C. Giá trị văn chương của bản Nôm

Đầu tiên, kỹ thuật phiên dịch của vua Tự Đức đã tỏ ra xuất sắc một cách kỳ lạ. Tinh thần tôn trọng cổ nhân lòng ngưỡng mộ đối với vua

Thánh Tổ, thị hiếu dịch thuật của thời đại, tất cả đã cung cấp cho nhà vua một khả năng diễn đạt trung thành và chính xác hi hữu .

Trước hết, vua Tự Đức chú trọng đến ý nghĩa của từng chữ: năng sử dịch là hay khiến (câu 31), hàm dưỡng là dung nuôi (câu 33), chính tục là sửa thói (câu 35). Những chữ có ý nghĩa tương tự đã được dịch một cách rành mạch: giáo huấn dịch là dạy khuyên (câu 35), huấn địch là dạy bảo (câu 65), giáo dục là dạy nuôi (câu 90). Họa hoằn lắm, Hán tự mới được giữ lại nguyên hình, còn thường thường được dịch ra tiếng Nôm, như cách bạc tùng trung đã được dịch hoàn toàn là đổi mỏng theo dày (câu 83), huân thành mỹ tục là nhiễm nên thói tốt (câu 84), lục nghiệp phục cần là siêng vui nghề nghiệp (câu 111). Có khi cả câu chữ Hán đã được dịch ra Nôm và đối chọi nhau từng chữ, như câu nhân luân minh nhi nhân đạo lập đã được dịch một cách tài tình là “đấng người đã tỏ mới nên đạo người” (câu 103); câu bình nhật giáo hối chi công, khỏi bất đại thả viễn hồ tai đã được dịch là “chưng công thường buổi dạy khuyên, há chăng chẳng lớn, chẳng bền vậy vay” (câu 281 282). Đôi khi, một vài chữ được thêm thắt để cho câu lục bát được gọn gàng như trong câu 60 “thật đà tỏ rõ lắm thay, nên dè”, hai chữ nên dè không có trong nguyên văn, cả câu 138 “dòng theo nguồn sạch, bóng tày cây ngay” hoàn toàn là sáng tác của dịch giả. Những phần tăng bổ ấy vừa có tác dụng làm cho câu văn gọn gàng, sáng sủa, vừa điểm xuyết cho tác phẩm một vài màu sắc duyên dáng, vừa tránh cho câu văn trở thành khúc mắc khó hiểu vì phải trung thành quá đáng với nguyên văn như câu 139 (lòng ngay, muôn tốt thửa bày) dịch câu kỳ tâm chính tắc vạn thiện sở do sinh (tâm chính: lòng ngay, vạn thiện: muôn tốt, sở do sinh: thửa bày) làm cho độc giả không thể nào hiểu được ý nghĩ của tác giả nếu không đọc nguyên bản Hán văn. Như vậy, bản dịch của vua Tự Đức vừa có công phổ biến một tác phẩm giáo dục đời Nguyễn sơ, vừa đóng góp vào nền văn học Việt Nam hậu bán thế kỷ mười chín một áng văn Nôm có giá trị nghệ thuật vững vàng.

Đứng về phương diện diễn tả, bản dịch của vua Tự Đức còn là tiếng nói trung thực của người miền Trung. Tiếng nói ấy có một âm điệu đặc biệt quyến rũ với những từ ngữ địa phương như thương (câu 235), mô (đời mô cũng truyền, câu 268, chẳng rời khi mô, câu 452), nhằm (câu 289), nán (câu 352), kêu (câu 484), đặng (đặng thiệt thà câu 279), những tiếng cổ thường gặp trong những tác phẩm trước thế kỷ mười bảy mà miền Trung hiếu cổ còn bảo tồn như mếch (câu 49 và 140), tua (câu 81 và 450), rỡ (câu 134), trau (câu 146), lung lăm (210), ngợi khong (228), sắp (sắp con em, câu 257, sắp trẻ sinh, câu 203), phen (câu 352), nhiêu (câu 366), roi (câu 430). Sự không phân biệt những âm cuối nờ ngờ, xê tê, cũng là một đặc điểm địa phương không thể không lưu ý vì đấy là một hiện tượng ngữ học có thể chứng minh được trong cách phát âm cổ và từ đấy khám phá ra những định luật biến âm học Việt Nam; những chữ đắc hàng (đặt hàng, câu 248), biếng nhát (biếng nhác, câu 269), phỉnh gạc (phỉnh gạt, câu 305), nhữn (những, của 55), khuông ( khuôn, câu 382) mang đến cho câu văn một hương vị riêng, ngọt ngào và nồng nàn; những vần in, giêng (câu 8 9), nên, siêng (câu 290 297), dân, ưng (câu 375 376), ngăn, tăng (câu 103 101) vẫn được các nhà thơ miền Trung tán thưởng và sử dụng. Ngoài ra, vì chịu ảnh hưởng của thân mẫu là một phụ nữ tỉnh Gia Định (Gò Công), vua Tự Đức đã đặc biệt trân trọng một số âm miền Nam như mần (câu 388), tới hoài (câu 428), tuông phao (câu 22); câu 394 (chẳng hung chưng khí hung hoang ngầy ngà) là cả một sự huyền bí đối với người Bắc nào chưa di cư vào Nam.

