Những nhận định trên cho ta có thể có một cái nhìn chính xúc về vị trí của Huấn địch thập điều do vua Minh Mệnh ban hành năm 1834. Đây không hẳn là những tư tưởng giáo dục độc đáo, cũng không phải là một chính sách giáo dục thoát khỏi sự chi phối của triết lý nho gia, nhưng một sự đối chiếu đầu tiên xác nhận vị trí của thập điều trong xã hội Nguyễn sơ là vị trí của Nhị thập tứ huấn điều năm Hồng Đức, nghĩa là một vị trí hợp thời, ngoạn mục. Cả hai chính sách giáo dục đã đáp ứng nhu cầu thời thế và có đầy đủ khả năng tạo ra một thế hệ trẻ trung, khỏe mạnh, hoạt động, lạc quan. Ngược lại, bản Lê triều giáo huấn điều lệ năm 1663 và bản diễn Nôm của nó năm 1760 đã xuất hiện bất hợp thời, phi lý, thừa thãi, chẳng khác gì bản Thập điều diễn Nôm của vua Tự đức năm 1870 . Ta ước mong được đọc trong bản giáo điều 1663 một triết lý giáo dục có tính cách tổng hợp hơn, có màu sắc Việt Nam hơn, có chủ trương khai phóng và dân tộc hơn cũng như ta mong ước được đọc trong bản giáo điều 1870 những khuynh hướng về khoa học thực nghiệm, một chương trình giảng dạy về nông chính, thiên văn, cơ khí, toán học, một quyết định hạn chế phạm vi của Hán văn, chủ trương sử dụng chữ Nôm một cách chính thức.
Ngoài ra, về phương diện bố cục, bản Thập điều 1834 đã tỏ ra xuất sắc vượt hẳn các bản giáo điều có trước nó. Các tác giả năm 1470 và 1663 trình bày vấn đề giáo dục theo phương pháp quy nạp, làm cho tư tưởng rời rạc, thiếu hệ thống và vì thế thiếu chính xác; đó có thể là những huấn thị có tính cách hành chính hơn là những hiến chương giáo dục mặc dầu về phương diện này, chưa một ai phủ nhận, trong khi bản Thập điều năm 1834 được xếp đặt theo phương pháp diễn dịch, đi từ nguyên tắc đến chi tiết, làm cho hệ thống tư tưởng nhất tri, chặt chẽ, trong đó chính sách giáo dục chi phối toàn thể tinh thần bài văn. Nhờ điểm này, Thập điều là một hiến chương giáo dục thực sự. Sự thế đã biến chuyển quá mau, khiến cho chỉ trong một thời gian ngắn, mọi giá trị đã hoàn toàn bị thay đổi, nhưng nếu vua Thánh Tổ đã sống đến năm 1870, chắc chắn Ngài đã ban hành một hiến chương giáo dục trong đó ý kiến của Nguyễn Trường Tộ sẽ giữ một tỷ lệ khả quan.
Cho đến nay, vấn đề giáo dục được đặt ra từ thế kỷ trước vẫn chưa được giải quyết hợp lý. Trong hỗn loạn của chiến tranh, giữa lúc nhiều quốc gia đang nỗ lực hướng đến một không gian khác, người Việt Nam chúng ta vẫn chưa tìm hiểu được lịch sử của chính mình. Phải học tập chính sách giáo dục của vua Minh Mệnh để nhận thấy rằng tính cách bất phân giữa văn hóa, giáo dục, xã hội trong quan niệm tổng hợp ngày xưa đã tạo ra được những kết quả rất tốt đẹp, sự nồng nhiệt trong hoạt động, nhưng đồng thời cũng phải ghi nhận những thất bại của vua Tự Đức để quan niệm giáo dục thích nghi với những tiến triển của xã hội, phù hợp với những phát kiến của văn hóa, vừa duy trì được bản chất dân tộc, vừa có tính cách khai phóng để có thể hòa đồng với các quốc gia. Việc nghiên cứu về nền giáo dục triều Nguyễn cho ta có quyền khẳng định một sự phân phối hợp lý hơn giữa nhiệm vụ của các Bộ Văn hóa, Giáo dục và Thanh niên; nếu phần giáo dục chuyên môn, chuyên biệt, khoa học, kỹ thuật thuộc phạm vi của Bộ Giáo dục và Thanh niên thì phần giáo dục tổng quát, giáo dục nghệ thuật, giáo dục binh dân, trúng niên, có khi cả giáo dục cộng đồng nữa, phải thuộc vào phạm vi của Bộ Văn hóa. Phải phân phối rành mạch như vậy, theo sự chỉ minh của bản Huấn địch thập điều, mới chứng thực được tính cách phổ thông của tất cả những gì mà người xưa gọi tổng quát là giáo huấn mà bây giờ ta gọi là giáo dục căn bản, tráng niên hay cộng đồng.
Bản Thập điều nếu còn có một ý nghĩa gì với thế hệ khoa học và kỹ thuật ngày nay, chính là đã khẳng định được mục đích của giáo dục là giáo dục con người, con người cụ thể, toàn diện, hiện hữu giữa xã hội của mình, mọi người đều có nhiệm vụ giáo dục và quyền đắc thụ giáo dục ngang hàng nhau, và chỉ có nền giáo dục được quan niệm một cách dân bản như thế mới kiến tạo được một xã hội hòa bình, bởi vì hòa bình, như đã minh định trong phần kết luận của bản Thập điều, là kết quả đương nhiên của một chính sách giáo dục tốt.
Với những nhận định dẫn nhập này, ta có thể bắt đầu đọc Thánh dụ huấn địch thập điều của vua Thánh Tổ.
Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
Chú thích 143: Thực ra, chính vua Tự Đức cũng định cải cách việc học và phép thi, đó là nhan đề một bài nghiên cứu lịch sử của Hoa Bằng đăng trong báo Tri Tân số 32 ngày 21 tháng 1 năm 1942. Theo bài dụ năm 1850, vua Tự Đức đã nhận đúng về tình trạng giáo dục đương thời như sau: “Khoa mục mở rộng trải lâu năm rồi, nhiều sĩ phu bấy lâu nhờ ơn giáo dục đều được hun nung, nắn đúc. Đúng lẽ nhân tài ngày càng thịnh hơn thuở trước mới phải! Thế mà cần lấy hạng thực tài trong đám kẻ sĩ lựa trong khoa gần đây lại thấy khác hẳn những bậc thực học ở khoảng năm Minh Mệnh. Năm trước, Trẫm đã thân ngự nơi hiên, ra chế sách để lượm nhặt được rộng, hỏi han được nhiều, song những bài vở đình đối bấy giờ chỉ là những văn phù phiếm sơ lược chứ không phải những văn thực dụng thiết yếu… Ôi! Trong vòng mười bước tất có cỏ thơm; thiên hạ rộng rãi há lại không có kỳ tài? Song khoa mục rộng hơn trước mà nhân tài lại dần dần không bằng xưa, phải chăng là do phép thi còn có chỗ không tinh mật, ngạch giải khôi có lẽ phần nhiều còn phiếm và lạm, nên mới đến nỗi thế?” Xem như trên, không thể kết luận vội vã rằng vua Tự Đức đã không thấy những khuyết điểm của chế độ giáo dục đương thời và càng không thể quy tội cho nhà vua đã không chú ý đến những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ như những ông Lê Thức, Nguyễn Trọng Thuật, Đào Đăng Vỹ, Nguyễn Lân, Hoa Bằng đã kết án.