 219: Làm lại: Làm các chức hành chính dưới quyền quan.

Chú thích 220: Nha tào: Các công sở.

Chú thích 221: Tuôn: Xông tới, chạm phải. Phải viết là tuông.

Chú thích 222: Phao: Vứt đi, ném đi. Tuông phao dịch chữ lộng, nghĩa là khinh nhờn, coi là trò đùa. Lộng pháp dịch là tuông phao phép lề rất sát và mạnh nghĩa.

Chú thích 223: Ăn xâm: Không phải của mình mà cứ dùng sức mạnh để lấn át tranh giành cho được.

Chú thích 224: Dân lê: Dịch chữ tiểu dân trong nguyên bản, cũng gọi là lê dân, dân đen, những hạng bần cố nông khổ cực.

Chú thích 225: Siêng sắn: Tiếng đôi, nghĩa là chăm chỉ, cần mẫn. Từ câu 105 đến 124, tác giả bình giải câu quân thần hữu nghĩa và ấn định nhiệm vụ của bầy tôi. Trong liên hệ quân thần, thần có nhiệm vụ với quân, còn quân có nhiệm vụ với dân. Sự phân nhiệm kể cũng khá minh bạch.

Chú thích 226: Câu đưa đẩy, không có trong nguyên bản.

Chú thích 227: Thờ thân: Sự phụ mẫu, thờ cha mẹ.

Chú thích 228: Người hiền giữ đạo ắt mình tốt lâu: Dịch câu quân tử thủ đạo sở dĩ trường thủ kỳ hưu, nghĩa là: Người quân tử giữ đạo là giữ được lâu dài ơn phúc cho mình. Chữ trường thủ kỳ hưu dịch là ắt mình tốt lâu, rất sát nghĩa.

Chú thích 229: Đạo thường: Dịch chữ di luân. Di là thường. Luân là luật tự nhiên, di luân đồng nghĩa với luân thường. Dịch di luân là đạo thường cũng đúng nhưng không được chính xác như đã phân biệt ở câu 101 và 102.

Chú thích 230: Giành: Lấy lại, để sẵn đấy cứ việc đến lấy. Chữ giành dịch chữ trăn nghĩa là đến (không được sát nghĩa). Đề nghị dịch là: Đạo thường đã định, phúc mầu đến nhanh.

Chú thích 231: Rỡ thay: Sáng sủa thay. Bây giờ ta nói rạng rỡ, rực rỡ, mừng rỡ, không dùng chữ rỡ riêng biệt.