Cuối cùng, về phương diện văn tự, hình thái chữ Nôm dùng trong bản dịch đã được điển chế quy củ, và đây là công trình quan trọng nhất của vua Tự Đức. Trong bản Nôm cổ như Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, Hồng Đức Quốc âm thi tập đời Lê Thánh tông, qua những bản Nôm của thế kỷ mười bảy như Thiên Nam ngữ lục, Thiên Nam minh giám của Di Lư, đến những phẩm thế kỷ mười tám như Lê triều tứ thập thất điều diễn ca của Nhữ Đình Toản (1760), chữ Nôm đã trải qua một quá trình phát triển nhất định mà nhà nghiên cứu đứng đắn có thể tìm ra những định luật cấu tạo những tương quan giữa tự và âm, giữa âm và nghĩa. Phần đóng góp của Tự Đức trong công cuộc điển chế văn tự là quy định những tương quan giữa âm và nghĩa để có thể xếp chữ Nôm theo bộ môn một cách hệ thống, công việc mà Taberd đã làm được một phần năm 1838 trong cuốn Dictionarium Anamitico latinum (Nam Việt dương hiệp tự vị). Việc điển chế của Tự Đức gồm 2 công tác chính, trước hết là công nhận những chữ Nôm đã có quy củ từ những thế kỷ trước như chữ thấy, Quốc âm thi tập viết 体 Lâm tuyền kỳ ngộ do dự giữa 体 và 𧡊, Chinh phụ ngâm viết 𧡊 và đã được Tự Đức công nhận dứt khoát; chữ con Quốc âm thi tập viết 昆, Lâm tuyền kỳ ngộ 昆 Taberd viết 𡥵, Tự Đức quyết định viết 𡥵. Cách thứ hai đặc biệt hơn, Tự Đức thêm vào những chữ có những bộ môn thích ứng như những động tác của chân có bộ 足, về mắt thì có bộ mục, như chữ xem, trước đấy thường viết 袩 có âm nhưng không có nghĩa, Tự Đức viết 䀡, chữ nhạn, các bản cũ đều viết 雁 và tùy nghi có thể đọc nhạn hay nhàn cũng được. Tự Đức viết rõ ràng 鷴 nhàn, bộ điểu; chữ 之 có thể tùy chỗ đọc là chi, gì, giây, Tự Đức phân biệt chi 之 và gì 而之, những âm đình, đành, dành, dừng, đều viết bằng một chữ 停, Tự Đức viết đừng là 停, đành 停, những âm lo, lơ, lờ, đều viết bằng một chữ 慮 trong những bản trước, Tự Đức phân biệt lo 𢥈, lơ 慮, lờ 矑. Nỗ lực của nhà điển chế là bắt buộc mỗi chữ chỉ có một âm, mỗi âm có thể có nhiều chữ tùy theo nghĩa, và phải làm thế nào để khi viết riêng rẽ, chữ Nôm vẫn có thể đọc được đúng như âm mà người viết muốn, không như trước kia phải lắp chữ Nôm ấy vào một câu mới có thể đọc được âm, có khi phải suy đoán mới đọc được. Sự thận trọng này có thể làm cho chữ Nôm trở thành phức tạp, như chữ noi, Tự Đức đã phải viết là trong khi các bản cũ chỉ viết là 餒 hay có khi 𨁡; chữ quên viết 𠅻 trong khi các bản cũ viết…, nhưng dù sao khi gặp chữ…, ta có thể đọc ngay là gìn, không thể lầm với chiền, giền, gặp chữ…, ta đọc ngay là giúp, không thể lầm với chấp, vân vân… Việc điển chế văn tự hệ thống hóa cách viết giữ Nôm, giúp cho nhà nghiên cứu sưu tầm quá trình biến thể của văn tự, nhờ đấy có thể truy nguyên soạn niên của các tác phẩm và quy định một cách chặt chẽ những thời kỳ văn học. Công trình của vua Tự Đức đáp ứng đề nghị dùng chữ Nôm của Nguyễn Trường Tộ dâng lên vua ngày 15 tháng 11 năm 1867, và tuy chưa được chấp nhận chính thức, chữ Nôm đã được thế hệ Tự Đức trọng dụng. Về phương diện này, không thể nói triều thần nhà Nguyễn đã bài bác công kích những dự án canh tân của Nguyễn Trường Tộ.

Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương . Mời bạn nghe cùng Búc cát:
Chú thích 125: Cái chết bi thảm của một nhà văn yêu chuộng tự do như Cao Bá Quát năm 1854 đánh dấu một thời điểm chuyển hướng lớn của một trí thức thế hệ Minh Mệnh như Lý Văn Phức, Nguyễn Công Trứ. Chính sách giáo dục đồng là phải được canh cải từ thời kỳ này.

Chú thích 126: Xem kỹ phần chú thích bản Nôm.